പാരാജികകണ്ഡ-അട്ഠകഥാ (ദുതിയോ ഭാഗോ)

൩. തതിയപാരാജികം

തതിയം തീഹി സുദ്ധേന, യം ബുദ്ധേന വിഭാവിതം;

പാരാജികം തസ്സ ദാനി, പത്തോ സംവണ്ണനാക്കമോ.

യസ്മാ തസ്മാ സുവിഞ്ഞേയ്യം, യം പുബ്ബേ ച പകാസിതം;

തം വജ്ജയിത്വാ അസ്സാപി, ഹോതി സംവണ്ണനാ അയം.

പഠമപഞ്ഞത്തിനിദാനവണ്ണനാ

൧൬൨. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായന്തി ഏത്ഥ വേസാലിയന്തി ഏവംനാമകേ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പവത്തവോഹാരേ നഗരേ. തഞ്ഹി നഗരം തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേന വിസാലീഭൂതത്താ ‘‘വേസാലീ’’തി വുച്ചതി. ഇദമ്പി ച നഗരം സബ്ബഞ്ഞുതപ്പത്തേയേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സബ്ബാകാരേന വേപുല്ലം പത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഗോചരഗാമം ദസ്സേത്വാ നിവാസട്ഠാന മാഹ – ‘‘മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായ’’ന്തി. തത്ഥ മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം. ഇദം താദിസം ന ഹോതി, സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനന്തി മഹാവനം. കൂടാഗാരസാലാ പന മഹാവനം നിസ്സായ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോ കത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛദനേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടി വേദിതബ്ബാ.

അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതീതി അനേകേഹി കാരണേഹി അസുഭാകാരസന്ദസ്സനപ്പവത്തം കായവിച്ഛന്ദനിയകഥം കഥേതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ…പേ. … മുത്ത’’ന്തി. കിം വുത്തം ഹോതി? ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സബ്ബാകാരേനപി വിചിനന്തോ ന കോചി കിഞ്ചി മുത്തം വാ മണിം വാ വേളുരിയം വാ അഗരും വാ ചന്ദനം വാ കുങ്കുമം വാ കപ്പൂരം വാ വാസചുണ്ണാദീനി വാ അണുമത്തമ്പി സുചിഭാവം പസ്സതി. അഥ ഖോ പരമദുഗ്ഗന്ധം ജേഗുച്ഛം അസ്സിരീകദസ്സനം കേസലോമാദിനാനപ്പകാരം അസുചിംയേവ പസ്സതി. തസ്മാ ന ഏത്ഥ ഛന്ദോ വാ രാഗോ വാ കരണീയോ. യേപി ഹി ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം ജാതാ കേസാ നാമ, തേപി അസുഭാ ചേവ അസുചിനോ ച പടിക്കൂലാ ച. സോ ച നേസം അസുഭാസുചിപടിക്കൂലഭാവോ വണ്ണതോപി സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ആസയതോപി ഓകാസതോപീതി പഞ്ചഹി കാരണേഹി വേദിതബ്ബോ. ഏവം ലോമാദീനന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮൨) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഭഗവാ ഏകമേകസ്മിം കോട്ഠാസേ പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദേന അനേകപരിയായേന അസുഭകഥം കഥേതി.

അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതീതി ഉദ്ധുമാതകാദിവസേന അസുഭമാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പദഭാജനീയേന തം വിഭജന്തോ വണ്ണേന്തോ സംവണ്ണേന്തോ അസുഭായ വണ്ണം ഭാസതി. അസുഭഭാവനായ വണ്ണം ഭാസതീതി യാ അയം കേസാദീസു വാ ഉദ്ധുമാതകാദീസു വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥൂസു അസുഭാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ ഫാതികമ്മം, തസ്സാ അസുഭഭാവനായ ആനിസംസം ദസ്സേന്തോ വണ്ണം ഭാസതി, ഗുണം പരികിത്തേതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അസുഭഭാവനാഭിയുത്തോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കേസാദീസു വാ വത്ഥൂസു ഉദ്ധുമാതകാദീസു വാ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം പഠമം ഝാനം പടിലഭതി. സോ തം പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതം ചിത്തമഞ്ജൂസം നിസ്സായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം പാപുണാതീ’’തി.

