൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡം

൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യം പാരാജികകണ്ഡസ്സ, സങ്ഗീതം സമനന്തരം;

തസ്സ തേരസകസ്സായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

൨൩൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സേയ്യസകോ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീതി ഏത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനം. സേയ്യസകോതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാമം. അനഭിരതോതി വിക്ഖിത്തചിത്തോ കാമരാഗപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ ന പന ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോ. സോ തേന കിസോ ഹോതീതി സോ സേയ്യസകോ തേന അനഭിരതഭാവേന കിസോ ഹോതി.

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീതി ഏത്ഥ ഉദായീതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, അയഞ്ഹി സേയ്യസകസ്സ ഉപജ്ഝായോ ലാളുദായീ നാമ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗോ നിദ്ദാരാമതാദിമനുയുത്താനം അഞ്ഞതരോ ലോലഭിക്ഖു. കച്ചി നോ ത്വന്തി കച്ചി നു ത്വം. യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജാതിആദീസു യാവതാ അത്ഥോതി യാവദത്ഥം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവതാ തേ ഭോജനേന അത്ഥോ യത്തകം ത്വം ഇച്ഛസി തത്തകം ഭുഞ്ജ, യത്തകം കാലം രത്തിം വാ ദിവാ വാ സുപിതും ഇച്ഛസി തത്തകം സുപ, മത്തികാദീഹി കായം ഉബ്ബട്ടേത്വാ ചുണ്ണാദീഹി ഘംസിത്വാ യത്തകം ന്ഹാനം ഇച്ഛസി തത്തകം ന്ഹായ, ഉദ്ദേസേന വാ പരിപുച്ഛായ വാ വത്തപടിപത്തിയാ വാ കമ്മട്ഠാനേന വാ അത്ഥോ നത്ഥീതി. യദാ തേ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജതീതി യസ്മിം കാലേ തവ കാമരാഗവസേന ഉക്കണ്ഠിതതാ വിക്ഖിത്തചിത്തതാ ഉപ്പജ്ജതി. രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതീതി കാമരാഗോ ചിത്തം ധംസേതി പധംസേതി വിക്ഖിപതി ചേവ മിലാപേതി ച. തദാ ഹത്ഥേന ഉപക്കമിത്വാ അസുചിം മോചേഹീതി തസ്മിം കാലേ ഹത്ഥേന വായമിത്വാ അസുചിമോചനം കരോഹി, ഏവഞ്ഹി തേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഭവിസ്സതി. ഇതി തം ഉപജ്ഝായോ അനുസാസി യഥാ തം ബാലോ ബാലം മഗോ മഗം.

൨൩൫. തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞം പഹായ നിദ്ദം ഓതരന്താനം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം അബ്യാകതോ ഭവങ്ഗവാരോ പവത്തതി, സതിസമ്പജഞ്ഞവാരോ ഗളതി, തഥാപി സയനകാലേ മനസികാരോ കാതബ്ബോ. ദിവാ സുപന്തേന യാവ ന്ഹാതസ്സ ഭിക്ഖുനോ കേസാ ന സുക്ഖന്തി താവ സുപിത്വാ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി സഉസ്സാഹേന സുപിതബ്ബം. രത്തിം സുപന്തേന ഏത്തകം നാമ രത്തിഭാഗം സുപിത്വാ ചന്ദേന വാ താരകായ വാ ഇദം നാമ ഠാനം പത്തകാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി സഉസ്സാഹേന സുപിതബ്ബം. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു ച ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു ഏകം അഞ്ഞം വാ ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ നിദ്ദാ ഓക്കമിതബ്ബാ. ഏവം കരോന്തോ ഹി സതോ സമ്പജാനോ സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച അവിജഹിത്വാവ നിദ്ദം ഓക്കമതീതി വുച്ചതി. തേ പന ഭിക്ഖൂ ബാലാ ലോലാ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗാ ന ഏവമകംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താന’’ന്തി.

അത്ഥി ചേത്ഥ ചേതനാ ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ ച സുപിനന്തേ അസ്സാദചേതനാ അത്ഥി ഉപലബ്ഭതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാ; സാ ച ഖോ അബ്ബോഹാരികാതി ഭിക്ഖവേ ഏസാ അസ്സാദചേതനാ അത്ഥി, സാ ച ഖോ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താ അബ്ബോഹാരികാ, ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതി. ഇതി ഭഗവാ സുപിനന്തേ ചേതനായ അബ്ബോഹാരികഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ, സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി സാനുപഞ്ഞത്തികം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി.

൨൩൬-൨൩൭. തത്ഥ സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി സഞ്ചേതനാ, സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാ, സഞ്ചേതനാ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികാ. യസ്മാ പന യസ്സ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതി സോ ജാനന്തോ സഞ്ജാനന്തോ ഹോതി, സാ ചസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠി ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോ ഹോതി, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘ജാനന്തോ സഞ്ജാനന്തോ ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോ’’തി ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തം. തത്ഥ ജാനന്തോതി ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോ. സഞ്ജാനന്തോതി സുക്കം മോചേമീതി സഞ്ജാനന്തോ, തേനേവ ഉപക്കമജാനനാകാരേന സദ്ധിം ജാനന്തോതി അത്ഥോ. ചേച്ചാതി മോചനസ്സാദചേതനാവസേന ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ. അഭിവിതരിത്വാതി ഉപക്കമവസേന മദ്ദന്തോ നിരാസങ്കചിത്തം പേസേത്വാ. വീതിക്കമോതി ഏവം പവത്തസ്സ യോ വീതിക്കമോ അയം സഞ്ചേതനികാസദ്ദസ്സ സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി സുക്കവിസ്സട്ഠീതി ഏത്ഥ യസ്സ സുക്കസ്സ വിസ്സട്ഠി തം താവ സങ്ഖ്യാതോ വണ്ണഭേദതോ ച ദസ്സേതും ‘‘സുക്കന്തി ദസ സുക്കാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുക്കാനം ആസയഭേദതോ ധാതുനാനത്തതോ ച നീലാദിവണ്ണഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

വിസ്സട്ഠീതി വിസ്സഗ്ഗോ, അത്ഥതോ പനേതം ഠാനാചാവനം ഹോതി, തേനാഹ – ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോചാവനാ വുച്ചതീ’’തി. തത്ഥ വത്ഥിസീസം കടി കായോതി തിധാ സുക്കസ്സ ഠാനം പകപ്പേന്തി, ഏകോ കിരാചരിയോ ‘‘വത്ഥിസീസം സുക്കസ്സ ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഏകോ ‘‘കടീ’’തി, ഏകോ ‘‘സകലോ കായോ’’തി, തേസു തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിതം. കേസലോമനഖദന്താനഞ്ഹി മംസവിനിമുത്തട്ഠാനം ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികാഥദ്ധസുക്ഖചമ്മാനി ച വജ്ജേത്വാ അവസേസോ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതോ സബ്ബോപി കായോ കായപ്പസാദഭാവജീവിതിന്ദ്രിയാബദ്ധപിത്താനം സമ്ഭവസ്സ ച ഠാനമേവ. തഥാ ഹി രാഗപരിയുട്ഠാനേനാഭിഭൂതാനം ഹത്ഥീനം ഉഭോഹി കണ്ണചൂളികാഹി സമ്ഭവോ നിക്ഖമതി, മഹാസേനരാജാ ച രാഗപരിയുട്ഠിതോ സമ്ഭവവേഗം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ സത്ഥേന ബാഹുസീസം ഫാലേത്വാ വണമുഖേന നിക്ഖന്തം സമ്ഭവം ദസ്സേസീതി.

ഏത്ഥ പന പഠമസ്സ ആചരിയസ്സ വാദേ മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ യത്തകം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ തത്തകേ അസുചിമ്ഹി വത്ഥിസീസതോ മുഞ്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ സങ്ഘാദിസേസോ. ദുതിയസ്സ വാദേ തഥേവ കടിതോ മുച്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ, തതിയസ്സ വാദേ തഥേവ സകലകായം സങ്ഖോഭേത്വാ തതോ മുച്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ സങ്ഘാദിസേസോ. ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥ അധിവാസേത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യതായ വുത്തം, ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതി. തസ്മാ ഠാനാ ചാവനമത്തേനേവേത്ഥ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവ ഹത്ഥപരികമ്മപാദപരികമ്മഗത്തപരികമ്മകരണേന സചേപി അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. അയം സബ്ബാചരിയസാധാരണവിനിച്ഛയോ.

അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി ഏത്ഥ സുപിനോ ഏവ സുപിനന്തോ, തം ഠപേത്വാ അപനേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ച പന സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി.

തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ധാതുക്ഖോഭതോ സുപിനം പസ്സതി, പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി – പബ്ബതാ പതന്തോ വിയ, ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ, വാളമിഗഹത്ഥീചോരാദീഹി അനുബദ്ധോ വിയ ഹോതി. അനുഭൂതപുബ്ബതോ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സന്തസ്സ ദേവതാ അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ നാനാവിധാനി ആരമ്മണാനി ഉപസംഹരന്തി, സോ താസം ദേവതാനം ആനുഭാവേന താനി ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി, ബോധിസത്തസ്സമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം, ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ (അ. നി. ൫.൧൯൬), കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേതി.

തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനം പസ്സതി ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി തം സച്ചം വാ ഹോതി അലീകം വാ, കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസഞ്ച ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ.

തഞ്ച പനേതം ചതുബ്ബിധമ്പി സുപിനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ, അസേക്ഖാ പന ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ. കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി, ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി, സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി, യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി, സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേപി വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, കോ നാമ പസ്സതി; ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതീതി, ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി. കപിമിദ്ധപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി; ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ, യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി, തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ, പവത്തേ പന അഞ്ഞേഹി കുസലാകുസലേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ വിപാകം ദേതി. കിഞ്ചാപി വിപാകം ദേതി? അഥ ഖോ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താ അബ്ബോഹാരികാവ സുപിനന്തചേതനാ. തേനാഹ – ‘‘ഠപേത്വാ സുപിനന്ത’’ന്തി.

സങ്ഘാദിസേസോതി ഇമസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ നാമം. തസ്മാ യാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി, അയം സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തിനികായോതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാതുകാമസ്സ യം തം ആപത്തിവുട്ഠാനം, തസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ പരിവാസദാനത്ഥായ ആദിതോ സേസേ ച മജ്ഝേ മാനത്തദാനത്ഥായ മൂലായ പടികസ്സനേന വാ സഹ മാനത്തദാനത്ഥായ അവസാനേ അബ്ഭാനത്ഥായ സങ്ഘോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. ന ഹേത്ഥ ഏകമ്പി കമ്മം വിനാ സങ്ഘേന സക്കാ കാതുന്തി സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോതി. ബ്യഞ്ജനം പന അനാദിയിത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘോവ തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം ദേതി, മൂലായ പടികസ്സതി, മാനത്തം ദേതി, അബ്ഭേതി ന സമ്ബഹുലാ ന ഏകപുഗ്ഗലോ, തേന വുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഇദമസ്സ പദഭാജനം –

‘‘സങ്ഘാദിസേസോതി യം വുത്തം, തം സുണോഹി യഥാതഥം;

സങ്ഘോവ ദേതി പരിവാസം, മൂലായ പടികസ്സതി;

മാനത്തം ദേതി അബ്ഭേതി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯) –

പരിവാരേ വചനകാരണഞ്ച വുത്തം, തത്ഥ പരിവാസദാനാദീനി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ വിത്ഥാരതോ ആഗതാനി, തത്ഥേവ നേസം സംവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

തസ്സേവ ആപത്തിനികായസ്സാതി തസ്സ ഏവ ആപത്തിസമൂഹസ്സ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം ഏകാവ ആപത്തി, രൂള്ഹിസദ്ദേന പന അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാ ‘‘നികായോ’’തി വുത്തോ – ‘‘ഏകോ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ.

ഏവം ഉദ്ദിട്ഠസിക്ഖാപദം പദാനുക്കമേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി ഇമം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപജ്ജന്തസ്സ ഉപായഞ്ച കാലഞ്ച അധിപ്പായഞ്ച അധിപ്പായവത്ഥുഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഹി അജ്ഝത്തരൂപാദീഹി ചതൂഹി പദേഹി ഉപായോ ദസ്സിതോ, അജ്ഝത്തരൂപേ വാ മോചേയ്യ ബഹിദ്ധാരൂപേ വാ ഉഭയത്ഥ വാ ആകാസേ വാ കടിം കമ്പേന്തോ, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ ഉപായോ നത്ഥി. തത്ഥ രൂപേ ഘട്ടേത്വാ മോചേന്തോപി രൂപേന ഘട്ടേത്വാ മോചേന്തോപി രൂപേ മോചേതിച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. രൂപേ ഹി സതി സോ മോചേതി ന രൂപം അലഭിത്വാ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പന പഞ്ചഹി കാലോ ദസ്സിതോ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദികാലേസു ഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി, യസ്സ കമ്മനിയത്തേ സതി മോചേതി. ഇതോ പരം അഞ്ഞോ കാലോ നത്ഥി, ന ഹി വിനാ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പുബ്ബണ്ഹാദയോ കാലഭേദാ മോചനേ നിമിത്തം ഹോന്തി.

ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീഹി ദസഹി അധിപ്പായോ ദസ്സിതോ, ഏവരൂപേന ഹി അധിപ്പായഭേദേന മോചേതി ന അഞ്ഞഥാ. നീലാദീഹി പന ദസഹി നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം, വീമംസന്തോ ഹി നീലാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ വസേന വീമംസതി ന തേഹി വിനിമുത്തന്തി.

൨൩൮. ഇതോ പരം പന ഇമേസംയേവ അജ്ഝത്തരൂപാദീനം പദാനം പകാസനത്ഥം ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേതി അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നേ രൂപേ’’തിആദി വുത്തം, തത്ഥ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നേ രൂപേതി അത്തനോ ഹത്ഥാദിഭേദേ രൂപേ. ബഹിദ്ധാ ഉപാദിന്നേതി പരസ്സ താദിസേയേവ. അനുപാദിന്നേതി താളച്ഛിദ്ദാദിഭേദേ. തദുഭയേതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച രൂപേ, ഉഭയഘട്ടനവസേനേതം വുത്തം. അത്തനോ രൂപേന ച അനുപാദിന്നരൂപേന ച ഏകതോ ഘട്ടനേപി ലബ്ഭതി. ആകാസേ വായമന്തസ്സാതി കേനചി രൂപേന അഘട്ടേത്വാ ആകാസേയേവ കടികമ്പനപയഓഗേന അങ്ഗജാതം ചാലേന്തസ്സ.

രാഗൂപത്ഥമ്ഭേതി രാഗസ്സ ബലവഭാവേ, രാഗേന വാ അങ്ഗജാതസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭേ, ഥദ്ധഭാവേ സഞ്ജാതേതി വുത്തം ഹോതി. കമ്മനിയം ഹോതീതി മോചനകമ്മക്ഖമം അജ്ഝത്തരൂപാദീസു ഉപക്കമാരഹം ഹോതി.

ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭേതി ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേന അങ്ഗജാതേ ഉപത്ഥമ്ഭേ. ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാ നാമ ലോമസപാണകാ ഹോന്തി, തേസം ലോമേഹി ഫുട്ഠം അങ്ഗജാതം കണ്ഡും ഗഹേത്വാ ഥദ്ധം ഹോതി, തത്ഥ യസ്മാ താനി ലോമാനി അങ്ഗജാതം ഡംസന്താനി വിയ വിജ്ഝന്തി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേനാ’’തി വുത്തം, അത്ഥതോ പന ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകലോമവേധനേനാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൩൯. അരോഗോ ഭവിസ്സാമീതി മോചേത്വാ അരോഗോ ഭവിസ്സാമി. സുഖം വേദനം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി മോചനേന ച മുച്ചനുപ്പത്തിയാ മുത്തപച്ചയാ ച യാ സുഖാ വേദനാ ഹോതി, തം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഭേസജ്ജം ഭവിസ്സതീതി ഇദം മേ മോചിതം കിഞ്ചിദേവ ഭേസജ്ജം ഭവിസ്സതി. ദാനം ദസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടകിപില്ലികാദീനം ദാനം ദസ്സാമി. പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം ദേന്തസ്സ പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി. യഞ്ഞം യജിസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം യഞ്ഞം യജിസ്സാമി. കിഞ്ചി കിഞ്ചി മന്തപദം വത്വാ ദസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. സഗ്ഗം ഗമിസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം ദിന്നദാനേന വാ പുഞ്ഞേന വാ യഞ്ഞേന വാ സഗ്ഗം ഗമിസ്സാമി. ബീജം ഭവിസ്സതീതി കുലവംസങ്കുരസ്സ ദാരകസ്സ ബീജം ഭവിസ്സതി, ‘‘ഇമിനാ ബീജേന പുത്തോ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന മോചേതീതി അത്ഥോ. വീമംസത്ഥായാതി ജാനനത്ഥായ. നീലം ഭവിസ്സതീതിആദീസു ജാനിസ്സാമി താവ കിം മേ മോചിതം നീലം ഭവിസ്സതി പീതകാദീസു അഞ്ഞതരവണ്ണന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖിഡ്ഡാധിപ്പായോതി ഖിഡ്ഡാപസുതോ, തേന തേന അധിപ്പായേന കീളന്തോ മോചേതീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൪൦. ഇദാനി യദിദം ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതീ’’തിആദി വുത്തം തത്ഥ യഥാ മോചേന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തേസഞ്ച പദാനം വസേന യത്തകോ ആപത്തിഭേദോ ഹോതി, തം സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ ചേതേതി ഉപക്കമതി മുച്ചതി ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ചേതേതീതി മോചനസ്സാദസമ്പയുത്തായ ചേതനായ മുച്ചതൂതി ചേതേതി. ഉപക്കമതീതി തദനുരൂപം വായാമം കരോതി. മുച്ചതീതി ഏവം ചേതേന്തസ്സ തദനുരൂപേന വായാമേന വായമതോ സുക്കം ഠാനാ ചവതി. ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാതി ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തിനികായോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ബഹിദ്ധാരൂപേതിആദീസുപി അവസേസേസു അട്ഠവീസതിയാ പദേസു.

ഏത്ഥ പന ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി. കഥം? അജ്ഝത്തരൂപേ താവ രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ആരോഗ്യത്ഥായ നീലം മോചേന്തസ്സ ഏകാ ആപത്തി, അജ്ഝത്തരൂപേയേവ രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ആരോഗ്യത്ഥായ പീതാദീനം മോചനവസേന അപരാ നവാതി ദസ. യഥാ ച ആരോഗ്യത്ഥായ ദസ, ഏവം സുഖാദീനം നവന്നം പദാനം അത്ഥായ ഏകേകപദേ ദസ ദസ കത്വാ നവുതി, ഇതി ഇമാ ച നവുതി പുരിമാ ച ദസാതി രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ താവ സതം. യഥാ പന രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ഏവം വച്ചൂപത്ഥമ്ഭാദീസുപി ചതൂസു ഏകേകസ്മിം ഉപത്ഥമ്ഭേ സതം സതം കത്വാ ചത്താരി സതാനി, ഇതി ഇമാനി ചത്താരി പുരിമഞ്ച ഏകന്തി അജ്ഝത്തരൂപേ താവ പഞ്ചന്നം ഉപത്ഥമ്ഭാനം വസേന പഞ്ച സതാനി. യഥാ ച അജ്ഝത്തരൂപേ പഞ്ച, ഏവം ബഹിദ്ധാരൂപേ പഞ്ച, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ പഞ്ച, ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തസ്സ പഞ്ചാതി സബ്ബാനിപി ചതുന്നം പഞ്ചകാനം വസേന ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഇദാനി ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീസു താവ ദസസു പദേസു പടിപാടിയാ വാ ഉപ്പടിപാടിയാ വാ ഹേട്ഠാ വാ ഗഹേത്വാ ഉപരി ഗണ്ഹന്തസ്സ, ഉപരി വാ ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ ഗണ്ഹന്തസ്സ, ഉഭതോ വാ ഗഹേത്വാ മജ്ഝേ ഠപേന്തസ്സ, മജ്ഝേ വാ ഗഹേത്വാ ഉഭതോ ഹരന്തസ്സ, സബ്ബമൂലം വാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ചേതനൂപക്കമമോചനേ സതി വിസങ്കേതോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ചാ’’തി ഖണ്ഡചക്കബദ്ധചക്കാദിഭേദവിചിത്തം പാളിമാഹ.

തത്ഥ ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച ഭേസജ്ജത്ഥഞ്ചാ തി ഏവം ആരോഗ്യപദം സബ്ബപദേഹി യോജേത്വാ വുത്തമേകം ഖണ്ഡചക്കം. സുഖപദാദീനി സബ്ബപദേഹി യോജേത്വാ യാവ അത്തനോ അത്തനോ അതീതാനന്തരപദം താവ ആനേത്വാ വുത്താനി നവ ബദ്ധചക്കാനീതി ഏവം ഏകേകമൂലകാനി ദസ ചക്കാനി ഹോന്തി, താനി ദുമൂലകാദീഹി സദ്ധിം അസമ്മോഹതോ വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥോ പനേത്ഥ പാകടോയേവ.

യഥാ ച ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീസു ദസസു പദേസു, ഏവം നീലാദീസുപി ‘‘നീലഞ്ച പീതകഞ്ച ചേതേതി ഉപക്കമതീ’’തിആദിനാ നയേന ദസ ചക്കാനി വുത്താനി, താനിപി അസമ്മോഹതോ വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥോ പനേത്ഥ പാകടോയേവ.

പുന ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച നീലഞ്ച ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച നീലഞ്ച പീതകഞ്ചാതി ഏകേനേകം ദ്വീഹി ദ്വേ…പേ… ദസഹി ദസാതി ഏവം പുരിമപദേഹി സദ്ധിം പച്ഛിമപദാനി യോജേത്വാ ഏകം മിസ്സകചക്കം വുത്തം.

ഇദാനി യസ്മാ ‘‘നീലം മോചേസ്സാമീ’’തി ചേതേത്വാ ഉപക്കമന്തസ്സ പീതകാദീസു മുത്തേസുപി പീതകാദിവസേന ചേതേത്വാ ഉപക്കമന്തസ്സ ഇതരേസു മുത്തേസുപി നേവത്ഥി വിസങ്കേതോ, തസ്മാ ഏതമ്പി നയം ദസ്സേതും ‘‘നീലം മോചേസ്സാമീതി ചേതേതി ഉപക്കമതി പീതകം മുച്ചതീ’’തിആദിനാ നയേന ചക്കാനി വുത്താനി. തതോ പരം സബ്ബപച്ഛിമപദം നീലാദീഹി നവഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ കുച്ഛിചക്കം നാമ വുത്തം. തതോ പീതകാദീനി നവ പദാനി ഏകേന നീലപദേനേവ സദ്ധിം യോജേത്വാ പിട്ഠിചക്കം നാമ വുത്തം. തതോ ലോഹിതകാദീനി നവ പദാനി ഏകേന പീതകപദേനേവ സദ്ധിം യോജേത്വാ ദുതിയം പിട്ഠിചക്കം വുത്തം. ഏവം ലോഹിതകപദാദീഹി സദ്ധിം ഇതരാനി നവ നവ പദാനി യോജേത്വാ അഞ്ഞാനിപി അട്ഠ ചക്കാനി വുത്താനീതി ഏവം ദസഗതികം പിട്ഠിചക്കം വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഖണ്ഡചക്കാദീനം അനേകേസം ചക്കാനം വസേന വിത്ഥാരതോ ഗരുകാപത്തിമേവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അങ്ഗവസേനേവ ഗരുകാപത്തിഞ്ച ലഹുകാപത്തിഞ്ച അനാപത്തിഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ചേതേതി ഉപക്കമതി മുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമനയേന അജ്ഝത്തരൂപാദീസു രാഗാദിഉപത്ഥമ്ഭേ സതി ആരോഗ്യാദീനം അത്ഥായ ചേതേന്തസ്സ ഉപക്കമിത്വാ അസുചിമോചനേ തിവങ്ഗസമ്പന്നാ ഗരുകാപത്തി വുത്താ. ദുതിയേന നയേന ചേതേന്തസ്സ ഉപക്കമന്തസ്സ ച മോചനേ അസതി ദുവങ്ഗസമ്പന്നാ ലഹുകാ ഥുല്ലച്ചയാപത്തി. ‘‘ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതീ’’തിആദീഹി ഛഹി നയേഹി അനാപത്തി.

അയം പന ആപത്താനാപത്തിഭേദോ സണ്ഹോ സുഖുമോ, തസ്മാ സുട്ഠു സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ കുക്കുച്ചം പുച്ഛിതേന ആപത്തി വാ അനാപത്തി വാ ആചിക്ഖിതബ്ബാ, വിനയകമ്മം വാ കാതബ്ബം. അസല്ലക്ഖേത്വാ കരോന്തോ ഹി രോഗനിദാനം അജാനിത്വാ ഭേസജ്ജം കരോന്തോ വേജ്ജോ വിയ വിഘാതഞ്ച ആപജ്ജതി, ന ച തം പുഗ്ഗലം തികിച്ഛിതും സമത്ഥോ ഹോതി. തത്രായം സല്ലക്ഖണവിധി – കുക്കുച്ചേന ആഗതോ ഭിക്ഖു യാവതതിയം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘കതരേന പയോഗേന കതരേന രാഗേന ആപന്നോസീ’’തി. സചേ പഠമം അഞ്ഞം വത്വാ പച്ഛാ അഞ്ഞം വദതി ന ഏകമഗ്ഗേന കഥേതി, സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ത്വം ന ഏകമഗ്ഗേന കഥേസി പരിഹരസി, ന സക്കാ തവ വിനയകമ്മം കാതും ഗച്ഛ സോത്ഥിം ഗവേസാ’’തി. സചേ പന തിക്ഖത്തുമ്പി ഏകമഗ്ഗേനേവ കഥേതി, യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികരോതി, അഥസ്സ ആപത്താനാപത്തിഗരുകലഹുകാപത്തിവിനിച്ഛയത്ഥം ഏകാദസന്നം രാഗാനം വസേന ഏകാദസ പയോഗാ സമവേക്ഖിതബ്ബാ.

