൩. മച്ചുഭായനാഭായനപഞ്ഹോ

൩. ‘‘ഭന്തേ നാഗസേന, ഭാസിതമ്പേതം ഭഗവതാ ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി, പുന ഭണിതം ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അരഹാ ദണ്ഡഭയാ തസതി, നിരയേ വാ നേരയികാ സത്താ ജലിതാ കുഥിതാ തത്താ സന്തത്താ തമ്ഹാ ജലിതഗ്ഗിജാലകാ മഹാനിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി, തേന ഹി ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ. യദി ഭഗവതാ ഭണിതം ‘അരഹാ സബ്ബഭയമതിക്കന്തോ’തി, തേന ഹി ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി തമ്പി വചനം മിച്ഛാ. അയം ഉഭതോ കോടികോ പഞ്ഹോ തവാനുപ്പത്തോ, സോ തയാ നിബ്ബാഹിതബ്ബോ’’തി.

‘‘നേതം, മഹാരാജ, വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ. യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. അരഹതോ, മഹാരാജ, സബ്ബഗതി ഉപച്ഛിന്നാ, യോനി വിദ്ധംസിതാ, പടിസന്ധി ഉപഹതാ, ഭഗ്ഗാ ഫാസുകാ, സമൂഹതാ സബ്ബഭവാലയാ, സമുച്ഛിന്നാ സബ്ബസങ്ഖാരാ, ഹതം കുസലാകുസലം, വിഹതാ അവിജ്ജാ, അബീജം വിഞ്ഞാണം കതം, ദഡ്ഢാ സബ്ബകിലേസാ, അതിവത്താ ലോകധമ്മാ, തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ചത്താരോ മഹാമത്താ ഭവേയ്യും അനുരക്ഖാ ലദ്ധയസാ വിസ്സാസികാ ഠപിതാ മഹതി ഇസ്സരിയേ ഠാനേ. അഥ രാജാ കിസ്മിഞ്ചി ദേവ കരണീയേ സമുപ്പന്നേ യാവതാ സകവിജിതേ സബ്ബജനസ്സ ആണാപേയ്യ ‘സബ്ബേവ മേ ബലിം കരോന്തു, സാധേഥ തുമ്ഹേ ചത്താരോ മഹാമത്താ തം കരണീയ’ന്തി. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തേസം ചതുന്നം മഹാമത്താനം ബലിഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ന ഹി ഭന്തേ’’തി. ‘‘കേന കാരണേന മഹാരാജാ’’തി. ‘‘ഠപിതാ തേ, ഭന്തേ, രഞ്ഞാ ഉത്തമട്ഠാനേ, നത്ഥി തേസം ബലി, സമതിക്കന്തബലിനോ തേ, അവസേസേ ഉപാദായ രഞ്ഞാ ആണാപിതം ‘സബ്ബേവ മേ ബലിം കരോന്തൂ’തി. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതം വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം, ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ, യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹീ’’തി.

‘‘നേതം, ഭന്തേ നാഗസേന, വചനം സാവസേസം, നിരവസേസവചനമേതം ‘സബ്ബേ’തി. തത്ഥ മേ ഉത്തരിം കാരണം ബ്രൂഹി തം വചനം പതിട്ഠാപേതു’’ന്തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, ഗാമേ ഗാമസ്സാമികോ ആണാപകം ആണാപേയ്യ ‘ഏഹി, ഭോ ആണാപക, യാവതാ ഗാമേ ഗാമികാ, തേ സബ്ബേ സീഘം മമ സന്തികേ സന്നിപാതേഹീ’തി. സോ ‘സാധു സാമീ’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ തിക്ഖത്തും സദ്ദമനുസ്സാവേയ്യ ‘യാവതാ ഗാമേ ഗാമികാ, തേ സബ്ബേ സീഘസീഘം സാമിനോ സന്തികേ സന്നിപതന്തൂ’തി. തതോ തേ ഗാമികാ ആണാപകസ്സ വചനേന തുരിതതുരിതാ സന്നിപതിത്വാ ഗാമസ്സാമികസ്സ ആരോചേന്തി ‘സന്നിപതിതാ, സാമി, സബ്ബേ ഗാമികാ, യം തേ കരണീയം തം കരോഹീ’തി. ഇതി സോ, മഹാരാജ, ഗാമസ്സാമികോ കുടിപുരിസേ സന്നിപാതേന്തോ സബ്ബേ ഗാമികേ ആണാപേതി, തേ ച ആണത്താ ന സബ്ബേ സന്നിപതന്തി, കുടിപുരിസാ യേവ സന്നിപതന്തി, ‘ഏത്തകാ യേവ മേ ഗാമികാ’തി ഗാമസ്സാമികോ ച തഥാ സമ്പടിച്ഛതി, അഞ്ഞേ ബഹുതരാ അനാഗതാ ഇത്ഥിപുരിസാ ദാസിദാസാ ഭതകാ കമ്മകരാ ഗാമികാ ഗിലാനാ ഗോമഹിംസാ അജേളകാ സുവാനാ, യേ അനാഗതാ, സബ്ബേ തേ അഗണിതാ, കുടിപുരിസേ യേവ ഉപാദായ ആണാപിതത്താ ‘സബ്ബേ സന്നിപതന്തൂ’തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നേതം വചനം ഭഗവതാ അരഹന്തേ ഉപാദായ ഭണിതം, ഠപിതോ അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, സമൂഹതോ ഭയഹേതു അരഹതോ, യേ തേ, മഹാരാജ, സത്താ സകിലേസാ, യേസഞ്ച അധിമത്താ അത്താനുദിട്ഠി, യേ ച സുഖദുക്ഖേസു ഉന്നതാവനതാ, തേ ഉപാദായ ഭഗവതാ ഭണിതം ‘സബ്ബേ തസന്തി ദണ്ഡസ്സ, സബ്ബേ ഭായന്തി മച്ചുനോ’തി. തസ്മാ അരഹാ ന തസതി സബ്ബഭയേഹി.

