൫. സന്ഥവവഗ്ഗോ

൧. സന്ഥവപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ;

അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി.

‘‘പുന ച ഭഗവതാ ഭണിതം ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ. അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി, തേന ഹി ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി, തേന ഹി ‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ. അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ. അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി. ഭണിതഞ്ച ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി. യം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ. അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി, തം സഭാവവചനം അസേസവചനം നിസ്സേസവചനം നിപ്പരിയായവചനം സമണാനുച്ഛവം സമണസാരുപ്പം സമണപ്പതിരൂപം സമണാരഹം സമണഗോചരം സമണപ്പടിപദാ സമണപ്പടിപത്തി. യഥാ, മഹാരാജ, ആരഞ്ഞകോ മിഗോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ നിരാലയോ അനികേതോ യഥിച്ഛകം സയതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖുനാ ‘സന്ഥവതോ ഭയം ജാതം, നികേതാ ജായതേ രജോ. അനികേതമസന്ഥവം, ഏതം വേ മുനിദസ്സന’ന്തി ചിന്തേതബ്ബം.

‘‘യം പന, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി, തം ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനേന ഭഗവതാ ഭണിതം. കതമേ ദ്വേ? വിഹാരദാനം നാമ സബ്ബബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം അനുമതം ഥോമിതം പസത്ഥം, തം തേ വിഹാരദാനം ദത്വാ ജാതിജരാമരണാ പരിമുച്ചിസ്സന്തീതി. അയം താവ പഠമോ ആനിസംസോ വിഹാരദാനേ.

‘‘പുന ചപരം വിഹാരേ വിജ്ജമാനേ ഭിക്ഖുനിയോ ബ്യത്തസങ്കേതാ ഭവിസ്സന്തി, സുലഭം ദസ്സനം ദസ്സനകാമാനം, അനികേതേ ദുദ്ദസ്സനാ ഭവിസ്സന്തീതി. അയം ദുതിയോ ആനിസംസോ വിഹാരദാനേ. ഇമേ ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനേന ഭഗവതാ ഭണിതം ‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ’തി, ന തത്ഥ ബുദ്ധപുത്തേന ആലയോ കരണീയോ നികേതേ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

സന്ഥവപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. ഉദരസംയതപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി.

‘‘പുന ച ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഹം ഖോ പനുദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്തികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി, തേന ഹി ‘അഹം ഖോ പനുദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്ഥികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘അഹം ഖോ പനുദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്ഥികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമീ’തി, തേന ഹി ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി, ഭണിതഞ്ച ‘അഹം ഖോ പനുദായി, അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്തികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമീ’തി. യം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി, തം സഭാവവചനം അസേസവചനം നിസ്സേസവചനം നിപ്പരിയായവചനം ഭൂതവചനം തച്ഛവചനം യാഥാവവചനം അവിപരീതവചനം ഇസിവചനം മുനിവചനം ഭഗവന്തവചനം അരഹന്തവചനം പച്ചേകബുദ്ധവചനം ജിനവചനം സബ്ബഞ്ഞുവചനം തഥാഗതസ്സ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം.

‘‘ഉദരേ അസംയതോ, മഹാരാജ, പാണമ്പി ഹനതി, അദിന്നമ്പി ആദിയതി, പരദാരമ്പി ഗച്ഛതി, മുസാപി ഭണതി, മജ്ജമ്പി പിവതി, മാതരമ്പി ജീവിതാ വോരോപേതി, പിതരമ്പി ജീവിതാ വോരോപേതി, അരഹന്തമ്പി ജീവിതാ വോരോപേതി, സങ്ഘമ്പി ഭിന്ദതി, ദുട്ഠേന ചിത്തേന തഥാഗതസ്സ ലോഹിതമ്പി ഉപ്പാദേതി. നനു, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ ഉദരേ അസംയതോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പട്ഠിയം കമ്മം ആയൂഹി [ആയൂഹതി (ക.)]. ഏവരൂപാനി, മഹാരാജ, അഞ്ഞാനിപി ബഹുവിധാനി കാരണാനി ദിസ്വാ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി.

‘‘ഉദരേ സംയതോ, മഹാരാജ, ചതുസച്ചാഭിസമയം അഭിസമേതി, ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, ചതൂസു പടിസമ്ഭിദാസു അട്ഠസു സമാപത്തീസു ഛസു അഭിഞ്ഞാസു വസീഭാവം പാപുണാതി, കേവലഞ്ച സമണധമ്മം പൂരേതി. നനു, മഹാരാജ, സുകപോതകോ ഉദരേ സംയതോ ഹുത്വാ യാവ താവതിംസഭവനം കമ്പേത്വാ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ഉപട്ഠാനമുപനേസി, ഏവരൂപാനി, മഹാരാജ, അഞ്ഞാനിപി ബഹുവിധാനി കാരണാനി ദിസ്വാ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യ, ഉദരേ സംയതോ സിയാ’തി.

‘‘യം പന, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഹം ഖോ പനുദായി അപ്പേകദാ ഇമിനാ പത്തേന സമതിത്തികമ്പി ഭുഞ്ജാമി, ഭിയ്യോപി ഭുഞ്ജാമീ’തി, തം കതകിച്ചേന നിട്ഠിതകിരിയേന സിദ്ധത്ഥേന വുസിതവോസാനേന നിരാവരണേന സബ്ബഞ്ഞുനാ സയമ്ഭുനാ തഥാഗതേന അത്താനം ഉപാദായ ഭണിതം.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, വന്തസ്സ വിരിത്തസ്സ അനുവാസിതസ്സ ആതുരസ്സ സപ്പായകിരിയാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സകിലേസസ്സ അദിട്ഠസച്ചസ്സ ഉദരേ സംയമോ കരണീയോ ഹോതി. യഥാ, മഹാരാജ, മണിരതനസ്സ സപ്പഭാസസ്സ ജാതിമന്തസ്സ അഭിജാതിപരിസുദ്ധസ്സ മജ്ജനനിഘംസനപരിസോധനേന കരണീയം ന ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധവിസയേ പാരമിം ഗതസ്സ കിരിയാകരണേസു ആവരണം ന ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഉദരസംയതപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ബുദ്ധഅപ്പാബാധപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ സദാ പയതപാണി അന്തിമദേഹധരോ അനുത്തരോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ’തി. പുന ച ഭണിതം ഭഗവതാ ‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അപ്പാബാധാനം യദിദം ബാകുലോ’തി. ഭഗവതോ ച സരീരേ ബഹുക്ഖത്തും ആബാധോ ഉപ്പന്നോ ദിസ്സതി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ അനുത്തരോ, തേന ഹി ‘ഏതദഗ്ഗം…പേ… ബാകുലോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഥേരോ ബാകുലോ അപ്പാബാധാനം അഗ്ഗോ, തേന ഹി ‘അഹമസ്മി…പേ… സല്ലകത്തോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അഹമസ്മി…പേ… സല്ലകത്തോ’തി, ഭണിതഞ്ച ‘ഏതദഗ്ഗം…പേ… ബാകുലോ’തി, തഞ്ച പന ബാഹിരാനം ആഗമാനം അധിഗമാനം പരിയത്തീനം അത്തനി വിജ്ജമാനതം സന്ധായ ഭാസിതം.