തത്രിമേ ഏകാദസ രാഗാ – മോചനസ്സാദോ, മുച്ചനസ്സാദോ, മുത്തസ്സാദോ, മേഥുനസ്സാദോ, ഫസ്സസ്സാദോ, കണ്ഡുവനസ്സാദോ, ദസ്സനസ്സാദോ, നിസജ്ജസ്സാദോ, വാചസ്സാദോ, ഗേഹസ്സിതപേമം, വനഭങ്ഗിയന്തി. തത്ഥ മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ, മുച്ചനേ അസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ, മുത്തേ അസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ, മേഥുനേ അസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ, ഫസ്സേ അസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ, കണ്ഡുവനേ അസ്സാദോ കണ്ഡുവനസ്സാദോ, ദസ്സനേ അസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ, നിസജ്ജായ അസ്സാദോ നിസജ്ജസ്സാദോ, വാചായ അസ്സാദോ വാചസ്സാദോ, ഗേഹസ്സിതം പേമം ഗേഹസ്സിതപേമം, വനഭങ്ഗിയന്തി യംകിഞ്ചി പുപ്ഫഫലാദി വനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ആഹടം. ഏത്ഥ ച നവഹി പദേഹി സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന രാഗോ വുത്തോ. ഏകേന പദേന സരൂപേനേവ, ഏകേന പദേന വത്ഥുനാ വുത്തോ, വനഭങ്ഗോ ഹി രാഗസ്സ വത്ഥു ന രാഗോയേവ.

ഏതേസം പന രാഗാനം വസേന ഏവം പയോഗാ സമവേക്ഖിതബ്ബാ – മോചനസ്സാദേ മോചനസ്സാദചേതനായ ചേതേന്തോ ചേവ അസ്സാദേന്തോ ച ഉപക്കമതി മുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ. തഥേവ ചേതേന്തോ ച അസ്സാദേന്തോ ച ഉപക്കമതി ന മുച്ചതി ഥുല്ലച്ചയം. സചേ പന സയനകാലേ രാഗപരിയുട്ഠിതോ ഹുത്വാ ഊരുനാ വാ മുട്ഠിനാ വാ അങ്ഗജാതം ഗാള്ഹം പീളേത്വാ മോചനത്ഥായ സഉസ്സാഹോവ സുപതി, സുപന്തസ്സ ചസ്സ അസുചി മുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ രാഗപരിയുട്ഠാനം അസുഭമനസികാരേന വൂപസമേത്വാ സുദ്ധചിത്തോ സുപതി, സുപന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി.

മുച്ചനസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനം അസ്സാദേതി ന ഉപക്കമതി അനാപത്തി. സചേ പന മുച്ചമാനം അസ്സാദേന്തോ ഉപക്കമതി, തേന ഉപക്കമേന മുത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ. അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനേ ‘‘മാ കാസാവം വാ സേനാസനം വാ ദുസ്സീ’’തി അങ്ഗജാതം ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗച്ഛതി വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

മുത്തസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുത്തേ ഠാനാ ചുതേ അസുചിമ്ഹി പച്ഛാ അസ്സാദേന്തസ്സ വിനാ ഉപക്കമേന മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ അസ്സാദേത്വാ പുന മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

മേഥുനസ്സാദേ മേഥുനരാഗേന മാതുഗാമം ഗണ്ഹാതി, തേന പയോഗേന അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. മേഥുനധമ്മസ്സ പയോഗത്താ പന താദിസേ ഗഹണേ ദുക്കടം, സീസം പത്തേ പാരാജികം. സചേ മേഥുനരാഗേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ഫസ്സസ്സാദേ ദുവിധോ ഫസ്സോ – അജ്ഝത്തികോ, ബാഹിരോ ച. അജ്ഝത്തികേ താവ അത്തനോ നിമിത്തം ഥദ്ധം മുദുകന്തി ജാനിസ്സാമീതി വാ ലോലഭാവേന വാ കീളാപയതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ കീളാപേന്തോ അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ. ബാഹിരഫസ്സേ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗമങ്ഗാനി പരാമസതോ ചേവ ആലിങ്ഗതോ ച അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി. സചേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി വിസട്ഠിപച്ചയാപി സങ്ഘാദിസേസോ.

കണ്ഡുവനസ്സാദേ ദദ്ദുകച്ഛുപിളകപാണകാദീനം അഞ്ഞതരവസേന കണ്ഡുവമാനം നിമിത്തം കണ്ഡുവനസ്സാദേ നേവ കണ്ഡുവതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. കണ്ഡുവനസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ദസ്സനസ്സാദേ ദസ്സനസ്സാദേന പുനപ്പുനം മാതുഗാമസ്സ അനോകാസം ഉപനിജ്ഝായതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. മാതുഗാമസ്സ അനോകാസുപനിജ്ഝാനേ പന ദുക്കടം. സചേ ദസ്സനസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

നിസജ്ജസ്സാദേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ നിസജ്ജസ്സാദരാഗേന നിസിന്നസ്സ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. രഹോ നിസജ്ജപച്ചയാ പന ആപന്നായ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ നിസജ്ജസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

വാചസ്സാദേ വാചസ്സാദരാഗേന മാതുഗാമം മേഥുനസന്നിസ്സിതാഹി വാചാഹി ഓഭാസന്തസ്സ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ദുട്ഠുല്ലവാചാസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി. സചേ വാചസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ഗേഹസ്സിതപേമേ മാതരം വാ മാതുപേമേന ഭഗിനിം വാ ഭഗിനിപേമേന പുനപ്പുനം പരാമസതോ ചേവ ആലിങ്ഗതോ ച അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ഗേഹസ്സിതപേമേന പന ഫുസനപച്ചയാ ദുക്കടം. സചേ ഗേഹസ്സിതപേമേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

വനഭങ്ഗേ ഇത്ഥിപുരിസാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കിഞ്ചിദേവ തമ്ബൂലഗന്ധപുപ്ഫവാസാദിപ്പകാരം പണ്ണാകാരം മിത്തസന്ഥവഭാവസ്സ ദള്ഹഭാവത്ഥായ പേസേന്തി അയം വനഭങ്ഗോ നാമ. തഞ്ചേ മാതുഗാമോ കസ്സചി സംസട്ഠവിഹാരികസ്സ കുലൂപകഭിക്ഖുനോ പേസേതി, തസ്സ ച ‘‘അസുകായ നാമ ഇദം പേസിത’’ന്തി സാരത്തസ്സ പുനപ്പുനം ഹത്ഥേഹി തം വനഭങ്ഗം കീളാപയതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ വനഭങ്ഗേ സാരത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ ഉപക്കമന്തേപി ന മുച്ചതി, ഥുല്ലച്ചയം.

ഏവമേതേസം ഏകാദസന്നം രാഗാനം വസേന ഇമേ ഏകാദസ പയോഗേ സമേവേക്ഖിത്വാ ആപത്തി വാ അനാപത്തി വാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ ഗരുകാ ഹോതി ‘‘ഗരുകാ’’തി ആചിക്ഖിതബ്ബാ. സചേ ലഹുകാ ഹോതി ‘‘ലഹുകാ’’തി ആചിക്ഖിതബ്ബാ. തദനുരൂപഞ്ച വിനയകമ്മം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി കതം സുകതം ഹോതി രോഗനിദാനം ഞത്വാ വേജ്ജേന കതഭേസജ്ജമിവ, തസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ സോത്ഥിഭാവായ സംവത്തതി.

൨൬൨. ചേതേതി ന ഉപക്കമതീതിആദീസു മോചനസ്സാദചേതനായ ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. മോചനസ്സാദപീളിതോ ‘‘അഹോ വത മുച്ചേയ്യാ’’തി ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തി. മോചനസ്സാദേന ന ചേതേതി, ഫസ്സസ്സാദേന കണ്ഡുവനസ്സാദേന വാ ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. തഥേവ ന ചേതേതി, ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തി. കാമവിതക്കം വിതക്കേന്തോ മോചനത്ഥായ ന ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ പനസ്സ വിതക്കയതോപി ന മുച്ചതി ഇദം ആഗതമേവ ഹോതി, ‘‘ന ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി.

അനാപത്തി സുപിനന്തേനാതി സുത്തസ്സ സുപിനേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ വിയ കായസംസഗ്ഗാദീനി ആപജ്ജന്തസ്സ വിയ സുപിനന്തേനേവ കാരണേന യസ്സ അസുചി മുച്ചതി, തസ്സ അനാപത്തി. സുപിനേ പന ഉപ്പന്നായ അസ്സാദചേതനായ സചസ്സ വിസയോ ഹോതി, നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബം, ന ഹത്ഥേന നിമിത്തം കീളാപേതബ്ബം, കാസാവപച്ചത്ഥരണരക്ഖണത്ഥം പന ഹത്ഥപുടേന ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി.

നമോചനാധിപ്പായസ്സാതി യസ്സ ഭേസജ്ജേന വാ നിമിത്തം ആലിമ്പന്തസ്സ ഉച്ചാരാദീനി വാ കരോന്തസ്സ നമോചനാധിപ്പായസ്സ മുച്ചതി, തസ്സാപി അനാപത്തി. ഉമ്മത്തകസ്സ ദുവിധസ്സാപി അനാപത്തി. ഇധ സേയ്യസകോ ആദികമ്മികോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. കിരിയാ, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനം, സുഖമജ്ഝത്തദ്വയേനാതി.

൨൬൩. വിനീതവത്ഥൂസു സുപിനവത്ഥു അനുപഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയമേവ. ഉച്ചാരപസ്സാവവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

വിതക്കവത്ഥുസ്മിം കാമവിതക്കന്തി ഗേഹസ്സിതകാമവിതക്കം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അനാപത്തി വുത്താ, അഥ ഖോ വിതക്കഗതികേന ന ഭവിതബ്ബം. ഉണ്ഹോദകവത്ഥൂസു പഠമം ഉത്താനമേവ. ദുതിയേ സോ ഭിക്ഖു മോചേതുകാമോ ഉണ്ഹോദകേന നിമിത്തം പഹരിത്വാ പഹരിത്വാ ന്ഹായി, തേനസ്സ ആപത്തി വുത്താ. തതിയേ ഉപക്കമസ്സ അത്ഥിതായ ഥുല്ലച്ചയം. ഭേസജ്ജകണ്ഡുവനവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൨൬൪. മഗ്ഗവത്ഥൂസു പഠമസ്സ ഥുലഊരുകസ്സ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തസ്സ സമ്ബാധട്ഠാനേ ഘട്ടനായ അസുചി മുച്ചി, തസ്സ നമോചനാധിപ്പായത്താ അനാപത്തി. ദുതിയസ്സ തഥേവ മുച്ചി, മോചനാധിപ്പായത്താ പന സങ്ഘാദിസേസോ. തതിയസ്സ ന മുച്ചി, ഉപക്കമസബ്ഭാവതോ പന ഥുല്ലച്ചയം. തസ്മാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേന ഉപ്പന്നേ പരിളാഹേ ന ഗന്തബ്ബം, ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അസുഭാദിമനസികാരേന ചിത്തം വൂപസമേത്വാ സുദ്ധചിത്തേന കമ്മട്ഠാനം ആദായ ഗന്തബ്ബം. സചേ ഠിതോ വിനോദേതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ നിസീദിത്വാ വിനോദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ആദായ സുദ്ധചിത്തേനേവ ഗന്തബ്ബം.

വത്ഥിവത്ഥൂസു തേ ഭിക്ഖൂ വത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേന്താ ഗാമദാരകാ വിയ പസ്സാവമകംസു. ജന്താഘരവത്ഥുസ്മിം ഉദരം താപേന്തസ്സ മോചനാധിപ്പായസ്സാപി അമോചനാധിപ്പായസ്സാപി മുത്തേ അനാപത്തിയേവ. പരികമ്മം കരോന്തസ്സ നിമിത്തചാലനവസേന അസുചി മുച്ചി, തസ്മാ ആപത്തിട്ഠാനേ ആപത്തി വുത്താ.

൨൬൫. ഊരുഘട്ടാപനവത്ഥൂസു യേസം ആപത്തി വുത്താ തേ അങ്ഗജാതമ്പി ഫുസാപേസുന്തി വേദിതബ്ബാതി ഏവം കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം. സാമണേരാദിവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൨൬൬. കായത്ഥമ്ഭനവത്ഥുസ്മിം കായം ഥമ്ഭേന്തസ്സാതി ചിരം നിസീദിത്വാ വാ നിപജ്ജിത്വാ വാ നവകമ്മം വാ കത്വാ ആലസിയവിമോചനത്ഥം വിജമ്ഭേന്തസ്സ.

