൪. മേണ്ഡകപഞ്ഹോ

൧. ഇദ്ധിബലവഗ്ഗോ

൧. കതാധികാരസഫലപഞ്ഹോ

൧. അഥ ഖോ മിലിന്ദോ രാജാ കതാവകാസോ നിപച്ച ഗരുനോ പാദേ സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ ഏതദവോച ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഇമേ തിത്ഥിയാ ഏവം ഭണന്തി [വഞ്ചോ ഭവതി അഫലോ (സീ. പീ. ക.)] ‘യദി ബുദ്ധോ പൂജം സാദിയതി, ന പരിനിബ്ബുതോ ബുദ്ധോ സംയുത്തോ ലോകേന അന്തോഭവികോ ലോകസ്മിം ലോകസാധാരണോ, തസ്മാ തസ്സ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. യദി പരിനിബ്ബുതോ വിസംയുത്തോ ലോകേന നിസ്സടോ സബ്ബഭവേഹി, തസ്സ പൂജാ നുപ്പജ്ജതി, പരിനിബ്ബുതോ ന കിഞ്ചി സാദിയതി, അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ വഞ്ഝോ ഭവതി അഫലോ’തി ഉഭതോ കോടികോ ഏസോ പഞ്ഹോ, നേസോ വിസയോ അപ്പത്തമാനസാനം, മഹന്താനം യേവേസോ വിസയോ, ഭിന്ദേതം ദിട്ഠിജാലം ഏകംസേ ഠപയ, തവേസോ പഞ്ഹോ അനുപ്പത്തോ, അനാഗതാനം ജിനപുത്താനം ചക്ഖും ദേഹി പരവാദനിഗ്ഗഹായാ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ, ന ച ഭഗവാ പൂജം സാദിയതി, ബോധിമൂലേ യേവ തഥാഗതസ്സ സാദിയനാ പഹീനാ, കിം പന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഥേരേന സാരിപുത്തേന ധമ്മസേനാപതിനാ –

‘‘‘പൂജിയന്താ [പൂജിതാ (സ്യാ.)] അസമസമാ, സദേവമാനുസേഹി തേ;

ന സാദിയന്തി സക്കാരം, ബുദ്ധാനം ഏസ ധമ്മതാ’’’തി.

രാജാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, പുത്തോ വാ പിതുനോ വണ്ണം ഭാസതി, പിതാ വാ പുത്തസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, ന ചേതം കാരണം പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായ, പസാദപ്പകാസനം നാമേതം, ഇങ്ഘ മേ ത്വം തത്ഥ കാരണം സമ്മാ ബ്രൂഹി സകവാദസ്സ പതിട്ഠാപനായ ദിട്ഠിജാലവിനിവേഠനായാ’’തി.

ഥേരോ ആഹ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ, ന ച ഭഗവാ പൂജം സാദിയതി, അസാദിയന്തസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ദേവമനുസ്സാ ധാതുരതനം വത്ഥും കരിത്വാ തഥാഗതസ്സ ഞാണരതനാരമ്മണേന സമ്മാപടിപത്തിം സേവന്താ തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ പടിലഭന്തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പജ്ജലിത്വാ നിബ്ബായേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ സാദിയതി തിണകട്ഠുപാദാന’’ന്തി? ‘‘ജലമാനോപി സോ, ഭന്തേ, മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ തിണകട്ഠുപാദാനം ന സാദിയതി, കിം പന നിബ്ബുതോ ഉപസന്തോ അചേതനോ സാദിയതി? ‘‘തസ്മിം പന, മഹാരാജ, അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ ഉപരതേ ഉപസന്തേ ലോകേ അഗ്ഗി സുഞ്ഞോ ഹോതീ’’തി. ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, കട്ഠം അഗ്ഗിസ്സ വത്ഥു ഹോതി ഉപാദാനം, യേ കേചി മനുസ്സാ അഗ്ഗികാമാ, തേ അത്തനോ ഥാമബലവീരിയേന പച്ചത്തപുരിസകാരേന കട്ഠം മന്ഥയിത്വാ [മദ്ദിത്വാ (ക.)] അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ തേന അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയാനി കമ്മാനി കരോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തിത്ഥിയാനം വചനം മിച്ഛാ ഭവതി ‘അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ വഞ്ഝോ ഭവതി അഫലോ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പജ്ജലി, ഏവമേവ ഭഗവാ ദസസഹസ്സിയാ [ദസസഹസ്സിമ്ഹി (സീ. പീ. ക.)] ലോകധാതുയാ ബുദ്ധസിരിയാ പജ്ജലി. യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പജ്ജലിത്വാ നിബ്ബുതോ, ഏവമേവ ഭഗവാ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ ബുദ്ധസിരിയാ പജ്ജലിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. യഥാ, മഹാരാജ, നിബ്ബുതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ തിണകട്ഠുപാദാനം ന സാദിയതി, ഏവമേവ ഖോ ലോകഹിതസ്സ സാദിയനാ പഹീനാ ഉപസന്താ. യഥാ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ നിബ്ബുതേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ അനുപാദാനേ അത്തനോ ഥാമബലവീരിയേന പച്ചത്തപുരിസകാരേന കട്ഠം മന്ഥയിത്വാ അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ തേന അഗ്ഗിനാ അഗ്ഗികരണീയാനി കമ്മാനി കരോന്തി, ഏവമേവ ഖോ ദേവമനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ ധാതുരതനം വത്ഥും കരിത്വാ തഥാഗതസ്സ ഞാണരതനാരമ്മണേന സമ്മാപടിപത്തിം സേവന്താ തിസ്സോ സമ്പത്തിയോ പടിലഭന്തി, ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാവാതോ വായിത്വാ ഉപരമേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഉപരതോ വാതോ സാദിയതി പുന നിബ്ബത്താപന’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഉപരതസ്സ വാതസ്സ ആഭോഗോ വാ മനസികാരോ വാ പുന നിബ്ബത്താപനായ’’. ‘‘കിം കാരണം’’? ‘‘അചേതനാ സാ വായോധാതൂ’’തി. ‘‘അപി നു തസ്സ, മഹാരാജ, ഉപരതസ്സ വാതസ്സ വാതോതി സമഞ്ഞാ അപഗച്ഛതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, താലവണ്ടവിധൂപനാനി വാതസ്സ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയാ, യേ കേചി മനുസ്സാ ഉണ്ഹാഭിതത്താ പരിളാഹപരിപീളിതാ, തേ താലവണ്ടേന വാ വിധൂപനേന വാ അത്തനോ ഥാമബലവീരിയേന പച്ചത്തപുരിസകാരേന തം നിബ്ബത്തേത്വാ തേന വാതേന ഉണ്ഹം നിബ്ബാപേന്തി പരിളാഹം വൂപസമേന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തിത്ഥിയാനം വചനം മിച്ഛാ ഭവതി ‘അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ വഞ്ഝോ ഭവതി അഫലോ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാവാതോ വായി, ഏവമേവ ഭഗവാ ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ സീതലമധുരസന്തസുഖുമമേത്താവാതേന ഉപവായി. യഥാ, മഹാരാജ, മഹതിമഹാവാതോ വായിത്വാ ഉപരതോ, ഏവമേവ ഭഗവാ സീതലമധുരസന്തസുഖുമമേത്താവാതേന ഉപവായിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ. യഥാ, മഹാരാജ, ഉപരതോ വാതോ പുന നിബ്ബത്താപനം ന സാദിയതി, ഏവമേവ ലോകഹിതസ്സ സാദിയനാ പഹീനാ ഉപസന്താ. യഥാ, മഹാരാജ, തേ മനുസ്സാ ഉണ്ഹാഭിതത്താ പരിളാഹപരിപീളിതാ, ഏവമേവ ദേവമനുസ്സാ തിവിധഗ്ഗിസന്താപപരിളാഹപരിപീളിതാ. യഥാ താലവണ്ടവിധൂപനാനി വാതസ്സ നിബ്ബത്തിയാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ഏവമേവ തഥാഗതസ്സ ധാതു ച ഞാണരതനഞ്ച പച്ചയോ ഹോതി തിസ്സന്നം സമ്പത്തീനം പടിലാഭായ. യഥാ മനുസ്സാ ഉണ്ഹാഭിതത്താ പരിളാഹപരിപീളിതാ താലവണ്ടേന വാ വിധൂപനേന വാ വാതം നിബ്ബത്തേത്വാ ഉണ്ഹം നിബ്ബാപേന്തി പരിളാഹം വൂപസമേന്തി, ഏവമേവ ദേവമനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ ധാതുഞ്ച ഞാണരതനഞ്ച പൂജേത്വാ കുസലം നിബ്ബത്തേത്വാ തേന കുസലേന തിവിധഗ്ഗിസന്താപപരിളാഹം നിബ്ബാപേന്തി വൂപസമേന്തി. ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായ. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഭേരിം ആകോടേത്വാ സദ്ദം നിബ്ബത്തേയ്യ, യോ സോ ഭേരിസദ്ദോ പുരിസേന നിബ്ബത്തിതോ, സോ സദ്ദോ അന്തരധായേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, സദ്ദോ സാദിയതി പുന നിബ്ബത്താപന’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അന്തരഹിതോ സോ സദ്ദോ, നത്ഥി തസ്സ പുന ഉപ്പാദായ ആഭോഗോ വാ മനസികാരോ വാ, സകിം നിബ്ബത്തേ ഭേരിസദ്ദേ അന്തരഹിതേ സോ ഭേരിസദ്ദോ സമുച്ഛിന്നോ ഹോതി. ഭേരീ പന, ഭന്തേ, പച്ചയോ ഹോതി സദ്ദസ്സ നിബ്ബത്തിയാ, അഥ പുരിസോ പച്ചയേ സതി അത്തജേന വായാമേന ഭേരിം അകോടേത്വാ സദ്ദം നിബ്ബത്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനപരിഭാവിതം ധാതുരതനഞ്ച ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച അനുസിട്ഠഞ്ച [അനുസത്ഥിഞ്ച (സീ. പീ.)] സത്ഥാരം ഠപയിത്വാ സയം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ, ന ച പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി സമ്പത്തിലാഭോ ഉപച്ഛിന്നോ ഹോതി, ഭവദുക്ഖപടിപീളിതാ സത്താ ധാതുരതനഞ്ച ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച അനുസിട്ഠഞ്ച പച്ചയം കരിത്വാ സമ്പത്തികാമാ സമ്പത്തിയോ പടിലഭന്തി, ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘ദിട്ഠഞ്ചേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ അനാഗതമദ്ധാനം. കഥിതഞ്ച ഭണിതഞ്ച ആചിക്ഖിതഞ്ച ‘സിയാ ഖോ പനാനന്ദ, തുമ്ഹാകം ഏവമസ്സ അതീതസത്ഥുകം പാവചനം നത്ഥി നോ സത്ഥാതി, ന ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, ഏവം ദട്ഠബ്ബം, യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’തി. പരിനിബ്ബുതസ്സ തഥാഗതസ്സ അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ വഞ്ഝോ ഭവതി അഫലോതി, തം തേസം തിത്ഥിയാനം വചനം മിച്ഛാ അഭൂതം വിതഥം അലികം വിരുദ്ധം വിപരീതം ദുക്ഖദായകം ദുക്ഖവിപാകം അപായഗമനീയന്തി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. സാദിയതി നു ഖോ, മഹാരാജ, അയം മഹാപഥവീ ‘സബ്ബബീജാനി മയി സംവിരുഹന്തൂ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന താനി, മഹാരാജ, ബീജാനി അസാദിയന്തിയാ മഹാപഥവിയാ സംവിരുഹിത്വാ ദള്ഹമൂലജടാപതിട്ഠിതാ ഖന്ധസാരസാഖാപരിവിത്ഥിണ്ണാ പുപ്ഫഫലധരാ ഹോന്തീ’’തി? ‘‘അസാദിയന്തീപി, ഭന്തേ, മഹാപഥവീ തേസം ബീജാനം വത്ഥും ഹോതി പച്ചയം ദേതി വിരുഹനായ, താനി ബീജാനി തം വത്ഥും നിസ്സായ തേന പച്ചയേന സംവിരുഹിത്വാ ദള്ഹമൂലജടാപതിട്ഠിതാ ഖന്ധസാരസാഖാപരിവിത്ഥിണ്ണാ പുപ്ഫഫലധരാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തിത്ഥിയാ സകേ വാദേ നട്ഠാ ഹോന്തി ഹതാ വിരുദ്ധാ, സചേ തേ ഭണന്തി ‘അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ വഞ്ഝോ ഭവതി അഫലോ’ തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ, ഏവം തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. യഥാ, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ ന കിഞ്ചി സാദിയതി, ഏവം തഥാഗതോ ന കിഞ്ചി സാദിയതി. യഥാ, മഹാരാജ, താനി ബീജാനി പഥവിം നിസ്സായ സംവിരുഹിത്വാ ദള്ഹമൂലജടാപതിട്ഠിതാ ഖന്ധസാരസാഖാപരിവിത്ഥിണ്ണാ പുപ്ഫഫലധരാ ഹോന്തി, ഏവം ദേവമനുസ്സാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ ധാതുഞ്ച ഞാണരതനഞ്ച നിസ്സായ ദള്ഹകുസലമൂലപതിട്ഠിതാ സമാധിക്ഖന്ധധമ്മസാരസീലസാഖാപരിവിത്ഥിണ്ണാ വിമുത്തിപുപ്ഫസാമഞ്ഞഫലധരാ ഹോന്തി, ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. സാദിയന്തി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഇമേ ഓട്ഠാ ഗോണാ ഗദ്രഭാ അജാ പസൂ മനുസ്സാ അന്തോകുച്ഛിസ്മിം കിമികുലാനം സമ്ഭവ’’ന്തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തേ, മഹാരാജ, കിമയോ തേസം അസാദിയന്താനം അന്തോകുച്ഛിസ്മിം സമ്ഭവിത്വാ ബഹുപുത്തനത്താ വേപുല്ലതം പാപുണന്തീ’’തി? ‘‘പാപസ്സ, ഭന്തേ, കമ്മസ്സ ബലവതായ അസാദിയന്താനം യേവ തേസം സത്താനം അന്തോകുച്ഛിസ്മിം കിമയോ സമ്ഭവിത്വാ ബഹുപുത്തനത്താ വേപുല്ലതം പാപുണന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ ധാതുസ്സ ച ഞാണാരമ്മണസ്സ ച ബലവതായ തഥാഗതേ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി യേന കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. സാദിയന്തി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഇമേ മനുസ്സാ ഇമേ അട്ഠനവുതി രോഗാ കായേ നിബ്ബത്തന്തൂ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന തേ, മഹാരാജ, രോഗാ അസാദിയന്താനം കായേ നിപതന്തീ’’തി? ‘‘പുബ്ബേ കതേന, ഭന്തേ, ദുച്ചരിതേനാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, പുബ്ബേ കതം അകുസലം ഇധ വേദനീയം ഹോതി, തേന ഹി, മഹാരാജ, പുബ്ബേ കതമ്പി ഇധ കതമ്പി കുസലാകുസലം കമ്മം അവഞ്ഝം ഭവതി സഫലന്തി. ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, നന്ദകോ നാമ യക്ഖോ ഥേരം സാരിപുത്തം ആസാദയിത്വാ പഥവിം പവിട്ഠോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, ലോകേ പാകടോ ഏസോ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഥേരോ സാരിപുത്തോ സാദിയി നന്ദകസ്സ യക്ഖസ്സ മഹാപഥവിഗിലന’’ന്തി [പവത്തമാനേപി (സ്യാ.)]. ‘‘ഉബ്ബത്തിയന്തേപി, ഭന്തേ, സദേവകേ ലോകേ പതമാനേപി ഛമായം ചന്ദിമസൂരിയേ വികിരന്തേപി സിനേരുപബ്ബതരാജേ ഥേരോ സാരിപുത്തോ ന പരസ്സ ദുക്ഖം സാദിയേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? യേന ഹേതുനാ ഥേരോ സാരിപുത്തോ കുജ്ഝേയ്യ വാ ദുസ്സേയ്യ വാ, സോ ഹേതു ഥേരസ്സ സാരിപുത്തസ്സ സമൂഹതോ സമുച്ഛിന്നോ, ഹേതുനോ സമുഗ്ഘാതിതത്താ, ഭന്തേ, ഥേരോ സാരിപുത്തോ ജീവിതഹാരകേപി കോപം ന കരേയ്യാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, ഥേരോ സാരിപുത്തോ നന്ദകസ്സ യക്ഖസ്സ പഥവിഗിലനം ന സാദിയി, കിസ്സ പന നന്ദകോ യക്ഖോ പഥവിം പവിട്ഠോ’’തി? ‘‘അകുസലസ്സ, ഭന്തേ, കമ്മസ്സ ബലവതായാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ ബലവതായ നന്ദകോ യക്ഖോ പഥവിം പവിട്ഠോ, അസാദിയന്തസ്സാപി കതോ അപരാധോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ. തേന ഹി, മഹാരാജ, അകുസലസ്സപി കമ്മസ്സ ബലവതായ അസാദിയന്തസ്സ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി. ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോതി.