‘‘സന്തി ഖോ പന, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സാവകാ ഠാനചങ്കമികാ, തേ ഠാനേന ചങ്കമേന ദിവാരത്തിം വീതിനാമേന്തി, ഭഗവാ പന, മഹാരാജ, ഠാനേന ചങ്കമേന നിസജ്ജായ സയനേന ദിവാരത്തിം വീതിനാമേതി, യേ തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഠാനചങ്കമികാ, തേ തേന അങ്ഗേന അതിരേകാ.

‘‘സന്തി ഖോ പന, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സാവകാ ഏകാസനികാ, തേ ജീവിതഹേതുപി ദുതിയം ഭോജനം ന ഭുഞ്ജന്തി, ഭഗവാ പന, മഹാരാജ, ദുതിയമ്പി യാവ തതിയമ്പി ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, യേ തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ഏകാസനികാ, തേ തേന അങ്ഗേന അതിരേകാ, അനേകവിധാനി, മഹാരാജ, താനി കാരണാനി തേസം തേസം തം തം സന്ധായ ഭണിതാനി. ഭഗവാ പന, മഹാരാജ, അനുത്തരോ സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന ദസഹി ച ബലേഹി ചതൂഹി വേസാരജ്ജേഹി അട്ഠാരസഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി ഛഹി അസാധാരണേഹി ഞാണേഹി, കേവലേ ച ബുദ്ധവിസയേ തം സന്ധായ ഭണിതം ‘അഹമസ്മി…പേ… സല്ലകത്തോ’തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, മനുസ്സേസു ഏകോ ജാതിമാ ഹോതി, ഏകോ ധനവാ, ഏകോ വിജ്ജവാ, ഏകോ സിപ്പവാ, ഏകോ സൂരോ, ഏകോ വിചക്ഖണോ, സബ്ബേപേതേ അഭിഭവിയ രാജാ യേവ തേസം ഉത്തമോ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബസത്താനം അഗ്ഗോ ജേട്ഠോ സേട്ഠോ.

‘‘യം പന ആയസ്മാ ബാകുലോ അപ്പാബാധോ അഹോസി, തം അഭിനീഹാരവസേന, സോ ഹി, മഹാരാജ, അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ഉദരവാതാബാധേ ഉപ്പന്നേ വിപസ്സിസ്സ ച ഭഗവതോ അട്ഠസട്ഠിയാ ച ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം തിണപുപ്ഫകരോഗേ ഉപ്പന്നേ സയം താപസോ സമാനോ നാനാഭേസജ്ജേഹി തം ബ്യാധിം അപനേത്വാ അപ്പാബാധതം പത്തോ, ഭണിതോ ച ‘ഏതദഗ്ഗം…പേ… ബാകുലോ’തി.

‘‘ഭഗവതോ, മഹാരാജ, ബ്യാധിമ്ഹി ഉപ്പജ്ജന്തേപി അനുപ്പജ്ജന്തേപി ധുതങ്ഗം ആദിയന്തേപി അനാദിയന്തേപി നത്ഥി ഭഗവതാ സദിസോ കോചി സത്തോ. ഭാസിതമ്പേതം മഹാരാജ ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സംയുത്തനികായവരലഞ്ഛകേ –

‘‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ ബഹുപ്പദാ വാ രൂപിനോ വാ അരൂപിനോ വാ സഞ്ഞിനോ വാ അസഞ്ഞിനോ വാ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞിനോ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’തി. ‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’’തി.

ബുദ്ധഅപ്പാബാധപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. മഗ്ഗുപ്പാദനപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘തഥാഗതോ ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാത’ന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ, തേന ഹി ‘അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാത’ന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാത’ന്തി, തേന ഹി ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി. ഭണിതഞ്ച ‘അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാത’ന്തി, തം ദ്വയമ്പി സഭാവവചനമേവ, പുബ്ബകാനം, മഹാരാജ, തഥാഗതാനം അന്തരധാനേന അസതി അനുസാസകേ മഗ്ഗോ അന്തരധായി, തം [സോ തം (സീ. പീ. ക.)] തഥാഗതോ മഗ്ഗം ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സമ്പസ്സമാനോ [സമ്മസമാനോ (സീ. പീ.)] അദ്ദസ പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാതം, തംകാരണാ ആഹ ‘അദ്ദസം ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, പുരാണം മഗ്ഗം പുരാണം അഞ്ജസം പുബ്ബകേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി അനുയാത’ന്തി.

‘‘പുബ്ബകാനം, മഹാരാജ, തഥാഗതാനം അന്തരധാനേന അസതി അനുസാസകേ ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം മഗ്ഗം യം ദാനി തഥാഗതോ സഞ്ചരണം അകാസി, തംകാരണാ ആഹ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ അന്തരധാനേന മണിരതനം ഗിരിസിഖന്തരേ നിലീയതി, അപരസ്സ ചക്കവത്തിസ്സ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഉപഗച്ഛതി, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, മണിരതനം തസ്സ പകത’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പാകതികം യേവ തം മണിരതനം, തേന പന നിബ്ബത്തിത’’ന്തി [നിബ്ബത്തന്തി (സീ. പീ.)]. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, പാകതികം പുബ്ബകേഹി തഥാഗതേഹി അനുചിണ്ണം അട്ഠങ്ഗികം സിവം മഗ്ഗം അസതി അനുസാസകേ ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം ഭഗവാ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സമ്പസ്സമാനോ ഉപ്പാദേസി, സഞ്ചരണം അകാസി, തംകാരണാ ആഹ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, സന്തം യേവ പുത്തം യോനിയാ ജനയിത്വാ മാതാ ‘ജനികാ’തി വുച്ചതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സന്തം യേവ മഗ്ഗം ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സമ്പസ്സമാനോ ഉപ്പാദേസി, സഞ്ചരണം അകാസി, തംകാരണാ ആഹ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ യം കിഞ്ചി നട്ഠം പസ്സതി, ‘തേന തം ഭണ്ഡം നിബ്ബത്തിത’ന്തി ജനോ വോഹരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സന്തം യേവ മഗ്ഗം ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സമ്പസ്സമാനോ ഉപ്പാദേസി, സഞ്ചരണം അകാസി, തംകാരണാ ആഹ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോചി പുരിസോ വനം സോധേത്വാ ഭൂമിം നീഹരതി, ‘തസ്സ സാ ഭൂമീ’തി ജനോ വോഹരതി, ന ചേസാ ഭൂമി തേന പവത്തിതാ, തം ഭൂമിം കാരണം കത്വാ ഭൂമിസാമികോ നാമ ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സന്തം യേവ മഗ്ഗം ലുഗ്ഗം പലുഗ്ഗം ഗൂള്ഹം പിഹിതം പടിച്ഛന്നം അസഞ്ചരണം പഞ്ഞായ സമ്പസ്സമാനോ ഉപ്പാദേസി, സഞ്ചരണം അകാസി, തംകാരണാ ആഹ ‘തഥാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