ഉപനിജ്ഝായനവത്ഥുസ്മിം സചേപി പടസതം നിവത്ഥാ ഹോതി പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഠത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ നിമിത്ത’’ന്തി ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. അനിവത്ഥാനം ഗാമദാരികാനം നിമിത്തം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പന കിമേവ വത്തബ്ബം. തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി നിമിത്തേ ഏസേവ നയോ. ഇതോ ചിതോ ച അവിലോകേത്വാ പന ദിവസമ്പി ഏകപയോഗേന ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ഏകമേവ ദുക്കടം. ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേത്വാ പുനപ്പുനം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. ഉമ്മീലനനിമീലനവസേന പന ന കാരേതബ്ബോ. സഹസാ ഉപനിജ്ഝായിത്വാ പുന പടിസങ്ഖായ സംവരേ തിട്ഠതോ അനാപത്തി, തം സംവരം പഹായ പുന ഉപനിജ്ഝായതോ ദുക്കടമേവ.

൨൬൭. താളച്ഛിദ്ദാദിവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. ന്ഹാനവത്ഥൂസു യേ ഉദകസോതം നിമിത്തേന പഹരിംസു തേസം ആപത്തി വുത്താ. ഉദഞ്ജലവത്ഥൂസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഉദഞ്ജലന്തി ഉദകചിക്ഖല്ലോ വുച്ചതി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതോ പരാനി സബ്ബാനേവ ഉദകേ ധാവനാദിവത്ഥൂനി വേദിതബ്ബാനി. അയം പന വിസേസോ. പുപ്ഫാവളിയവത്ഥൂസു സചേപി നമോചനാധിപ്പായസ്സ അനാപത്തി, കീളനപച്ചയാ പന ദുക്കടം ഹോതീതി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൯. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ – അരഞ്ഞേ വിഹരതീതി ന ആവേണികേ അരഞ്ഞേ, ജേതവനവിഹാരസ്സേവ പച്ചന്തേ ഏകപസ്സേ. മജ്ഝേ ഗബ്ഭോതി തസ്സ ച വിഹാരസ്സ മജ്ഝേ ഗബ്ഭോ ഹോതി. സമന്താ പരിയാഗാരോതി സമന്താ പനസ്സ മണ്ഡലമാളപരിക്ഖേപോ ഹോതി. സോ കിര മജ്ഝേ ചതുരസ്സം ഗബ്ഭം കത്വാ ബഹി മണ്ഡലമാളപരിക്ഖേപേന കതോ, യഥാ സക്കാ ഹോതി അന്തോയേവ ആവിഞ്ഛന്തേഹി വിചരിതും.

സുപഞ്ഞത്തന്തി സുട്ഠ ഠപിതം, യഥാ യഥാ യസ്മിം യസ്മിഞ്ച ഓകാസേ ഠപിതം പാസാദികം ഹോതി ലോകരഞ്ജകം തഥാ തഥാ തസ്മിം തസ്മിം ഓകാസേ ഠപിതം, വത്തസീസേന ഹി സോം ഏകകിച്ചമ്പി ന കരോതി. ഏകച്ചേ വാതപാനേ വിവരന്തോതി യേസു വിവടേസു അന്ധകാരോ ഹോതി താനി വിവരന്തോ യേസു വിവടേസു ആലോകോ ഹോതി താനി ഥകേന്തോ.

ഏവം വുത്തേ സാ ബ്രാഹ്മണീ തം ബ്രാഹ്മണം ഏതദവോചാതി ഏവം തേന ബ്രാഹ്മണേന പസംസിത്വാ വുത്തേ സാ ബ്രാഹ്മണീ ‘‘പസന്നോ അയം ബ്രാഹ്മണോ പബ്ബജിതുകാമോ മഞ്ഞേ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ നിഗൂഹിതബ്ബമ്പി തം അത്തനോ വിപ്പകാരം പകാസേന്തീ കേവലം തസ്സ സദ്ധാവിഘാതാപേക്ഖാ ഹുത്വാ ഏതം ‘‘കുതോ തസ്സ ഉളാരത്തതാ’’തിആദിവചനമവോച. തത്ഥ ഉളാരോ അത്താ അസ്സാതി ഉളാരത്താ, ഉളാരത്തനോ ഭാവോ ഉട്ഠാരത്തതാ. കുലിത്ഥീഹീതിആദീസു കുലിത്ഥിയോ നാമ ഘരസ്സാമിനിയോ. കുലധീതരോ നാമ പുരിസന്തരഗതാ കുലധീതരോ. കുലകുമാരിയോ നാമ അനിവിട്ഠാ വുച്ചന്തി. കുലസുണ്ഹാ നാമ പരകുലതോ ആനീതാ കുലദാരകാനം വധുയോ.

൨൭൦. ഓതിണ്ണോതി യക്ഖാദീഹി വിയ സത്താ അന്തോ ഉപ്പജ്ജന്തേന രാഗേന ഓതിണ്ണോ, കൂപാദീനി വിയ സത്താ അസമപേക്ഖിത്വാ രജനീയേ ഠാനേ രജ്ജന്തോ സയം വാ രാഗം ഓതിണ്ണോ, യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി രാഗസമങ്ഗിസ്സേവേതം അധിവചനം, തസ്മാ ‘‘ഓതിണ്ണോ നാമ സാരത്തോ അപേക്ഖവാ പടിബദ്ധചിത്തോ’’തി ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തം.

തത്ഥ സാരത്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന സുട്ഠു രത്തോ. അപേക്ഖവാതി കായസംസഗ്ഗാപേക്ഖായ അപേക്ഖവാ. പടിബദ്ധചിത്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേനേവ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പടിബദ്ധചിത്തോ. വിപരിണതേനാതി പരിസുദ്ധഭവങ്ഗസന്തതിസങ്ഖാതം പകതിം വിജഹിത്വാ അഞ്ഞഥാ പവത്തേന, വിരൂപം വാ പരിണതേന വിരൂപം പരിവത്തേന, യഥാ പരിവത്തമാനം വിരൂപം ഹോതി ഏവം പരിവത്തിത്വാ ഠിതേനാതി അധിപ്പായോ.

൨൭൧. യസ്മാ പനേതം രാഗാദീഹി സമ്പയോഗം നാതിവത്തതി, തസ്മാ ‘‘വിപരിണതന്തി രത്തമ്പി ചിത്ത’’ന്തിആദിനാ നയേനസ്സ പദഭാജനം വത്വാ അന്തേ ഇധാധിപ്പേതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിച രത്തം ചിത്തം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതം വിപരിണത’’ന്തി ആഹ.

തദഹുജാതാതി തംദിവസം ജാതാ ജാതമത്താ അല്ലമംസപേസിവണ്ണാ, ഏവരൂപായപി ഹി സദ്ധിം കായസംസഗ്ഗേ സങ്ഘാദിസേസോ, മേഥുനവീതിക്കമേ പാരാജികം, രഹോ നിസജ്ജസ്സാദേ പാചിത്തിയഞ്ച ഹോതി. പഗേവാതി പഠമമേവ.

കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാതി ഹത്ഥഗ്ഗഹണാദികായസമ്പയോഗം കായമിസ്സീഭാവം സമാപജ്ജേയ്യ, യസ്മാ പനേതം സമാപജ്ജന്തസ്സ യോ സോ കായസംസഗ്ഗോ നാമ സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതി, രാഗവസേന അഭിഭവിത്വാ സഞ്ഞമവേലം ആചാരോ, തസ്മാസ്സ സങ്ഖേപന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി പദഭാജനമാഹ.

ഹത്ഥഗ്ഗാഹം വാതിആദിഭേദം പനസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥദസ്സനം. തത്ഥ ഹത്ഥാദീനം വിഭാഗദസ്സനത്ഥം ‘‘ഹത്ഥോ നാമ കപ്പരം ഉപാദായാ’’തിആദിമാഹ തത്ഥ കപ്പരം ഉപാദായാതി ദുതിയം. മഹാസന്ധിം ഉപാദായ. അഞ്ഞത്ഥ പന മണിബന്ധതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗനഖാ ഹത്ഥോ ഇധ സദ്ധിം അഗ്ഗബാഹായ കപ്പരതോ പട്ഠായ അധിപ്പേതോ.

സുദ്ധകേസാ വാതി സുത്താദീഹി അമിസ്സാ സുദ്ധാ കേസായേവ. വേണീതി തീഹി കേസവട്ടീഹി വിനന്ധിത്വാ കതകേസകലാപസ്സേതം നാമം. സുത്തമിസ്സാതി പഞ്ചവണ്ണേന സുത്തേന കേസേ മിസ്സേത്വാ കതാ. മാലാമിസ്സാതി വസ്സികപുപ്ഫാദീഹി മിസ്സേത്വാ തീഹി കേസവട്ടീഹി വിനന്ധിത്വാ കതാ, അവിനദ്ധോപി വാ കേവലം പുപ്ഫമിസ്സകോ കേസകലാപോ ഇധ ‘‘വേണീ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഹിരഞ്ഞമിസ്സാതി കഹാപണമാലായ മിസ്സേത്വാ കതാ. സുവണ്ണമിസ്സാതി സുവണ്ണചീരകേഹി വാ പാമങ്ഗാദീഹി വാ മിസ്സേത്വാ കതാ. മുത്താമിസ്സാതി മുത്താവലീഹി മിസ്സേത്വാ കതാ. മണിമിസ്സാതി സുത്താരൂള്ഹേഹി മണീഹി മിസ്സേത്വാ കതാ. ഏതാസു ഹി യംകിഞ്ചി വേണിം ഗണ്ഹന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോയേവ. ‘‘അഹം മിസ്സകവേണിം അഗ്ഗഹേസി’’ന്തി വദന്തസ്സ മോക്ഖോ നത്ഥി. വേണിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ കേസാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തി, തസ്മാ യോ ഏകമ്പി കേസം ഗണ്ഹാതി തസ്സപി ആപത്തിയേവ.

ഹത്ഥഞ്ച വേണിഞ്ച ഠപേത്വാതി ഇധ വുത്തലക്ഖണം ഹത്ഥഞ്ച സബ്ബപ്പകാരഞ്ച വേണിം ഠപേത്വാ അവസേസം സരീരം ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം പരിച്ഛിന്നേസു ഹത്ഥാദീസു ഹത്ഥസ്സ ഗഹണം ഹത്ഥഗ്ഗാഹോ, വേണിയാ ഗഹണം വേണിഗ്ഗാഹോ, അവസേസസസരീരസ്സ പരാമസനം അഞ്ഞതരസ്സ വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അങ്ഗസ്സ പരാമസനം, യോ തം ഹത്ഥഗ്ഗാഹം വാ വേണിഗ്ഗാഹം വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അങ്ഗസ്സ പരാമസനം സമാപജ്ജേയ്യ, തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തിനികായോ ഹോതീതി. അയം സിക്ഖാപദസ്സ അത്ഥോ.

൨൭൨. യസ്മാ പന യോ ച ഹത്ഥഗ്ഗാഹോ യോ ച വേണിഗ്ഗാഹോ യഞ്ച അവസേസസ്സ അങ്ഗസ്സ പരാമസനം തം സബ്ബമ്പി ഭേദതോ ദ്വാദസവിധം ഹോതി, തസ്മാ തം ഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ആമസനാ പരാമസനാ’’തിആദിനാ നയേനസ്സ പദഭാജനം വുത്തം. തത്ഥ യഞ്ച വുത്തം ‘‘ആമസനാ നാമ ആമട്ഠമത്താ’’തി യഞ്ച ‘‘ഛുപനം നാമ ഫുട്ഠമത്ത’’ന്തി, ഇമേസം അയം വിസേസോ – ആമസനാതി ആമജ്ജനാ ഫുട്ഠോകാസം അനതിക്കമിത്വാപി തത്ഥേവ സങ്ഘട്ടനാ. അയഞ്ഹി ‘‘ആമട്ഠമത്താ’’തി വുച്ചതി. ഛുപനന്തി അസങ്ഘട്ടേത്വാ ഫുട്ഠമത്തം.

യമ്പി ഉമ്മസനായ ച ഉല്ലങ്ഘനായ ച നിദ്ദേസേ ‘‘ഉദ്ധം ഉച്ചാരണാ’’തി ഏകമേവ പദം വുത്തം. തത്രാപി അയം വിസേസോ – പഠമം അത്തനോ കായസ്സ ഇത്ഥിയാ കായേ ഉദ്ധം പേസനവസേന വുത്തം, ദുതിയം ഇത്ഥിയാ കായം ഉക്ഖിപനവസേന, സേസം പാകടമേവ.

