൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൮൩. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ആദിസ്സാതി അപദിസിത്വാ. വണ്ണമ്പി ഭണതീതിആദീനി പരതോ ആവി ഭവിസ്സന്തി. ഛിന്നികാതി ഛിന്നഓത്തപ്പാ. ധുത്തികാതി സഠാ. അഹിരികായോതി നില്ലജ്ജാ. ഉഹസന്തീതി സിതം കത്വാ മന്ദഹസിതം ഹസന്തി. ഉല്ലപന്തീതി ‘‘അഹോ അയ്യോ’’തിആദിനാ നയേന ഉച്ചകരണിം നാനാവിധം പലോഭനകഥം കഥേന്തി. ഉജ്ജഗ്ഘന്തീതി മഹാഹസിതം ഹസന്തി. ഉപ്പണ്ഡേന്തീതി ‘‘പണ്ഡകോ അയം, നായം പുരിസോ’’തിആദിനാ നയേന പരിഹാസം കരോന്തി.

൨൮൫. സാരത്തോതി ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗേന സാരത്തോ. അപേക്ഖവാ പടിബദ്ധചിത്തോതി വുത്തനയമേവ, കേവലം ഇധ വാചസ്സാദരാഗോ യോജേതബ്ബോ. മാതുഗാമം ദുട്ഠുല്ലാഹി വാചാഹീതി ഏത്ഥ അധിപ്പേതം മാതുഗാമം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാതുഗാമോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പടിബലാ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതുന്തി യാ പണ്ഡിതാ സാത്ഥകനിരത്ഥകകഥം അസദ്ധമ്മസദ്ധമ്മപടിസംയുത്തകഥഞ്ച ജാനിതും പടിബലാ, അയം ഇധ അധിപ്പേതാ. യാ പന മഹല്ലികാപി ബാലാ ഏലമൂഗാ അയം ഇധ അനധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി.

ഓഭാസേയ്യാതി അവഭാസേയ്യ നാനാപ്പകാരകം അസദ്ധമ്മവചനം വദേയ്യ. യസ്മാ പനേവം ഓഭാസന്തസ്സ യോ സോ ഓഭാസോ നാമ, സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതി രാഗവസേന അഭിഭവിത്വാ സഞ്ഞമവേലം ആചാരോ, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓഭാസേയ്യാതി അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി ആഹ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ യുവാ യുവതിന്തി അത്ഥോ.

ദ്വേ മഗ്ഗേ ആദിസ്സാതിആദി യേനാകാരേന ഓഭാസതോ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ദ്വേ മഗ്ഗേതി വച്ചമഗ്ഗഞ്ച പസ്സാവമഗ്ഗഞ്ച. സേസം ഉദ്ദേസേ താവ പാകടമേവ. നിദ്ദേസേ പന ഥോമേതീതി ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, ന താവ സീസം ഏതി. ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച ഈദിസോ തേന നാമ ഈദിസേന ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, സീസം ഏതി, സങ്ഘാദിസേസോ. വണ്ണേതി പസംസതീതി ഇമാനി പന ഥോമനപദസ്സേവ വേവചനാനി.

ഖുംസേതീതി വാചാപതോദേന ഘട്ടേതി. വമ്ഭേതീതി അപസാദേതി. ഗരഹതീതി ദോസം ദേതി. പരതോ പന പാളിയാ ആഗതേഹി ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീഹി ഏകാദസഹി പദേഹി അഘടിതേ സീസം ന ഏതി, ഘടിതേപി തേസു സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി ഇമേഹി തീഹി ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

ദേഹി മേതി യാചനായപി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം ദേഹീ’’തി ഏവം മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ.

കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതീതിആദീസു ആയാചനവചനേസുപി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘തവ മാതരി പസന്നായ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി വാ ആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

കഥം ത്വം സാമികസ്സ ദേസീതിആദീസു പുച്ഛാവചനേസുപി മേഥുനധമ്മന്തി വുത്തേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ, ന ഇതരഥാ. ഏവം കിര ത്വം സാമികസ്സ ദേസീതി പടിപുച്ഛാവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആചിക്ഖനായ പുട്ഠോ ഭണതീതി ‘‘കഥം ദദമാനാ സാമികസ്സ പിയാ ഹോതീ’’തി ഏവം പുട്ഠോ ആചിക്ഖതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏവം ദേഹി ഏവം ദദമാനാ’’തി വുത്തേപി സീസം ന ഏതി. ‘‘മേഥുനധമ്മം ഏവം ദേഹി ഏവം ഉപനേഹി ഏവം മേഥുനധമ്മം ദദമാനാ ഉപനയമാനാ പിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. അനുസാസനീവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

അക്കോസനിദ്ദേസേ – അനിമിത്താസീതി നിമിത്തരഹിതാസി, കുഞ്ചികപണാലിമത്തമേവ തവ ദകസോതന്തി വുത്തം ഹോതി.