‘‘കതി നു ഖോ തേ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ, യേ ഏതരഹി മഹാപഥവിം പവിട്ഠാ, അത്ഥി തേ തത്ഥ സവണ’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതീ’’തി. ‘‘ഇങ്ഘ ത്വം, മഹാരാജ, സാവേഹീ’’തി? ‘‘ചിഞ്ചമാണവികാ, ഭന്തേ, സുപ്പബുദ്ധോ ച സക്കോ, ദേവദത്തോ ച ഥേരോ, നന്ദകോ ച യക്ഖോ, നന്ദോ ച മാണവകോതി. സുതമേതം, ഭന്തേ, ഇമേ പഞ്ച ജനാ മഹാപഥവിം പവിട്ഠാ’’തി. ‘‘കിസ്മിം തേ, മഹാരാജ, അപരദ്ധാ’’തി? ‘‘ഭഗവതി ച, ഭന്തേ, സാവകേസു ചാ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ വാ സാവകാ വാ സാദിയിംസു ഇമേസം മഹാപഥവിപവിസന’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ അസാദിയന്തസ്സേവ കതോ അധികാരോ അവഞ്ഝോ ഭവതി സഫലോ’’തി. ‘‘സുവിഞ്ഞാപിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനീകതോ, ഗുയ്ഹം വിദംസിതം, ഗണ്ഠി ഭിന്നോ, ഗഹനം അഗഹനം കതം, നട്ഠാ പരവാദാ, ഭഗ്ഗാ കുദിട്ഠീ, നിപ്പഭാ ജാതാ കുതിത്ഥിയാ, ത്വം ഗണീവരപവരമാസജ്ജാ’’തി.

കതാധികാരസഫലപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. സബ്ബഞ്ഞുഭാവപഞ്ഹോ

൨. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ, ന ച ഭഗവതോ സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതം, ആവജ്ജനപടിബദ്ധം ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, ആവജ്ജിത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ അസബ്ബഞ്ഞൂതി. യദി തസ്സ പരിയേസനായ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ഹോതീ’’തി. ‘‘വാഹസതം ഖോ, മഹാരാജ, വീഹീനം അഡ്ഢചൂളഞ്ച വാഹാ വീഹിസത്തമ്ബണാനി ദ്വേ ച തുമ്ബാ ഏകച്ഛരാക്ഖണേ പവത്തചിത്തസ്സ ഏത്തകാ വീഹീ ലക്ഖം ഠപീയമാനാ [ഠപീയമാനേ (സീ. പീ.)] പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യും?

‘‘തത്രിമേ സത്തവിധാ ചിത്താ പവത്തന്തി, യേ തേ, മഹാരാജ, സരാഗാ സദോസാ സമോഹാ സകിലേസാ അഭാവിതകായാ അഭാവിതസീലാ അഭാവിതചിത്താ അഭാവിതപഞ്ഞാ, തേസം തം ചിത്തം ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? അഭാവിതത്താ ചിത്തസ്സ. യഥാ, മഹാരാജ, വംസനാളസ്സ വിതതസ്സ വിസാലസ്സ വിത്ഥിണ്ണസ്സ സംസിബ്ബിതവിസിബ്ബിതസ്സ സാഖാജടാജടിതസ്സ ആകഡ്ഢിയന്തസ്സ ഗരുകം ഹോതി ആഗമനം ദന്ധം. കിം കാരണാ? സംസിബ്ബിതവിസിബ്ബിതത്താ സാഖാനം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സരാഗാ സദോസാ സമോഹാ സകിലേസാ അഭാവിതകായാ അഭാവിതസീലാ അഭാവിതചിത്താ അഭാവിതപഞ്ഞാ, തേസം തം ചിത്തം ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? സംസിബ്ബിതവിസിബ്ബിതത്താ കിലേസേഹി, ഇദം പഠമം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം ദുതിയം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, സോതാപന്നാ പിഹിതാപായാ ദിട്ഠിപ്പത്താ വിഞ്ഞാതസത്ഥുസാസനാ, തേസം തം ചിത്തം തീസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി. ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? തീസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ. യഥാ, മഹാരാജ, വംസനാളസ്സ തിപബ്ബഗണ്ഠിപരിസുദ്ധസ്സ ഉപരി സാഖാജടാജടിതസ്സ ആകഡ്ഢിയന്തസ്സ യാവ തിപബ്ബം താവ ലഹുകം ഏതി, തതോ ഉപരി ഥദ്ധം. കിം കാരണാ? ഹേട്ഠാ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി സാഖാജടാജടിതത്താ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സോതാപന്നാ പിഹിതാപായാ ദിട്ഠിപ്പത്താ വിഞ്ഞാതസത്ഥുസാസനാ, തേസം തം ചിത്തം തീസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? തീസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ, ഇദം ദുതിയം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം തതിയം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, സകദാഗാമിനോ, യേസം രാഗദോസമോഹാ തനുഭൂതാ, തേസം തം ചിത്തം പഞ്ചസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പഞ്ചസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ. യഥാ, മഹാരാജ, വംസനാളസ്സ പഞ്ചപബ്ബഗണ്ഠിപരിസുദ്ധസ്സ ഉപരി സാഖാജടാജടിതസ്സ ആകഡ്ഢിയന്തസ്സ യാവ പഞ്ചപബ്ബം താവ ലഹുകം ഏതി, തതോ ഉപരി ഥദ്ധം. കിം കാരണാ? ഹേട്ഠാ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി സാഖാജടാജടിതത്താ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സകദാഗാമിനോ, യേസം രാഗദോസമോഹാ തനുഭൂതാ, തേസം തം ചിത്തം പഞ്ചസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പഞ്ചസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ, ഇദം തതിയം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം ചതുത്ഥം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, അനാഗാമിനോ, യേസം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സഞ്ഞോജനാനി പഹീനാനി, തേസം തം ചിത്തം ദസസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? ദസസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ. യഥാ, മഹാരാജ, വംസനാളസ്സ ദസപബ്ബഗണ്ഠിപരിസുദ്ധസ്സ ഉപരി സാഖാജടാജടിതസ്സ ആകഡ്ഢിയന്തസ്സ യാവ ദസപബ്ബം താവ ലഹുകം ഏതി, തതോ ഉപരി ഥദ്ധം. കിം കാരണാ? ഹേട്ഠാ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി സാഖാജടാജടിതത്താ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ അനാഗാമിനോ, യേസം പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സഞ്ഞോജനാനി പഹീനാനി, തേസം തം ചിത്തം ദസസു ഠാനേസു ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, ഉപരിഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? ദസസു ഠാനേസു ചിത്തസ്സ പരിസുദ്ധത്താ ഉപരി കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ, ഇദം ചതുത്ഥം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം പഞ്ചമം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, അരഹന്തോ ഖീണാസവാ ധോതമലാ വന്തകിലേസാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസഞ്ഞോജനാ പത്തപടിസമ്ഭിദാ സാവകഭൂമീസു പരിസുദ്ധാ, തേസം തം ചിത്തം സാവകവിസയേ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, പച്ചേകബുദ്ധഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പരിസുദ്ധത്താ സാവകവിസയേ, അപരിസുദ്ധത്താ പച്ചേകബുദ്ധവിസയേ. യഥാ, മഹാരാജ, വംസനാളസ്സ സബ്ബപബ്ബഗണ്ഠിപരിസുദ്ധസ്സ ആകഡ്ഢിയന്തസ്സ ലഹുകം ഹോതി ആഗമനം അദന്ധം. കിം കാരണാ? സബ്ബപബ്ബഗണ്ഠിപരിസുദ്ധത്താ അഗഹനത്താ വംസസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ ധോതമലാ വന്തകിലേസാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസഞ്ഞോജനാ പത്തപടിസമ്ഭിദാ സാവകഭൂമീസു പരിസുദ്ധാ, തേസം തം ചിത്തം സാവകവിസയേ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, പച്ചേകബുദ്ധഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പരിസുദ്ധത്താ സാവകവിസയേ, അപരിസുദ്ധത്താ പച്ചേകബുദ്ധവിസയേ, ഇദം പഞ്ചമം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം ഛട്ഠം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, പച്ചേകബുദ്ധാ സയമ്ഭുനോ അനാചരിയകാ ഏകചാരിനോ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പാ സകവിസയേ പരിസുദ്ധവിമലചിത്താ, തേസം തം ചിത്തം സകവിസയേ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പരിസുദ്ധത്താ സകവിസയേ മഹന്തത്താ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധവിസയസ്സ. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ സകവിസയം പരിത്തം നദിം രത്തിമ്പി ദിവാപി യദിച്ഛക അച്ഛമ്ഭിതോ ഓതരേയ്യ, അഥ പരതോ മഹാസമുദ്ദം ഗമ്ഭീരം വിത്ഥതം അഗാധമപാരം ദിസ്വാ ഭായേയ്യ, ദന്ധായേയ്യ ന വിസഹേയ്യ ഓതരിതും. കിം കാരണാ? തിണ്ണത്താ [ചിണ്ണത്താ (സീ. സ്യാ. പീ.)] സകവിസയസ്സ, മഹന്തത്താ ച മഹാസമുദ്ദസ്സ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ പച്ചേകബുദ്ധാ സയമ്ഭുനോ അനാചരിയകാ ഏകചാരിനോ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പാ സകവിസയേ പരിസുദ്ധവിമലചിത്താ, തേസം തം ചിത്തം സകവിസയേ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഭൂമീസു ഗരുകം ഉപ്പജ്ജതി ദന്ധം പവത്തതി. കിം കാരണാ? പരിസുദ്ധത്താ സകവിസയേ മഹന്തത്താ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധവിസയസ്സ, ഇദം ഛട്ഠം ചിത്തം.

‘‘തത്രിദം സത്തമം ചിത്തം വിഭത്തമാപജ്ജതി – യേ തേ, മഹാരാജ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുനോ ദസബലധരാ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദാ അട്ഠാരസഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ അനന്തജിനാ അനാവരണഞാണാ, തേസം തം ചിത്തം സബ്ബത്ഥ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി. കിം കാരണാ? സബ്ബത്ഥ പരിസുദ്ധത്താ. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, നാരാചസ്സ സുധോതസ്സ വിമലസ്സ നിഗ്ഗണ്ഠിസ്സ സുഖുമധാരസ്സ അജിമ്ഹസ്സ അവങ്കസ്സ അകുടിലസ്സ ദള്ഹചാപസമാരൂള്ഹസ്സ ഖോമസുഖുമേ വാ കപ്പാസസുഖുമേ വാ കമ്ബലസുഖുമേ വാ ബലവനിപാതിതസ്സ ദന്ധായിതത്തം വാ ലഗ്ഗനം വാ ഹോതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ‘‘കിം കാരണാ’’? ‘‘സുഖുമത്താ വത്ഥാനം സുധോതത്താ നാരാചസ്സ നിപാതസ്സ ച ബലവത്താ’’തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യേ തേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുനോ ദസബലധരാ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദാ അട്ഠാരസഹി ബുദ്ധധമ്മേഹി സമന്നാഗതാ അനന്തജിനാ അനാവരണഞാണാ, തേസം തം ചിത്തം സബ്ബത്ഥ ലഹുകം ഉപ്പജ്ജതി ലഹുകം പവത്തതി. കിം കാരണാ? സബ്ബത്ഥ പരിസുദ്ധത്താ, ഇദം സത്തമം ചിത്തം.

‘‘തത്ര, മഹാരാജ, യദിദം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ചിത്തം, തം ഛന്നമ്പി ചിത്താനം ഗണനം അതിക്കമിത്വാ അസങ്ഖ്യേയ്യേന ഗുണേന പരിസുദ്ധഞ്ച ലഹുകഞ്ച. യസ്മാ ച ഭഗവതോ ചിത്തം പരിസുദ്ധഞ്ച ലഹുകഞ്ച, തസ്മാ, മഹാരാജ, ഭഗവാ യമകപാടിഹീരം ദസ്സേതി. യമകപാടിഹീരേ, മഹാരാജ, ഞാതബ്ബം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ചിത്തം ഏവം ലഹുപരിവത്തന്തി, ന തത്ഥ സക്കാ ഉത്തരിം കാരണം വത്തും, തേപി, മഹാരാജ, പാടിഹീരാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം ചിത്തം ഉപാദായ ഗണനമ്പി സങ്ഖമ്പി കലമ്പി കലഭാഗമ്പി ന ഉപേന്തി, ആവജ്ജനപടിബദ്ധം, മഹാരാജ, ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഹത്ഥേ ഠപിതം യം കിഞ്ചി ദുതിയേ ഹത്ഥേ ഠപേയ്യ വിവടേന മുഖേന വാചം നിച്ഛാരേയ്യ, മുഖഗതം ഭോജനം ഗിലേയ്യ, ഉമ്മീലേത്വാ വാ നിമീലേയ്യ, നിമീലേത്വാ വാ ഉമ്മീലേയ്യ, സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ചിരതരം ഏതം, മഹാരാജ, ലഹുതരം ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, ലഹുതരം ആവജ്ജനം, ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതി, ആവജ്ജനവികലമത്തകേന ന താവതാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ അസബ്ബഞ്ഞുനോ നാമ ഹോന്തീ’’തി.

‘‘ആവജ്ജനമ്പി, ഭന്തേ നാഗസേന, പരിയേസനായ കാതബ്ബം, ഇങ്ഘ മം തത്ഥ കാരണേന സഞ്ഞാപേഹീ’’തി. ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ അഡ്ഢസ്സ മഹദ്ധനസ്സ മഹാഭോഗസ്സ പഹൂതജാതരൂപരജതസ്സ പഹൂതവിത്തൂപകരണസ്സ പഹൂതധനധഞ്ഞസ്സ സാലിവീഹിയവതണ്ഡുലതിലമുഗ്ഗമാസപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണസപ്പിതേലനവനീതഖീരദധിമധുഗുളഫാണിതാ ച ഖളോപികുമ്ഭിപീഠരകോട്ഠഭാജനഗതാ ഭവേയ്യും, തസ്സ ച പുരിസസ്സ പാഹുനകോ ആഗച്ഛേയ്യ ഭത്താരഹോ ഭത്താഭികങ്ഖീ, തസ്സ ച ഗേഹേ യം രന്ധം ഭോജനം, തം പരിനിട്ഠിതം ഭവേയ്യ, കുമ്ഭിതോ തണ്ഡുലേ നീഹരിത്വാ ഭോജനം രന്ധേയ്യ, അപി ച ഖോ സോ, മഹാരാജ, താവതകേന ഭോജനവേകല്ലമത്തകേന അധനോ നാമ കപണോ നാമ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ഘരേപി, ഭന്തേ, അകാലേ ഭോജനവേകല്ലം ഹോതി, കിം പന ഗഹപതികസ്സാ’’തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ആവജ്ജനവികലമത്തകം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, രുക്ഖോ അസ്സ ഫലിതോ ഓണതവിനതോ പിണ്ഡിഭാരഭരിതോ, ന കിഞ്ചി തത്ഥ പതിതം ഫലം ഭവേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, രുക്ഖോ താവതകേന പതിതഫലവേകല്ലമത്തകേന അഫലോ നാമ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, പതനപടിബദ്ധാനി താനി രുക്ഖഫലാനി, പതിതേ യദിച്ഛകം ലഭതീ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ ആവജ്ജനപടിബദ്ധം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ആവജ്ജേത്വാ ആവജ്ജേത്വാ ബുദ്ധോ യദിച്ഛകം ജാനാതീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ആവജ്ജേത്വാ ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതീ’’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചക്കവത്തീ രാജാ യദാ ചക്കരതനം സരതി ‘ഉപേതു മേ ചക്കരതന’ന്തി, സരിതേ ചക്കരതനം ഉപേതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ആവജ്ജേത്വാ ആവജ്ജേത്വാ യദിച്ഛകം ജാനാതീ’’തി. ‘‘ദള്ഹം, ഭന്തേ നാഗസേന, കാരണം, ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ, സമ്പടിച്ഛാമ ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി.

ബുദ്ധസബ്ബഞ്ഞുഭാവപഞ്ഹോ ദുതിയോ.

൩. ദേവദത്തപബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ദേവദത്തോ കേന പബ്ബാജിതോ’’തി? ‘‘ഛ യിമേ, മഹാരാജ, ഖത്തിയകുമാരാ ഭദ്ദിയോ ച അനുരുദ്ധോ ച ആനന്ദോ ച ഭഗു ച കിമിലോ [കിമ്ബിലോ (സീ. പീ.) മ. നി. ൨.൧൬൬ പസ്സിതബ്ബം] ച ദേവദത്തോ ച ഉപാലികപ്പകോ സത്തമോ അഭിസമ്ബുദ്ധേ സത്ഥരി സക്യകുലാനന്ദജനനേ ഭഗവന്തം അനുപബ്ബജന്താ നിക്ഖമിംസു, തേ ഭഗവാ പബ്ബാജേസീ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, ദേവദത്തേന പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, ദേവദത്തേന പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ, ന ഗിഹീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ന ഭിക്ഖുനീ, ന സിക്ഖമാനാ, ന സാമണേരോ, ന സാമണേരീ സങ്ഘം ഭിന്ദതി, ഭിക്ഖു പകതത്തോ സമാനസംവാസകോ സമാനസീമായം ഠിതോ സങ്ഘം ഭിന്ദതീതി. സങ്ഘഭേദകോ, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ കിം കമ്മം ഫുസതീ’’തി? ‘‘കപ്പട്ഠിതികം, മഹാരാജ, കമ്മം ഫുസതീ’’തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’’’തി. ‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ ജാനാതി ‘ദേവദത്തോ പബ്ബജിത്വാ സങ്ഘം ഭിന്ദിസ്സതി, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കപ്പം നിരയേ പച്ചിസ്സതീ’തി, തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ കാരുണികോ അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ സബ്ബസത്താനം അഹിതം അപനേത്വാ ഹിതമുപദഹതീതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തം അജാനിത്വാ പബ്ബാജേസി, തേന ഹി ബുദ്ധോ അസബ്ബഞ്ഞൂതി, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, വിജടേഹി ഏതം മഹാജടം, ഭിന്ദ പരാപവാദം, അനാഗതേ അദ്ധാനേ തയാ സദിസാ ബുദ്ധിമന്തോ ഭിക്ഖൂ ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സന്തി, ഏത്ഥ തവ ബലം പകാസേഹീ’’തി.