തത്രിമാനി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ദസ ലക്ഖണാനി – പാരിപന്ഥികതോ ചിത്തവിസുദ്ധി, മജ്ഝിമസ്സ സമാധിനിമിത്തസ്സ പടിപത്തി, തത്ഥ ചിത്തപക്ഖന്ദനം, വിസുദ്ധസ്സ ചിത്തസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം, സമഥപ്പടിപന്നസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം, ഏകത്തുപട്ഠാനസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനം, തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാതി.

തത്രായം പാളി – ‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ കോ ആദി, കിം മജ്ഝേ, കിം പരിയോസാനം? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? ആദിസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി – യോ തസ്സ പരിപന്ഥോ തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. യഞ്ച പരിപന്ഥതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, യഞ്ച വിസുദ്ധത്താ ചിത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, യഞ്ച പടിപന്നത്താ തത്ഥ ചിത്തം പക്ഖന്ദതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാവിസുദ്ധി ആദി, ആദിസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘പഠമം ഝാനം ആദികല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, മജ്ഝസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? മജ്ഝസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി – വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപ്പടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. യഞ്ച വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച സമഥപ്പടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, യഞ്ച ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ, മജ്ഝസ്സ ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘പഠമം ഝാനം മജ്ഝേകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച’.

‘‘പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പരിയോസാനസ്സ കതി ലക്ഖണാനി? പരിയോസാനസ്സ ചത്താരി ലക്ഖണാനി – തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ, ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സമ്പഹംസനാ പരിയോസാനം, പരിയോസാനസ്സ ഇമാനി ചത്താരി ലക്ഖണാനി. തേന വുച്ചതി – ‘പഠമം ഝാനം പരിയോസാനകല്യാണഞ്ചേവ ഹോതി ചതുലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച. ‘‘ഏവം തിവിധത്തഗതം ചിത്തം തിവിധകല്യാണകം ദസലക്ഖണസമ്പന്നം വിതക്കസമ്പന്നഞ്ചേവ ഹോതി വിചാരസമ്പന്നഞ്ച പീതിസമ്പന്നഞ്ച സുഖസമ്പന്നഞ്ച ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നഞ്ച സദ്ധാസമ്പന്നഞ്ച വീരിയസമ്പന്നഞ്ച സതിസമ്പന്നഞ്ച സമാധിസമ്പന്നഞ്ച പഞ്ഞാസമ്പന്നഞ്ചാ’’തി (പടി. രോ. ൧.൧൫൮).

ആദിസ്സ ആദിസ്സ അസുഭസമാപത്തിയാ വണ്ണം ഭാസതീതി ‘‘ഏവമ്പി ഇത്ഥമ്പീ’’തി പുനപ്പുനം വവത്ഥാനം കത്വാ ആദിസന്തോ അസുഭസമാപത്തിയാ വണ്ണം ഭാസതി, ആനിസംസം കഥേതി, ഗുണം പരികിത്തേതി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം പടിലീയതി പടികുടതി പടിവട്ടതി, ന സമ്പസാരീയതി, ഉപേക്ഖാ വാ പാടികുല്യതാ വാ സണ്ഠാതി. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടപത്തം വാ ന്ഹാരുദദ്ദുലം വാ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം പടിലീയതി പടികുടതി പടിവട്ടതി, ന സമ്പസാരീയതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേന ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ബഹുലം വിഹരതോ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാ ചിത്തം പടിലീയതി പടികുടതി പടിവട്ടതി, ന സമ്പസാരീയതീ’’തി (അ. നി. ൭.൪൯).

ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസം പടിസല്ലീയിതുന്തി അഹം ഭിക്ഖവേ ഏകം അദ്ധമാസം പടിസല്ലീയിതും നിലീയിതും ഏകോവ ഹുത്വാ വിഹരിതും ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാതി യോ അത്തനാ പയുത്തവാചം അകത്വാ മമത്ഥായ സദ്ധേസു കുലേസു പടിയത്തം പിണ്ഡപാതം നീഹരിത്വാ മയ്ഹം ഉപനാമേതി, തം പിണ്ഡപാതനീഹാരകം ഏകം ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ നമ്ഹി അഞ്ഞേന കേനചി ഭിക്ഖുനാ വാ ഗഹട്ഠേന വാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോതി.