൨൭൩. ഇദാനി യ്വായം ഓതിണ്ണോ വിപരിണതേന ചിത്തേന കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജതി, തസ്സ ഏതേസം പദാനം വസേന വിത്ഥാരതോ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായേന കായ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായേന കായന്തി സോ സാരത്തോ ച ഇത്ഥിസഞ്ഞീ ച ഭിക്ഖു അത്തനോ കായേന. നന്തി നിപാതമത്തം. അഥ വാ ഏതം തസ്സാ ഇത്ഥിയാ ഹത്ഥാദിഭേദം കായം. ആമസതി പരാമസതീതി ഏതേസു ചേ ഏകേനാപി ആകാരേന അജ്ഝാചരതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സ. തത്ഥ സകിം ആമസതോ ഏകാ ആപത്തി, പുനപ്പുനം ആമസതോ പയോഗേ പയോഗേ സങ്ഘാദിസേസോ.

പരാമസന്തോപി സചേ കായതോ അമോചേത്വാവ ഇതോ ചിതോ ച അത്തനോ ഹത്ഥം വാ കായം വാ സഞ്ചോപേതി ഹരതി പേസേതി ദിവസമ്പി പരാമസതോ ഏകാവ ആപത്തി. സചേ കായതോ മോചേത്വാ മോചേത്വാ പരാമസതി പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി.

ഓമസന്തോപി സചേ കായതോ അമോചേത്വാവ ഇത്ഥിയാ മത്ഥകതോ പട്ഠായ യാവ പാദപിട്ഠിം ഓമസതി ഏകാവ ആപത്തി. സചേ പന ഉദരാദീസു തം തം ഠാനം പത്വാ മുഞ്ചിത്വാ മുഞ്ചിത്വാ ഓമസതി പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. ഉമ്മസനായപി പാദതോ പട്ഠായ യാവ സീസം ഉമ്മസന്തസ്സ ഏസേവ നയോ.

ഓലങ്ഘനായ മാതുഗാമം കേസേസു ഗഹേത്വാ നാമേത്വാ ചുമ്ബനാദീസു യം അജ്ഝാചാരം ഇച്ഛതി തം കത്വാ മുഞ്ചതോ ഏകാവ ആപത്തി. ഉട്ഠിതം പുനപ്പുനം നാമയതോ പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. ഉല്ലങ്ഘനായപി കേസേസു വാ ഹത്ഥേസു വാ ഗഹേത്വാ വുട്ഠാപയതോ ഏസേവ നയോ.

ആകഡ്ഢനായ അത്തനോ അഭിമുഖം ആകഡ്ഢന്തോ യാവ ന മുഞ്ചതി താവ ഏകാവ ആപത്തി. മുഞ്ചിത്വാ മുഞ്ചിത്വാ ആകഡ്ഢന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. പതികഡ്ഢനായപി പരമ്മുഖം പിട്ഠിയം ഗഹേത്വാ പടിപ്പണാമയതോ ഏസേവ നയോ.

അഭിനിഗ്ഗണ്ഹനായ ഹത്ഥേ വാ ബാഹായ വാ ദള്ഹം ഗഹേത്വാ യോജനമ്പി ഗച്ഛതോ ഏകാവ ആപത്തി. മുഞ്ചിത്വാ പുനപ്പുനം ഗണ്ഹതോ പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തി. അമുഞ്ചിത്വാ പുനപ്പുനം ഫുസതോ ച ആലിങ്ഗതോ ച പയോഗേ പയോഗേ ആപത്തീതി മഹാസുമത്ഥേരോ ആഹ. മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘മൂലഗ്ഗഹണമേവ പമാണം, തസ്മാ യാവ ന മുഞ്ചതി താവ ഏകാ ഏവ ആപത്തീ’’തി.

അഭിനിപ്പീളനായ വത്ഥേന വാ ആഭരണേന വാ സദ്ധിം പീളയതോ അങ്ഗം അഫുസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, ഫുസന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ, ഏകപയോഗേന ഏകാ ആപത്തി, നാനാപയോഗേന നാനാ.

ഗഹണഛുപനേസു അഞ്ഞം കിഞ്ചി വികാരം അകരോന്തോപി ഗഹിതമത്തഫുട്ഠമത്തേനാപി ആപത്തിം ആപജ്ജതി.

ഏവമേതേസു ആമസനാദീസു ഏകേനാപി ആകാരേന അജ്ഝാചാരതോ ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ, വേമതികസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, പണ്ഡകപുരിസതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞിസ്സാപി ഥുല്ലച്ചയമേവ. പണ്ഡകേ പണ്ഡകസഞ്ഞിസ്സ ഥുല്ലച്ചയം, വേമതികസ്സ ദുക്കടം. പുരിസതിരച്ഛാനഗതഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സാപി ദുക്കടമേവ. പുരിസേ പുരിസസഞ്ഞിസ്സാപി വേമതികസ്സാപി ഇത്ഥിപണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞിസ്സാപി ദുക്കടമേവ. തിരച്ഛാനഗതേപി സബ്ബാകാരേന ദുക്കടമേവാതി. ഇമാ ഏകമൂലകനയേ വുത്താ ആപത്തിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ ഇമിനാവ ഉപായേന ‘‘ദ്വേ ഇത്ഥിയോ ദ്വിന്നം ഇത്ഥീന’’ന്തിആദിവസേന വുത്തേ ദുമൂലകനയേപി ദിഗുണാ ആപത്തിയോ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ദ്വീസു ഇത്ഥീസു ദ്വേ സങ്ഘാദിസേസാ; ഏവം സമ്ബഹുലാസു സമ്ബഹുലാ വേദിതബ്ബാ.

യോ ഹി ഏകതോ ഠിതാ സമ്ബഹുലാ ഇത്ഥിയോ ബാഹാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാതി സോ യത്തകാ ഇത്ഥിയോ ഫുട്ഠാ താസം ഗണനായ സങ്ഘാദിസേസേ ആപജ്ജതി, മജ്ഝഗതാനം ഗണനായ ഥുല്ലച്ചയേ. താ ഹി തേന കായപ്പടിബദ്ധേന ആമട്ഠാ ഹോന്തി. യോ പന സമ്ബഹുലാനം അങ്ഗുലിയോ വാ കേസേ വാ ഏകതോ കത്വാ ഗണ്ഹാതി, സോ അങ്ഗുലിയോ ച കേസേ ച അഗണേത്വാ ഇത്ഥിയോ ഗണേത്വാ സങ്ഘാദിസേസേഹി കാരേതബ്ബോ. യാസഞ്ച ഇത്ഥീനം അങ്ഗുലിയോ വാ കേസാ വാ മജ്ഝഗതാ ഹോന്തി, താസം ഗണനായ ഥുല്ലച്ചയേ ആപജ്ജതി. താ ഹി തേന കായപ്പടിബദ്ധേന ആമട്ഠാ ഹോന്തി, സമ്ബഹുലാ പന ഇത്ഥിയോ കായപ്പടിബദ്ധേഹി രജ്ജുവത്ഥാദീഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ സബ്ബാസംയേവ അന്തോപരിക്ഖേപഗതാനം ഗണനായ ഥുല്ലച്ചയേ ആപജ്ജതി. മഹാപച്ചരിയം അഫുട്ഠാസു ദുക്കടം വുത്തം. തത്ഥ യസ്മാ പാളിയം കായപ്പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധേന ആമസനം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബമ്പി കായപ്പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധം കായപ്പടിബദ്ധേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ മഹാഅട്ഠകഥായഞ്ച കുരുന്ദിയഞ്ച വുത്തോ പുരിമനയോയേവേത്ഥ യുത്തതരോ ദിസ്സതി.

യോ ഹി ഹത്ഥേന ഹത്ഥം ഗഹേത്വാ പടിപാടിയാ ഠിതാസു ഇത്ഥീസു സമസാരാഗോ ഏകം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹാതി, സോ ഗഹിതിത്ഥിയാ വസേന ഏകം സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി, ഇതരാസം ഗണനായ പുരിമനയേനേവ ഥുല്ലച്ചയേ. സചേ സോ തം കായപ്പടിബദ്ധേ വത്ഥേ വാ പുപ്ഫേ വാ ഗണ്ഹാതി, സബ്ബാസം ഗണനായ ഥുല്ലച്ചയേ ആപജ്ജതി. യഥേവ ഹി രജ്ജുവത്ഥാദീഹി പരിക്ഖിപന്തേന സബ്ബാപി കായപ്പടിബദ്ധേന ആമട്ഠാ ഹോന്തി, തഥാ ഇധാപി സബ്ബാപി കായപ്പടിബദ്ധേന ആമട്ഠാ ഹോന്തി. സചേ പന താ ഇത്ഥിയോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വത്ഥകോടിയം ഗഹേത്വാ ഠിതാ ഹോന്തി, തത്ര ചേസോ പുരിമനയേനേവ പഠമം ഇത്ഥിം ഹത്ഥേ ഗണ്ഹാതി ഗഹിതായ വസേന സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി, ഇതരാസം ഗണനായ ദുക്കടാനി. സബ്ബാസഞ്ഹി താസം തേന പുരിമനയേനേവ കായപടിബദ്ധേന കായപ്പടിബദ്ധം ആമട്ഠം ഹോതി. സചേ പന സോപി തം കായപ്പടിബദ്ധേയേവ ഗണ്ഹാതി തസ്സാ വസേന ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജതി, ഇതരാസം ഗണനായ അനന്തരനയേനേവ ദുക്കടാനി.

യോ പന ഘനവത്ഥനിവത്ഥം ഇത്ഥിം കായസംസഗ്ഗരാഗേന വത്ഥേ ഘട്ടേതി, ഥുല്ലച്ചയം. വിരളവത്ഥനിവത്ഥം ഘട്ടേതി, തത്ര ചേ വത്ഥന്തരേഹി ഇത്ഥിയാ വാ നിക്ഖന്തലോമാനി ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനോ വാ പവിട്ഠലോമാനി ഇത്ഥിം ഫുസന്തി, ഉഭിന്നം ലോമാനിയേവ വാ ലോമാനി ഫുസന്തി, സങ്ഘാദിസേസോ. ഉപാദിന്നകേന ഹി കമ്മജരൂപേന ഉപാദിന്നകം വാ അനുപാദിന്നകം വാ അനുപാദിന്നകേനപി കേനചി കേസാദിനാ ഉപാദിന്നകം വാ അനുപാദിന്നകം വാ ഫുസന്തോപി സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതിയേവ.

തത്ഥ കുരുന്ദിയം ‘‘ലോമാനി ഗണേത്വാ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി വുത്തം. മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘‘ലോമാനി ഗണേത്വാ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ, ഏകമേവ സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി. സങ്ഘികമഞ്ചേ പന അപച്ചത്ഥരിത്വാ നിപന്നോ ലോമാനി ഗണേത്വാ കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തദേവ യുത്തം. ഇത്ഥിവസേന ഹി അയം ആപത്തി, ന കോട്ഠാസവസേനാതി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘യോ പന ‘കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി കായം ഗണ്ഹാതി, ‘കായം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹാതി, സോ കിം ആപജ്ജതീ’’തി. മഹാസുമത്ഥേരോ താവ ‘‘യഥാവത്ഥുകമേവാ’’തി വദതി. അയം കിരസ്സ ലദ്ധി –

‘‘വത്ഥു സഞ്ഞാ ച രാഗോ ച, ഫസ്സപ്പടിവിജാനനാ;

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേ, ഗരുകം തേന കാരയേ’’തി.

ഏത്ഥ ‘‘വത്ഥൂ’’തി ഇത്ഥീ. ‘‘സഞ്ഞാ’’തി ഇത്ഥിസഞ്ഞാ. ‘‘രാഗോ’’തി കായസംസഗ്ഗരാഗോ. ‘‘ഫസ്സപ്പടിവിജാനനാ’’തി കായസംസഗ്ഗഫസ്സജാനനാ. തസ്മാ യോ ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞീ കായസംസഗ്ഗരാഗേന ‘‘കായപ്പടിബദ്ധം ഗഹേസ്സാമീ’’തി പവത്തോപി കായം ഫുസതി, ഗരുകം സങ്ഘാദിസേസംയേവ ആപജ്ജതി. ഇതരോപി ഥുല്ലച്ചയന്തി മഹാപദുമത്ഥേരോ പനാഹ –

‘‘സഞ്ഞായ വിരാഗിതമ്ഹി, ഗഹണേ ച വിരാഗിതേ;

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേ, ഗരുകം തത്ഥ ന ദിസ്സതീ’’തി.

അസ്സാപായം ലദ്ധി ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ ഹി സങ്ഘാദിസേസോ വുത്തോ. ഇമിനാ ച ഇത്ഥിസഞ്ഞാ വിരാഗിതാ കായപ്പടിബദ്ധേ കായപ്പടിബദ്ധസഞ്ഞാ ഉപ്പാദിതാ, തം ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. ഇമിനാ ച ഗഹണമ്പി വിരാഗിതം തം അഗ്ഗഹേത്വാ ഇത്ഥീ ഗഹിതാ, തസ്മാ ഏത്ഥ ഇത്ഥിസഞ്ഞായ അഭാവതോ സങ്ഘാദിസേസോ ന ദിസ്സതി, കായപ്പടിബദ്ധസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ ഥുല്ലച്ചയം ന ദിസ്സതി, കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഫുട്ഠത്താ പന ദുക്കടം. കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഹി ഇമം നാമ വത്ഥും ഫുസതോ അനാപത്തീതി നത്ഥി, തസ്മാ ദുക്കടമേവാതി.