‘‘കാരുണികോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ ച, കാരുഞ്ഞേന, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ദേവദത്തസ്സ ഗതിം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ ദേവദത്തം ആപായികം കമ്മം [അപരാപരിയകമ്മം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ആയൂഹിത്വാ അനേകാനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി നിരയേന നിരയം വിനിപാതേന വിനിപാതം ഗച്ഛന്തം, തം ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന ജാനിത്വാ ഇമസ്സ അപരിയന്തകതം കമ്മം മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതി, പുരിമം ഉപാദായ പരിയന്തകതം ദുക്ഖം ഭവിസ്സതി, അപബ്ബജിതോപി അയം മോഘപുരിസോ കപ്പട്ഠിയമേവ കമ്മം ആയൂഹിസ്സതീതി കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധോ വധിത്വാ തേലേന മക്ഖേതി, പപാതേ പാതേത്വാ ഹത്ഥം ദേതി, മാരേത്വാ ജീവിതം പരിയേസതി, യം സോ പഠമം ദുക്ഖം ദത്വാ പച്ഛാ സുഖം ഉപദഹതീ’’തി? ‘‘വധേതിപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതവസേന, പാതേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, മാരേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, വധിത്വാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, പാതേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, മാരേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി. യഥാ, മഹാരാജ, മാതാപിതരോ നാമ വധിത്വാപി പാതയിത്വാപി പുത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ വധേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, പാതേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, മാരേതിപി സത്താനം ഹിതവസേന, വധിത്വാപി, മഹാരാജ, തഥാഗതോ സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, പാതേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, മാരേത്വാപി സത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി, യേന യേന യോഗേന സത്താനം ഗുണവുഡ്ഢി ഹോതി, തേന തേന യോഗേന സബ്ബസത്താനം ഹിതമേവ ഉപദഹതി. സചേ, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ ന പബ്ബാജേയ്യ, ഗിഹിഭൂതോ സമാനോ നിരയസംവത്തനികം ബഹും പാപകമ്മം കത്വാ അനേകാനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി നിരയേന നിരയം വിനിപാതേന വിനിപാതം ഗച്ഛന്തോ ബഹും ദുക്ഖം വേദയിസ്സതി, തം ഭഗവാ ജാനമാനോ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി, ‘മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ ദുക്ഖം പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതീ’തി കാരുഞ്ഞേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി.

‘‘യഥാ വാ, മഹാരാജ, ധനയസസിരിഞാതിബലേന ബലവാ പുരിസോ അത്തനോ ഞാതിം വാ മിത്തം വാ രഞ്ഞാ ഗരുകം ദണ്ഡം ധാരേന്തം അത്തനോ ബഹുവിസ്സത്ഥഭാവേന സമത്ഥതായ ഗരുകം ദണ്ഡം ലഹുകം അകാസി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബഹൂനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി ദുക്ഖം വേദയമാനം ദേവദത്തം പബ്ബാജേത്വാ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിബലസമത്ഥഭാവേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കുസലോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ ഗരുകം രോഗം ബലവോസധബലേന ലഹുകം കരോതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ബഹൂനി കപ്പകോടിസതസഹസ്സാനി ദുക്ഖം വേദയമാനം ദേവദത്തം ഭഗവാ രോഗഞ്ഞുതായ പബ്ബാജേത്വാ കാരുഞ്ഞബലോ പത്ഥദ്ധധമ്മോസധബലേന ഗരുകം ദുക്ഖം ലഹുകം അകാസി. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ബഹുവേദനീയം ദേവദത്തം അപ്പവേദനീയം കരോന്തോ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന കിഞ്ചി, ഭന്തേ, അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യ അന്തമസോ ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പീ’’തി. ‘‘ഇമമ്പി ഖോ, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, ചോരം ആഗുചാരിം ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേയ്യും, ‘അയം ഖോ, ദേവ, ചോരോ ആഗുചാരീ, ഇമസ്സ യം ഇച്ഛസി, തം ദണ്ഡം പണേഹീ’തി. തമേനം രാജാ ഏവം വദേയ്യ ‘തേന ഹി, ഭണേ, ഇമം ചോരം ബഹിനഗരം നീഹരിത്വാ ആഘാതനേ സീസം ഛിന്ദഥാ’’തി, ‘ഏവം ദേവാ’തി ഖോ തേ രഞ്ഞോ പടിസ്സുത്വാ തം ബഹിനഗരം നീഹരിത്വാ ആഘാതനം നയേയ്യും. തമേനം പസ്സേയ്യ കോചിദേവ പുരിസോ രഞ്ഞോ സന്തികാ ലദ്ധവരോ ലദ്ധയസധനഭോഗോ ആദേയ്യവചനോ ബലവിച്ഛിതകാരീ, സോ തസ്സ കാരുഞ്ഞം കത്വാ തേ പുരിസേ ഏവം വദേയ്യ ‘അലം, ഭോ, കിം തുമ്ഹാകം ഇമസ്സ സീസച്ഛേദനേന, തേന ഹി ഭോ ഇമസ്സ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതം രക്ഖഥ, അഹമേതസ്സ കാരണാ രഞ്ഞോ സന്തികേ പടിവചനം കരിസ്സാമീ’തി. തേ തസ്സ ബലവതോ വചനേന തസ്സ ചോരസ്സ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഛിന്ദിത്വാ ജീവിതം രക്ഖേയ്യും. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഏവം കാരീ തസ്സ ചോരസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘ജീവിതദായകോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ തസ്സ ചോരസ്സ, ജീവിതേ ദിന്നേ കിം തസ്സ അകതം നാമ അത്ഥീ’’തി? ‘‘യാ പന ഹത്ഥപാദച്ഛേദനേ വേദനാ, സോ തായ വേദനായ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘അത്തനോ കതേന സോ, ഭന്തേ, ചോരോ ദുക്ഖവേദനം വേദയതി, ജീവിതദായകോ പന പുരിസോ ന കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ‘മമ സാസനേ പബ്ബജിതസ്സ ദുക്ഖം പരിയന്തകതം ഭവിസ്സതീ’തി. പരിയന്തകതഞ്ച, മഹാരാജ, ദേവദത്തസ്സ ദുക്ഖം, ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, മരണകാലേ –

‘‘‘ഇമേഹി അട്ഠീഹി തമഗ്ഗപുഗ്ഗലം, ദേവാതിദേവം നരദമ്മസാരഥിം;

സമന്തചക്ഖും സതപുഞ്ഞലക്ഖണം, പാണേഹി ബുദ്ധം സരണം ഉപേമീ’തി.

‘‘പാണുപേതം സരണമഗമാസി. ദേവദത്തോ, മഹാരാജ, ഛ കോട്ഠാസേ കതേ കപ്പേ അതിക്കന്തേ പഠമകോട്ഠാസേ സങ്ഘം ഭിന്ദി, പഞ്ച കോട്ഠാസേ നിരയേ പച്ചിത്വാ തതോ മുച്ചിത്വാ അട്ഠിസ്സരോ നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി. അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഏവം കാരീ ദേവദത്തസ്സ കിച്ചകാരീ അസ്സാ’’തി? ‘‘സബ്ബദദോ, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ ദേവദത്തസ്സ, യം തഥാഗതോ ദേവദത്തം പച്ചേകബോധിം പാപേസ്സതി, കിം തഥാഗതേന ദേവദത്തസ്സ അകതം നാമ അത്ഥീ’’തി? ‘‘യം പന, മഹാരാജ, ദേവദത്തോ സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ നിരയേ ദുക്ഖവേദനം വേദയതി, അപി നു ഖോ ഭഗവാ തതോനിദാനം കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അത്തനാ കതേന, ഭന്തേ, ദേവദത്തോ കപ്പം നിരയേ പച്ചതി, ദുക്ഖപരിയന്തകാരകോ സത്ഥാ ന കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജതീ’’തി. ‘‘ഇമമ്പി ഖോ, ത്വം മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, കുസലോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ വാതപിത്തസേമ്ഹസന്നിപാതഉതുപരിണാമവിസമപരിഹാരഓപക്കമികോപക്കന്തം പൂതികുണപദുഗ്ഗന്ധാഭിസഞ്ഛന്നം അന്തോസല്ലം സുസിരഗതം പുബ്ബരുഹിരസമ്പുണ്ണം വണം വൂപസമേന്തോ വണമുഖം കക്ഖളതിഖിണഖാരകടുകേന ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി പരിപച്ചനായ, പരിപച്ചിത്വാ മുദുഭാവമുപഗതം സത്ഥേന വികന്തയിത്വാ ഡഹതി സലാകായ, ദഡ്ഢേ ഖാരലവണം ദേതി, ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി വണരുഹനായ ബ്യാധിതസ്സ സോത്ഥിഭാവമനുപ്പത്തിയാ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ അഹിതചിത്തോ ഭേസജ്ജേന അനുലിമ്പതി, സത്ഥേന വികന്തേതി, ഡഹതി സലാകായ, ഖാരലവണം ദേതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഹിതചിത്തോ സോത്ഥികാമോ താനി കിരിയാനി കരോതീ’’തി. ‘‘യാ പനസ്സ ഭേസജ്ജകിരിയാകരണേന ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖവേദനാ, തതോനിദാനം സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ കിഞ്ചി അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ഹിതചിത്തോ, ഭന്തേ, സോത്ഥികാമോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ താനി കിരിയാനി കരോതി, കിം സോ തതോനിദാനം അപുഞ്ഞം ആപജ്ജേയ്യ, സഗ്ഗഗാമീ സോ, ഭന്തേ, ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കാരുഞ്ഞേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ.

‘‘അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ഭഗവാ ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ കണ്ടകേന വിദ്ധോ അസ്സ, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ തസ്സ ഹിതകാമോ സോത്ഥികാമോ തിണ്ഹേന കണ്ടകേനവാ സത്ഥമുഖേന വാ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ പഗ്ഘരന്തേന ലോഹിതേന തം കണ്ടകം നീഹരേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ അഹിതകാമോ തം കണ്ടകം നീഹരതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഹിതകാമോ സോ, ഭന്തേ, പുരിസോ സോത്ഥികാമോ തം കണ്ടകം നീഹരതി. സചേ സോ, ഭന്തേ, തം കണ്ടകം ന നീഹരേയ്യ, മരണം വാ സോ തേന പാപുണേയ്യ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ കാരുഞ്ഞേന ദേവദത്തം പബ്ബാജേസി ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ. സചേ മഹാരാജ, ഭഗവാ ദേവദത്തം ന പബ്ബാജേയ്യ, കപ്പകോടിസതസഹസ്സമ്പി ദേവദത്തോ ഭവപരമ്പരായ നിരയേ പച്ചേയ്യാ’’തി.

‘‘അനുസോതഗാമിം, ഭന്തേ നാഗസേന, ദേവദത്തം തഥാഗതോ പടിസോതം പാപേസി, വിപന്ഥപടിപന്നം ദേവദത്തം പന്ഥേ പടിപാദേസി, പപാതേ പതിതസ്സ ദേവദത്തസ്സ പതിട്ഠം അദാസി, വിസമഗതം ദേവദത്തം തഥാഗതോ സമം ആരോപേസി, ഇമേ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, ഹേതൂ ഇമാനി ച കാരണാനി ന സക്കാ അഞ്ഞേന സന്ദസ്സേതും അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

ദേവദത്തപബ്ബജ്ജപഞ്ഹോ തതിയോ.

൪. പഥവിചലനപഞ്ഹോ

൪. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ – ‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ [അട്ഠിമേ ആനന്ദ (അ. നി. ൮.൭൦)], ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായാ’തി. അസേസവചനം ഇദം, നിസ്സേസവചനം ഇദം, നിപ്പരിയായവചനം ഇദം, നത്ഥഞ്ഞോ നവമോ ഹേതു മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായ. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, അഞ്ഞോ നവമോ ഹേതു ഭവേയ്യ മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായ, തമ്പി ഹേതും ഭഗവാ കഥേയ്യ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥഞ്ഞോ നവമോ ഹേതു മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായ, തസ്മാ അനാചിക്ഖിതോ ഭഗവതാ, അയഞ്ച നവമോ ഹേതു ദിസ്സതി മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായ, യം വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാതി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, അട്ഠേവ ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായ, തേന ഹി വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ, തേന ഹി അട്ഠേവ ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായാതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുഖുമോ ദുന്നിവേഠിയോ അന്ധകരണോ ചേവ ഗമ്ഭീരോ ച, സോ തവാനുപ്പത്തോ, നേസോ അഞ്ഞേന ഇത്തരപഞ്ഞേന സക്കാ വിസജ്ജേതും അഞ്ഞത്ര തവാദിസേന ബുദ്ധിമതാ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ – ‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, ഹേതൂ അട്ഠ പച്ചയാ മഹതോ ഭൂമിചാലസ്സ പാതുഭാവായാ’തി. യം വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ, തഞ്ച പന അകാലികം കദാചുപ്പത്തികം അട്ഠഹി ഹേതൂഹി വിപ്പമുത്തം, തസ്മാ അഗണിതം അട്ഠഹി ഹേതൂഹി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ലോകേ തയോ യേവ മേഘാ ഗണീയന്തി വസ്സികോ ഹേമന്തികോ പാവുസകോതി. യദി തേ മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ മേഘോ പവസ്സതി, ന സോ മേഘോ ഗണീയതി സമ്മതേഹി മേഘേഹി, അകാലമേഘോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ യം സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ, അകാലികം ഏതം കദാചുപ്പത്തികം അട്ഠഹി ഹേതൂഹി വിപ്പമുത്തം, ന തം ഗണീയതി അട്ഠഹി ഹേതൂഹി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഹിമവന്താ പബ്ബതാ പഞ്ച നദിസതാനി സന്ദന്തി, തേസം, മഹാരാജ, പഞ്ചന്നം നദിസതാനം ദസേവ നദിയോ നദിഗണനായ ഗണീയന്തി. സേയ്യഥീദം, ഗങ്ഗാ യമുനാ അചിരവതീ സരഭൂ മഹീ സിന്ധു സരസ്സതീ വേത്രവതീ വീതംസാ ചന്ദഭാഗാതി, അവസേസാ നദിയോ നദിഗണനായ അഗണിതാ. കിം കാരണാ? ന താ നദിയോ ധുവസലിലാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ യം സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ, അകാലികം ഏതം കദാചുപ്പത്തികം അട്ഠഹി ഹേതൂഹി വിപ്പമുത്തം, ന തം ഗണീയതി അട്ഠഹി ഹേതൂഹി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ സതമ്പി ദ്വിസതമ്പി തിസതമ്പി അമച്ചാ ഹോന്തി, തേസം ഛ യേവ ജനാ അമച്ചഗണനായ ഗണീയന്തി. സേയ്യഥീദം, സേനാപതി പുരോഹിതോ അക്ഖദസ്സോ ഭണ്ഡാഗാരികോ ഛത്തഗ്ഗാഹകോ ഖഗ്ഗഗ്ഗാഹകോ. ഏതേ യേവ അമച്ചഗണനായ ഗണീയന്തി. കിം കാരണാ? യുത്തത്താ രാജഗുണേഹി, അവസേസാ അഗണിതാ, സബ്ബേ അമച്ചാത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരേന രഞ്ഞാ മഹാദാനേ ദീയമാനേ യം സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ, അകാലികം ഏതം കദാചുപ്പത്തികം അട്ഠഹി ഹേതൂഹി വിപ്പമുത്തം, ന തം ഗണീയതി അട്ഠഹി ഹേതൂഹി.

‘‘സുയ്യതി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഏതരഹി ജിനസാസനേ കതാധികാരാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവേദനീയകമ്മം, കിത്തി ച യേസം അബ്ഭുഗ്ഗതാ ദേവമനുസ്സേസൂ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി ഏതരഹി ജിനസാസനേ കതാധികാരാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവേദനീയകമ്മം, കിത്തി ച യേസം അബ്ഭുഗ്ഗതാ ദേവമനുസ്സേസു സത്ത ജനാതി’’. ‘‘കേ ച തേ, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘സുമനോ ച, ഭന്തേ, മാലാകാരോ, ഏകസാടകോ ച ബ്രാഹ്മണോ, പുണ്ണോ ച ഭതകോ, മല്ലികാ ച ദേവീ, ഗോപാലമാതാ ച ദേവീ, സുപ്പിയാ ച ഉപാസികാ, പുണ്ണാ ച ദാസീതി ഇമേ സത്ത ദിട്ഠധമ്മസുഖവേദനീയാ സത്താ, കിത്തി ച ഇമേസം അബ്ഭുഗ്ഗതാ ദേവമനുസ്സേസൂ’’തി.