കസ്മാ പന ഏവമാഹാതി? അതീതേ കിര പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ മഹതീഹി ദണ്ഡവാഗുരാഹി അരഞ്ഞം പരിക്ഖിപിത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഏകതോയേവ യാവജീവം മിഗപക്ഖിഘാതകമ്മേന ജീവികം കപ്പേത്വാ നിരയേ ഉപപന്നാ; തേ തത്ഥ പച്ചിത്വാ പുബ്ബേ കതേന കേനചിദേവ കുസലകമ്മേന മനുസ്സേസു ഉപപന്നാ കല്യാണൂപനിസ്സയവസേന സബ്ബേപി ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിംസു; തേസം തതോ മൂലാകുസലകമ്മതോ അവിപക്കവിപാകാ അപരാപരചേതനാ തസ്മിം അദ്ധമാസബ്ഭന്തരേ അത്തൂപക്കമേന ച പരൂപക്കമേന ച ജീവതുപച്ഛേദായ ഓകാസമകാസി, തം ഭഗവാ അദ്ദസ. കമ്മവിപാകോ നാമ ന സക്കാ കേനചി പടിബാഹിതും. തേസു ച ഭിക്ഖൂസു പുഥുജ്ജനാപി അത്ഥി സോതാപന്നസകദാഗാമീഅനാഗാമീഖീണാസവാപി. തത്ഥ ഖീണാസവാ അപ്പടിസന്ധികാ, ഇതരേ അരിയസാവകാ നിയതഗതികാ സുഗതിപരായണാ, പുഥുജ്ജനാനം പന ഗതി അനിയതാ. അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗേന മരണഭയഭീതാ ന സക്ഖിസ്സന്തി ഗതിം വിസോധേതും, ഹന്ദ നേസം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനായ അസുഭകഥം കഥേമി. തം സുത്വാ അത്തഭാവേ വിഗതച്ഛന്ദരാഗതായ ഗതിവിസോധനം കത്വാ സഗ്ഗേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിസ്സന്തി. ഏവം നേസം മമ സന്തികേ പബ്ബജ്ജാ സാത്ഥികാ ഭവിസ്സതീ’’തി.

തതോ തേസം അനുഗ്ഗഹായ അസുഭകഥം കഥേസി കമ്മട്ഠാനസീസേന, നോ മരണവണ്ണസംവണ്ണനാധിപ്പായേന. കഥേത്വാ ച പനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘സചേ മം ഇമം അദ്ധമാസം ഭിക്ഖൂ പസ്സിസ്സന്തി, ‘അജ്ജ ഏകോ ഭിക്ഖു മതോ, അജ്ജ ദ്വേ…പേ… അജ്ജ ദസാ’തി ആഗന്ത്വാ ആഗന്ത്വാ ആരോചേസ്സന്തി. അയഞ്ച കമ്മവിപാകോ ന സക്കാ മയാ വാ അഞ്ഞേന വാ പടിബാഹിതും. സ്വാഹം തം സുത്വാപി കിം കരിസ്സാമി? കിം മേ അനത്ഥകേന അനയബ്യസനേന സുതേന? ഹന്ദാഹം ഭിക്ഖൂനം അദസ്സനം ഉപഗച്ഛാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസം പതിസല്ലീയിതും; നമ്ഹി കേനചി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ അഞ്ഞത്ര ഏകേന പിണ്ഡപാതനീഹാരകേനാ’’തി.

അപരേ പനാഹു – ‘‘പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം ഏവം വത്വാ പടിസല്ലീനോ’’തി. പരേ കിര ഭഗവന്തം ഉപവദിസ്സന്തി – ‘‘അയം ‘സബ്ബഞ്ഞൂ, അഹം സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തീ’തി പടിജാനമാനോ അത്തനോപി സാവകേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘാതേന്തേ നിവാരേതും ന സക്കോതി. കിമഞ്ഞം സക്ഖിസ്സതീ’’തി? തത്ഥ പണ്ഡിതാ വക്ഖന്തി – ‘‘ഭഗവാ പടിസല്ലാനമനുയുത്തോ നയിമം പവത്തിം ജാനാതി, കോചിസ്സ ആരോചയിതാപി നത്ഥി, സചേ ജാനേയ്യ അദ്ധാ നിവാരേയ്യാ’’തി. ഇദം പന ഇച്ഛാമത്തം, പഠമമേവേത്ഥ കാരണം. നാസ്സുധാതി ഏത്ഥ ‘‘അസ്സുധാ’’തി പദപൂരണമത്തേ അവധാരണത്ഥേ വാ നിപാതോ; നേവ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതീതി അത്ഥോ.