ഇദഞ്ച പന വത്വാ ഇദം ചതുക്കമാഹ. ‘‘സാരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി സാരത്തം ഗണ്ഹി സങ്ഘാദിസേസോ, ‘വിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി വിരത്തം ഗണ്ഹി ദുക്കടം, ‘സാരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി വിരത്തം ഗണ്ഹി ദുക്കടം, ‘വിരത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി സാരത്തം ഗണ്ഹി ദുക്കടമേവാ’’തി. കിഞ്ചാപി ഏവമാഹ? അഥ ഖോ മഹാസുമത്ഥേരവാദോയേവേത്ഥ ‘‘ഇത്ഥി ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച ഭിക്ഖു ച നം ഇത്ഥിയാ കായേന കായപ്പടിബദ്ധം ആമസതി പരാമസതി…പേ… ഗണ്ഹാതി ഛുപതി ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി ഇമായ പാളിയാ ‘‘യോ ഹി ഏകതോ ഠിതാ സമ്ബഹുലാ ഇത്ഥിയോ ബാഹാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാതി, സോ യത്തകാ ഇത്ഥിയോ ഫുട്ഠാ താസം ഗണനായ സങ്ഘാദിസേസേ ആപജ്ജതി, മജ്ഝഗതാനം ഗണനായ ഥുല്ലച്ചയേ’’തിആദീഹി അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയേഹി ച സമേതി. യദി ഹി സഞ്ഞാദിവിരാഗേന വിരാഗിതം നാമ ഭവേയ്യ ‘‘പണ്ഡകോ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘കായപ്പടിബദ്ധഞ്ച ഹോതി കായസഞ്ഞീ ചാ’’തിആദിനാപി നയേന പാളിയം വിസേസം വദേയ്യ. യസ്മാ പന സോ ന വുത്തോ, തസ്മാ ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞായ സതി ഇത്ഥിം ആമസന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ, കായപ്പടിബദ്ധം ആമസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയന്തി യഥാവത്ഥുകമേവ യുജ്ജതി.

മഹാപച്ചരിയമ്പി ചേതം വുത്തം – ‘‘നീലം പാരുപിത്വാ സയിതായ കാളിത്ഥിയാ കായം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ; ‘കായം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി നീലം ഘട്ടേതി, ഥുല്ലച്ചയം; ‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി കായം ഘട്ടേതി, സങ്ഘാദിസേസോ; ‘നീലം ഘട്ടേസ്സാമീ’തി നീലം ഘട്ടേതി, ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി. യോപായം ‘‘ഇത്ഥീ ച പണ്ഡകോ ചാ’’തിആദിനാ നയേന വത്ഥുമിസ്സകനയോ വുത്തോ, തസ്മിമ്പി വത്ഥു സഞ്ഞാവിമതിവസേന വുത്താ ആപത്തിയോ പാളിയം അസമ്മുയ്ഹന്തേന വേദിതബ്ബാ.

കായേനകായപ്പടിബദ്ധവാരേ പന ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിസ്സ കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹതോ ഥുല്ലച്ചയം, സേസേ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടം. കായപ്പടിബദ്ധേനകായവാരേപി ഏസേവ നയോ. കായപ്പടിബദ്ധേനകആയപ്പടിബദ്ധവാരേ ച നിസ്സഗ്ഗിയേനകായവാരാദീസു ചസ്സ സബ്ബത്ഥ ദുക്കടമേവ.

‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ സാരത്തോ ച ഇത്ഥീ ച നം ഭിക്ഖുസ്സ കായേന കായ’’ന്തിആദിവാരോ പന ഭിക്ഖുമ്ഹി മാതുഗാമസ്സ രാഗവസേന വുത്തോ. തത്ഥ ഇത്ഥീ ച നം ഭിക്ഖുസ്സ കായേന കായന്തി ഭിക്ഖുമ്ഹി സാരത്താ ഇത്ഥീ തസ്സ നിസിന്നോകാസം വാ നിപന്നോകാസം വാ ഗന്ത്വാ അത്തനോ കായേന തം ഭിക്ഖുസ്സ കായം ആമസതി…പേ… ഛുപതി. സേവനാധിപ്പായോ കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതീതി ഏവം തായ ആമട്ഠോ വാ ഛുപിതോ വാ സേവനാധിപ്പായോ ഹുത്വാ സചേ ഫസ്സപ്പടിവിജാനനത്ഥം ഈസകമ്പി കായം ചാലേതി ഫന്ദേതി, സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജതി.

ദ്വേ ഇത്ഥിയോതി ഏത്ഥ ദ്വേ സങ്ഘാദിസേസേ ആപജ്ജതി, ഇത്ഥിയാ ച പണ്ഡകേ ച സങ്ഘാദിസേസേന സഹ ദുക്കടം. ഏതേന ഉപായേന യാവ ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയം ആമസതി, സേവനാധിപ്പായോ കായേന വായമതി ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി താവ പുരിമനയേനേവ ആപത്തിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച കായേന വായമതി ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീതി അത്തനാ നിസ്സട്ഠം പുപ്ഫം വാ ഫലം വാ ഇത്ഥിം അത്തനോ നിസ്സഗ്ഗിയേന പുപ്ഫേന വാ ഫലേന വാ പഹരന്തിം ദിസ്വാ കായേന വികാരം കരോതി, അങ്ഗുലിം വാ ചാലേതി, ഭമുകം വാ ഉക്ഖിപതി, അക്ഖിം വാ നിഖണതി, അഞ്ഞം വാ ഏവരൂപം വികാരം കരോതി, അയം വുച്ചതി ‘‘കായേന വായമതി ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീ’’തി. അയമ്പി കായേന വായമിതത്താ ദുക്കടം ആപജ്ജതി, ദ്വീസു ഇത്ഥീസു ദ്വേ, ഇത്ഥീപണ്ഡകേസുപി ദ്വേ ഏവ ദുക്കടേ ആപജ്ജതി.

൨൭൯. ഏവം വത്ഥുവസേന വിത്ഥാരതോ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ലക്ഖണവസേന സങ്ഖേപതോ ആപത്തിഭേദഞ്ച അനാപത്തിഭേദഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘സേവനാധിപ്പായോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമനയേ ഇത്ഥിയാ ഫുട്ഠോ സമാനോ സേവനാധിപ്പായോ കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതീതി തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ. ദുതിയേ നയേ നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയാമസനേ വിയ വായമിത്വാ അഛുപനേ വിയ ച ഫസ്സസ്സ അപ്പടിവിജാനനതോ ദുവങ്ഗസമ്പത്തിയാ ദുക്കടം. തതിയേ കായേന അവായമതോ അനാപത്തി. യോ ഹി സേവനാധിപ്പായോപി നിച്ചലേന കായേന കേവലം ഫസ്സം പടിവിജാനാതി സാദിയതി അനുഭോതി, തസ്സ ചിത്തുപ്പാദമത്തേ ആപത്തിയാ അഭാവതോ അനാപത്തി. ചതുത്ഥേ പന നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയാമസനേ വിയ ഫസ്സപ്പടിവിജാനനാപി നത്ഥി, കേവലം ചിത്തുപ്പാദമത്തമേവ, തസ്മാ അനാപത്തി. മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ സബ്ബാകാരേസു അനാപത്തിയേവ.

ഏത്ഥ പന യോ ഇത്ഥിയാ ഗഹിതോ തം അത്തനോ സരീരാ മോചേതുകാമോ പടിപ്പണാമേതി വാ പഹരതി വാ അയം കായേന വായമതി ഫസ്സം പടിവിജാനാതി. യോ ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ തതോ മുഞ്ചിതുകാമോ ഉത്താസേത്വാ പലാപേതി, അയം കായേന വായമതി ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതി. യോ താദിസം ദീഘജാതിം കായേ ആരൂള്ഹം ദിസ്വാ ‘‘സണികം ഗച്ഛതു ഘട്ടിയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യാ’’തി ന ഘട്ടേതി, ഇത്ഥിമേവ വാ അങ്ഗം ഫുസമാനം ഞത്വാ ‘‘ഏസാ ‘അനത്ഥികോ അയം മയാ’തി സയമേവ പക്കമിസ്സതീ’’തി അജാനന്തോ വിയ നിച്ചലോ ഹോതി, ബലവിത്ഥിയാ വാ ഗാള്ഹം ആലിങ്ഗിത്വാ ഗഹിതോ ദഹരഭിക്ഖു പലായിതുകാമോപി സുട്ഠു ഗഹിതത്താ നിച്ചലോ ഹോതി, അയം ന ച കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതി. യോ പന ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘‘ആഗച്ഛതു താവ തതോ നം പഹരിത്വാ വാ പണാമേത്വാ വാ പക്കമിസ്സാമീ’’തി നിച്ചലോ ഹോതി, അയം മോക്ഖാധിപ്പായോ ന ച കായേന വായമതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീതി വേദിതബ്ബോ.

൨൮൦. അസഞ്ചിച്ചാതി ഇമിനാ ഉപായേന ഇമം ഫുസിസ്സാമീതി അചേതേത്വാ, ഏവഞ്ഹി അചേതേത്വാ പത്തപ്പടിഗ്ഗഹണാദീസു മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗേ ഫുട്ഠേപി അനാപത്തി.

അസതിയാതി അഞ്ഞവിഹിതോ ഹോതി മാതുഗാമം ഫുസാമീതി സതി നത്ഥി, ഏവം അസതിയാ ഹത്ഥപാദപസാരണാദികാലേ ഫുസന്തസ്സ അനാപത്തി.

അജാനന്തസ്സാതി ദാരകവേസേന ഠിതം ദാരികം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി അജാനന്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന ഫുസതി, ഏവം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി അജാനന്തസ്സ ഫുസതോ അനാപത്തി.

അസാദിയന്തസ്സാതി കായസംസഗ്ഗം അസാദിയന്തസ്സ, തസ്സ ബാഹാപരമ്പരായ നീതഭിക്ഖുസ്സ വിയ അനാപത്തി. ഉമ്മത്തകാദയോ വുത്തനയാഏവ. ഇധ പന ഉദായിത്ഥേരോ ആദികമ്മികോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനം, സുഖമജ്ഝത്തദ്വയേനാതി.

൨൮൧. വിനീതവത്ഥൂസു – മാതുയാ മാതുപേമേനാതി മാതുപേമേന മാതുയാ കായം ആമസി. ഏസ നയോ ധീതുഭഗിനിവത്ഥൂസു. തത്ഥ യസ്മാ മാതാ വാ ഹോതു ധീതാ വാ ഇത്ഥീ നാമ സബ്ബാപി ബ്രഹ്മചരിയസ്സ പാരിപന്ഥികാവ. തസ്മാ ‘‘അയം മേ മാതാ അയം ധീതാ അയം മേ ഭഗിനീ’’തി ഗേഹസ്സിതപേമേന ആമസതോപി ദുക്കടമേവ വുത്തം.

ഇമം പന ഭഗവതോ ആണം അനുസ്സരന്തേന സചേപി നദീസോതേന വുയ്ഹമാനം മാതരം പസ്സതി നേവ ഹത്ഥേന പരാമസിതബ്ബാ. പണ്ഡിതേന പന ഭിക്ഖുനാ നാവാ വാ ഫലകം വാ കദലിക്ഖന്ധോ വാ ദാരുക്ഖന്ധോ വാ ഉപസംഹരിതബ്ബോ. തസ്മിം അസതി കാസാവമ്പി ഉപസംഹരിത്വാ പുരതോ ഠപേതബ്ബം, ‘‘ഏത്ഥ ഗണ്ഹാഹീ’’തി പന ന വത്തബ്ബാ. ഗഹിതേ പരിക്ഖാരം കഡ്ഢാമീതി കഡ്ഢന്തേന ഗന്തബ്ബം. സചേ ഭായതി പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ ‘‘മാ ഭായീ’’തി സമസ്സാസേതബ്ബാ. സചേ ഭായമാനാ പുത്തസ്സ സഹസാ ഖന്ധേ വാ അഭിരുഹതി, ഹത്ഥേ വാ ഗണ്ഹാതി, ന ‘‘അപേഹി മഹല്ലികേ’’തി നിദ്ധുനിതബ്ബാ, ഥലം പാപേതബ്ബാ. കദ്ദമേ ലഗ്ഗായപി കൂപേ പതിതായപി ഏസേവ നയോ.