‘‘അപരേപി സുയ്യന്തി നു ഖോ അതീതേ മാനുസകേനേവ സരീരദേഹേന തിദസഭവനം ഗതാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യന്തീ’’തി. ‘‘കേ ച തേ, മഹാരാജാ’’തി? ‘‘ഗുത്തിലോ ച ഗന്ധബ്ബോ, സാധീനോ ച രാജാ, നിമി ച രാജാ, മന്ധാതാ ച രാജാതി ഇമേ ചതുരോ ജനാ സുയ്യന്തി, തേനേവ മാനുസകേന സരീരദേഹേന തിദസഭവനം ഗതാ’’തി. ‘‘സുചിരമ്പി കതം സുയ്യതി സുകതദുക്കടന്തി? സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, അതീതേ വാ അദ്ധാനേ വത്തമാനേ വാ അദ്ധാനേ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദാനേ ദീയമാനേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ മഹാപഥവീ കമ്പിതാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘അത്ഥി മേ, മഹാരാജ, ആഗമോ അധിഗമോ പരിയത്തി സവനം സിക്ഖാബലം സുസ്സൂസാ പരിപുച്ഛാ ആചരിയുപാസനം, മയാപി ന സുതപുബ്ബം ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദാനേ ദീയമാനേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ മഹാപഥവീ കമ്പിതാ’തി ഠപേത്വാ വേസ്സന്തരസ്സ രാജവസഭസ്സ ദാനവരം. ഭഗവതോ ച, മഹാരാജ, കസ്സപസ്സ, ഭഗവതോ ച സക്യമുനിനോതി ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം അന്തരേ ഗണനപഥം വീതിവത്താ വസ്സകോടിയോ അതിക്കന്താ, തത്ഥപി മേ സവനം നത്ഥി ‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദാനേ ദീയമാനേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ മഹാപഥവീ കമ്പിതാ’തി. ന, മഹാരാജ, താവതകേന വീരിയേന താവതകേന പരക്കമേന മഹാപഥവീ കമ്പതി, ഗുണഭാരഭരിതാ, മഹാരാജ, സബ്ബസോചേയ്യകിരിയഗുണഭാരഭരിതാ ധാരേതും ന വിസഹന്തീ മഹാപഥവീ ചലതി കമ്പതി പവേധതി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, സകടസ്സ അതിഭാരഭരിതസ്സ നാഭിയോ ച നേമിയോ ച ഫലന്തി അക്ഖോ ഭിജ്ജതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബസോചേയ്യകിരിയഗുണഭാരഭരിതാ മഹാപഥവീ ധാരേതും ന വിസഹന്തീ ചലതി കമ്പതി പവേധതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, ഗഗനം അനിലജലവേഗസഞ്ഛാദിതം ഉസ്സന്നജലഭാരഭരിതം അതിവാതേന ഫുടിതത്താ നദതി രവതി ഗളഗളായതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ ദാനബലവിപുലഉസ്സന്നഭാരഭരിതാ ധാരേതും ന വിസഹന്തീ ചലതി കമ്പതി പവേധതി. ന ഹി, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ വേസ്സന്തരസ്സ ചിത്തം രാഗവസേന പവത്തതി, ന ദോസവസേന പവത്തതി, ന മോഹവസേന പവത്തതി, ന മാനവസേന പവത്തതി, ന ദിട്ഠിവസേന പവത്തതി, ന കിലേസവസേന പവത്തതി, ന വിതക്കവസേന പവത്തതി, ന അരതിവസേന പവത്തതി, അഥ ഖോ ദാനവസേന ബഹുലം പവത്തതി ‘കിന്തി അനാഗതാ യാചകാ മമ സന്തികേ ആഗച്ഛേയ്യും, ആഗതാ ച യാചകാ യഥാകാമം ലഭിത്വാ അത്തമനാ ഭവേയ്യു’ന്തി സതതം സമിതം ദാനം പതി മാനസം ഠപിതം ഹോതി. രഞ്ഞോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ സതതം സമിതം ദസസു ഠാനേസു മാനസം ഠപിതം ഹോതി ദമേ സമേ ഖന്തിയം സംവരേ യമേ നിയമേ അക്കോധേ അവിഹിംസായം സച്ചേ സോചേയ്യേ. രഞ്ഞോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ കാമേസനാ പഹീനാ, ഭവേസനാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനായ യേവ ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ, രഞ്ഞോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരസ്സ അത്തരക്ഖാ [പരരക്ഖായ (സീ. പീ.)] പഹീനാ, സബ്ബസത്തരക്ഖായ ഉസ്സുക്കം ആപന്നോ ‘കിന്തി ഇമേ സത്താ സമഗ്ഗാ അസ്സു അരോഗാ സധനാ ദീഘായുകാ’തി ബഹുലം യേവ മാനസം പവത്തതി. ദദമാനോ ച, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ തം ദാനം ന ഭവസമ്പത്തിഹേതു ദേതി, ന ധനഹേതു ദേതി, ന പടിദാനഹേതു ദേതി, ന ഉപലാപനഹേതു ദേതി, ന ആയുഹേതു ദേതി, ന വണ്ണഹേതു ദേതി, ന സുഖഹേതു ദേതി, ന ബലഹേതു ദേതി, ന യസഹേതു ദേതി, ന പുത്തഹേതു ദേതി, ന ധീതുഹേതു ദേതി, അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണഹേതു സബ്ബഞ്ഞുതഞാണരതനസ്സ കാരണാ ഏവരൂപേ അതുലവിപുലാനുത്തരേ ദാനവരേ അദാസി, സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ച ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘‘ജാലിം കണ്ഹാജിനം ധീതം, മദ്ദിദേവിം പതിബ്ബതം;

ചജമാനോ ന ചിന്തേസിം, ബോധിയാ യേവ കാരണാ’തി.

‘‘വേസ്സന്തരോ, മഹാരാജ, രാജാ അക്കോധേന കോധം ജിനാതി, അസാധും സാധുനാ ജിനാതി, കദരിയം ദാനേന ജിനാതി, അലികവാദിനം സച്ചേന ജിനാതി, സബ്ബം അകുസലം കുസലേന ജിനാതി. തസ്സ ഏവം ദദമാനസ്സ ധമ്മാനുഗതസ്സ ധമ്മസീസകസ്സ [ധമ്മാസീസകസ്സ (ക.)] ദാനനിസ്സന്ദബലവ [ദാനനിസ്സന്ദബല (സീ. പീ.)] വീരിയവിപുലവിപ്ഫാരേന ഹേട്ഠാ മഹാവാതാ സഞ്ചലന്തി സണികം സണികം സകിം സകിം ആകുലാകുലാ വായന്തി ഓനമന്തി ഉന്നമന്തി വിനമന്തി, ഛിന്നപത്തപാദപാ [സീന്നപ്പത്തപാദപാ (സീ.)] പപതന്തി, ഗുമ്ബം ഗുമ്ബം വലാഹകാ ഗഗനേ സന്ധാവന്തി, രജോസഞ്ചിതാ വാതാ ദാരുണാ ഹോന്തി, ഗഗനം ഉപ്പീളിതാ വാതാ വായന്തി, സഹസാ ധമധമായന്തി, മഹാഭീമോ സദ്ദോ നിച്ഛരതി, തേസു വാതേസു കുപിതേസു ഉദകം സണികം സണികം ചലതി, ഉദകേ ചലിതേ ഖുബ്ഭന്തി മച്ഛകച്ഛപാ, യമകയമകാ ഊമിയോ ജായന്തി, ജലചരാ സത്താ തസന്തി, ജലവീചി യുഗനദ്ധോ വത്തതി, വീചിനാദോ പവത്തതി, ഘോരാ ബുബ്ബുളാ [പുബ്ബുളാ (ക.)] ഉട്ഠഹന്തി, ഫേണമാലാ ഭവന്തി, ഉത്തരതി മഹാസമുദ്ദോ, ദിസാവിദിസം ധാവതി ഉദകം, ഉദ്ധംസോതപടിസോതമുഖാ സന്ദന്തി സലിലധാരാ, തസന്തി അസുരാ ഗരുളാ നാഗാ യക്ഖാ, ഉബ്ബിജ്ജന്തി ‘കിം നു ഖോ, കഥം നു ഖോ, സാഗരോ വിപരിവത്തതീ’തി, ഗമനപഥമേസന്തി ഭീതചിത്താ, ഖുഭിതേ ലുളിതേ ജലധാരേ പകമ്പതി മഹാപഥവീ സനഗാ സസാഗരാ, പരിവത്തതി സിനേരുഗിരി കൂടസേലസിഖരോ വിനമമാനോ ഹോതി, വിമനാ ഹോന്തി അഹിനകുലബിളാരകോട്ഠുകസൂകരമിഗപക്ഖിനോ, രുദന്തി യക്ഖാ അപ്പേസക്ഖാ, ഹസന്തി യക്ഖാ മഹേസക്ഖാ കമ്പമാനായ മഹാപഥവിയാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, മഹതി മഹാപരിയോഗേ ഉദ്ധനഗതേ ഉദകസമ്പുണ്ണേ ആകിണ്ണതണ്ഡുലേ ഹേട്ഠതോ അഗ്ഗി ജലമാനോ പഠമം താവ പരിയോഗം സന്താപേതി, പരിയോഗോ സന്തത്തോ ഉദകം സന്താപേതി, ഉദകം സന്തത്തം തണ്ഡുലം സന്താപേതി, തണ്ഡുലം സന്തത്തം ഉമ്മുജ്ജതി നിമുജ്ജതി, ബുബ്ബുളകജാതം ഹോതി, ഫേണമാലാ ഉത്തരതി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വേസ്സന്തരോ രാജാ യം ലോകേ ദുച്ചജം, തം ചജി, തസ്സ തം ദുച്ചജം ചജന്തസ്സ ദാനസ്സ സഭാവനിസ്സന്ദേന ഹേട്ഠാ മഹാവാതാ ധാരേതും ന വിസഹന്താ പരികുപ്പിംസു [പരികമ്പിംസു (ക.)], മഹാവാതേസു പരികുപിതേസു [പരിഖുബ്ഭിതേസു (സ്യാ.)] ഉദകം കമ്പി, ഉദകേ കമ്പിതേ മഹാപഥവീ കമ്പി, ഇതി തദാ മഹാവാതാ ച ഉദകഞ്ച മഹാപഥവീ ചാതി ഇമേ തയോ ഏകമനാ വിയ അഹേസും മഹാദാനനിസ്സന്ദേന വിപുലബലവീരിയേന നത്ഥേദിസോ, മഹാരാജ, അഞ്ഞസ്സ ദാനാനുഭാവോ, യഥാ വേസ്സന്തരസ്സ രഞ്ഞോ മഹാദാനാനുഭാവോ. യഥാ, മഹാരാജ, മഹിയാ ബഹുവിധാ മണയോ വിജ്ജന്തി. സേയ്യഥീദം, ഇന്ദനീലോ മഹാനീലോ ജോതിരസോ വേളുരിയോ ഉമ്മാപുപ്ഫോ സിരീസപുപ്ഫോ മനോഹരോ സൂരിയകന്തോ ചന്ദകന്തോ വജിരോ ഖജ്ജോപനകോ ഫുസ്സരാഗോ ലോഹിതങ്ഗോ മസാരഗല്ലോതി, ഏതേ സബ്ബേ അതിക്കമ്മ ചക്കവത്തിമണി അഗ്ഗമക്ഖായതി, ചക്കവത്തിമണി, മഹാരാജ, സമന്താ യോജനം ഓഭാസേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യം കിഞ്ചി മഹിയാ ദാനം വിജ്ജതി അപി അസദിസദാനം പരമം, തം സബ്ബം അതിക്കമ്മ വേസ്സന്തരസ്സ രഞ്ഞോ മഹാദാനം അഗ്ഗമക്ഖായതി, വേസ്സന്തരസ്സ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ മഹാദാനേ ദീയമാനേ സത്തക്ഖത്തും മഹാപഥവീ കമ്പിതാ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധാനം, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ നാഗസേന, ബുദ്ധാനം, യം തഥാഗതോ ബോധിസത്തോ സമാനോ അസമോ ലോകേന ഏവംഖന്തി ഏവംചിത്തോ ഏവംഅധിമുത്തി ഏവംഅധിപ്പായോ, ബോധിസത്താനം, ഭന്തേ നാഗസേന, പരക്കമോ ദക്ഖാപിതോ, പാരമീ ച ജിനാനം ഭിയ്യോ ഓഭാസിതാ, ചരിയം ചരതോപി താവ തഥാഗതസ്സ സദേവകേ ലോകേ സേട്ഠഭാവോ അനുദസ്സിതോ. സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഥോമിതം ജിനസാസനം, ജോതിതാ ജിനപാരമീ, ഛിന്നോ തിത്ഥിയാനം വാദഗണ്ഠി, ഭിന്നോ പരാപവാദകുമ്ഭോ [ഗുമ്ബോ തയാ വിദ്ധംസിതോ (സ്യാ.)], പഞ്ഹോ ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനീകതോ, ഗഹനം അഗഹനം കതം, സമ്മാ ലദ്ധം ജിനപുത്താനം നിബ്ബാഹനം [നിബ്ബായനം (ക.)], ഏവമേതം ഗണിവരപവര തഥാ സമ്പടിച്ഛാമാ’’തി.

പഥവിചലനപഞ്ഹോ ചതുത്ഥോ.

൫. സിവിരാജചക്ഖുദാനപഞ്ഹോ

൫. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഏവം ഭണഥ ‘സിവിരാജേന യാചകസ്സ ചക്ഖൂനി ദിന്നാനി, അന്ധസ്സ സതോ പുന ദിബ്ബചക്ഖൂനി ഉപ്പന്നാനീ’തി, ഏതമ്പി വചനം സകസടം സനിഗ്ഗഹം സദോസം ‘ഹേതുസമുഗ്ഘാതേ അഹേതുസ്മിം അവത്ഥുസ്മിം നത്ഥി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ’തി സുത്തേ വുത്തം, യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സിവിരാജേന യാചകസ്സ ചക്ഖൂനി ദിന്നാനി, തേന ഹി ‘പുന ദിബ്ബചക്ഖൂനി ഉപ്പന്നാനീ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ; യദി ദിബ്ബചക്ഖൂനി ഉപ്പന്നാനി, തേന ഹി ‘സിവിരാജേന യാചകസ്സ ചക്ഖൂനി ദിന്നാനീ’തി യം വചനം, തമ്പി മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗണ്ഠിതോപി ഗണ്ഠിതരോ വേഠതോപി വേഠതരോ ഗഹനതോപി ഗഹനതരോ, സോ തവാനുപ്പത്തോ, തത്ഥ ഛന്ദമഭിജനേഹി നിബ്ബാഹനായ പരവാദാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തി.

‘‘ദിന്നാനി, മഹാരാജ, സിവിരാജേന യാചകസ്സ ചക്ഖൂനി, തത്ഥ മാ വിമതിം ഉപ്പാദേഹി, പുന ദിബ്ബാനി ച ചക്ഖൂനി ഉപ്പന്നാനി, തത്ഥാപി മാ വിമതിം ജനേഹീ’’തി. ‘‘അപി നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഹേതുസമുഗ്ഘാതേ അഹേതുസ്മിം അവത്ഥുസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ഏത്ഥ കാരണം, യേന കാരണേന ഹേതുസമുഗ്ഘാതേ അഹേതുസ്മിം അവത്ഥുസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, ഇങ്ഘ താവ കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി?