അനേകേഹി വണ്ണസണ്ഠാനാദീഹി കാരണേഹി വോകാരോ അസ്സാതി അനേകാകാരവോകാരോ; അനേകാകാരവോകിണ്ണോ അനേകകാരണസമ്മിസ്സോതി വുത്തം ഹോതി. കോ സോ? അസുഭഭാവനാനുയോഗോ, തം അനേകാകാരവോകാരം അസുഭഭാവനാനുയോഗം അനുയുത്താ വിഹരന്തീതി യുത്തപയുത്താ വിഹരന്തി. അട്ടീയന്തീതി സകേന കായേന അട്ടാ ദുക്ഖിതാ ഹോന്തി. ഹരായന്തീതി ലജ്ജന്തി. ജിഗുച്ഛന്തീതി സഞ്ജാതജിഗുച്ഛാ ഹോന്തി. ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി മണ്ഡനകപകതികോ. സീസംന്ഹാതോതി സീസേന സദ്ധിം ന്ഹാതോ. ദഹരോ യുവാതി ചേത്ഥ ദഹരവചനേന പഠമയോബ്ബനഭാവം ദസ്സേതി. പഠമയോബ്ബനേ ഹി സത്താ വിസേസേന മണ്ഡനകജാതികാ ഹോന്തി. സീസംന്ഹാതോതി ഇമിനാ മണ്ഡനാനുയോഗകാലം. യുവാപി ഹി കിഞ്ചി കമ്മം കത്വാ സംകിലിട്ഠസരീരോ ന മണ്ഡനാനുയുത്തോ ഹോതി; സീസംന്ഹാതോ പന സോ മണ്ഡനമേവാനുയുഞ്ജതി. അഹികുണപാദീനി ദട്ഠുമ്പി ന ഇച്ഛതി. സോ തസ്മിം ഖണേ അഹികുണപേന വാ കുക്കുരകുണപേന വാ മനുസ്സകുണപേന വാ കണ്ഠേ ആസത്തേന കേനചിദേവ പച്ചത്ഥികേന ആനേത്വാ കണ്ഠേ ബദ്ധേന പടിമുക്കേന യഥാ അട്ടീയേയ്യ ഹരായേയ്യ ജിഗുച്ഛേയ്യ; ഏവമേവ തേ ഭിക്ഖൂ സകേന കായേന അട്ടീയന്താ ഹരായന്താ ജിഗുച്ഛന്താ സോ വിയ പുരിസോ തം കുണപം വിഗതച്ഛന്ദരാഗതായ അത്തനോ കായം പരിച്ചജിതുകാമാ ഹുത്വാ സത്ഥം ആദായ അത്തനാപി അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേന്തി. ‘‘ത്വം മം ജീവിതാ വോരോപേഹി; അഹം ത’’ന്തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ജീവിതാ വോരോപേന്തി.

മിഗലണ്ഡികമ്പി സമണകുത്തകന്തി മിഗലണ്ഡികോതി തസ്സ നാമം; സമണകുത്തകോതി സമണവേസധാരകോ. സോ കിര സിഖാമത്തം ഠപേത്വാ സീസം മുണ്ഡേത്വാ ഏകം കാസാവം നിവാസേത്വാ ഏകം അംസേ കത്വാ വിഹാരംയേവ ഉപനിസ്സായ വിഘാസാദഭാവേന ജീവതി. തമ്പി മിഗലണ്ഡികം സമണകുത്തകം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദന്തി. സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ. നോതി ഉപയോഗബഹുവചനം, സാധു ആവുസോ അമ്ഹേ ജീവിതാ വോരോപേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച അരിയാ നേവ പാണാതിപാതം കരിംസു ന സമാദപേസും, ന സമനുഞ്ഞാ അഹേസും. പുഥുജ്ജനാ പന സബ്ബമകംസു. ലോഹിതകന്തി ലോഹിതമക്ഖിതം. യേന വഗ്ഗുമുദാനദീതി വഗ്ഗുമതാ ലോകസ്സ പുഞ്ഞസമ്മതാ നദീ. സോപി കിര ‘‘തം പാപം തത്ഥ പവാഹേസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞായ ഗതോ, നദിയാ ആനുഭാവേന അപ്പമത്തകമ്പി പാപം പഹീനം നാമ നത്ഥി.