‘‘അത്ഥി, മഹാരാജ, സാവസേസം വചനം സാവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി സാവസേസം വചനം നിരവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി നിരവസേസം വചനം സാവസേസോ അത്ഥോ, അത്ഥി നിരവസേസം വചനം നിരവസേസോ അത്ഥോ. തേന തേന അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘പഞ്ചവിധേഹി, മഹാരാജ, കാരണേഹി അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ ആഹച്ചപദേന രസേന ആചരിയവംസേന [ആചരിയവംസതായ (പീ. ക.)] അധിപ്പായാ കാരണുത്തരിയതായ. ഏത്ഥ ഹി ആഹച്ചപദന്തി സുത്തം അധിപ്പേതം. രസോതി സുത്താനുലോമം. ആചരിയവംസോതി ആചരിയവാദോ. അധിപ്പായോതി അത്തനോ മതി. കാരണുത്തരിയതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി സമേന്തം [സമേതം (സീ.)] കാരണം. ഇമേഹി ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ചഹി കാരണേഹി അത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. ഏവമേസോ പഞ്ഹോ സുവിനിച്ഛിതോ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഹോതു, ഭന്തേ നാഗസേന, തഥാ തം സമ്പടിച്ഛാമി. ഠപിതോ ഹോതു അരഹാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, തസന്തു അവസേസാ സത്താ, നിരയേ പന നേരയികാ സത്താ ദുക്ഖാ തിബ്ബാ കടുകാ വേദനാ വേദയമാനാ ജലിതപജ്ജലിതസബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗാ രുണ്ണകാരുഞ്ഞകന്ദിതപരിദേവിതലാലപ്പിതമുഖാ അസയ്ഹതിബ്ബദുക്ഖാഭിഭൂതാ അതാണാ അസരണാ അസരണീഭൂതാ അനപ്പസോകാതുരാ അന്തിമപച്ഛിമഗതികാ ഏകന്തസോകപരായണാ ഉണ്ഹതിഖിണചണ്ഡഖരതപനതേജവന്തോ ഭീമഭയജനകനിനാദമഹാസദ്ദാ സംസിബ്ബിതഛബ്ബിധജാലാമാലാകുലാ സമന്താ സതയോജനാനുഫരണച്ചിവേഗാ കദരിയാ തപനാ മഹാനിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തീ’’തി? ‘‘ആമ, മഹാരാജാ’’തി.

‘‘നനു, ഭന്തേ നാഗസേന, നിരയോ ഏകന്തദുക്ഖവേദനീയോ, കിസ്സ പന തേ നേരയികാ സത്താ ഏകന്തദുക്ഖവേദനീയാ നിരയാ ചവമാനാ മച്ചുനോ ഭായന്തി, കിസ്സ നിരയേ രമന്തീ’’തി? ‘‘ന തേ, മഹാരാജ, നേരയികാ സത്താ നിരയേ രമന്തി, മുഞ്ചിതുകാമാവ തേ നിരയാ. മരണസ്സേവ സോ [മരണസ്സേസോ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, ആനുഭാവോ, യേന തേസം സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. ‘‘ഏതം ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, ന സദ്ദഹാമി, യം മുച്ചിതുകാമാനം ചുതിയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീതി, ഹാസനീയം, ഭന്തേ നാഗസേന, തം ഠാനം, യം തേ പത്ഥിതം ലഭന്തി, കാരണേന മം സഞ്ഞാപേഹീ’’തി.