നിമിത്തമത്താസീതി തവ ഇത്ഥിനിമിത്തം അപരിപുണ്ണം സഞ്ഞാമത്തമേവാതി വുത്തം ഹോതി. അലോഹിതാതി സുക്ഖസോതാ. ധുവലോഹിതാതി നിച്ചലോഹിതാ കിലിന്നദകസോതാ. ധുവചോളാതി നിച്ചപക്ഖിത്താണിചോളാ, സദാ ആണിചോളകം സേവസീതി വുത്തം ഹോതി. പഗ്ഘരന്തീതി സവന്തീ; സദാ തേ മുത്തം സവതീതി വുത്തം ഹോതി. സിഖരണീതി ബഹിനിക്ഖന്തആണിമംസാ. ഇത്ഥിപണ്ഡകാതി അനിമിത്താവ വുച്ചതി. വേപുരിസികാതി സമസ്സുദാഠികാ പുരിസരൂപാ ഇത്ഥീ. സമ്ഭിന്നാതി സമ്ഭിന്നവച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനാതി ഇത്ഥിനിമിത്തേന ച പുരിസനിമിത്തേന ചാതി ഉഭോഹി ബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതാ.

ഇമേസു ച പന ഏകാദസസു പദേസു സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി ഇമാനിയേവ തീണി പദാനി സുദ്ധാനി സീസം ഏന്തി. ഇതി ഇമാനി ച തീണി പുരിമാനി ച വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപദാനി തീണീതി ഛ പദാനി സുദ്ധാനി ആപത്തികരാനി. സേസാനി അനിമിത്താതിആദീനി ‘‘അനിമിത്തേ മേഥുനധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ‘‘അനിമിത്താസി മേഥുനധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതാനേവ ആപത്തികരാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

൨൮൬. ഇദാനി യ്വായം ഓതിണ്ണോ വിപരിണതേന ചിത്തേന ഓഭാസതി, തസ്സ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ ആദിസ്സ ഏതേസം വണ്ണഭണനാദീനം വസേന വിത്ഥാരതോ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദിമാഹ. തേസം അത്ഥോ കായസംസഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – അധക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ അധോ. ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡല ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. ഉബ്ഭക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. അധോ ജാണുമണ്ഡലന്തി ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ അധോ. അക്ഖകം പന ജാണുമണ്ഡലഞ്ച ഏത്ഥേവ ദുക്കടക്ഖേത്തേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗേ വിയ. ന ഹി ബുദ്ധാ ഗരുകാപത്തിം സാവസേസം പഞ്ഞപേന്തീതി. കായപ്പടിബദ്ധന്തി വത്ഥം വാ പുപ്ഫം വാ ആഭരണം വാ.

൨൮൭. അത്ഥപുരേക്ഖാരസ്സാതി അനിമിത്താതിആദീനം പദാനം അത്ഥം കഥേന്തസ്സ, അട്ഠകഥം വാ സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ.

ധമ്മപുരേക്ഖാരസ്സാതി പാളിം വാചേന്തസ്സ വാ സജ്ഝായന്തസ്സ വാ. ഏവം അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച പുരക്ഖത്വാ ഭണന്തസ്സ അത്ഥപുരേക്ഖാരസ്സ ച ധമ്മപുരേക്ഖാരസ്സ ച അനാപത്തി.

അനുസാസനിപുരേക്ഖാരസ്സാതി ‘‘ഇദാനിപി അനിമിത്താസി ഉഭത്തോബ്യഞ്ജനാസി അപ്പമാദം ഇദാനി കരേയ്യാസി, യഥാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപാ ന ഹോഹിസീ’’തി ഏവം അനുസിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ഭണന്തസ്സ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരസ്സ അനാപത്തി. യോ പന ഭിക്ഖുനീനം പാളിം വാചേന്തോ പകതിവാചനാമഗ്ഗം പഹായ ഹസന്തോ ഹസന്തോ ‘‘സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി പുനപ്പുനം ഭണതി, തസ്സ ആപത്തിയേവ. ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തി. ഇധ ആദികമ്മികോ ഉദായിത്ഥേരോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം തിസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.

൨൮൮. വിനീതവത്ഥൂസു ലോഹിതവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയാ ലോഹിതകം നിമിത്തം സന്ധായാഹ – ഇതരാ ന അഞ്ഞാസി, തസ്മാ ദുക്കടം.

കക്കസലോമന്തി രസ്സലോമേഹി ബഹുലോമം. ആകിണ്ണലോമന്തി ജടിതലോമം. ഖരലോമന്തി ഥദ്ധലോമം. ദീഘലോമന്തി അരസ്സലോമം. സബ്ബം ഇത്ഥിനിമിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൨൮൯. വാപിതം ഖോ തേതി അസദ്ധമ്മം സന്ധായാഹ, സാ അസല്ലക്ഖേത്വാ നോ ച ഖോ പടിവുത്തന്തി ആഹ. പടിവുത്തം നാമ ഉദകവപ്പേ ബീജേഹി അപ്പതിട്ഠിതോകാസേ പാണകേഹി വിനാസിതബീജേ വാ ഓകാസേ പുന ബീജം പതിട്ഠാപേത്വാ ഉദകേന ആസിത്തം, ഥലവപ്പേ വിസമപതിതാനം വാ ബീജാനം സമകരണത്ഥായ പുന അട്ഠദന്തകേന സമീകതം, തേസു അഞ്ഞതരം സന്ധായ ഏസാ ആഹ.

മഗ്ഗവത്ഥുസ്മിം മഗ്ഗോ സംസീദതീതി അങ്ഗജാതമഗ്ഗം സന്ധായാഹ. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.