‘‘കിം പന, മഹാരാജ, അത്ഥി ലോകേ സച്ചം നാമ, യേന സച്ചവാദിനോ സച്ചകിരിയം കരോന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അത്ഥി ലോകേ സച്ചം നാമ, സച്ചേന, ഭന്തേ നാഗസേന, സച്ചവാദിനോ സച്ചകിരിയം കത്വാ ദേവം വസ്സാപേന്തി, അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേന്തി, വിസം പടിഹനന്തി, അഞ്ഞമ്പി വിവിധം കത്തബ്ബം കരോന്തീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, യുജ്ജതി സമേതി സിവിരാജസ്സ സച്ചബലേന ദിബ്ബചക്ഖൂനി ഉപ്പന്നാനീതി, സച്ചബലേന, മഹാരാജ, അവത്ഥുസ്മിം ദിബ്ബചക്ഖു ഉപ്പജ്ജതി, സച്ചം യേവ തത്ഥ വത്ഥു ഭവതി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദായ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, യേ കേചി സത്താ സച്ചമനുഗായന്തി ‘മഹാമേഘോ പവസ്സതൂ’തി, തേസം സഹ സച്ചമനുഗീതേന മഹാമേഘോ പവസ്സതി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി ആകാസേ വസ്സഹേതു സന്നിചിതോ ‘യേന ഹേതുനാ മഹാമേഘോ പവസ്സതീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സച്ചം യേവ തത്ഥ ഹേതു ഭവതി മഹതോ മേഘസ്സ പവസ്സനായാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി തസ്സ പകതിഹേതു, സച്ചം യേവേത്ഥ വത്ഥു ഭവതി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദായാതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യേ കേചി സത്താ സച്ചമനുഗായന്തി ‘ജലിതപജ്ജലിതമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പടിനിവത്തതൂ’തി, തേസം സഹ സച്ചമനുഗീതേന ജലിതപജ്ജലിതമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഖണേന പടിനിവത്തതി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി തസ്മിം ജലിതപജ്ജലിതേ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധേ ഹേതു സന്നിചിതോ ‘യേന ഹേതുനാ ജലിതപജ്ജലിതമഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഖണേന പടിനിവത്തതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സച്ചം യേവ തത്ഥ വത്ഥു ഹോതി തസ്സ ജലിതപജ്ജലിതസ്സ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധസ്സ ഖണേന പടിനിവത്തനായാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നത്ഥി തസ്സ പകതിഹേതു, സച്ചം യേവേത്ഥ വത്ഥു ഭവതി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദായാതി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, യേ കേചി സത്താ സച്ചമനുഗായന്തി ‘വിസം ഹലാഹലം അഗദം ഭവതൂ’തി. തേസം സഹ സച്ചമനുഗീതേന വിസം ഹലാഹലം ഖണേന അഗദം ഭവതി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, അത്ഥി തസ്മിം ഹലാഹലവിസേ ഹേതു സന്നിചിതോ ‘യേന ഹേതുനാ വിസം ഹലാഹലം ഖണേന അഗദം ഭവതീ’’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, സച്ചം യേവ തത്ഥ ഹേതു ഭവതി വിസസ്സ ഹലാഹലസ്സ ഖണേന പടിഘാതായാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, വിനാ പകതിഹേതും സച്ചം യേവേത്ഥ വത്ഥു ഭവതി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദായാതി.

‘‘ചതുന്നമ്പി, മഹാരാജ, അരിയസച്ചാനം പടിവേധായ നത്ഥഞ്ഞം വത്ഥു, സച്ചം വത്ഥും കത്വാ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തീതി. അത്ഥി, മഹാരാജ, ചീനവിസയേ ചീനരാജാ, സോ മഹാസമുദ്ദേ കീളിതുകാമോ [ബലിം കാതുകാമോ (സീ. പീ.)] ചതുമാസേ ചതുമാസേ സച്ചകിരിയം കത്വാ സഹ രഥേന അന്തോമഹാസമുദ്ദേ യോജനം പവിസതി, തസ്സ രഥസീസസ്സ പുരതോ പുരതോ മഹാവാരിക്ഖന്ധോ പടിക്കമതി, നിക്ഖന്തസ്സ പുന ഓത്ഥരതി, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, സോ മഹാസമുദ്ദോ സദേവമനുസ്സേനപി ലോകേന പകതികായബലേന സക്കാ പടിക്കമാപേതു’’ന്തി? ‘‘അതിപരിത്തകേപി, ഭന്തേ, തളാകേ ഉദകം ന സക്കാ സദേവമനുസ്സേനപി ലോകേന പകതികായബലേന പടിക്കമാപേതും, കിം പന മഹാസമുദ്ദേ ഉദക’’ന്തി? ‘‘ഇമിനാപി, മഹാരാജ, കാരണേന സച്ചബലം ഞാതബ്ബം ‘നത്ഥി തം ഠാനം, യം സച്ചേന ന പത്തബ്ബ’ന്തി.

‘‘നഗരേ, മഹാരാജ, പാടലിപുത്തേ അസോകോ ധമ്മരാജാ സനേഗമജാനപദഅമച്ചഭടബലമഹാമത്തേഹി പരിവുതോ ഗങ്ഗം നദിം [ഗങ്ഗാനദിം (സീ.)] നവസലിലസമ്പുണ്ണം സമതിത്ഥികം സമ്ഭരിതം പഞ്ചയോജനസതായാമം യോജനപുഥുലം സന്ദമാനം ദിസ്വാ അമച്ചേ ഏവമാഹ ‘അത്ഥി കോചി, ഭണേ, സമത്ഥോ, യോ ഇമം മഹാഗങ്ഗം പടിസോതം സന്ദാപേതു’ന്തി. അമച്ചാ ആഹംസു ‘ദുക്കരം ദേവാ’തി.

‘‘തസ്മിം യേവ ഗങ്ഗാകൂലേ ഠിതാ ബന്ധുമതീ നാമ ഗണികാ അസ്സോസി രഞ്ഞാ കിര ഏവം വുത്തം ‘സക്കാ നു ഖോ ഇമം മഹാഗങ്ഗം പടിസോതം സന്ദാപേതു’ന്തി, സാ ഏവമാഹ ‘അഹഞ്ഹി നഗരേ പാടലിപുത്തേ ഗണികാ രൂപൂപജീവിനീ അന്തിമജീവികാ, മമ താവ രാജാ സച്ചകിരിയം പസ്സതൂ’തി. അഥ സാ സച്ചകിരിയം അകാസി, സഹ തസ്സാ സച്ചകിരിയായ ഖണേന സാ മഹാഗങ്ഗാ ഗളഗളായന്തീ പടിസോതം സന്ദിത്ഥ മഹതോ ജനകായസ്സ പസ്സതോ.

‘‘അഥ രാജാ ഗങ്ഗായ ആവട്ടഊമിവേഗജനിതം ഹലാഹലസദ്ദം സുത്വാ വിമ്ഹിതോ അച്ഛരിയബ്ഭുതജാതോ അമച്ചേ ഏവമാഹ ‘കിസ്സായം, ഭണേ, മഹാഗങ്ഗാ പടിസോതം സന്ദതീ’തി? ‘ബന്ധുമതീ, മഹാരാജ, ഗണികാ തവ വചനം സുത്വാ സച്ചകിരിയം അകാസി, തസ്സാ സച്ചകിരിയായ മഹാഗങ്ഗാ ഉദ്ധംമുഖാ സന്ദതീ’തി.

‘‘അഥ സംവിഗ്ഗഹദയോ രാജാ തുരിതതുരിതോ സയം ഗന്ത്വാ തം ഗണികം പുച്ഛി ‘സച്ചം കിര, ജേ, തയാ സച്ചകിരിയായ അയം ഗങ്ഗാ പടിസോതം സന്ദാപിതാ’തി? ‘ആമ ദേവാ’തി. രാജാ ആഹ ‘കിം തേ തത്ഥ ബലം അത്ഥി, കോ വാ തേ വചനം ആദിയതി അനുമ്മത്തോ, കേന ത്വം ബലേന ഇമം മഹാഗങ്ഗം പടിസോതം സന്ദാപേസീ’തി? സാ ആഹ ‘സച്ചബലേനാഹം, മഹാരാജ, ഇമം മഹാഗങ്ഗം പടിസോതം സന്ദാപേസി’ന്തി. രാജാ ആഹ ‘കിം തേ സച്ചബലം അത്ഥി ചോരിയാ ധുത്തിയാ അസതിയാ ഛിന്നികായ പാപിയാ ഭിന്നസീലായ [പാപികായ ഭിന്നസീമായ (സീ.)] ഹിരിഅതിക്കന്തികായ അന്ധജനപലോഭികായാ’തി. ‘സച്ചം, മഹാരാജ, താദിസികാ അഹം, താദിസികായപി മേ, മഹാരാജ, സച്ചകിരിയാ അത്ഥി, യായാഹം ഇച്ഛമാനാ സദേവകമ്പി ലോകം പരിവത്തേയ്യ’ന്തി. രാജാ ആഹ ‘കതമാ പന സാ ഹോതി സച്ചകിരിയാ, ഇങ്ഘ മം സാവേഹീ’തി. ‘യോ മേ, മഹാരാജ, ധനം ദേതി ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി, തേസം സമകം യേവ ഉപട്ഠഹാമി, ‘‘ഖത്തിയോ’’തി വിസേസോ നത്ഥി, ‘‘സുദ്ദോ’’തി അതിമഞ്ഞനാ [അതിമഞ്ഞമാനോ (ക.)] നത്ഥി, അനുനയപ്പടിഘവിപ്പമുത്താ ധനസ്സാമികം പരിചരാമി, ഏസാ മേ ദേവ സച്ചകിരിയാ, യായാഹം ഇമം മഹാഗങ്ഗം പടിസോതം സന്ദാപേസി’ന്തി.

‘‘ഇതിപി, മഹാരാജ, സച്ചേ ഠിതാ ന കിഞ്ചി അത്ഥം ന വിന്ദന്തി. ദിന്നാനി ച, മഹാരാജ, സിവിരാജേന യാചകസ്സ ചക്ഖൂനി, ദിബ്ബചക്ഖൂനി ച ഉപ്പന്നാനി, തഞ്ച സച്ചകിരിയായ. യം പന സുത്തേ വുത്തം ‘മംസചക്ഖുസ്മിം നട്ഠേ അഹേതുസ്മിം അവത്ഥുസ്മിം നത്ഥി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപ്പാദോ’തി. തം ഭാവനാമയം ചക്ഖും സന്ധായ വുത്തം, ഏവമേതം, മഹാരാജ, ധാരേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, സുനിബ്ബേഠിതോ പഞ്ഹോ, സുനിദ്ദിട്ഠോ നിഗ്ഗഹോ, സുമദ്ദിതാ പരവാദാ, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

സിവിരാജചക്ഖുദാനപഞ്ഹോ പഞ്ചമോ.

൬. ഗബ്ഭാവക്കന്തിപഞ്ഹോ

൬. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി [ഗബ്ഭസ്സാവക്കന്തി (മ. നി. ൧.൪൦൮)] ഹോതി, ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, ഇമേസം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി, അസേസവചനമേതം, നിസ്സേസവചനമേതം, നിപ്പരിയായവചനമേതം, അരഹസ്സവചനമേതം, സദേവമനുസ്സാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഭണിതം, അയഞ്ച ദ്വിന്നം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ദിസ്സതി, ദുകൂലേന താപസേന പാരികായ താപസിയാ ഉതുനികാലേ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥങ്ഗുട്ഠേന നാഭി പരാമട്ഠാ, തസ്സ തേന നാഭിപരാമസനേന സാമകുമാരോ നിബ്ബത്തോ. മാതങ്ഗേനാപി ഇസിനാ ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞായ ഉതുനികാലേ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥങ്ഗുട്ഠേന നാഭി പരാമട്ഠാ, തസ്സ തേന നാഭിപരാമസനേന മണ്ഡബ്യോ നാമ മാണവകോ നിബ്ബത്തോതി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി. തേന ഹി സാമോ ച കുമാരോ മണ്ഡബ്യോ ച മാണവകോ ഉഭോപി തേ നാഭിപരാമസനേന നിബ്ബത്താതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി, ഭന്തേ, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘സാമോ ച കുമാരോ മണ്ഡബ്യോ ച മാണവകോ നാഭിപരാമസനേന നിബ്ബത്താ’’തി, തേന ഹി ‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി യം വചനം, തമ്പി മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുഗമ്ഭീരോ സുനിപുണോ വിസയോ ബുദ്ധിമന്താനം, സോ തവാനുപ്പത്തോ, ഛിന്ദ വിമതിപഥം, ധാരേഹി ഞാണവരപ്പജ്ജോത’’ന്തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘തിണ്ണം ഖോ പന, ഭിക്ഖവേ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി, ഇധ മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, ഏവം തിണ്ണം സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’തി. ഭണിതഞ്ച ‘സാമോ ച കുമാരോ മണ്ഡബ്യോ ച മാണവകോ നാഭിപരാമസനേന നിബ്ബത്താ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ നാഗസേന, യേന കാരണേന പഞ്ഹോ സുവിനിച്ഛിതോ ഹോതി, തേന കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി.

‘‘സുതപുബ്ബം പന തയാ, മഹാരാജ, സംകിച്ചോ ച കുമാരോ ഇസിസിങ്ഗോ ച താപസോ ഥേരോ ച കുമാരകസ്സപോ ‘ഇമിനാ നാമ തേ നിബ്ബത്താ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി, അബ്ഭുഗ്ഗതാ തേസം ജാതി, ദ്വേ മിഗധേനുയോ താവ ഉതുനികാലേ ദ്വിന്നം താപസാനം പസ്സാവട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ സസമ്ഭവം പസ്സാവം പിവിംസു, തേന പസ്സാവസമ്ഭവേന സംകിച്ചോ ച കുമാരോ ഇസിസിങ്ഗോ ച താപസോ നിബ്ബത്താ. ഥേരസ്സ ഉദായിസ്സ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഉപഗതസ്സ രത്തചിത്തേന ഭിക്ഖുനിയാ അങ്ഗജാതം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ സമ്ഭവം കാസാവേ മുച്ചി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായി തം ഭിക്ഖുനിം ഏതദവോച ‘ഗച്ഛ ഭഗിനി, ഉദകം ആഹര അന്തരവാസകം ധോവിസ്സാമീ’തി. ‘ആഹരയ്യ അഹമേവ ധോവിസ്സാമീ’തി. തതോ സാ ഭിക്ഖുനീ ഉതുനിസമയേ തം സമ്ഭവം ഏകദേസം മുഖേന അഗ്ഗഹേസി, ഏകദേസം അങ്ഗജാതേ പക്ഖിപി, തേന ഥേരോ കുമാരകസ്സപോ നിബ്ബത്തോതി ഏതം ജനോ ആഹാ’’തി.

‘‘അപി നു ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, സദ്ദഹസി തം വചന’’ന്തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ, ബലവം തത്ഥ മയം കാരണം ഉപലഭാമ, യേന മയം കാരണേന സദ്ദഹാമ ‘ഇമിനാ കാരണേന നിബ്ബത്താ’’തി. ‘‘കിം പനേത്ഥ, മഹാരാജ, കാരണ’’ന്തി? ‘‘സുപരികമ്മകതേ, ഭന്തേ, കലലേ ബീജം നിപതിത്വാ ഖിപ്പം സംവിരുഹതീ’’തി. ‘‘ആമ മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ, സാ ഭിക്ഖുനീ ഉതുനീ സമാനാ സണ്ഠിതേ കലലേ രുഹിരേ പച്ഛിന്നവേഗേ ഠിതായ ധാതുയാ തം സമ്ഭവം ഗഹേത്വാ തസ്മിം കലലേ പക്ഖിപി, തേന തസ്സാ ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി, ഏവം തത്ഥ കാരണം പച്ചേമ തേസം നിബ്ബത്തിയാ’’തി. ‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, തഥാ സമ്പടിച്ഛാമി, യോനിപ്പവേസേന ഗബ്ഭോ സമ്ഭവതീതി. സമ്പടിച്ഛസി പന, ത്വം മഹാരാജ, ഥേരസ്സ കുമാരകസ്സപസ്സ ഗബ്ഭാവക്കമന’’ന്തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, പച്ചാഗതോസി മമ വിസയം, ഏകവിധേനപി ഗബ്ഭാവക്കന്തിം കഥയന്തോ മമാനുബലം ഭവിസ്സസി, അഥ യാ പന താ ദ്വേ മിഗധേനുയോ പസ്സാവം പിവിത്വാ ഗബ്ഭം പടിലഭിംസു, താസം ത്വം സദ്ദഹസി ഗബ്ഭസ്സാവക്കമന’’ന്തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, യം കിഞ്ചി ഭുത്തം പീതം ഖായിതം ലേഹിതം, സബ്ബം തം കലലം ഓസരതി, ഠാനഗതം വുഡ്ഢിമാപജ്ജതി. യഥാ, ഭന്തേ നാഗസേന, യാ കാചി സരിതാ നാമ, സബ്ബാ താ മഹാസമുദ്ദം ഓസരന്തി, ഠാനഗതാ വുഡ്ഢിമാപജ്ജന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, യം കിഞ്ചി ഭുത്തം പീതം ഖായിതം ലേഹിതം, സബ്ബം തം കലലം ഓസരതി, ഠാനഗതം വുഡ്ഢിമാപജ്ജതി, തേനാഹം കാരണേന സദ്ദഹാമി മുഖഗതേനപി ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതീ’’തി. ‘‘സാധു, മഹാരാജ, ഗാള്ഹതരം ഉപഗതോസി മമ വിസയം, മുഖപാനേനപി ദ്വയസന്നിപാതോ ഭവതി. സംകിച്ചസ്സ ച, മഹാരാജ, കുമാരസ്സ ഇസിസിങ്ഗസ്സ ച താപസസ്സ ഥേരസ്സ ച കുമാരകസ്സപസ്സ ഗബ്ഭാവക്കമനം സമ്പടിച്ഛസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സന്നിപാതോ ഓസരതീ’’തി.