മഗ്ഗുപ്പാദനപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. ബുദ്ധഅവിഹേഠകപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘പുബ്ബേ വാഹം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ അഹോസി’ന്തി. പുന ച ഭണിതം ‘ലോമസകസ്സപോ നാമ ഇസി സമാനോ അനേകസതേ പാണേ ഘാതയിത്വാ വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘പുബ്ബേ വാഹം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ അഹോസി’ന്തി, തേന ഹി ‘ലോമസകസ്സപേന ഇസിനാ അനേകസതേ പാണേ ഘാതയിത്വാ വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജിത’ന്തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ‘ലോമസകസ്സപേന ഇസിനാ അനേകസതേ പാണേ ഘാതയിത്വാ വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജിതം’, തേന ഹി ‘പുബ്ബേ വാഹം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ അഹോസി’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘പുബ്ബേ വാഹം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ സത്താനം അവിഹേഠകജാതികോ അഹോസി’ന്തി, ‘ലോമസകസ്സപേന ഇസിനാ അനേകസതേ പാണേ ഘാതയിത്വാ വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജിതം’, തഞ്ച പന രാഗവസേന വിസഞ്ഞിനാ, നോ സചേതനേനാ’’തി.

‘‘അട്ഠിമേ, ഭന്തേ നാഗസേന, പുഗ്ഗലാ പാണം ഹനന്തി. കതമേ അട്ഠ? രത്തോ രാഗവസേന പാണം ഹനതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന പാണം ഹനതി, മൂള്ഹോ മോഹവസേന പാണം ഹനതി, മാനീ മാനവസേന പാണം ഹനതി, ലുദ്ധോ ലോഭവസേന പാണം ഹനതി, അകിഞ്ചനോ ജീവികത്ഥായ പാണം ഹനതി, ബാലോ ഹസ്സവസേന [അഞ്ഞാണവസേന (ക. സീ.)] പാണം ഹനതി, രാജാ വിനയനവസേന പാണം ഹനതി. ഇമേ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠ പുഗ്ഗലാ പാണം ഹനന്തി. പാകതികം യേവ, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തേന കത’’ന്തി. ‘‘ന, മഹാരാജ, പാകതികം ബോധിസത്തേന കതം, യദി, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ പകതിഭാവേന ഓനമേയ്യ മഹായഞ്ഞം യജിതും, ന യിമം ഗാഥം ഭണേയ്യ –

‘‘‘സസമുദ്ദപരിയായം, മഹിം സാഗരകുണ്ഡലം;

ന ഇച്ഛേ സഹ നിന്ദായ, ഏവം സേയ്ഹ [സയ്ഹ (സീ. പീ.)] വിജാനഹീ’തി.

‘‘ഏവംവാദീ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ സഹ ദസ്സനേന ചന്ദവതിയാ രാജകഞ്ഞായ വിസഞ്ഞീ അഹോസി ഖിത്തചിത്തോ രത്തോ വിസഞ്ഞിഭൂതോ ആകുലാകുലോ തുരിതതുരിതോ തേന വിക്ഖിത്തഭന്തലുളിതചിത്തേന മഹതിമഹാപസുഘാതഗലരുഹിരസഞ്ചയം വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഉമ്മത്തകോ ഖിത്തചിത്തോ ജലിതമ്പി ജാതവേദം അക്കമതി, കുപിതമ്പി ആസീവിസം ഗണ്ഹാതി, മത്തമ്പി ഹത്ഥിം ഉപേതി, സമുദ്ദമ്പി അതീരദസ്സിം പക്ഖന്ദതി, ചന്ദനികമ്പി ഓളിഗല്ലമ്പി ഓമദ്ദതി, കണ്ടകാധാനമ്പി അഭിരുഹതി, പപാതേപി പതതി, അസുചിമ്പി ഭക്ഖേതി, നഗ്ഗോപി രഥിയാ ചരതി, അഞ്ഞമ്പി ബഹുവിധം അകിരിയം കരോതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബോധിസത്തോ സഹ ദസ്സനേന ചന്ദവതിയാ രാജകഞ്ഞായ വിസഞ്ഞീ അഹോസി ഖിത്തചിത്തോ രത്തോ വിസഞ്ഞിഭൂതോ ആകുലാകുലോ തുരിതതുരിതോ, തേന വിക്ഖിത്തഭന്തലുളിതചിത്തേന മഹതിമഹാപസുഘാതഗലരുഹിരസഞ്ചയം വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജി.

‘‘ഖിത്തചിത്തേന, മഹാരാജ, കതം പാപം ദിട്ഠധമ്മേപി ന മഹാസാവജ്ജം ഹോതി, സമ്പരായേ വിപാകേനപി നോ തഥാ. ഇധ, മഹാരാജ, കോചി ഉമ്മത്തകോ വജ്ഝമാപജ്ജേയ്യ, തസ്സ തുമ്ഹേ കിം ദണ്ഡം ധാരേഥാ’’തി? ‘‘കോ, ഭന്തേ, ഉമ്മത്തകസ്സ ദണ്ഡോ ഭവിസ്സതി, തം മയം പോഥാപേത്വാ നീഹരാപേമ, ഏസോവ തസ്സ ദണ്ഡോ’’തി. ‘‘ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, ഉമ്മത്തകസ്സ അപരാധേ ദണ്ഡോപി ന ഭവതി, തസ്മാ ഉമ്മത്തകസ്സ കതേപി ന ദോസോ ഭവതി സതേകിച്ഛോ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ലോമസകസ്സപോ ഇസി സഹ ദസ്സനേന ചന്ദവതിയാ രാജകഞ്ഞായ വിസഞ്ഞീ അഹോസി ഖിത്തചിത്തോ രത്തോ വിസഞ്ഞിഭൂതോ വിസടപയാതോ ആകുലാകുലോ തുരിതതുരിതോ, തേന വിക്ഖിത്തഭന്തലുളിതചിത്തേന മഹതിമഹാപസുഘാതഗലരുഹിരസഞ്ചയം വാജപേയ്യം മഹായഞ്ഞം യജി. യദാ ച പന പകതിചിത്തോ അഹോസി പടിലദ്ധസ്സതി, തദാ പുനദേവ പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ബുദ്ധഅവിഹേഠകപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. ഛദ്ദന്തജോതിപാലാരബ്ഭപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ –

‘‘‘വധിസ്സമേതന്തി പരാമസന്തോ, കാസാവമദ്ദക്ഖി ധജം ഇസീനം;

ദുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സുദപാദി സഞ്ഞാ, അരഹദ്ധജോ സബ്ഭി അവജ്ഝരൂപോ’തി.