൧൬൩. അഹുദേവ കുക്കുച്ചന്തി തേസു കിര ഭിക്ഖൂസു കേനചിപി കായവികാരോ വാ വചീവികാരോ വാ ന കതോ, സബ്ബേ സതാ സമ്പജാനാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന നിപജ്ജിംസു. തം അനുസ്സരതോ തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസിയേവ. അഹു വിപ്പടിസാരോതി തസ്സേവ കുക്കുച്ചസ്സ സഭാവനിയമനത്ഥമേതം വുത്തം. വിപ്പടിസാരകുക്കുച്ചം അഹോസി, ന വിനയകുക്കുച്ചന്തി. അലാഭാ വത മേതിആദി കുക്കുച്ചസ്സ പവത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ അലാഭാ വത മേതി ആയതിം ദാനി മമ ഹിതസുഖലാഭാ നാമ നത്ഥീതി അനുത്ഥുനാതി. ‘‘ന വത മേ ലാഭാ’’തിഇമിനാ പന തമേവത്ഥം ദള്ഹം കരോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേപി കോചി ‘‘ലാഭാ തേ’’തി വദേയ്യ, തം മിച്ഛാ, ന വത മേ ലാഭാതി. ദുല്ലദ്ധം വത മേതി കുസലാനുഭാവേന ലദ്ധമ്പി ഇദം മനുസ്സത്തം ദുല്ലദ്ധം വത മേ. ന വത മേ സുലദ്ധന്തിഇമിനാ പന തമേവത്ഥം ദള്ഹം കരോതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – സചേപി കോചി ‘‘സുലദ്ധം തേ’’തി വദേയ്യ, തം മിച്ഛാ; ന വത മേ സുലദ്ധന്തി. അപുഞ്ഞം പസുതന്തി അപുഞ്ഞം ഉപചിതം ജനിതം വാ. കസ്മാതി ചേ? യോഹം ഭിക്ഖൂ…പേ… വോരോപേസിന്തി. തസ്സത്ഥോ – യോ അഹം സീലവന്തേ തായ ഏവ സീലവന്തതായ കല്യാണധമ്മേ ഉത്തമധമ്മേ സേട്ഠധമ്മേ ഭിക്ഖൂ ജീവിതാ വോരോപേസിന്തി.

അഞ്ഞതരാ മാരകായികാതി നാമവസേന അപാകടാ ഏകാ ഭുമ്മദേവതാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മാരപക്ഖികാ മാരസ്സനുവത്തികാ ‘‘ഏവമയം മാരധേയ്യം മാരവിസയം നാതിക്കമിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സബ്ബാഭരണവിഭൂസിതാ ഹുത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവം ദസ്സയമാനാ അഭിജ്ജമാനേ ഉദകേ പഥവീതലേ ചങ്കമമാനാ വിയ ആഗന്ത്വാ മിഗലണ്ഡികം സമണകുത്തകം ഏതദവോച. സാധു സാധൂതി സമ്പഹംസനത്ഥേ നിപാതോ; തസ്മാ ഏവ ദ്വിവചനം കതം. അതിണ്ണേ താരേസീതി സംസാരതോ അതിണ്ണേ ഇമിനാ ജീവിതാവോരോപനേന താരേസി പരിമോചേസീതി. അയം കിര ഏതിസ്സാ ദേവതായ ബാലായ ദുമ്മേധായ ലദ്ധി ‘‘യേ ന മതാ, തേ സംസാരതോ ന മുത്താ. യേ മതാ, തേ മുത്താ’’തി. തസ്മാ സംസാരമോചകമിലക്ഖാ വിയ ഏവംലദ്ധികാ ഹുത്വാ തമ്പി തത്ഥ നിയോജേന്തീ ഏവമാഹ. അഥ ഖോ മിഗലണ്ഡികോ സമണകുത്തകോ താവ ഭുസം ഉപ്പന്നവിപ്പടിസാരോപി തം ദേവതായ ആനുഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അയം ദേവതാ ഏവമാഹ – അദ്ധാ ഇമിനാ അത്ഥേന ഏവമേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ‘‘ലാഭാ കിര മേ’’തിആദീനി പരികിത്തയന്തോ. വിഹാരേന വിഹാരം പരിവേണേന പരിവേണം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേതീതി തം തം വിഹാരഞ്ച പരിവേണഞ്ച ഉപസങ്കമിത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂ ഏവം വദതി – ‘‘കോ അതിണ്ണോ, കം താരേമീ’’തി?