‘‘സാമോപി, മഹാരാജ, കുമാരോ മണ്ഡബ്യോപി മാണവകോ തീസു സന്നിപാതേസു അന്തോഗധാ, ഏകരസാ യേവ പുരിമേന, തത്ഥ കാരണം വക്ഖാമി. ദുകൂലോ ച, മഹാരാജ, താപസോ പാരികാ ച താപസീ ഉഭോപി തേ അരഞ്ഞവാസാ അഹേസും പവിവേകാധിമുത്താ ഉത്തമത്ഥഗവേസകാ, തപതേജേന യാവ ബ്രഹ്മലോകം സന്താപേസും. തേസം തദാ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ സായം പാതം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛതി. സോ തേസം ഗരുകതമേത്തതായ ഉപധാരേന്തോ അദ്ദസ അനാഗതമദ്ധാനേ ദ്വിന്നമ്പി തേസം ചക്ഖൂനം അന്തരധാനം, ദിസ്വാ തേ ഏവമാഹ ‘ഏകം മേ, ഭോന്തോ, വചനം കരോഥ, സാധു ഏകം പുത്തം ജനേയ്യാഥ, സോ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതി ആലമ്ബനോ ചാ’തി. ‘അലം, കോസിയ, മാ ഏവം ഭണീ’തി. തേ തസ്സ തം വചനം ന സമ്പടിച്ഛിംസു. അനുകമ്പകോ അത്ഥകാമോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി തേ ഏവമാഹ ‘ഏകം മേ, ഭോന്തോ, വചനം കരോഥ, സാധു ഏകം പുത്തം ജനേയ്യാഥ, സോ തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതി ആലമ്ബനോ ചാ’തി. തതിയമ്പി തേ ആഹംസു ‘അലം, കോസിയ, മാ ത്വം ഖോ അമ്ഹേ അനത്ഥേ നിയോജേഹി, കദായം കായോ ന ഭിജ്ജിസ്സതി, ഭിജ്ജതു അയം കായോ ഭേദനധമ്മോ, ഭിജ്ജന്തിയാപി ധരണിയാ പതന്തേപി സേലസിഖരേ ഫലന്തേപി ആകാസേ പതന്തേപി ചന്ദിമസൂരിയേ നേവ മയം ലോകധമ്മേഹി മിസ്സയിസ്സാമ, മാ ത്വം അമ്ഹാകം സമ്മുഖഭാവം ഉപഗച്ഛ, ഉപഗതസ്സ തേ ഏസോ വിസ്സാസോ, അനത്ഥചരോ ത്വം മഞ്ഞേ’തി.

തതോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ തേസം മനം അലഭമാനോ ഗരുകതോ പഞ്ജലികോ പുന യാചി ‘യദി മേ വചനം ന ഉസ്സഹഥ കാതും, യദാ താപസീ ഉതുനീ ഹോതി പുപ്ഫവതീ, തദാ ത്വം, ഭന്തേ, ദക്ഖിണേന ഹത്ഥങ്ഗുട്ഠേന നാഭിം പരാമസേയ്യാസി, തേന സാ ഗബ്ഭം ലച്ഛതി, സന്നിപാതോ യേവേസ ഗബ്ഭാവക്കന്തിയാ’തി. ‘സക്കോമഹം, കോസിയ, തം വചനം കാതും, ന താവതകേന അമ്ഹാകം തപോ ഭിജ്ജതി, ഹോതൂ’തി സമ്പടിച്ഛിംസു. തായ ച പന വേലായ ദേവഭവനേ അത്ഥി ദേവപുത്തോ ഉസ്സന്നകുസലമൂലോ ഖീണായുകോ ആയുക്ഖയപ്പത്തോ യദിച്ഛകം സമത്ഥോ ഓക്കമിതും അപി ചക്കവത്തികുലേപി. അഥ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ തം ദേവപുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ ‘ഏഹി ഖോ, മാരിസ, സുപഭാതോ തേ ദിവസോ, അത്ഥസിദ്ധി ഉപഗതാ, യമഹം തേ ഉപട്ഠാനമാഗമിം, രമണീയേ തേ ഓകാസേ വാസോ ഭവിസ്സതി, പതിരൂപേ കുലേ പടിസന്ധി ഭവിസ്സതി, സുന്ദരേഹി മാതാപിതൂഹി വഡ്ഢേതബ്ബോ, ഏഹി മേ വചനം കരോഹീ’തി യാചി. ദുതിയമ്പി…പേ… തതിയമ്പി യാചി സിരസി പഞ്ജലികതോ.

തതോ സോ ദേവപുത്തോ ഏവമാഹ ‘കതമം തം, മാരിസ, കുലം, യം ത്വം അഭിക്ഖണം കിത്തയസി പുനപ്പുന’ന്തി. ‘ദുകൂലോ ച താപസോ പാരികാ ച താപസീ’തി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുട്ഠോ സമ്പടിച്ഛി ‘സാധു, മാരിസ, യോ തവ ഛന്ദോ, സോ ഹോതു, ആകങ്ഖമാനോ അഹം, മാരിസ, പത്ഥിതേ കുലേ ഉപ്പജ്ജേയ്യം, കിമ്ഹി കുലേ ഉപ്പജ്ജാമി അണ്ഡജേ വാ ജലാബുജേ വാ സംസേദജേ വാ ഓപപാതികേ വാ’തി? ‘ജലാബുജായ, മാരിസ, യോനിയാ ഉപ്പജ്ജാഹീ’തി. അഥ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഉപ്പത്തിദിവസം വിഗണേത്വാ ദുകൂലസ്സ താപസസ്സ ആരോചേസി ‘അസുകസ്മിം നാമ ദിവസേ താപസീ ഉതുനീ ഭവിസ്സതി പുപ്ഫവതീ, തദാ ത്വം, ഭന്തേ, ദക്ഖിണേന ഹത്ഥങ്ഗുട്ഠേന നാഭിം പരാമസേയ്യാസീ’തി. തസ്മിം, മഹാരാജ, ദിവസേ താപസീ ച ഉതുനീ പുപ്ഫവതീ അഹോസി, ദേവപുത്തോ ച തത്ഥൂപഗോ പച്ചുപട്ഠിതോ അഹോസി, താപസോ ച ദക്ഖിണേന ഹത്ഥങ്ഗുട്ഠേന താപസിയാ നാഭിം പരാമസി, ഇതി തേ തയോ സന്നിപാതാ അഹേസും, നാഭിപരാമസനേന താപസിയാ രാഗോ ഉദപാദി, സോ പനസ്സാ രാഗോ നാഭിപരാമസനം പടിച്ച മാ ത്വം സന്നിപാതം അജ്ഝാചാരമേവ മഞ്ഞി, ഊഹസനമ്പി [ഹസനമ്പി (ക.)] സന്നിപാതോ, ഉല്ലപനമ്പി സന്നിപാതോ, ഉപനിജ്ഝായനമ്പി സന്നിപാതോ, പുബ്ബഭാഗഭാവതോ രാഗസ്സ ഉപ്പാദായ ആമസനേന സന്നിപാതോ ജായതി, സന്നിപാതാ ഓക്കമനം ഹോതീതി.

‘‘അനജ്ഝാചാരേപി, മഹാരാജ, പരാമസനേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി. യഥാ, മഹാരാജ, അഗ്ഗി ജലമാനോ അപരാമസനോപി ഉപഗതസ്സ സീതം ബ്യപഹന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അനജ്ഝാചാരേപി പരാമസനേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി.

‘‘ചതുന്നം, മഹാരാജ, വസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി കമ്മവസേന യോനിവസേന കുലവസേന ആയാചനവസേന, അപി ച സബ്ബേപേതേ സത്താ കമ്മസമ്ഭവാ കമ്മസമുട്ഠാനാ.

‘‘കഥം, മഹാരാജ, കമ്മവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി? ഉസ്സന്നകുസലമൂലാ, മഹാരാജ, സത്താ യദിച്ഛകം ഉപ്പജ്ജന്തി ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ ദേവേസു വാ അണ്ഡജായ വാ യോനിയാ ജലാബുജായ വാ യോനിയാ സംസേദജായ വാ യോനിയാ ഓപപാതികായ വാ യോനിയാ. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ മഹാഭോഗോ പഹൂതജാതരൂപരജതോ പഹൂതവിത്തൂപകരണോ പഹൂതധനധഞ്ഞോ പഹൂതഞാതിപക്ഖോ ദാസിം വാ ദാസം വാ ഖേത്തം വാ വത്ഥും വാ ഗാമം വാ നിഗമം വാ ജനപദം വാ യം കിഞ്ചി മനസാ അഭിപത്ഥിതം, യദിച്ഛകം ദ്വിഗുണതിഗുണമ്പി ധനം ദത്വാ കിണാതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഉസ്സന്നകുസലമൂലാ സത്താ യദിച്ഛകം ഉപ്പജ്ജന്തി ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ ദേവേസു വാ അണ്ഡജായ വാ യോനിയാ ജലാബുജായ വാ യോനിയാ സംസേദജയ വാ യോനിയാ ഓപപാതികായ വാ യോനിയാ. ഏവം കമ്മവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി.

‘‘കഥം യോനിവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി? കുക്കുടാനം, മഹാരാജ, വാതേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി. ബലാകാനം മേഘസദ്ദേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി. സബ്ബേപി ദേവാ അഗബ്ഭസേയ്യകാ സത്താ യേവ, തേസം നാനാവണ്ണേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി. യഥാ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ നാനാവണ്ണേന മഹിയാ ചരന്തി, കേചി പുരതോ പടിച്ഛാദേന്തി, കേചി പച്ഛതോ പടിച്ഛാദേന്തി, കേചി നഗ്ഗാ ഹോന്തി, കേചി ഭണ്ഡൂ ഹോന്തി സേതപടധരാ, കേചി മോളിബദ്ധാ ഹോന്തി, കേചി ഭണ്ഡൂ കാസാവവസനാ ഹോന്തി, കേചി കാസാവവസനാ മോളിബദ്ധാ ഹോന്തി, കേചി ജടിനോ വാകചീരധരാ [വാകചീരാ (ക.)] ഹോന്തി, കേചി ചമ്മവസനാ ഹോന്തി, കേചി രസ്മിയോ നിവാസേന്തി, സബ്ബേപേതേ മനുസ്സാ നാനാവണ്ണേന മഹിയാ ചരന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സത്താ യേവ തേ സബ്ബേ, തേസം നാനാവണ്ണേന ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി. ഏവം യോനിവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി.

‘‘കഥം കുലവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി? കുലം നാമ, മഹാരാജ, ചത്താരി കുലാനി അണ്ഡജം ജലാബുജം സംസേദജം ഓപപാതികം. യദി തത്ഥ ഗന്ധബ്ബോ യതോ കുതോചി ആഗന്ത്വാ അണ്ഡജേ കുലേ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തത്ഥ അണ്ഡജോ ഹോതി…പേ… ജലാബുജേ കുലേ…പേ… സംസേദജേ കുലേ…പേ… ഓപപാതികേ കുലേ ഉപ്പജ്ജതി, സോ തത്ഥ ഓപപാതികോ ഹോതി. തേസു തേസു കുലേസു താദിസാ യേവ സത്താ സമ്ഭവന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, ഹിമവതി നേരുപബ്ബതം യേ കേചി മിഗപക്ഖിനോ ഉപേന്തി, സബ്ബേ തേ സകവണ്ണം വിജഹിത്വാ സുവണ്ണവണ്ണാ ഹോന്തി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യോ കോചി ഗന്ധബ്ബോ യതോ കുതോചി ആഗന്ത്വാ അണ്ഡജം യോനിം ഉപഗന്ത്വാ സഭാവവണ്ണം വിജഹിത്വാ അണ്ഡജോ ഹോതി…പേ… ജലാബുജം…പേ… സംസേദജം…പേ… ഓപപാതികം യോനിം ഉപഗന്ത്വാ സഭാവവണ്ണം വിജഹിത്വാ ഓപപാതികോ ഹോതി, ഏവം കുലവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി.

‘‘കഥം ആയാചനവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, കുലം ഹോതി അപുത്തകം ബഹുസാപതേയ്യം സദ്ധം പസന്നം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം തപനിസ്സിതം, ദേവപുത്തോ ച ഉസ്സന്നകുസലമൂലോ ചവനധമ്മോ ഹോതി. അഥ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ തസ്സ കുലസ്സ അനുകമ്പായ തം ദേവപുത്തം ആയാചതി ‘പണിധേഹി, മാരിസ, അസുകസ്സ കുലസ്സ മഹേസിയാ കുച്ഛി’ന്തി. സോ തസ്സ ആയാചനഹേതു തം കുലം പണിധേതി. യഥാ, മഹാരാജ, മനുസ്സാ പുഞ്ഞകാമാ സമണം മനോഭാവനീയം ആയാചിത്വാ ഗേഹം ഉപനേന്തി, അയം ഉപഗന്ത്വാ സബ്ബസ്സ കുലസ്സ സുഖാവഹോ ഭവിസ്സതീതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ തം ദേവപുത്തം ആയാചിത്വാ തം കുലം ഉപനേതി. ഏവം ആയാചനവസേന സത്താനം ഗബ്ഭാവക്കന്തി ഹോതി.

‘‘സാമോ, മഹാരാജ, കുമാരോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആയാചിതോ പാരികായ താപസിയാ കുച്ഛിം ഓക്കന്തോ. സാമോ, മഹാരാജ, കുമാരോ കതപുഞ്ഞോ, മാതാപിതരോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ, ആയാചകോ സക്കോ, തിണ്ണം ചേതോപണിധിയാ സാമോ കുമാരോ നിബ്ബത്തോ. ഇധ, മഹാരാജ, നയകുസലോ പുരിസോ സുകട്ഠേ അനൂപഖേത്തേ ബീജം രോപേയ്യ, അപി നു തസ്സ ബീജസ്സ അന്തരായം വിവജ്ജേന്തസ്സ വുഡ്ഢിയാ കോചി അന്തരായോ ഭവേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നിരുപഘാതം ബീജം ഖിപ്പം സംവിരുഹേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സാമോ കുമാരോ മുത്തോ ഉപ്പന്നന്തരായേഹി തിണ്ണം ചേതോപണിധിയാ നിബ്ബത്തോ.

‘‘അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, സുതപുബ്ബം തയാ ഇസീനം മനോപദോസേന ഇദ്ധോ ഫീതോ മഹാജനപദോ സജനോ സമുച്ഛിന്നോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സുയ്യതി. മഹിയാ ദണ്ഡകാരഞ്ഞം [ദണ്ഡകീരഞ്ഞം (മ. നി. ൨.൬൫)] മജ്ഝാരഞ്ഞം കാലിങ്ഗാരഞ്ഞം മാതങ്ഗാരഞ്ഞം, സബ്ബം തം അരഞ്ഞം അരഞ്ഞഭൂതം, സബ്ബേപേതേ ജനപദാ ഇസീനം മനോപദോസേന ഖയം ഗതാ’’തി. ‘‘യദി, മഹാരാജ, തേസം മനോപദോസേന സുസമിദ്ധാ ജനപദാ ഉച്ഛിജ്ജന്തി, അപി നു ഖോ തേസം മനോപസാദേന കിഞ്ചി നിബ്ബത്തേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, സാമോ കുമാരോ തിണ്ണം ബലവന്താനം ചേതോപസാദേന നിബ്ബത്തോ ഇസിനിമ്മിതോ ദേവനിമ്മിതോ പുഞ്ഞനിമ്മിതോതി. ഏവമേതം, മഹാരാജ, ധാരേഹി.

‘‘തയോമേ, മഹാരാജ, ദേവപുത്താ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആയാചിതാ കുലം ഉപ്പന്നാ. കതമേ തയോ? സാമോ കുമാരോ മഹാപനാദോ കുസരാജാ, തയോപേതേ ബോധിസത്താ’’തി. ‘‘സുനിദ്ദിട്ഠാ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഗബ്ഭാവക്കന്തി, സുകഥിതം കാരണം, അന്ധകാരോ ആലോകോ കതോ, ജടാ വിജടിതാ, നിച്ഛുദ്ധാ പരവാദാ, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഗബ്ഭാവക്കന്തിപഞ്ഹോ ഛട്ഠോ.

൭. സദ്ധമ്മന്തരധാനപഞ്ഹോ

൭. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി [വസ്സസഹസ്സാനി (സീ.) പസ്സ അ. നി. ൮.൫൧] സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി. പുന ച പരിനിബ്ബാനസമയേ സുഭദ്ദേന പരിബ്ബാജകേന പഞ്ഹം പുട്ഠേന ഭഗവതാ ഭണിതം ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ [ദീ. നി. ൨.൨൧൪ പസ്സിതബ്ബം], ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി, അസേസവചനമേതം, നിസ്സേസവചനമേതം, നിപ്പരിയായവചനമേതം. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി, തേന ഹി ‘അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേന ഭണിതം ‘അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി, തേന ഹി ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗഹനതോപി ഗഹനതരോ ബലവതോപി ബലവതരോ ഗണ്ഠിതോപി ഗണ്ഠിതരോ, സോ തവാനുപ്പത്തോ, തത്ഥ തേ ഞാണബലവിപ്ഫാരം ദസ്സേഹി മകരോ വിയ സാഗരബ്ഭന്തരഗതോ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി. പരിനിബ്ബാനസമയേ ച സുഭദ്ദസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഭണിതം ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി. തഞ്ച പന, മഹാരാജ, ഭഗവതോ വചനം നാനത്ഥഞ്ചേവ ഹോതി നാനാബ്യഞ്ജനഞ്ച, അയം സാസനപരിച്ഛേദോ, അയം പടിപത്തി പരിദീപനാതി ദൂരം വിവജ്ജിതാ തേ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം. യഥാ, മഹാരാജ, നഭം പഥവിതോ ദൂരം വിവജ്ജിതം, നിരയം സഗ്ഗതോ ദൂരം വിവജ്ജിതം, കുസലം അകുസലതോ ദൂരം വിവജ്ജിതം, സുഖം ദുക്ഖതോ ദൂരം വിവജ്ജിതം. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തേ ഉഭോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ദൂരം വിവജ്ജിതാ.