‘‘പുന ച ഭണിതം ‘ജോതിപാലമാണവോ സമാനോ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം മുണ്ഡകവാദേന സമണകവാദേന അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കോസി പരിഭാസീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബോധിസത്തോ തിരച്ഛാനഗതോ സമാനോ കാസാവം അഭിപൂജയി, തേന ഹി ‘ജോതിപാലേന മാണവേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മുണ്ഡകവാദേന സമണകവാദേന അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കുട്ഠോ പരിഭാസിതോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ജോതിപാലേന മാണവേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മുണ്ഡകവാദേന സമണകവാദേന അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കുട്ഠോ പരിഭാസിതോ, തേന ഹി ‘ഛദ്ദന്തേന നാഗരാജേന കാസാവം പൂജിത’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. യദി തിരച്ഛാനഗതേന ബോധിസത്തേന കക്ഖളഖരകടുകവേദനം വേദയമാനേന ലുദ്ദകേന നിവത്ഥം കാസാവം പൂജിതം, കിം മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ പരിപക്കഞാണോ പരിപക്കായ ബോധിയാ കസ്സപം ഭഗവന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദസബലം ലോകനായകം ഉദിതോദിതം ജലിതബ്യാമോഭാസം പവരുത്തമം പവരരുചിരകാസികകാസാവമഭിപാരുതം ദിസ്വാ ന പൂജയി? അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോതി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ ‘വധിസ്സമേതന്തി…പേ… അവജ്ഝരൂപോ’തി. ജോതിപാലേന ച മാണവേന കസ്സപോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മുണ്ഡകവാദേന സമണകവാദേന അസബ്ഭാഹി ഫരുസാഹി വാചാഹി അക്കുട്ഠോ പരിഭാസിതോ, തഞ്ച പന ജാതിവസേന കുലവസേന. ജോതിപാലോ, മഹാരാജ, മാണവോ അസ്സദ്ധേ അപ്പസന്നേ കുലേ പച്ചാജാതോ, തസ്സ മാതാപിതരോ ഭഗിനിഭാതരോ ദാസിദാസചേടകപരിവാരകമനുസ്സാ ബ്രഹ്മദേവതാ ബ്രഹ്മഗരുകാ, തേ ‘ബ്രാഹ്മണാ ഏവ ഉത്തമാ പവരാ’തി അവസേസേ പബ്ബജിതേ ഗരഹന്തി ജിഗുച്ഛന്തി, തേസം തം വചനം സുത്വാ ജോതിപാലോ മാണവോ ഘടികാരേന കുമ്ഭകാരേന സത്ഥാരം ദസ്സനായ പക്കോസിതോ ഏവമാഹ ‘കിം പന തേന മുണ്ഡകേന സമണകേന ദിട്ഠേനാ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, അമതം വിസമാസജ്ജ തിത്തകം ഹോതി, യഥാ ച സീതോദകം അഗ്ഗിമാസജ്ജ ഉണ്ഹം ഹോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജോതിപാലോ മാണവോ അസ്സദ്ധേ അപ്പസന്നേ കുലേ പച്ചാജാതോ, സോ കുലവസേന അന്ധോ ഹുത്വാ [സോ കുലജാതിവസേന അന്ധോ ഭവിത്വാ (സ്യാ.)] തഥാഗതം അക്കോസി പരിഭാസി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ജലിതപജ്ജലിതോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സപ്പഭാസോ ഉദകമാസജ്ജ ഉപഹതപ്പഭാതേജോ സീതലോ കാളകോ ഭവതി പരിപക്കനിഗ്ഗുണ്ഡിഫലസദിസോ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജോതിപാലോ മാണവോ പുഞ്ഞവാ സദ്ധോ ഞാണവിപുലസപ്പഭാസോ അസ്സദ്ധേ അപ്പസന്നേ കുലേ പച്ചാജാതോ, സോ കുലവസേന അന്ധോ ഹുത്വാ തഥാഗതം അക്കോസി പരിഭാസി, ഉപഗന്ത്വാ ച ബുദ്ധഗുണമഞ്ഞായ ചേടകഭൂതോ വിയ അഹോസി, ജിനസാസനേ പബ്ബജിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഛദ്ദന്തജോതിപാലാരബ്ഭപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. ഘടികാരപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം സബ്ബം തേമാസം ആകാസച്ഛദനം അട്ഠാസി, ന ദേവോതിവസ്സീ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘കസ്സപസ്സ തഥാഗതസ്സ [ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ (മ. നി. ൨.൨൮൯)] കുടി ഓവസ്സതീ’തി. കിസ്സ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതസ്സ ഏവമുസ്സന്നകുസലമൂലസ്സ [ഏവരൂപസ്സ ഉസ്സന്നകുസലമൂലസ്സ (ക.)] കുടി ഓവസ്സതി, തഥാഗതസ്സ നാമ സോ ആനുഭാവോ ഇച്ഛിതബ്ബോ? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം അനോവസ്സം ആകാസച്ഛദനം അഹോസി, തേന ഹി ‘തഥാഗതസ്സ കുടി ഓവസ്സതീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതസ്സ കുടി ഓവസ്സതി, തേന ഹി ‘ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം അനോവസ്സകം അഹോസി ആകാസച്ഛദന’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ഘടികാരസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ ആവേസനം സബ്ബം തേമാസം ആകാസച്ഛദനം അട്ഠാസി, ന ദേവോതിവസ്സീ’തി. ഭണിതഞ്ച ‘കസ്സപസ്സ തഥാഗതസ്സ കുടി ഓവസ്സതീ’തി. ഘടികാരോ, മഹാരാജ, കുമ്ഭകാരോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ ഉസ്സന്നകുസലമൂലോ അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേതി, തസ്സ അസമ്മുഖാ അനാപുച്ഛായേവസ്സ ഘരേ തിണം ഹരിത്വാ ഭഗവതോ കുടിം ഛാദേസും, സോ തേന തിണഹരണേന അകമ്പിതം അസഞ്ചലിതം സുസണ്ഠിതം വിപുലമസമം പീതിം പടിലഭതി, ഭിയ്യോ സോമനസ്സഞ്ച അതുലം ഉപ്പാദേസി ‘അഹോ വത മേ ഭഗവാ ലോകുത്തമോ സുവിസ്സത്ഥോ’തി, തേന തസ്സ ദിട്ഠധമ്മികോ വിപാകോ നിബ്ബത്തോ. ന ഹി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ താവതകേന വികാരേന ചലതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സിനേരു ഗിരിരാജാ അനേകസതസഹസ്സവാതസമ്പഹാരേനപി ന കമ്പതി ന ചലതി, മഹോദധി വരപ്പവരസാഗരോ അനേകസതനഹുതമഹാഗങ്ഗാസതസഹസ്സേഹിപി ന പൂരതി ന വികാരമാപജ്ജതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ന താവതകേന വികാരേന ചലതി.