ഹോതിയേവ ഭയന്തി മരണം പടിച്ച ചിത്തുത്രാസോ ഹോതി. ഹോതി ഛമ്ഭിതത്തന്തി ഹദയമംസം ആദിം കത്വാ തസ്മാ സരീരചലനം ഹോതി; അതിഭയേന ഥദ്ധസരീരത്തന്തിപി ഏകേ, ഥമ്ഭിതത്തഞ്ഹി ഛമ്ഭിതത്തന്തി വുച്ചതി. ലോമഹംസോതി ഉദ്ധംഠിതലോമതാ, ഖീണാസവാ പന സത്തസുഞ്ഞതായ സുദിട്ഠത്താ മരണകസത്തമേവ ന പസ്സന്തി, തസ്മാ തേസം സബ്ബമ്പേതം നാഹോസീതി വേദിതബ്ബം. ഏകമ്പി ഭിക്ഖും ദ്വേപി…പേ… സട്ഠിമ്പി ഭിക്ഖൂ ഏകാഹേന ജീവിതാ വോരോപേസീതി ഏവം ഗണനവസേന സബ്ബാനിപി താനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ജീവിതാ വോരോപേസി.

൧൬൪. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി തേസം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ജീവിതക്ഖയപത്തഭാവം ഞത്വാ തതോ ഏകീഭാവതോ വുട്ഠിതോ ജാനന്തോപി അജാനന്തോ വിയ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി. കിം നു ഖോ ആനന്ദ തനുഭൂതോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി ആനന്ദ ഇതോ പുബ്ബേ ബഹൂ ഭിക്ഖൂ ഏകതോ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി, ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം ഗണ്ഹന്തി സജ്ഝായന്തി, ഏകപജ്ജോതോ വിയ ആരാമോ ദിസ്സതി, ഇദാനി പന അദ്ധമാസമത്തസ്സ അച്ചയേന തനുഭൂതോ വിയ തനുകോ മന്ദോ അപ്പകോ വിരളവിരളോ വിയ ജാതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. കിന്നു ഖോ കാരണം, കിം ദിസാസു പക്കന്താ ഭിക്ഖൂതി?

അഥായസ്മാ ആനന്ദോ കമ്മവിപാകേന തേസം ജീവിതക്ഖയപ്പത്തിം അസല്ലക്ഖേന്തോ അസുഭകമ്മട്ഠാനാനുയോഗപച്ചയാ പന സല്ലക്ഖേന്തോ ‘‘തഥാ ഹി പന ഭന്തേ ഭഗവാ’’തിആദിം വത്വാ ഭിക്ഖൂനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ അഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനം യാചന്തോ ‘‘സാധു ഭന്തേ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സാധു ഭന്തേ ഭഗവാ അഞ്ഞം കാരണം ആചിക്ഖതു, യേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹേയ്യ; മഹാസമുദ്ദം ഓരോഹണതിത്ഥാനി വിയ ഹി അഞ്ഞാനിപി ദസാനുസ്സതിദസകസിണചതുധാതുവവത്ഥാനബ്രഹ്മവിഹാരാനാപാനസതിപ്പഭേദാനി ബഹൂനി നിബ്ബാനോരോഹണകമ്മട്ഠാനാനി സന്തി. തേസു ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ സമസ്സാസേത്വാ അഞ്ഞതരം കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതൂതി അധിപ്പായോ.

അഥ ഭഗവാ തഥാ കാതുകാമോ ഥേരം ഉയ്യോജേന്തോ ‘‘തേനഹാനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേസാലിം ഉപനിസ്സായാതി വേസാലിം ഉപനിസ്സായ സമന്താ ഗാവുതേപി അദ്ധയോജനേപി യാവതികാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, തേ സബ്ബേ സന്നിപാതേഹീതി അത്ഥോ. തേ സബ്ബേ ഉപട്ഠാനസാലായം സന്നിപാതേത്വാതി അത്തനാ ഗന്തും യുത്തട്ഠാനം സയം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ദഹരഭിക്ഖൂ പഹിണിത്വാ മുഹുത്തേനേവ അനവസേസേ ഭിക്ഖൂ ഉപട്ഠാനസാലായം സമൂഹം കത്വാ. യസ്സ ദാനി ഭന്തേ ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സന്നിപതിതോ ഏസ കാലോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മകഥം കാതും, അനുസാസനിം ദാതും, ഇദാനി യസ്സ തുമ്ഹേ കാലം ജാനാഥ, തം കത്തബ്ബന്തി.