‘‘അപി ച, മഹാരാജ, മാ തേ പുച്ഛാ മോഘാ അസ്സ [അസ്സു (സീ. സ്യാ.)], രസതോ തേ സംസന്ദിത്വാ കഥയിസ്സാമി ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി യം ഭഗവാ ആഹ, തം ഖയം പരിദീപയന്തോ സേസകം പരിച്ഛിന്ദി, വസ്സസഹസ്സം, ആനന്ദ, സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ, സചേ ഭിക്ഖുനിയോ ന പബ്ബാജേയ്യും. പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീതി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഏവം വദന്തോ സദ്ധമ്മസ്സ അന്തരധാനം വാ വദേതി അഭിസമയം വാ പടിക്കോസതീ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘നട്ഠം, മഹാരാജ, പരികിത്തയന്തോ സേസകം പരിദീപയന്തോ പരിച്ഛിന്ദി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ നട്ഠായികോ സബ്ബസേസകം ഗഹേത്വാ ജനസ്സ പരിദീപേയ്യ ‘ഏത്തകം മേ ഭണ്ഡം നട്ഠം, ഇദം സേസക’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ നട്ഠം പരിദീപയന്തോ സേസകം ദേവമനുസ്സാനം കഥേസി ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി. യം പന, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതീ’തി, സാസനപരിച്ഛേദോ ഏസോ.

‘‘യം പന പരിനിബ്ബാനസമയേ സുഭദ്ദസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സമണേ പരികിത്തയന്തോ ആഹ ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി, പടിപത്തിപരിദീപനാ ഏസാ, ത്വം പന തം പരിച്ഛേദഞ്ച പരിദീപനഞ്ച ഏകരസം കരോസി. യദി പന തേ ഛന്ദോ, ഏകരസം കത്വാ കഥയിസ്സാമി, സാധുകം സുണോഹി മനസികരോഹി അവിക്ഖിത്തമാനസോ [അവിചലമാനസോ (സീ.) അവിമാനസോ (പീ. ക.)].

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, തളാകോ ഭവേയ്യ നവസലിലസമ്പുണ്ണോ സമ്മുഖമുത്തരിയമാനോ പരിച്ഛിന്നോ പരിവടുമകതോ, അപരിയാദിണ്ണേ യേവ തസ്മിം തളാകേ ഉദകൂപരി മഹാമേഘോ അപരാപരം അനുപ്പബന്ധോ അഭിവസ്സേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്മിം തളാകേ ഉദകം പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി? ‘‘മേഘസ്സ, ഭന്തേ, അനുപ്പബന്ധതായാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജിനസാസനവരസദ്ധമ്മതളാകോ ആചാരസീലഗുണവത്തപടിപത്തിവിമലനവസലിലസമ്പുണ്ണോ ഉത്തരിയമാനോ ഭവഗ്ഗമഭിഭവിത്വാ ഠിതോ. യദി തത്ഥ ബുദ്ധപുത്താ ആചാരസീലഗുണവത്തപടിപത്തിമേഘവസ്സം അപരാപരം അനുപ്പബന്ധാപേയ്യും അഭിവസ്സാപേയ്യും. ഏവമിദം ജിനസാസനവരസദ്ധമ്മതളാകോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ, അരഹന്തേഹി ലോകോ അസുഞ്ഞോ ഭവേയ്യ, ഇമമത്ഥം ഭഗവതാ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി.

‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, മഹതി മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധേ ജലമാനേ അപരാപരം സുക്ഖതിണകട്ഠഗോമയാനി ഉപസംഹരേയ്യും, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ നിബ്ബായേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ സോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ജലേയ്യ, ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പഭാസേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സിയാ [ദസസഹസ്സിമ്ഹി (ബഹൂസു)] ലോകധാതുയാ ജിനസാസനവരമ്പി ആചാരസീലഗുണവത്തപടിപത്തിയാ ജലതി പഭാസതി. യദി പന, മഹാരാജ, തദുത്തരിം ബുദ്ധപുത്താ പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ സതതമപ്പമത്താ പദഹേയ്യും, തീസു സിക്ഖാസു ഛന്ദജാതാ സിക്ഖേയ്യും, ചാരിത്തഞ്ച സീലം സമത്തം പരിപൂരേയ്യും, ഏവമിദം ജിനസാസനവരം ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാതി ഇമമത്ഥം ഭഗവതാ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി.

‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, സിനിദ്ധസമസുമജ്ജിതസപ്പഭാസവിമലാദാസം [സപ്പഭം സുവിമലാദാസം (സീ.)] സണ്ഹസുഖുമഗേരുകചുണ്ണേന അപരാപരം മജ്ജേയ്യും, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്മിം ആദാസേ മലകദ്ദമരജോജല്ലം ജായേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, അഞ്ഞദത്ഥു വിമലതരം യേവ ഭവേയ്യാ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ജിനസാസനവരം പകതിനിമ്മലം ബ്യപഗതകിലേസമലരജോജല്ലം, യദി തം ബുദ്ധപുത്താ ആചാരസീലഗുണവത്തപടിപത്തിസല്ലേഖധുതഗുണേന ജിനസാസനവരം സല്ലക്ഖേയ്യും [സല്ലിക്ഖേയ്യും (സീ. പീ.)], ഏവമിദം ജിനസാസനവരം ചിരം ദീഘമദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ, അസുഞ്ഞോ ച ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാതി ഇമമത്ഥം ഭഗവതാ സന്ധായ ഭാസിതം ‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’തി. പടിപത്തിമൂലകം, മഹാരാജ, സത്ഥുസാസനം പടിപത്തികാരണം പടിപത്തിയാ അനന്തരഹിതായ തിട്ഠതീ’’തി.

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ‘സദ്ധമ്മന്തരധാന’ന്തി യം വദേസി, കതമം തം സദ്ധമ്മന്തരധാന’’ന്തി? ‘‘തീണിമാനി, മഹാരാജ, സാസനന്തരധാനാനി. കതമാനി തീണി? അധിഗമന്തരധാനം പടിപത്തന്തരധാനം ലിങ്ഗന്തരധാനം, അധിഗമേ, മഹാരാജ, അന്തരഹിതേ സുപ്പടിപന്നസ്സാപി ധമ്മാഭിസമയോ ന ഹോതി, പടിപത്തിയാ അന്തരഹിതായ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തി അന്തരധായതി, ലിങ്ഗംയേവ തിട്ഠതി, ലിങ്ഗേ അന്തരഹിതേ പവേണുപച്ഛേദോ ഹോതി, ഇമാനി ഖോ, മഹാരാജ, തീണി അന്തരധാനാനീ’’തി.

‘‘സുവിഞ്ഞാപിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ, ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനീകതോ, ഗണ്ഠി ഭിന്നോ, നട്ഠാ പരവാദാ ഭഗ്ഗാ നിപ്പഭാ കതാ, ത്വം ഗണിവരവസഭമാസജ്ജാതി.

സദ്ധമ്മന്തരധാനപഞ്ഹോ സത്തമോ.

൮. അകുസലച്ഛേദനപഞ്ഹോ

൮. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സബ്ബം അകുസലം ഝാപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ഉദാഹു സാവസേസേ അകുസലേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ’’തി? ‘‘സബ്ബം, മഹാരാജ, അകുസലം ഝാപേത്വാ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, നത്ഥി ഭഗവതോ സേസേകം അകുസല’’ന്തി.

‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ദുക്ഖാ വേദനാ തഥാഗതസ്സ കായേ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജ, രാജഗഹേ ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ [സക്ഖലികായ (സ്യാ. ക.)] ഖതോ, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാബാധോ ഉപ്പന്നോ, കായേ അഭിസന്നേ ജീവകേന വിരേകോ കാരിതോ, വാതാബാധേ ഉപ്പന്നേ ഉപട്ഠാകേന ഥേരേന ഉണ്ഹോദകം പരിയിട്ഠ’’ന്തി.

‘‘യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാഗതോ സബ്ബം അകുസലം ഝാപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തേന ഹി ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ ച ആബാധോ ഉപ്പന്നോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതസ്സ പാദോ സകലികായ ഖതോ, ലോഹിതപക്ഖന്ദികാ ച ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, തേന ഹി തഥാഗതോ സബ്ബം അകുസലം ഝാപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. നത്ഥി, ഭന്തേ, വിനാ കമ്മേന വേദയിതം, സബ്ബം തം വേദയിതം കമ്മമൂലകം, തം കമ്മേനേവ വേദയതി, അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി [നിബ്ബായിതബ്ബോതി (ക.)].

‘‘ന ഹി, മഹാരാജ, സബ്ബം തം വേദയിതം കമ്മമൂലകം. അട്ഠഹി, മഹാരാജ, കാരണേഹി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, യേഹി കാരണേഹി പുഥൂ സത്താ വേദനാ വേദിയന്തി. കതമേഹി അട്ഠഹി? വാതസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… സേമ്ഹസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… സന്നിപാതികാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… ഉതുപരിണാമജാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… വിസമപരിഹാരജാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… ഓപക്കമികാനിപി ഖോ, മഹാരാജ…പേ… കമ്മവിപാകജാനിപി ഖോ, മഹാരാജ, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, അട്ഠഹി കാരണേഹി പുഥൂ സത്താ വേദനാ വേദയന്തി. തത്ഥ യേ തേ പുഗ്ഗലാ ‘സത്തേ കമ്മം വിബാധതീ’തി വദേയ്യും, തേ ഇമേ പുഗ്ഗലാ സത്തകാരണം പടിബാഹന്തി. തേസം തം വചനം മിച്ഛാ’’തി. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യഞ്ച വാതികം യഞ്ച പിത്തികം യഞ്ച സേമ്ഹികം യഞ്ച സന്നിപാതികം യഞ്ച ഉതുപരിണാമജം യഞ്ച വിസമപരിഹാരജം യഞ്ച ഓപക്കമികം, സബ്ബേതേ കമ്മസമുട്ഠാനാ യേവ, കമ്മേനേവ തേ സബ്ബേ സമ്ഭവന്തീ’’തി.

‘‘യദി, മഹാരാജ, തേപി സബ്ബേ കമ്മസമുട്ഠാനാവ ആബാധാ ഭവേയ്യും, ന തേസം കോട്ഠാസതോ ലക്ഖണാനി ഭവേയ്യും. വാതോ ഖോ, മഹാരാജ, കുപ്പമാനോ ദസവിധേന കുപ്പതി സീതേന ഉണ്ഹേന ജിഘച്ഛായ വിപാസായ അതിഭുത്തേന ഠാനേന പധാനേന ആധാവനേന ഉപക്കമേന കമ്മവിപാകേന. തത്ര യേ തേ നവ വിധാ, ന തേ അതീതേ, ന അനാഗതേ, വത്തമാനകേ ഭവേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ന വത്തബ്ബാ ‘കമ്മസമ്ഭവാ സബ്ബാ വേദനാ’തി. പിത്തം, മഹാരാജ, കുപ്പമാനം തിവിധേന കുപ്പതി സീതേന ഉണ്ഹേന വിസമഭോജനേന. സേമ്ഹം, മഹാരാജ, കുപ്പമാനം തിവിധേന കുപ്പതി സീതേന ഉണ്ഹേന അന്നപാനേന. യോ ച, മഹാരാജ, വാതോ യഞ്ച പിത്തം യഞ്ച സേമ്ഹം, തേഹി തേഹി കോപേഹി കുപ്പിത്വാ മിസ്സീ ഹുത്വാ സകം സകം വേദനം ആകഡ്ഢതി. ഉതുപരിണാമജാ, മഹാരാജ, വേദനാ ഉതുപരിയാമേന ഉപ്പജ്ജതി. വിസമപരിഹാരജാ വേദനാ വിസമപരിഹാരേന ഉപ്പജ്ജതി. ഓപക്കമികാ, മഹാരാജ, വേദനാ അത്ഥി കിരിയാ, അത്ഥി കമ്മവിപാകാ, കമ്മവിപാകജാ വേദനാ പുബ്ബേ കതേന കമ്മേന ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, അപ്പം കമ്മവിപാകജം, ബഹുതരം അവസേസം. തത്ഥ ബാലാ ‘സബ്ബം കമ്മവിപാകജം യേവാ’തി അതിധാവന്തി. തം കമ്മം ന സക്കാ വിനാ ബുദ്ധഞാണേന വവത്ഥാനം കാതും.

‘‘യം പന, മഹാരാജ, ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ, തം വേദയിതം നേവ വാതസമുട്ഠാനം, ന പിത്തസമുട്ഠാനം, ന സേമ്ഹസമുട്ഠാനം, ന സന്നിപാതികം, ന ഉതുപരിണാമജം, ന വിസമപരിഹാരജം, ന കമ്മവിപാകജം, ഓപക്കമികം യേവ. ദേവദത്തോ ഹി, മഹാരാജ, ബഹൂനി ജാതിസതസഹസ്സാനി തഥാഗതേ ആഘാതം ബന്ധി, സോ തേന ആഘാതേന മഹതിം ഗരും സിലം ഗഹേത്വാ ‘മത്ഥകേ പാതേസ്സാമീ’തി മുഞ്ചി, അഥഞ്ഞേ ദ്വേ സേലാ ആഗന്ത്വാ തം സിലം തഥാഗതം അസമ്പത്തം യേവ സമ്പടിച്ഛിംസു, താസം പഹാരേന പപടികാ ഭിജ്ജിത്വാ ഭഗവതോ പാദേ പതിത്വാ രുഹിരം [നിപതിത്വാ രുധിരം (സ്യാ.)] ഉപ്പാദേസി, കമ്മവിപാകതോ വാ, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ഏസാ വേദനാ നിബ്ബത്താ കിരിയതോ വാ, തതുദ്ധം നത്ഥഞ്ഞാ വേദനാ.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഖേത്തദുട്ഠതായ വാ ബീജം ന സമ്ഭവതി ബീജദുട്ഠതായ വാ. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മവിപാകതോ വാ ഭഗവതോ ഏസാ വേദനാ നിബ്ബത്താ കിരിയതോ വാ, തതുദ്ധം നത്ഥഞ്ഞാ വേദനാ.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, കോട്ഠദുട്ഠതായ വാ ഭോജനം വിസമം പരിണമതി ആഹാരദുട്ഠതായ വാ, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, കമ്മവിപാകതോ വാ ഭഗവതോ ഏസാ വേദനാ നിബ്ബത്താ കിരിയതോ വാ, തതുദ്ധം നത്ഥഞ്ഞാ വേദനാ. അപി ച, മഹാരാജ, നത്ഥി ഭഗവതോ കമ്മവിപാകജാ വേദനാ, നത്ഥി വിസമപരിഹാരജാ വേദനാ, അവസേസേഹി സമുട്ഠാനേഹി ഭഗവതോ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, തായ ച പന വേദനായ ന സക്കാ ഭഗവന്തം ജീവിതാ വോരോപേതും.

‘‘നിപതന്തി, മഹാരാജ, ഇമസ്മിം ചാതുമഹാഭൂതികേ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികേ (സീ.)] കായേ ഇട്ഠാനിട്ഠാ സുഭാസുഭവേദനാ. ഇധ, മഹാരാജ, ആകാസേ ഖിത്തോ ലേഡ്ഡു മഹാപഥവിയാ നിപതതി, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, ലേഡ്ഡു പുബ്ബേ കതേന മഹാപഥവിയാ നിപതീ’’തി? ‘‘ന ഹി, ഭന്തേ, നത്ഥി സോ, ഭന്തേ, ഹേതു മഹാപഥവിയാ, യേന ഹേതുനാ മഹാപഥവീ കുസലാകുസലവിപാകം പടിസംവേദേയ്യ, പച്ചുപ്പന്നേന, ഭന്തേ, അകമ്മകേന ഹേതുനാ സോ ലേഡ്ഡു മഹാപഥവിയം നിപതതി. യഥാ, മഹാരാജ, മഹാപഥവീ, ഏവം തഥാഗതോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ലേഡ്ഡു പുബ്ബേ അകതേന മഹാപഥവിയം നിപതതി, ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതസ്സ പുബ്ബേ അകതേന സാ സകലികാപാദേ നിപതിതാ.