‘‘യം പന, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ കുടി ഓവസ്സതി, തം മഹതോ ജനകായസ്സ അനുകമ്പായ. ദ്വേമേ, മഹാരാജ, അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതാ സയം നിമ്മിതം പച്ചയം നപ്പടിസേവന്തി, ‘അയം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ സത്ഥാ’തി ഭഗവതോ പച്ചയം ദത്വാ ദേവമനുസ്സാ സബ്ബദുഗ്ഗതിതോ പരിമുച്ചിസ്സന്തീതി, ദസ്സേത്വാ വുത്തിം പരിയേസന്തീതി ‘മാ അഞ്ഞേ ഉപവദേയ്യു’ന്തി. ഇമേ ദ്വേ അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതാ സയം നിമ്മിതം പച്ചയം നപ്പടിസേവന്തി. യദി, മഹാരാജ, സക്കോ വാ തം കുടിം അനോവസ്സം കരേയ്യ ബ്രഹ്മാ വാ സയം വാ, സാവജ്ജം ഭവേയ്യ തം യേവ കരണം [കാരണം (സീ. പീ.)] സദോസം സനിഗ്ഗഹം, ഇമേ വിഭൂതം [വിഭൂസം (സീ. പീ.)] കത്വാ ലോകം സമ്മോഹേന്തി അധികതം കരോന്തീതി, തസ്മാ തം കരണം വജ്ജനീയം. ന, മഹാരാജ, തഥാഗതാ വത്ഥും യാചന്തി, തായ അവത്ഥുയാചനായ അപരിഭാസിയാ ഭവന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഘടികാരപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. ബ്രാഹ്മണരാജവാദപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം തഥാഗതേന ‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ’തി, തേന ഹി ‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’തി, തേന ഹി ‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. ഖത്തിയോ വാ ഹി ഭവേയ്യ ബ്രാഹ്മണോ വാ, നത്ഥി ഏകായ ജാതിയാ ദ്വേ വണ്ണാ നാമ, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അഹമസ്മി, ഭിക്ഖവേ, ബ്രാഹ്മണോ യാചയോഗോ’തി, പുന ച ഭണിതം ‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’തി, തത്ഥ കാരണം അത്ഥി, യേന കാരണേന തഥാഗതോ ബ്രാഹ്മണോ ച രാജാ ച ഹോതീ’’തി.

‘‘കിം പന തം, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം, യേന കാരണേന തഥാഗതോ ബ്രാഹ്മണോ ച രാജാ ച ഹോതി’’? ‘‘സബ്ബേ, മഹാരാജ, പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ തഥാഗതസ്സ ബാഹിതാ പഹീനാ അപഗതാ ബ്യപഗതാ ഉച്ഛിന്നാ ഖീണാ ഖയം പത്താ നിബ്ബുതാ ഉപസന്താ, തസ്മാ തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോ നാമ സംസയമനേകംസം വിമതിപഥം വീതിവത്തോ, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, സംസയമനേകംസം വിമതിപഥം വീതിവത്തോ, തേന കാരണേന തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോ നാമ സബ്ബഭവഗതിയോനിനിസ്സടോ മലരജഗതവിപ്പമുത്തോ അസഹായോ, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, സബ്ബഭവഗതിയോനിനിസ്സടോ മലരജഗതവിപ്പമുത്തോ അസഹായോ, തേന കാരണേന തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണാ നാമ അഗ്ഗസേട്ഠവരപവരദിബ്ബവിഹാരബഹുലോ, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, അഗ്ഗസേട്ഠവരപവരദിബ്ബവിഹാരബഹുലോ, തേനാപി കപരണേന തഥാഗതോ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ’’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോ നാമ അജ്ഝയന അജ്ഝാപന ദാനപ്പടിഗ്ഗഹണ ദമ സംയമനിയമപുബ്ബമനുസിട്ഠി പവേണി വംസ ധരണോ, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, അജ്ഝയന അജ്ഝാപന ദാനപ്പടിഗ്ഗഹണ ദമ സംയമ നിയമ പുബ്ബജിനാചിണ്ണ അനുസിട്ഠി പവേണി വംസ ധരണോ തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോ നാമ ബ്രഹാസുഖവിഹാരജ്ഝാനഝായീ; ഭഗവാപി, മഹാരാജ, ബ്രഹാസുഖവിഹാരജ്ഝാനഝായീ, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോ നാമ സബ്ബഭവാഭവഗതീസു അഭിജാതിവത്തിതമനുചരിതം ജാനാതി, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, സബ്ബഭവാഭവഗതീസു അഭിജാതിവത്തിതമനുചരിതം ജാനാതി, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ ‘ബ്രാഹ്മണോ’തി വുച്ചതി.

‘‘ബ്രാഹ്മണോതി, മഹാരാജ, ഭഗവതോ നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കതം, ന ഭാതരാ കതം, ന ഭഗിനിയാ കതം, ന മിത്താമച്ചേഹി കതം, ന ഞാതിസാലോഹിതേഹി കതം, ന സമണബ്രാഹ്മണേഹി കതം, ന ദേവതാഹി കതം, വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം നാമം ബോധിയാ യേവ മൂലേ മാരസേനം വിധമിത്വാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ബാഹേത്വാ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസ്സ പടിലാഭാ പടിലദ്ധപാതുഭൂതസമുപ്പന്നമത്തേ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ബ്രാഹ്മണോതി, തേന കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘ബ്രാഹ്മണോ’’’തി.

‘‘കേന പന, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’’’തി? ‘‘രാജാ നാമ, മഹാരാജ, യോ കോചി രജ്ജം കാരേതി ലോകമനുസാസതി, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേതി, സദേവകം ലോകം സമാരകം സബ്രഹ്മകം സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സം അനുസാസതി, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി.

‘‘രാജാ നാമ, മഹാരാജ, സബ്ബജനമനുസ്സേ അഭിഭവിത്വാ നന്ദയന്തോ ഞാതിസങ്ഘം, സോചയന്തോ അമിത്തസങ്ഘം, മഹതിമഹായസസിരിഹരം ഥിരസാരദണ്ഡം അനൂനസതസലാകാലങ്കതം ഉസ്സാപേതി പണ്ഡരവിമലസേതച്ഛത്തം, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, സോചയന്തോ മാരസേനം മിച്ഛാപടിപന്നം, നന്ദയന്തോ ദേവമനുസ്സേ സമ്മാപടിപന്നേ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ മഹതിമഹായസസിരിഹരം ഖന്തിഥിരസാരദണ്ഡം ഞാണവരസതസലാകാലങ്കതം ഉസ്സാപേതി അഗ്ഗവരവിമുത്തിപണ്ഡരവിമലസേതച്ഛത്തം, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി.

‘‘രാജാ നാമ ഉപഗതസമ്പത്തജനാനം ബഹൂനമഭിവന്ദനീയോ ഭവതി, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, ഉപഗതസമ്പത്തദേവമനുസ്സാനം ബഹൂനമഭിവന്ദനീയോ, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി.

‘‘രാജാ നാമ യസ്സ കസ്സചി ആരാധകസ്സ പസീദിത്വാ വരിതം വരം ദത്വാ കാമേന തപ്പയതി, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, യസ്സ കസ്സചി കായേന വാചായ മനസാ ആരാധകസ്സ പസീദിത്വാ വരിതം വരമനുത്തരം സബ്ബദുക്ഖപരിമുത്തിം ദത്വാ അസേസകാമവരേന ച തപ്പയതി, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി.

‘‘രാജാ നാമ ആണം വീതിക്കമന്തം വിഗരഹതി ഝാപേതി [ജാപേതി (സീ. പീ.)] ധംസേതി, ഭഗവതോപി, മഹാരാജ, സാസനവരേ ആണം അതിക്കമന്തോ അലജ്ജീ മങ്കുഭാവേന ഓഞ്ഞാതോ ഹീളിതോ ഗരഹിതോ ഭവിത്വാ വജ്ജതി ജിനസാസനവരമ്ഹാ, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി.