തത്രപി ഹി യോത്തം വാ വത്ഥം വാ പക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ ഉദ്ധരിതബ്ബാ, നത്വേവ ആമസിതബ്ബാ. ന കേവലഞ്ച മാതുഗാമസ്സ സരീരമേവ അനാമാസം, നിവാസനപാവുരണമ്പി ആഭരണഭണ്ഡമ്പി തിണണ്ഡുപകം വാ താളപണ്ണമുദ്ദികം വാ ഉപാദായ അനാമാസമേവ, തഞ്ച ഖോ നിവാസനപാരുപനം പിളന്ധനത്ഥായ ഠപിതമേവ. സചേ പന നിവാസനം വാ പാരുപനം വാ പരിവത്തേത്വാ ചീവരത്ഥായ പാദമൂലേ ഠപേതി വട്ടതി. ആഭരണഭണ്ഡേസു പന സീസപസാധനകദന്തസൂചിആദികപ്പിയഭണ്ഡം ‘‘ഇമം ഭന്തേ തുമ്ഹാകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദിയ്യമാനം സിപാടികാസൂചിആദിഉപകരണത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം. സുവണ്ണരജതമുത്താദിമയം പന അനാമാസമേവ ദീയ്യമാനമ്പി ന ഗഹേതബ്ബം. ന കേവലഞ്ച ഏതാസം സരീരൂപഗമേവ അനാമാസം, ഇത്ഥിസണ്ഠാനേന കതം കട്ഠരൂപമ്പി ദന്തരൂപമ്പി അയരൂപമ്പി ലോഹരൂപമ്പി തിപുരൂപമ്പി പോത്ഥകരൂപമ്പി സബ്ബരതനരൂപമ്പി അന്തമസോ പിട്ഠമയരൂപമ്പി അനാമാസമേവ. പരിഭോഗത്ഥായ പന ‘‘ഇദം തുമ്ഹാകം ഹോതൂ’’തി ലഭിത്വാ ഠപേത്വാ സബ്ബരതനമയം അവസേസം ഭിന്ദിത്വാ ഉപകരണാരഹം ഉപകരണേ പരിഭോഗാരഹം പരിഭോഗേ ഉപനേതും വട്ടതി.

യഥാ ച ഇത്ഥിരൂപകം; ഏവം സത്തവിധമ്പി ധഞ്ഞം അനാമാസം. തസ്മാ ഖേത്തമജ്ഝേന ഗച്ഛതാ തത്ഥജാതകമ്പി ധഞ്ഞഫലം ന ആമസന്തേന ഗന്തബ്ബം. സചേ ഘരദ്വാരേ വാ അന്തരാമഗ്ഗേ വാ ധഞ്ഞം പസാരിതം ഹോതി പസ്സേന ച മഗ്ഗോ അത്ഥി ന മദ്ദന്തേന ഗന്തബ്ബം. ഗമനമഗ്ഗേ അസതി മഗ്ഗം അധിട്ഠായ ഗന്തബ്ബം. അന്തരഘരേ ധഞ്ഞസ്സ ഉപരി ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ദേന്തി നിസീദിതും വട്ടതി. കേചി ആസനസാലായം ധഞ്ഞം ആകിരന്തി, സചേ സക്കാ ഹോതി ഹരാപേതും ഹരാപേതബ്ബം, നോ ചേ ഏകമന്തം ധഞ്ഞം അമദ്ദന്തേന പീഠകം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദിതബ്ബം. സചേ ഓകാസോ ന ഹോതി, മനുസ്സാ ധഞ്ഞമജ്ഝേയേവ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ ദേന്തി, നിസീദിതബ്ബം. തത്ഥജാതകാനി മുഗ്ഗമാസാദീനി അപരണ്ണാനിപി താലപനസാദീനി വാ ഫലാനി കീളന്തേന ന ആമസിതബ്ബാനി. മനുസ്സേഹി രാസികതേസുപി ഏസേവ നയോ. അരഞ്ഞേ പന രുക്ഖതോ പതിതാനി ഫലാനി ‘‘അനുപസമ്പന്നാനം ദസ്സാമീ’’തി ഗണ്ഹിതും വട്ടതി.

മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാളം, രജതം, ജാതരൂപം, ലോഹിതങ്കോ, മസാരഗല്ലന്തി ഇമേസു ദസസു രതനേസു മുത്താ അധോതാ അനിവിദ്ധാ യഥാജാതാവ ആമസിതും വട്ടതി. സേസാ അനാമാസാതി വദന്തി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘മുത്താ ധോതാപി അധോതാപി അനാമാസാ ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ ച സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി, കുട്ഠരോഗസ്സ ഭേസജ്ജത്ഥായ പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. അന്തമസോ ജാതിഫലികം ഉപാദായ സബ്ബോപി നീലപീതാദിവണ്ണഭേദോ മണി ധോതവിദ്ധവട്ടിതോ അനാമാസോ, യഥാജാതോ പന ആകരമുത്തോ പത്താദിഭണ്ഡമൂലത്ഥം സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീതി വുത്തോ. സോപി മഹാപച്ചരിയം പടിക്ഖിത്തോ, പചിത്വാ കതോ കാചമണിയേവേകോ വട്ടതീതി വുത്തോ. വേളുരിയേപി മണിസദിസോവ വിനിച്ഛയോ.

സങ്ഖോ ധമനസങ്ഖോ ച ധോതവിദ്ധോ ച രതനമിസ്സോ അനാമാസോ. പാനീയസങ്ഖോ ധോതോപി അധോതോപി ആമാസോവ സേസഞ്ച അഞ്ജനാദിഭേസജ്ജത്ഥായപി ഭണ്ഡമൂലത്ഥായപി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. സിലാ ധോതവിദ്ധാ രതനസംയുത്താ മുഗ്ഗവണ്ണാവ അനാമാസാ. സേസാ സത്ഥകനിസാനാദിഅത്ഥായ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. ഏത്ഥ ച രതനസംയുത്താതി സുവണ്ണേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പചിത്വാ കതാതി വദന്തി. പവാളം ധോതവിദ്ധം അനാമാസം. സേസം ആമാസം ഭണ്ഡമൂലത്ഥഞ്ച സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ധോതമ്പി അധോതമ്പി സബ്ബം അനാമാസം, ന ച സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

രജതം ജാതരൂപഞ്ച കതഭണ്ഡമ്പി അകതഭണ്ഡമ്പി സബ്ബേന സബ്ബം ബീജതോ പട്ഠായ അനാമാസഞ്ച അസമ്പടിച്ഛിയഞ്ച, ഉത്തരരാജപുത്തോ കിര സുവണ്ണചേതിയം കാരേത്വാ മഹാപദുമത്ഥേരസ്സ പേസേസി. ഥേരോ ‘‘ന കപ്പതീ’’തി പടിക്ഖിപി. ചേതിയഘരേ സുവണ്ണപദുമസുവണ്ണബുബ്ബുളകാദീനി ഹോന്തി, ഏതാനിപി അനാമാസാനി. ചേതിയഘരഗോപകാ പന രൂപിയഛഡ്ഡകട്ഠാനേ ഠിതാ, തസ്മാ തേസം കേളാപയിതും വട്ടതീതി വുത്തം. കുരുന്ദിയം പന തം പടിക്ഖിത്തം. സുവണ്ണചേതിയേ കചവരമേവ ഹരിതും വട്ടതീതി ഏത്തകമേവ അനുഞ്ഞാതം. ആരകൂടലോഹമ്പി ജാതരൂപഗതികമേവ അനാമാസന്തി സബ്ബഅട്ഠകഥാസു വുത്തം. സേനാസനപരിഭോഗോ പന സബ്ബകപ്പിയോ, തസ്മാ ജാതരൂപരജതമയാ സബ്ബേപി സേനാസനപരിക്ഖാരാ ആമാസാ. ഭിക്ഖൂനം ധമ്മവിനയവണ്ണനട്ഠാനേ രതനമണ്ഡപേ കരോന്തി ഫലികത്ഥമ്ഭേ രതനദാമപതിമണ്ഡിതേ, തത്ഥ സബ്ബൂപകരണാനി ഭിക്ഖൂനം പടിജഗ്ഗിതും വട്ടതി.

ലോഹിതങ്കമസാരഗല്ലാ ധോതവിദ്ധാ അനാമാസാ, ഇതരേ ആമാസാ, ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ വട്ടന്തീതി വുത്താ. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘ധോതാപി അധോതാപി സബ്ബസോ അനാമാസാ ന ച സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം.

സബ്ബം ആവുധഭണ്ഡം അനാമാസം, ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ ദീയ്യമാനമ്പി ന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. സത്ഥവണിജ്ജാ നാമ ന വട്ടതി. സുദ്ധധനുദണ്ഡോപി ധനുജിയാപി പതോദോപി അങ്കുസോപി അന്തമസോ വാസിഫരസുആദീനിപി ആവുധസങ്ഖേപേന കതാനി അനാമാസാനി. സചേ കേനചി വിഹാരേ സത്തി വാ തോമരോ വാ ഠപിതോ ഹോതി, വിഹാരം ജഗ്ഗന്തേന ‘‘ഹരന്തൂ’’തി സാമികാനം പേസേതബ്ബം. സചേ ന ഹരന്തി, തം അചാലേന്തേന വിഹാരോ പടിജഗ്ഗിതബ്ബോ. യുദ്ധഭൂമിയം പതിതം അസിം വാ സത്തിം വാ തോമരം വാ ദിസ്വാ പാസാണേന വാ കേനചി വാ അസിം ഭിന്ദിത്വാ സത്ഥകത്ഥായ ഗഹേതും വട്ടതി, ഇതരാനിപി വിയോജേത്വാ കിഞ്ചി സത്ഥകത്ഥായ ഗഹേതും വട്ടതി കിഞ്ചി കത്തരദണ്ഡാദിഅത്ഥായ. ‘‘ഇദം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദീയ്യമാനം പന ‘‘വിനാസേത്വാ കപ്പിയഭണ്ഡം കരിസ്സാമീ’’തി സബ്ബമ്പി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി.

മച്ഛജാലപക്ഖിജാലാദീനിപി ഫലകജാലികാദീനി സരപരിത്താനാനീപി സബ്ബാനി അനാമാസാനി. പരിഭോഗത്ഥായ ലബ്ഭമാനേസു പന ജാലം താവ ‘‘ആസനസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ ഉപരി ബന്ധിസ്സാമി, ഛത്തം വാ വേഠേസ്സാമീ’’തി ഗഹേതും വട്ടതി. സരപരിത്താനം സബ്ബമ്പി ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതി. പരൂപരോധനിവാരണഞ്ഹി ഏതം ന ഉപരോധകരന്തി ഫലകം ദന്തകട്ഠഭാജനം കരിസ്സാമീതി ഗഹേതും വട്ടതി.

ചമ്മവിനദ്ധാനി വീണാഭേരിആദീനി അനാമാസാനി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘ഭേരിസങ്ഘാടോപി വീണാസങ്ഘാടോപി തുച്ഛപോക്ഖരമ്പി മുഖവട്ടിയം ആരോപിതചമ്മമ്പി വീണാദണ്ഡകോപി സബ്ബം അനാമാസ’’ന്തി വുത്തം. ഓനഹിതും വാ ഓനഹാപേതും വാ വാദേതും വാ വാദാപേതും വാ ന ലബ്ഭതിയേവ. ചേതിയങ്ഗണേ പൂജം കത്വാ മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതം ദിസ്വാപി അചാലേത്വാവ അന്തരന്തരേ സമ്മജ്ജിതബ്ബം, കചവരഛഡ്ഡനകാലേ പന കചവരനിയാമേനേവ ഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപിതും വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. ഭണ്ഡമൂലത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിതുമ്പി വട്ടതി. പരിഭോഗത്ഥായ ലബ്ഭമാനേസു പന വീണാദോണികഞ്ച ഭേരിപോക്ഖരഞ്ച ദന്തകട്ഠഭാജനം കരിസ്സാമ ചമ്മം സത്ഥകകോസകന്തി ഏവം തസ്സ തസ്സ പരിക്ഖാരസ്സ ഉപകരണത്ഥായ ഗഹേത്വാ തഥാ തഥാ കാതും വട്ടതി.

പുരാണദുതിയികാവത്ഥു ഉത്താനമേവ. യക്ഖിവത്ഥുസ്മിം സചേപി പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവിയാ കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജതി ഥുല്ലച്ചയമേവ. പണ്ഡകവത്ഥു ച സുത്തിത്ഥിവത്ഥു ച പാകടമേവ. മതിത്ഥിവത്ഥുസ്മിം പാരാജികപ്പഹോനകകാലേ ഥുല്ലച്ചയം, തതോ പരം ദുക്കടം. തിരച്ഛാനഗതവത്ഥുസ്മിം നാഗമാണവികായപി സുപണ്ണമാണവികായപി കിന്നരിയാപി ഗാവിയാപി ദുക്കടമേവ. ദാരുധീതലികാവത്ഥുസ്മിം ന കേവലം ദാരുനാ ഏവ, അന്തമസോ ചിത്തകമ്മലിഖിതേപി ഇത്ഥിരൂപേ ദുക്കടമേവ.