‘‘ഇധ പന, മഹാരാജ, മനുസ്സാ മഹാപഥവിം ഭിന്ദന്തി ച ഖണന്തി ച, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേ മനുസ്സാ പുബ്ബേ കതേന മഹാപഥവിം ഭിന്ദന്തി ച ഖണന്തി ചാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യാ സാ സകലികാ ഭഗവതോ പാദേ നിപതിതാ, ന സാ സകലികാ പുബ്ബേ കതേന ഭഗവതോ പാദേ നിപതിതാ. യോപി, മഹാരാജ, ഭഗവതോ ലോഹിതപക്ഖന്ദികാബാധോ ഉപ്പന്നോ, സോപി ആബാധോ ന പുബ്ബേ കതേന ഉപ്പന്നോ, സന്നിപാതികേനേവ ഉപ്പന്നോ, യേ കേചി, മഹാരാജ, ഭഗവതോ കായികാ ആബാധാ ഉപ്പന്നാ, ന തേ കമ്മാഭിനിബ്ബത്താ, ഛന്നം ഏതേസം സമുട്ഠാനാനം അഞ്ഞതരതോ നിബ്ബത്താ.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ദേവാതിദേവേന സംയുത്തനികായവരലഞ്ഛകേ മോളിയസീവകേ [മോലിയസിവകേ (സ്യാ. ക.) സം. നി. ൪.൨൬൯ പസ്സിതബ്ബം] വേയ്യാകരണേ –

‘‘‘പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. സാമമ്പി ഖോ ഏതം, സീവക, വേദിതബ്ബം, യഥാ പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ലോകസ്സപി ഖോ ഏതം, സീവക, സച്ചസമ്മതം, യഥാ പിത്തസമുട്ഠാനാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ര, സീവക, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ ‘‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേ കതഹേതൂ’’തി. യഞ്ച സാമം ഞാതം, തഞ്ച അതിധാവന്തി, യഞ്ച ലോകേ സച്ചസമ്മതം, തഞ്ച അതിധാവന്തി. തസ്മാ തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാതി വദാമി.

‘‘‘സേമ്ഹസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. വാതസമുട്ഠാനാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… സന്നിപാതികാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… ഉതുപരിണാമജാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… വിസമപരിഹാരജാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… ഓപക്കമികാനിപി ഖോ, സീവക…പേ… കമ്മവിപാകജാനിപി ഖോ, സീവക, ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. സാമമ്പി ഖോ ഏതം, സീവക, വേദിതബ്ബം, യഥാ കമ്മവിപാകജാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. ലോകസ്സപി ഖോ ഏതം, സീവക, സച്ചസമ്മതം, യഥാ കമ്മവിപാകജാനിപി ഇധേകച്ചാനി വേദയിതാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തത്ര, സീവക, യേ തേ സമണബ്രാഹ്മണാ ഏവംവാദിനോ ഏവംദിട്ഠിനോ ‘‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേ കതഹേതൂ’’തി. യഞ്ച സാമം ഞാതം, തഞ്ച അതിധാവന്തി, യഞ്ച ലോകേ സച്ചസമ്മതം, തഞ്ച അതിധാവന്തി. തസ്മാ തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം മിച്ഛാതി വദാമീ’’’തി.

‘‘ഇതിപി, മഹാരാജ, ന സബ്ബാ വേദനാ കമ്മവിപാകജാ, സബ്ബം, മഹാരാജ, അകുസലം ഝാപേത്വാ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി ഏവമേതം ധാരേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

അകുസലച്ഛേദനപഞ്ഹോ അട്ഠമോ.

൯. ഉത്തരികരണീയപഞ്ഹോ

൯. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, തുമ്ഹേ ഭണഥ ‘യം കിഞ്ചി കരണീയം തഥാഗതസ്സ, സബ്ബം തം ബോധിയാ യേവ മൂലേ പരിനിട്ഠിതം, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ ഉത്തരിം കരണീയം, കതസ്സ വാ പതിചയോ’തി, ഇദഞ്ച തേമാസം പടിസല്ലാനം ദിസ്സതി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, യം കിഞ്ചി കരണീയം തഥാഗതസ്സ, സബ്ബം തം ബോധിയാ യേവ മൂലേ പരിനിട്ഠിതം, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ ഉത്തരിം കരണീയം, കതസ്സ വാ പതിചയോ, തേന ഹി ‘തേമാസം പടിസല്ലീനോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തേമാസം പടിസല്ലീനോ, തേന ഹി ‘യം കിഞ്ചി കരണീയം, തഥാഗതസ്സ, സബ്ബം തം ബോധിയാ യേവ മൂലേ പരിനിട്ഠിത’ന്തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. നത്ഥി കതകരണീയസ്സ പടിസല്ലാനം, സകരണീയസ്സേവ പടിസല്ലാനം യഥാ നാമ ബ്യാധിതസ്സേവ ഭേസജ്ജേന കരണീയം ഹോതി, അബ്യാധിതസ്സ കിം ഭേസജ്ജേന. ഛാതസ്സേവ ഭോജനേന കരണീയം ഹോതി, അഛാതസ്സ കിം ഭോജനേന. ഏവമേവ ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, നത്ഥി കതകരണീയസ്സ പടിസല്ലാനം, സകരണീയസ്സേവ പടിസല്ലാനം. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘യം കിഞ്ചി, മഹാരാജ, കരണീയം തഥാഗതസ്സ, സബ്ബം തം ബോധിയാ യേവ മൂലേ പരിനിട്ഠിതം, നത്ഥി തഥാഗതസ്സ ഉത്തരിം കരണീയം, കതസ്സ വാ പതിചയോ, ഭഗവാ ച തേമാസം പടിസല്ലീനോ, പടിസല്ലാനം ഖോ, മഹാരാജ, ബഹുഗുണം, സബ്ബേപി തഥാഗതാ പടിസല്ലീയിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്താ, തം തേ സുകതഗുണമനുസ്സരന്താ പടിസല്ലാനം സേവന്തി. യഥാ, മഹാരാജ, പുരിസോ രഞ്ഞോ സന്തികാ ലദ്ധവരോ പടിലദ്ധഭോഗോ തം സുകതഗുണമനുസ്സരന്തോ അപരാപരം രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാനം ഏതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേപി തഥാഗതാ പടിസല്ലീയിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്താ, തം തേ സുകതഗുണമനുസ്സരന്താ പടിസല്ലാനം സേവന്തി.

‘‘യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ ആതുരോ ദുക്ഖിതോ ബാള്ഹഗിലാനോ ഭിസക്കമുപസേവിത്വാ സോത്ഥിമനുപ്പത്തോ തം സുകതഗുണമനുസ്സരന്തോ അപരാപരം ഭിസക്കമുപസേവതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേപി തഥാഗതാ പടിസല്ലീയിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്താ, തം തേ സുകതഗുണമനുസ്സരന്താ പടിസല്ലാനം സേവന്തി.

‘‘അട്ഠവീസതി ഖോ പനിമേ, മഹാരാജ, പടിസല്ലാനഗുണാ, യേ ഗുണേ സമനുസ്സരന്താ [സമനുപസ്സന്താ (സീ. പീ.)] തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി. കതമേ അട്ഠവീസതി? ഇധ, മഹാരാജ, പടിസല്ലാനം പടിസല്ലീയമാനം അത്താനം രക്ഖതി, ആയും വഡ്ഢേതി, ബലം ദേതി, വജ്ജം പിദഹതി, അയസമപനേതി, യസമുപനേതി, അരതിം വിനോദേതി, രതിമുപദഹതി, ഭയമപനേതി, വേസാരജ്ജം കരോതി, കോസജ്ജമപനേതി, വീരിയമഭിജനേതി, രാഗമപനേതി, ദോസമപനേതി, മോഹമപനേതി, മാനം നിഹന്തി, വിതക്കം ഭഞ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം കരോതി, മാനസം സ്നേഹയതി [സോഭയതി (സീ.)], ഹാസം ജനേതി, ഗരുകം കരോതി, ലാഭമുപ്പാദയതി, നമസ്സിയം കരോതി, പീതിം പാപേതി, പാമോജ്ജം കരോതി, സങ്ഖാരാനം സഭാവം ദസ്സയതി, ഭവപ്പടിസന്ധിം ഉഗ്ഘാടേതി, സബ്ബസാമഞ്ഞം ദേതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, അട്ഠവീസതി പടിസല്ലാനഗുണാ, യേ ഗുണേ സമനുസ്സരന്താ തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി.

‘‘അപി ച ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതാ സന്തം സുഖം സമാപത്തിരതിം അനുഭവിതുകാമാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി പരിയോസിതസങ്കപ്പാ. ചതൂഹി ഖോ, മഹാരാജ, കാരണേഹി തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി. കതമേഹി ചതൂഹി? വിഹാരഫാസുതായപി, മഹാരാജ, തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി, അനവജ്ജഗുണബഹുലതായപി തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി, അസേസഅരിയവീഥിതോപി തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി, സബ്ബബുദ്ധാനം ഥുതഥോമിതവണ്ണിതപസത്ഥതോപി തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, ചതൂഹി കാരണേഹി തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി. ഇതി ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തി ന സകരണീയതായ, ന കതസ്സ വാ പതിചയായ, അഥ ഖോ ഗുണവിസേസദസ്സാവിതായ തഥാഗതാ പടിസല്ലാനം സേവന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഉത്തരികരണീയപഞ്ഹോ നവമോ.

൧൦. ഇദ്ധിബലദസ്സനപഞ്ഹോ

൧൦. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, സോ ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ’തി. പുന ച ഭണിതം ‘ഇതോ തിണ്ണം മാസാനം അച്ചയേന തഥാഗതോ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ…പേ… കപ്പാവസേസം വാ’തി, തേന ഹി തേമാസപരിച്ഛേദോ മിച്ഛാ. യദി, ഭന്തേ, തഥാഗതേന ഭണിതം ‘ഇതോ തിണ്ണം മാസാനം അച്ചയേന തഥാഗതോ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’തി, തേന ഹി ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ…പേ… കപ്പാവസേസം വാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. നത്ഥി തഥാഗതാനം അട്ഠാനേ ഗജ്ജിതം. അമോഘവചനാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ തഥവചനാ അദ്വേജ്ഝവചനാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ ഗമ്ഭീരോ സുനിപുണോ ദുന്നിജ്ഝാപയോ തവാനുപ്പത്തോ, ഭിന്ദേതം ദിട്ഠിജാലം, ഏകംസേ ഠപയ, ഭിന്ദ പരവാദ’’ന്തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ…പേ… കപ്പാവസേസം വാ’തി, തേമാസപരിച്ഛേദോ ച ഭണിതോ, സോ ച പന കപ്പോ ആയുകപ്പോ വുച്ചതി. ന, മഹാരാജ, ഭഗവാ അത്തനോ ബലം കിത്തയമാനോ ഏവമാഹ, ഇദ്ധിബലം പന മഹാരാജ, ഭഗവാ പരികിത്തയമാനോ ഏവമാഹ ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ…പേ… കപ്പാവസേസം വാ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ അസ്സാജാനീയോ ഭവേയ്യ സീഘഗതി അനിലജവോ, തസ്സ രാജാ ജവബലം പരികിത്തയന്തോ സനേഗമജാനപദഭടബലബ്രാഹ്മണഗഹപതികഅമച്ചജനമജ്ഝേ ഏവം വദേയ്യ ‘ആകങ്ഖമാനോ മേ, ഭോ, അയം ഹയവരോ സാഗരജലപരിയന്തം മഹിം അനുവിചരിത്വാ ഖണേന ഇധാഗച്ഛേയ്യാ’തി, ന ച തം ജവഗതിം തസ്സം പരിസായം ദസ്സേയ്യ, വിജ്ജതി ച സോ ജവോ തസ്സ, സമത്ഥോ ച സോ ഖണേന സാഗരജലപരിയന്തം മഹിം അനുവിചരിതും. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ അത്തനോ ഇദ്ധിബലം പരികിത്തയമാനോ ഏവമാഹ, തമ്പി തേവിജ്ജാനം ഛളഭിഞ്ഞാനം അരഹന്താനം വിമലഖീണാസവാനം ദേവമനുസ്സാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഭണിതം ‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, സോ ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, തഥാഗതോ കപ്പം വാ തിട്ഠേയ്യ കപ്പാവസേസം വാ’തി. വിജ്ജതി ച തം, മഹാരാജ, ഇദ്ധിബലം ഭഗവതോ, സമത്ഥോ ച ഭഗവാ ഇദ്ധിബലേന കപ്പം വാ ഠാതും കപ്പാവസേസം വാ, ന ച ഭഗവാ തം ഇദ്ധിബലം തസ്സം പരിസായം ദസ്സേതി, അനത്ഥികോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഭവേഹി, ഗരഹിതാ ച തഥാഗതസ്സ സബ്ബഭവാ. ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്തകോപി ഗൂഥോ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി. ഏവമേവ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അപ്പമത്തകമ്പി ഭവം ന വണ്ണേമി അന്തമസോ അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീ’തി അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, ഭഗവാ സബ്ബഭവഗതിയോനിയോ ഗൂഥസമം ദിസ്വാ ഇദ്ധിബലം നിസ്സായ ഭവേസു ഛന്ദരാഗം കരേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഇദ്ധിബലം പരികിത്തയമാനോ ഏവരൂപം ബുദ്ധസീഹനാദമഭിനദീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

ഇദ്ധിബലദസ്സനപഞ്ഹോ ദസമോ.

ഇദ്ധിബലവഗ്ഗോ പഠമോ.

ഇമസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ പഞ്ഹാ.

൨. അഭേജ്ജവഗ്ഗോ

൧. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപഞ്ഹോ

൧. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി. പുന ച വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി ദുപ്പഞ്ഞത്താനി, ഉദാഹു അവത്ഥുസ്മിം അജാനിത്വാ പഞ്ഞത്താനി, യം ഭഗവാ അത്തനോ അച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനാപേതി? യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി, തേന ഹി ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി തഥാഗതേ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി തേന ഹി ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയമ്പി ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ സുഖുമോ നിപുണോ ഗമ്ഭീരോ സുഗമ്ഭീരോ ദുന്നിജ്ഝാപയോ, സോ തവാനുപ്പത്തോ, തത്ഥ തേ ഞാണബലവിപ്ഫാരം ദസ്സേഹീ’’തി.

‘‘ഭാസിതമ്പേതം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ ‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി നോ അനഭിഞ്ഞായാ’തി, വിനയപഞ്ഞത്തിയാപി ഏവം ഭണിതം ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി, തം പന, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖൂ വീമംസമാനോ ആഹ ‘ഉക്കലേസ്സന്തി [ഉക്കഡ്ഢിസ്സന്തി (സീ.), ഉസ്സക്കിസ്സന്തി (സ്യാ.)] നു ഖോ മമ സാവകാ മയാ വിസ്സജ്ജാപീയമാനാ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, ഉദാഹു ആദിയിസ്സന്തീ’തി.

‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ചക്കവത്തീ രാജാ പുത്തേ ഏവം വദേയ്യ ‘അയം ഖോ, താതാ, മഹാജനപദോ സബ്ബദിസാസു സാഗരപരിയന്തോ, ദുക്കരോ, താതാ, താവതകേന ബലേന ധാരേതും, ഏഥ തുമ്ഹേ, താതാ, മമച്ചയേന പച്ചന്തേ പച്ചന്തേ ദേസേ പജഹഥാ’തി. അപി നു ഖോ തേ, മഹാരാജ, കുമാരാ പിതുഅച്ചയേന ഹത്ഥഗതേ ജനപദേ സബ്ബേ തേ പച്ചന്തേ പച്ചന്തേ ദേസേ മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ, രാജതോ [രാജാനോ (സീ. പീ.)], ഭന്തേ, ലുദ്ധതരാ [ലദ്ധതരാ (ക.)] കുമാരാ രജ്ജലോഭേന തദുത്തരിം ദിഗുണതിഗുണം ജനപദം പരിഗ്ഗണ്ഹേയ്യും [പരികഡ്ഢേയ്യും (സീ. പീ.)], കിം പന തേ ഹത്ഥഗതം ജനപദം മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി? ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ ഭിക്ഖൂ വീമംസമാനോ ഏവമാഹ ‘ആകങ്ഖമാനോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി സമൂഹനതൂ’തി. ദുക്ഖപരിമുത്തിയാ, മഹാരാജ, ബുദ്ധപുത്താ ധമ്മലോഭേന അഞ്ഞമ്പി ഉത്തരിം ദിയഡ്ഢസിക്ഖാപദസതം ഗോപേയ്യും, കിം പന പകതിപഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം മുഞ്ചേയ്യു’’ന്തി?

‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, യം ഭഗവാ ആഹ ‘ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീ’തി, ഏത്ഥായം ജനോ സമ്മൂള്ഹോ വിമതിജാതോ അധികതോ സംസയപക്ഖന്ദോ. കതമാനി താനി ഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, കതമാനി അനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനീതി? ദുക്കടം, മഹാരാജ, ഖുദ്ദകം സിക്ഖാപദം, ദുബ്ഭാസിതം അനുഖുദ്ദകം സിക്ഖാപദം, ഇമാനി ദ്വേ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനി സിക്ഖാപദാനി, പുബ്ബകേഹിപി, മഹാരാജ, മഹാഥേരേഹി ഏത്ഥ വിമതി ഉപ്പാദിതാ, തേഹിപി ഏകജ്ഝം ന കതോ ധമ്മസണ്ഠിതിപരിയായേ ഭഗവതാ ഏസോ പഞ്ഹോ ഉപദിട്ഠോതി. ചിരനിക്ഖിത്തം, ഭന്തേ നാഗസേന, ജിനരഹസ്സം അജ്ജേതരഹി ലോകേ വിവടം പാകടം കത’’ന്തി.

ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപഞ്ഹോ പഠമോ.

൨. അബ്യാകരണീയപഞ്ഹോ