‘‘രാജാ നാമ പുബ്ബകാനം ധമ്മികാനം രാജൂനം പവേണിമനുസിട്ഠിയാ ധമ്മാധമ്മമനുദീപയിത്വാ ധമ്മേന രജ്ജം കാരയമാനോ പിഹയിതോ പിയോ പത്ഥിതോ ഭവതി ജനമനുസ്സാനം, ചിരം രാജകുലവംസം ഠപയതി ധമ്മഗുണബലേന, ഭഗവാപി, മഹാരാജ, പുബ്ബകാനം സയമ്ഭൂനം പവേണിമനുസിട്ഠിയാ ധമ്മാധമ്മമനുദീപയിത്വാ ധമ്മേന ലോകമനുസാസമാനോ പിഹയിതോ പിയോ പത്ഥിതോ ദേവമനുസ്സാനം ചിരം സാസനം പവത്തേതി ധമ്മഗുണബലേന, തേനാപി കാരണേന തഥാഗതോ വുച്ചതി ‘രാജാ’തി. ഏവമനേകവിധം, മഹാരാജ, കാരണം, യേന കാരണേന തഥാഗതോ ബ്രാഹ്മണോപി ഭവേയ്യ രാജാപി ഭവേയ്യ, സുനിപുണോ ഭിക്ഖു കപ്പമ്പി നോ നം സമ്പാദേയ്യ, കിം അതിബഹും ഭണിതേന, സംഖിത്തം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ബ്രാഹ്മണരാജവാദപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഗാഥാഭിഗീതഭോജനകഥാപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യം [അഭോജനീയം (ക.) സു. നി. ൮൧ പസ്സിതബ്ബം], സമ്പസ്സതം ബ്രാഹ്മണ നേസ ധമ്മാ;

ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ, ധമ്മേ സതീ ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ’തി.

‘‘പുന ച ഭഗവാ പരിസായ ധമ്മം ദേസേന്തോ കഥേന്തോ അനുപുബ്ബികഥം പഠമം താവ ദാനകഥം കഥേതി, പച്ഛാ സീലകഥം, തസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബലോകിസ്സരസ്സ ഭാസിതം സുത്വാ ദേവമനുസ്സാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ദാനം ദേന്തി, തസ്സ തം ഉയ്യോജിതം ദാനം സാവകാ പരിഭുഞ്ജന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’ന്തി, തേന ഹി ‘ഭഗവാ ദാനകഥം പഠമം കഥേതീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ദാനകഥം പഠമം കഥേതി, തേന ഹി ‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. കിം കാരണം? യോ സോ, ഭന്തേ, ദക്ഖിണേയ്യോ ഗിഹീനം പിണ്ഡപാതദാനസ്സ വിപാകം കഥേതി, തസ്സ തേ ധമ്മകഥം സുത്വാ പസന്നചിത്താ അപരാപരം ദാനം ദേന്തി, യേ തം ദാനം പരിഭുഞ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ ഗാഥാഭിഗീതം പരിഭുഞ്ജന്തി. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ നിപുണോ ഗമ്ഭീരോ തപാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യം, സമ്പസ്സതം ബ്രാഹ്മണ നേസ ധമ്മോ. ഗാഥാഭിഗീതം പനുദന്തി ബുദ്ധാ, ധമ്മേ സതീ ബ്രാഹ്മണ വുത്തിരേസാ’തി, കഥേതി ച ഭഗവാ പഠമം ദാനകഥം, തഞ്ച പന കിരിയം സബ്ബേസം തഥാഗതാനം പഠമം ദാനകഥായ, തത്ഥ ചിത്തം അഭിരമാപേത്വാ പച്ഛാ സീലേ നിയോജേന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ തരുണദാരകാനം പഠമം താവ കീളാഭണ്ഡകാനി ദേന്തി. സേയ്യഥിദം, വങ്കകം ഘടികം ചിങ്ഗുലകം പത്താള്ഹകം രഥകം ധനുകം, പച്ഛാ തേ സകേ സകേ കമ്മേ നിയോജേന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പഠമം ദാനകഥായ ചിത്തം അഭിരമാപേത്വാ പച്ഛാ സീലേ നിയോജേതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഭിസക്കോ നാമ ആതുരാനം പഠമം താവ ചതൂഹപഞ്ചാഹം തേലം പായേതി ബലകരണായ സിനേഹനായ, പച്ഛാ വിരേചേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ പഠമം താവ ദാനകഥായ ചിത്തം അഭിരമാപേത്വാ പച്ഛാ സീലേ നിയോജേതി. ദായകാനം, മഹാരാജ, ദാനപതീനം ചിത്തം മുദുകം ഹോതി മദ്ദവം സിനിദ്ധം, തേന തേ ദാനസേതുസങ്കമേന ദാനനാവായ സംസാരസാഗരപാരമനുഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തേസം പഠമം കമ്മഭൂമിമനുസാസതി, ന ച കേനചി [തേന (സീ. പീ.)] വിഞ്ഞത്തിമാപജ്ജതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘വിഞ്ഞത്തി’ന്തി യം വദേസി, കതി പന താ വിഞ്ഞത്തിയോ’’തി? ‘‘ദ്വേമാ, മഹാരാജ, വിഞ്ഞത്തിയോ കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി ചാതി. തത്ഥ അത്ഥി കായവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, അത്ഥി അനവജ്ജാ. അത്ഥി വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, അത്ഥി അനവജ്ജാ.

‘‘കതമാ കായവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ? ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു കുലാനി ഉപഗന്ത്വാ അനോകാസേ ഠിതോ ഠാനം ഭഞ്ജതി, അയം കായവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ. തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു കുലാനി ഉപഗന്ത്വാ അനോകാസേ ഠിതോ ഗലം പണാമേത്വാ മോരപേക്ഖിതം പേക്ഖതി ‘ഏവം ഇമേ പസ്സന്തീ’തി, തേന ച തേ പസ്സന്തി. അയമ്പി കായവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ. തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ഹനുകായ വാ ഭമുകായ വാ അങ്ഗുട്ഠേന വാ വിഞ്ഞാപേതി, അയമ്പി കായവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘കതമാ കായവിഞ്ഞത്തി അനവജ്ജാ? ഇധ ഭിക്ഖു കുലാനി ഉപഗന്ത്വാ സതോ സമാഹിതോ സമ്പജാനോ ഠാനേപി അട്ഠാനേപി യഥാനുസിട്ഠിം ഗന്ത്വാ ഠാനേ തിട്ഠതി, ദാതുകാമേസു തിട്ഠതി, അദാതുകാമേസു പക്കമതി. അയം കായവിഞ്ഞത്തി അനവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ വണ്ണിതോ ഹോതി ഥുതോ പസത്ഥോ സല്ലേഖിതാചാരോ, പരിസുദ്ധാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന –

‘ന വേ യാചന്തി സപ്പഞ്ഞാ, ധീരോ ച വേദിതുമരഹതി [അരിയാ ഗരഹന്തി യാചനം (സീ. പീ.)];

ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാന യാചനാ’തി.