൨൮൨. സമ്പീളനവത്ഥു ഉത്താനത്ഥമേവ. സങ്കമവത്ഥുസ്മിം ഏകപദികസങ്കമോ വാ ഹോതു സകടമഗ്ഗസങ്കമോ വാ, ചാലേസ്സാമീതി പയോഗേ കതമത്തേവ ചാലേതു വാ മാ വാ, ദുക്കടം. മഗ്ഗവത്ഥു പാകടമേവ. രുക്ഖവത്ഥുസ്മിം രുക്ഖോ മഹന്തോ വാ ഹോതു മഹാജമ്ബുപ്പമാണോ ഖുദ്ദകോ വാ, തം ചാലേതും സക്കോതു വാ മാ വാ, പയോഗമത്തേന ദുക്കടം. നാവാവത്ഥുസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ. രജ്ജവത്ഥുസ്മിം യം രജ്ജും ആവിഞ്ഛന്തോ ഠാനാ ചാലേതും സക്കോതി, തത്ഥ ഥുല്ലച്ചയം. യാ മഹാരജ്ജു ഹോതി, ഈസകമ്പി ഠാനാ ന ചലതി, തത്ഥ ദുക്കടം. ദണ്ഡേപി ഏസേവ നയോ. ഭൂമിയം പതിതമഹാരുക്ഖോപി ഹി ദണ്ഡഗ്ഗഹണേനേവ ഇധ ഗഹിതോ. പത്തവത്ഥു പാകടമേവ. വന്ദനവത്ഥുസ്മിം ഇത്ഥീ പാദേ സമ്ബാഹിത്വാ വന്ദിതുകാമാ വാരേതബ്ബാ പാദാ വാ പടിച്ഛാദേതബ്ബാ, നിച്ചലേന വാ ഭവിതബ്ബം. നിച്ചലസ്സ ഹി ചിത്തേന സാദിയതോപി അനാപത്തി. അവസാനേ ഗഹണവത്ഥുപാകടമേവാതി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൮൩. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദം. തത്ഥ ആദിസ്സാതി അപദിസിത്വാ. വണ്ണമ്പി ഭണതീതിആദീനി പരതോ ആവി ഭവിസ്സന്തി. ഛിന്നികാതി ഛിന്നഓത്തപ്പാ. ധുത്തികാതി സഠാ. അഹിരികായോതി നില്ലജ്ജാ. ഉഹസന്തീതി സിതം കത്വാ മന്ദഹസിതം ഹസന്തി. ഉല്ലപന്തീതി ‘‘അഹോ അയ്യോ’’തിആദിനാ നയേന ഉച്ചകരണിം നാനാവിധം പലോഭനകഥം കഥേന്തി. ഉജ്ജഗ്ഘന്തീതി മഹാഹസിതം ഹസന്തി. ഉപ്പണ്ഡേന്തീതി ‘‘പണ്ഡകോ അയം, നായം പുരിസോ’’തിആദിനാ നയേന പരിഹാസം കരോന്തി.

൨൮൫. സാരത്തോതി ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗേന സാരത്തോ. അപേക്ഖവാ പടിബദ്ധചിത്തോതി വുത്തനയമേവ, കേവലം ഇധ വാചസ്സാദരാഗോ യോജേതബ്ബോ. മാതുഗാമം ദുട്ഠുല്ലാഹി വാചാഹീതി ഏത്ഥ അധിപ്പേതം മാതുഗാമം ദസ്സേന്തോ ‘‘മാതുഗാമോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞൂ പടിബലാ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതുന്തി യാ പണ്ഡിതാ സാത്ഥകനിരത്ഥകകഥം അസദ്ധമ്മസദ്ധമ്മപടിസംയുത്തകഥഞ്ച ജാനിതും പടിബലാ, അയം ഇധ അധിപ്പേതാ. യാ പന മഹല്ലികാപി ബാലാ ഏലമൂഗാ അയം ഇധ അനധിപ്പേതാതി ദസ്സേതി.

ഓഭാസേയ്യാതി അവഭാസേയ്യ നാനാപ്പകാരകം അസദ്ധമ്മവചനം വദേയ്യ. യസ്മാ പനേവം ഓഭാസന്തസ്സ യോ സോ ഓഭാസോ നാമ, സോ അത്ഥതോ അജ്ഝാചാരോ ഹോതി രാഗവസേന അഭിഭവിത്വാ സഞ്ഞമവേലം ആചാരോ, തസ്മാ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓഭാസേയ്യാതി അജ്ഝാചാരോ വുച്ചതീ’’തി ആഹ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ യുവാ യുവതിന്തി അത്ഥോ.

ദ്വേ മഗ്ഗേ ആദിസ്സാതിആദി യേനാകാരേന ഓഭാസതോ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ദ്വേ മഗ്ഗേതി വച്ചമഗ്ഗഞ്ച പസ്സാവമഗ്ഗഞ്ച. സേസം ഉദ്ദേസേ താവ പാകടമേവ. നിദ്ദേസേ പന ഥോമേതീതി ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, ന താവ സീസം ഏതി. ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച ഈദിസോ തേന നാമ ഈദിസേന ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദതി, സീസം ഏതി, സങ്ഘാദിസേസോ. വണ്ണേതി പസംസതീതി ഇമാനി പന ഥോമനപദസ്സേവ വേവചനാനി.

ഖുംസേതീതി വാചാപതോദേന ഘട്ടേതി. വമ്ഭേതീതി അപസാദേതി. ഗരഹതീതി ദോസം ദേതി. പരതോ പന പാളിയാ ആഗതേഹി ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീഹി ഏകാദസഹി പദേഹി അഘടിതേ സീസം ന ഏതി, ഘടിതേപി തേസു സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി ഇമേഹി തീഹി ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

ദേഹി മേതി യാചനായപി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം ദേഹീ’’തി ഏവം മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ.

കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതീതിആദീസു ആയാചനവചനേസുപി ഏത്തകേനേവ സീസം ന ഏതി, ‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘തവ മാതരി പസന്നായ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി വാ ആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ.

കഥം ത്വം സാമികസ്സ ദേസീതിആദീസു പുച്ഛാവചനേസുപി മേഥുനധമ്മന്തി വുത്തേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ, ന ഇതരഥാ. ഏവം കിര ത്വം സാമികസ്സ ദേസീതി പടിപുച്ഛാവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

ആചിക്ഖനായ പുട്ഠോ ഭണതീതി ‘‘കഥം ദദമാനാ സാമികസ്സ പിയാ ഹോതീ’’തി ഏവം പുട്ഠോ ആചിക്ഖതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏവം ദേഹി ഏവം ദദമാനാ’’തി വുത്തേപി സീസം ന ഏതി. ‘‘മേഥുനധമ്മം ഏവം ദേഹി ഏവം ഉപനേഹി ഏവം മേഥുനധമ്മം ദദമാനാ ഉപനയമാനാ പിയാ ഹോതീ’’തിആദിനാ പന നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതേയേവ സങ്ഘാദിസേസോ. അനുസാസനീവചനേസുപി ഏസേവ നയോ.

അക്കോസനിദ്ദേസേ – അനിമിത്താസീതി നിമിത്തരഹിതാസി, കുഞ്ചികപണാലിമത്തമേവ തവ ദകസോതന്തി വുത്തം ഹോതി.

നിമിത്തമത്താസീതി തവ ഇത്ഥിനിമിത്തം അപരിപുണ്ണം സഞ്ഞാമത്തമേവാതി വുത്തം ഹോതി. അലോഹിതാതി സുക്ഖസോതാ. ധുവലോഹിതാതി നിച്ചലോഹിതാ കിലിന്നദകസോതാ. ധുവചോളാതി നിച്ചപക്ഖിത്താണിചോളാ, സദാ ആണിചോളകം സേവസീതി വുത്തം ഹോതി. പഗ്ഘരന്തീതി സവന്തീ; സദാ തേ മുത്തം സവതീതി വുത്തം ഹോതി. സിഖരണീതി ബഹിനിക്ഖന്തആണിമംസാ. ഇത്ഥിപണ്ഡകാതി അനിമിത്താവ വുച്ചതി. വേപുരിസികാതി സമസ്സുദാഠികാ പുരിസരൂപാ ഇത്ഥീ. സമ്ഭിന്നാതി സമ്ഭിന്നവച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനാതി ഇത്ഥിനിമിത്തേന ച പുരിസനിമിത്തേന ചാതി ഉഭോഹി ബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതാ.

ഇമേസു ച പന ഏകാദസസു പദേസു സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി ഇമാനിയേവ തീണി പദാനി സുദ്ധാനി സീസം ഏന്തി. ഇതി ഇമാനി ച തീണി പുരിമാനി ച വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപദാനി തീണീതി ഛ പദാനി സുദ്ധാനി ആപത്തികരാനി. സേസാനി അനിമിത്താതിആദീനി ‘‘അനിമിത്തേ മേഥുനധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ‘‘അനിമിത്താസി മേഥുനധമ്മം മേ ദേഹീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന മേഥുനധമ്മേന ഘടിതാനേവ ആപത്തികരാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാനി.

൨൮൬. ഇദാനി യ്വായം ഓതിണ്ണോ വിപരിണതേന ചിത്തേന ഓഭാസതി, തസ്സ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ ആദിസ്സ ഏതേസം വണ്ണഭണനാദീനം വസേന വിത്ഥാരതോ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇത്ഥീ ച ഹോതി ഇത്ഥിസഞ്ഞീ’’തിആദിമാഹ. തേസം അത്ഥോ കായസംസഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അയം പന വിസേസോ – അധക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ അധോ. ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡല ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. ഉബ്ഭക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം. അധോ ജാണുമണ്ഡലന്തി ജാണുമണ്ഡലതോ പട്ഠായ അധോ. അക്ഖകം പന ജാണുമണ്ഡലഞ്ച ഏത്ഥേവ ദുക്കടക്ഖേത്തേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗേ വിയ. ന ഹി ബുദ്ധാ ഗരുകാപത്തിം സാവസേസം പഞ്ഞപേന്തീതി. കായപ്പടിബദ്ധന്തി വത്ഥം വാ പുപ്ഫം വാ ആഭരണം വാ.

൨൮൭. അത്ഥപുരേക്ഖാരസ്സാതി അനിമിത്താതിആദീനം പദാനം അത്ഥം കഥേന്തസ്സ, അട്ഠകഥം വാ സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ.

ധമ്മപുരേക്ഖാരസ്സാതി പാളിം വാചേന്തസ്സ വാ സജ്ഝായന്തസ്സ വാ. ഏവം അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ച പുരക്ഖത്വാ ഭണന്തസ്സ അത്ഥപുരേക്ഖാരസ്സ ച ധമ്മപുരേക്ഖാരസ്സ ച അനാപത്തി.

അനുസാസനിപുരേക്ഖാരസ്സാതി ‘‘ഇദാനിപി അനിമിത്താസി ഉഭത്തോബ്യഞ്ജനാസി അപ്പമാദം ഇദാനി കരേയ്യാസി, യഥാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപാ ന ഹോഹിസീ’’തി ഏവം അനുസിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ഭണന്തസ്സ അനുസാസനിപുരേക്ഖാരസ്സ അനാപത്തി. യോ പന ഭിക്ഖുനീനം പാളിം വാചേന്തോ പകതിവാചനാമഗ്ഗം പഹായ ഹസന്തോ ഹസന്തോ ‘‘സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി പുനപ്പുനം ഭണതി, തസ്സ ആപത്തിയേവ. ഉമ്മത്തകസ്സ അനാപത്തി. ഇധ ആദികമ്മികോ ഉദായിത്ഥേരോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം തിസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ വാചാചിത്തതോ കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി, കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനന്തി.

൨൮൮. വിനീതവത്ഥൂസു ലോഹിതവത്ഥുസ്മിം സോ ഭിക്ഖു ഇത്ഥിയാ ലോഹിതകം നിമിത്തം സന്ധായാഹ – ഇതരാ ന അഞ്ഞാസി, തസ്മാ ദുക്കടം.

കക്കസലോമന്തി രസ്സലോമേഹി ബഹുലോമം. ആകിണ്ണലോമന്തി ജടിതലോമം. ഖരലോമന്തി ഥദ്ധലോമം. ദീഘലോമന്തി അരസ്സലോമം. സബ്ബം ഇത്ഥിനിമിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൨൮൯. വാപിതം ഖോ തേതി അസദ്ധമ്മം സന്ധായാഹ, സാ അസല്ലക്ഖേത്വാ നോ ച ഖോ പടിവുത്തന്തി ആഹ. പടിവുത്തം നാമ ഉദകവപ്പേ ബീജേഹി അപ്പതിട്ഠിതോകാസേ പാണകേഹി വിനാസിതബീജേ വാ ഓകാസേ പുന ബീജം പതിട്ഠാപേത്വാ ഉദകേന ആസിത്തം, ഥലവപ്പേ വിസമപതിതാനം വാ ബീജാനം സമകരണത്ഥായ പുന അട്ഠദന്തകേന സമീകതം, തേസു അഞ്ഞതരം സന്ധായ ഏസാ ആഹ.