‘‘മരണന്തി ഖോ, മഹാരാജ, ഏതം അദിട്ഠസച്ചാനം താസനീയട്ഠാനം, ഏത്ഥായം ജനോ തസതി ച ഉബ്ബിജ്ജതി ച. യോ ച, മഹാരാജ, കണ്ഹസപ്പസ്സ ഭായതി, സോ മരണസ്സ ഭായന്തോ കണ്ഹസപ്പസ്സ ഭായതി. യോ ച ഹത്ഥിസ്സ ഭായതി…പേ… സീഹസ്സ…പേ… ബ്യഗ്ഘസ്സ…പേ… ദീപിസ്സ…പേ… അച്ഛസ്സ…പേ… തരച്ഛസ്സ…പേ… മഹിംസസ്സ…പേ… ഗവയസ്സ…പേ… അഗ്ഗിസ്സ…പേ… ഉദകസ്സ…പേ… ഖാണുകസ്സ…പേ… കണ്ടകസ്സ ഭായതി. യോ ച സത്തിയാ ഭായതി, സോ മരണസ്സ ഭായന്തോ സത്തിയാ ഭായതി. മരണസ്സേവ സോ [മരണസ്സേസോ (സീ. പീ.)], മഹാരാജ, സരസസഭാവതേജോ [സരസഭാവതേജോ (സീ. പീ.)], തസ്സ സരസസഭാവതേജേന സകിലേസാ സത്താ മരണസ്സ തസന്തി ഭായന്തി, മുച്ചിതുകാമാപി, മഹാരാജ, നേരയികാ സത്താ മരണസ്സ തസന്തി ഭായന്തി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ കായേ മേദോ ഗണ്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ. സോ തേന രോഗേന ദുക്ഖിതോ ഉപദ്ദവാ പരിമുച്ചിതുകാമോ ഭിസക്കം സല്ലകത്തം ആമന്താപേയ്യ. തസ്സ വചനം സോ ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോ സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ രോഗസ്സ ഉദ്ധരണായ ഉപകരണം ഉപട്ഠാപേയ്യ, സത്ഥകം തിഖിണം കരേയ്യ, യമകസലാകാ [ദഹനസലാകം (ക.)] അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിപേയ്യ, ഖാരലവണം നിസദായ പിസാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ ആതുരസ്സ തിഖിണസത്ഥകച്ഛേദനേന യമകസലാകാദഹനേന ഖാരലോണപ്പവേസനേന താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇതി, മഹാരാജ, തസ്സ ആതുരസ്സ രോഗാ മുച്ചിതുകാമസ്സാപി വേദനാഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സത്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസോ ഇസ്സരാപരാധികോ ബദ്ധോ സങ്ഖലികബന്ധനേന ഗബ്ഭേ പക്ഖിത്തോ പരിമുച്ചിതുകാമോ അസ്സ, തമേനം സോ ഇസ്സരോ മോചേതുകാമോ പക്കോസാപേയ്യ. അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ ഇസ്സരാപരാധികസ്സ പുരിസസ്സ ‘കതദോസോ അഹ’ന്തി ജാനന്തസ്സ ഇസ്സരദസ്സനേന സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഇതി, മഹാരാജ, തസ്സ ഇസ്സരാപരാധികസ്സ പുരിസസ്സ പരിമുച്ചിതുകാമാസ്സാപി ഇസ്സരഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സത്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

‘‘അപരമ്പി, ഭന്തേ, ഉത്തരിം കാരണം ബ്രൂഹി, യേനാഹം കാരണേന ഓകപ്പേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഇധ, മഹാരാജ, പുരിസോ ദട്ഠവിസേന ആസീവിസേന ദട്ഠോ ഭവേയ്യ, സോ തേന വിസവികാരേന പതേയ്യ ഉപ്പതേയ്യ വട്ടേയ്യ പവട്ടേയ്യ, അഥഞ്ഞതരോ പുരിസോ ബലവന്തേന മന്തപദേന തം ദട്ഠവിസം ആസീവിസം ആനേത്വാ തം ദട്ഠവിസം പച്ചാചമാപേയ്യ, അപി നു ഖോ, മഹാരാജ, തസ്സ വിസഗതസ്സ പുരിസസ്സ തസ്മിം ദട്ഠവിസേ സപ്പേ സോത്ഥിഹേതു ഉപഗച്ഛന്തേ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി? ‘‘ആമ ഭന്തേ’’തി. ഇതി, മഹാരാജ, തഥാരൂപേ അഹിമ്ഹി സോത്ഥിഹേതുപി ഉപഗച്ഛന്തേ തസ്സ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, നിരയാ മുച്ചിതുകാമാനമ്പി നേരയികാനം സന്താനം മരണഭയാ സന്താസോ ഉപ്പജ്ജതി. അനിട്ഠം, മഹാരാജ, സബ്ബസത്താനം മരണം, തസ്മാ നേരയികാ സത്താ നിരയാ പരിമുച്ചിതുകാമാപി മച്ചുനോ ഭായന്തീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ നാഗസേന, ഏവമേതം തഥാ സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി.

മച്ചുഭായനാഭായനപഞ്ഹോ തതിയോ.