‘‘കതമാ വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു വാചായ ബഹുവിധം വിഞ്ഞാപേതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, അയം വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു പരേസം സാവേന്തോ ഏവം ഭണതി ‘ഇമിനാ മേ അത്ഥോ’തി, തായ ച വാചായ പരേസം സാവിതായ തസ്സ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി, അയമ്പി വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു വചീവിപ്ഫാരേന പരിസായ സാവേതി ‘ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച ഭിക്ഖൂനം ദാതബ്ബ’ന്തി, തഞ്ച തേ വചനം സുത്വാ പരികിത്തിതം അഭിഹരന്തി, അയമ്പി വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘നനു, മഹാരാജ, ഥേരോപി സാരിപുത്തോ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ രത്തിഭാഗേ ഗിലാനോ സമാനോ ഥേരേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ഭേസജ്ജം പുച്ഛീയമാനോ വാചം ഭിന്ദി, തസ്സ തേന വചീഭേദേന ഭേസജ്ജം ഉപ്പജ്ജി. അഥ ഥേരോ സാരിപുത്തോ ‘വചീഭേദേന മേ ഇമം ഭേസജ്ജം ഉപ്പന്നം, മാ മേ ആജീവോ ഭിജ്ജീ’തി ആജീവഭേദഭയാ തം ഭേസജ്ജം പജഹി ന ഉപജീവി. ഏവമ്പി വചീവിഞ്ഞത്തി സാവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ ന പരിഭുഞ്ജന്തി. സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ ഓഞ്ഞാതോ ഹോതി ഹീളിതോ ഖീളിതോ ഗരഹിതോ പരിഭൂതോ അചിത്തീകതോ, ഭിന്നാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

‘‘കതമാ വചീവിഞ്ഞത്തി അനവജ്ജാ? ഇധ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖു സതി പച്ചയേ ഭേസജ്ജം വിഞ്ഞാപേതി ഞാതിപവാരിതേസു കുലേസു, അയം വചീവിഞ്ഞത്തി അനവജ്ജാ, തായ ച വിഞ്ഞാപിതം അരിയാ പരിഭുഞ്ജന്തി, സോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയാനം സമയേ വണ്ണിതോ ഹോതി ഥോമിതോ പസത്ഥോ, പരിസുദ്ധാജീവോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, അനുമതോ തഥാഗതേഹി അരഹന്തേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേഹി.

‘‘യം പന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കസിഭാരദ്വാജസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭോജനം പജഹി [പജഹതി (ക.)], തം ആവേഠനവിനിവേഠനകഡ്ഢനനിഗ്ഗഹപ്പടികമ്മേന നിബ്ബത്തി, തസ്മാ തഥാഗതോ തം പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപി ന ഉപജീവീ’’തി.

‘‘സബ്ബകാലം, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേ ഭുഞ്ജമാനേ ദേവതാ ദിബ്ബം ഓജം പത്തേ ആകിരന്തി, ഉദാഹു ‘സൂകരമദ്ദവേ ച മധുപായാസേ ചാ’തി ദ്വീസു യേവ പിണ്ഡപാതേസു ആകിരിംസൂ’’തി? ‘‘സബ്ബകാലം, മഹാരാജ, തഥാഗതേ ഭുഞ്ജമാനേ ദേവതാ ദിബ്ബം ഓജം ഗഹേത്വാ ഉപതിട്ഠിത്വാ ഉദ്ധടുദ്ധടേ ആലോപേ ആകിരന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ സൂദോ രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ സൂപം ഗഹേത്വാ ഉപതിട്ഠിത്വാ കബളേ കബളേ സൂപം ആകിരതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബകാലം തഥാഗതേ ഭുഞ്ജമാനേ ദേവതാ ദിബ്ബം ഓജം ഗഹേത്വാ ഉപതിട്ഠിത്വാ ഉദ്ധടുദ്ധടേ ആലോപേ ദിബ്ബം ഓജം ആകിരന്തി. വേരഞ്ജായമ്പി, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ സുക്ഖയവപുലകേ [സുക്ഖയവമൂലകേ (ക.)] ഭുഞ്ജമാനസ്സ ദേവതാ ദിബ്ബേന ഓജേന തേമയിത്വാ തേമയിത്വാ ഉപസംഹരിംസു, തേന തഥാഗതസ്സ കായോ ഉപചിതോ അഹോസീ’’തി. ‘‘ലാഭാ വത, ഭന്തേ നാഗസേന, താസം ദേവതാനം, യാ തഥാഗതസ്സ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനേ സതതം സമിതം ഉസ്സുക്കമാപന്നാ. സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഗാഥാഭിഗീതഭോജനകഥാപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പരിപാചിതം മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായാ’തി. പുന ച ‘സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തസ്സ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായാ’തി.

‘‘യഥാ നാമ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഇസ്സാസോ വാ ഇസ്സാസന്തേവാസീ വാ ബഹുകേ ദിവസേ സങ്ഗാമത്ഥായ ഉപാസനം സിക്ഖിത്വാ സമ്പത്തേ മഹായുദ്ധേ ഓസക്കേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പരിപാചേത്വാ മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേന ധമ്മദേസനായ ഓസക്കിതം.

‘‘യഥാ വാ പന, ഭന്തേ നാഗസേന, മല്ലോ വാ മല്ലന്തേവാസീ വാ ബഹുകേ ദിവസേ നിബ്ബുദ്ധം സിക്ഖിത്വാ സമ്പത്തേ മല്ലയുദ്ധേ ഓസക്കേയ്യ, ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പരിപാചേത്വാ മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേന ധമ്മദേസനായ ഓസക്കിതം.

‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ഭയാ ഓസക്കിതം, ഉദാഹു അപാകടതായ ഓസക്കിതം, ഉദാഹു ദുബ്ബലതായ ഓസക്കിതം, ഉദാഹു അസബ്ബഞ്ഞുതായ ഓസക്കിതം, കിം തത്ഥ കാരണം, ഇങ്ഘ മേ ത്വം കാരണം ബ്രൂഹി കങ്ഖാവിതരണായ. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പരിപാചിതം മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായ, തേന ഹി ‘സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തസ്സ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തസ്സ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി നോ ധമ്മദേസനായ, തേന ഹി ‘തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേതി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പരിപാചിതം മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗമ്ഭീരോ ദുന്നിബ്ബേഠോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘പരിപാചിതഞ്ച, മഹാരാജ, തഥാഗതേന ചതൂഹി ച അസങ്ഖ്യേയ്യേഹി കപ്പാനം സതസഹസ്സേന ച ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം മഹതോ ജനകായസ്സ സമുദ്ധരണായ, പത്തസബ്ബഞ്ഞുതസ്സ ച അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായ. തഞ്ച പന ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരനിപുണദുദ്ദസദുരനുബോധസുഖുമദുപ്പടിവേധതം സത്താനഞ്ച ആലയാരാമതം സക്കായദിട്ഠിയാ ദള്ഹസുഗ്ഗഹിതതഞ്ച ദിസ്വാ ‘കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’തി അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായ, സത്താനം പടിവേധചിന്തനമാനസം യേവേതം.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അനേകബ്യാധിപരിപീളിതം നരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം ചിന്തയതി ‘കേന നു ഖോ ഉപക്കമേന കതമേന വാ ഭേസജ്ജേന ഇമസ്സ ബ്യാധി വൂപസമേയ്യാ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ സബ്ബകിലേസബ്യാധിപരിപീളിതം ജനം ധമ്മസ്സ ച ഗമ്ഭീരനിപുണദുദ്ദസദുരനുബോധസുഖുമദുപ്പടിവേധതം ദിസ്വാ ‘കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’തി അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായ, സത്താനം പടിവേധചിന്തനമാനസം യേവേതം.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ഖത്തിയസ്സ മുദ്ധാവസിത്തസ്സ ദോവാരികഅനീകട്ഠപാരിസജ്ജനേഗമഭടബല [ബലത്ഥ (സീ. പീ.)] അമച്ചരാജഞ്ഞരാജൂപജീവിനേ ജനേ ദിസ്വാ ഏവം ചിത്തമുപ്പജ്ജേയ്യ ‘കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ ഇമേ സങ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരനിപുണദുദ്ദസദുരനുബോധസുഖുമദുപ്പടിവേധതം സത്താനഞ്ച ആലയാരാമതം സക്കായദിട്ഠിയാ ദള്ഹസുഗ്ഗഹിതതഞ്ച ദിസ്വാ ‘കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’തി അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തം നമി, നോ ധമ്മദേസനായ, സത്താനം പടിവേധചിന്തനമാനസം യേവേതം.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, സബ്ബേസം തഥാഗതാനം ധമ്മതാ ഏസാ, യം ബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതാ ധമ്മം ദേസേന്തി. തത്ഥ പന കിം കാരണം? യേ തേന സമയേന മനുസ്സാ താപസപരിബ്ബാജകാ സമണബ്രാഹ്മണാ, സബ്ബേതേ ബ്രഹ്മദേവതാ ഹോന്തി ബ്രഹ്മഗരുകാ ബ്രഹ്മപരായണാ, തസ്മാ തസ്സ ബലവതോ യസവതോ ഞാതസ്സ പഞ്ഞാതസ്സ ഉത്തരസ്സ അച്ചുഗ്ഗതസ്സ ഓനമനേന സദേവകോ ലോകോ ഓനമിസ്സതി ഓകപ്പേസ്സതി അധിമുച്ചിസ്സതീതി ഇമിനാ ച, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതാ ബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതാ ധമ്മം ദേസേന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, കോചി രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ യസ്സ ഓനമതി അപചിതിം കരോതി, ബലവതരസ്സ തസ്സ ഓനമനേന അവസേസാ ജനതാ ഓനമതി അപചിതിം കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബ്രഹ്മേ ഓനമിതേ തഥാഗതാനം സദേവകോ ലോകോ ഓനമിസ്സതി, പൂജിതപൂജകോ മഹാരാജ, ലോകോ, തസ്മാ സോ ബ്രഹ്മാ സബ്ബേസം തഥാഗതാനം ആയാചതി ധമ്മദേസനായ, തേന ച കാരണേന തഥാഗതാ ബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതാ ധമ്മം ദേസേന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിബ്ബേഠിതോ പഞ്ഹോ, അതിഭദ്രകം വേയ്യാകരണം, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കപഞ്ഹോ ദസമോ.

൧൧. ആചരിയാനാചരിയപഞ്ഹോ

൧൧. ‘‘ഭന്തേ, നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ –

‘‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’തി [മഹാവ. ൧൧].

‘‘പുന ച ഭണിതം ‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി. സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’തി, തേന ഹി ‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസീ’തി, തേന ഹി ‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി. സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, തഥാഗതേന ‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി. സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’തി, ഭണിതഞ്ച ‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആളാരോ കാലാമോ ആചരിയോ മേ സമാനോ അന്തേവാസിം മം സമാനം അത്തനാ സമസമം ഠപേസി, ഉളാരായ ച മം പൂജായ പൂജേസീ’തി.

‘‘തഞ്ച പന വചനം പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ആചരിയഭാവം സന്ധായ ഭാസിതം.

‘പഞ്ചിമേ, മഹാരാജ, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സ സതോ ആചരിയാ, യേഹി അനുസിട്ഠോ ബോധിസത്തോ തത്ഥ തത്ഥ ദിവസം വീതിനാമേസി. കതമേ പഞ്ച? യേ തേ, മഹാരാജ, അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ ജാതമത്തേ ബോധിസത്തേ ലക്ഖണാനി പരിഗ്ഗണ്ഹിംസു, സേയ്യഥീദം, രാമോ ധജോ ലക്ഖണോ മന്തീ യഞ്ഞോ സുയാമോ സുഭോജോ സുദത്തോതി. തേ തസ്സ സോത്ഥിം പവേദയിത്വാ രക്ഖാകമ്മം അകംസു, തേ ച പഠമം ആചരിയാ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ബോധിസത്തസ്സ പിതാ സുദ്ധോദനോ രാജാ യം തേന സമയേന അഭിജാതം ഉദിച്ചജാതിമന്തം പദകം വേയ്യാകരണം ഛളങ്ഗവന്തം സബ്ബമിത്തം നാമ ബ്രാഹ്മണം ഉപനേത്വാ സോവണ്ണേന ഭിങ്ഗാരേന [ഭിങ്കാരേന (സീ. പീ.)] ഉദകം ഓണോജേത്വാ ‘ഇമം കുമാരം സിക്ഖാപേഹീ’തി അദാസി, അയം ദുതിയോ ആചരിയോ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, യാ സാ ദേവതാ ബോധിസത്തം സംവേജേസീ, യസ്സാ വചനം സുത്വാ ബോധിസത്തോ സംവിഗ്ഗോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ തസ്മിം യേവ ഖണേ നേക്ഖമ്മം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി, അയം തതിയോ ആചരിയോ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ആളാരോ കാലാമോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം ആചിക്ഖി, അയം ചതുത്ഥോ ആചരിയോ.

‘‘പുന ചപരം, മഹാരാജ, ഉദകോ രാമപുത്തോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം ആചിക്ഖി [ആചിക്ഖതി (ക.)], അയം പഞ്ചമോ ആചരിയോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, പുബ്ബേവ സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സ സതോ പഞ്ച ആചരിയാ. തേ ച പന ആചരിയാ ലോകിയേ ധമ്മേ. ഇമസ്മിഞ്ച പന, മഹാരാജ, ലോകുത്തരേ ധമ്മേ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപ്പടിവേധായ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ അനുത്തരോ അനുസാസകോ, സയമ്ഭൂ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അനാചരിയകോ, തസ്മാ കാരണാ തഥാഗതേന ഭണിതം ‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി. സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ആചരിയാനാചരിയപഞ്ഹോ ഏകാദസമോ.

സന്ഥവവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ഏകാദസ പഞ്ഹോ.

മേണ്ഡകപഞ്ഹോ നിട്ഠിതോ.