ആനാപാനസ്സതിസമാധികഥാ

൧൬൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – അയമ്പി ഖോ ഭിക്ഖവേതി ആമന്തേത്വാ ച പന ഭിക്ഖൂനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ പുബ്ബേ ആചിക്ഖിതഅസുഭകമ്മട്ഠാനതോ അഞ്ഞം പരിയായം ആചിക്ഖന്തോ ‘‘ആനാപാനസ്സതിസമാധീ’’തി ആഹ.

ഇദാനി യസ്മാ ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സന്തപണീതകമ്മട്ഠാനദസ്സനത്ഥമേവ അയം പാളി വുത്താ, തസ്മാ അപരിഹാപേത്വാ അത്ഥയോജനാക്കമം ഏത്ഥ വണ്ണനം കരിസ്സാമി. തത്ര ‘‘അയമ്പി ഖോ ഭിക്ഖവേ’’തി ഇമസ്സ താവ പദസ്സ അയം യോജനാ – ഭിക്ഖവേ ന കേവലം അസുഭഭാവനായേവ കിലേസപ്പഹാനായ സംവത്തതി, അപിച അയമ്പി ഖോ ആനാപാനസ്സതിസമാധി…പേ… വൂപസമേതീതി.

അയം പനേത്ഥ അത്ഥവണ്ണനാ – ആനാപാനസ്സതീതി അസ്സാസപസ്സാസപരിഗ്ഗാഹികാ സതി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം –

‘‘ആനന്തി അസ്സാസോ, നോ പസ്സാസോ. അപാനന്തി പസ്സാസോ, നോ അസ്സാസോ. അസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി, പസ്സാസവസേന ഉപട്ഠാനം സതി. യോ അസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതി, യോ പസ്സസതി തസ്സുപട്ഠാതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൦).

സമാധീതി തായ ആനാപാനപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സദ്ധിം ഉപ്പന്നാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ; സമാധിസീസേന ചായം ദേസനാ, ന സതിസീസേന. തസ്മാ ആനാപാനസ്സതിയാ യുത്തോ സമാധി ആനാപാനസ്സതിസമാധി, ആനാപാനസ്സതിയം വാ സമാധി ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ വഡ്ഢിതോ ച. ബഹുലീകതോതി പുനപ്പുനം കതോ. സന്തോ ചേവ പണീതോ ചാതി സന്തോ ചേവ പണീതോ ചേവ, ഉഭയത്ഥ ഏവസദ്ദേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ. കിം വുത്തം ഹോതി? അയഞ്ഹി യഥാ അസുഭകമ്മട്ഠാനം കേവലം പടിവേധവസേന സന്തഞ്ച പണീതഞ്ച ഓളാരികാരമ്മണത്താ പന പടികൂലാരമ്മണത്താ ച ആരമ്മണവസേന നേവ സന്തം ന പണീതം, ന ഏവം കേനചി പരിയായേന അസന്തോ വാ അപ്പണീതോ വാ, അപിച ഖോ ആരമ്മണസന്തതായപി സന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ പടിവേധസങ്ഖാതഅങ്ഗസന്തതായപി ആരമ്മണപ്പണീതതായപി പണീതോ അതിത്തികരോ അങ്ഗപ്പണീതതായപീതി. തേന വുത്തം – ‘‘സന്തോ ചേവ പണീതോ ചാ’’തി.

അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോതി ഏത്ഥ പന നാസ്സ സേചനന്തി അസേചനകോ അനാസിത്തകോ അബ്ബോകിണ്ണോ പാടേക്കോ ആവേണികോ, നത്ഥേത്ഥ പരികമ്മേന വാ ഉപചാരേന വാ സന്തതാ ആദിമനസികാരതോ പഭുതി അത്തനോ സഭാവേനേവ സന്തോ ച പണീതോ ചാതി അത്ഥോ. കേചി പന അസേചനകോതി അനാസിത്തകോ ഓജവന്തോ സഭാവേനേവ മധുരോതി വദന്തി. ഏവമയം അസേചനകോ ച അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ കായികചേതസികസുഖപ്പടിലാഭായ സംവത്തനതോ സുഖോ ച വിഹാരോതി വേദിതബ്ബോ.

ഉപ്പന്നുപ്പന്നേതി അവിക്ഖമ്ഭിതേ അവിക്ഖമ്ഭിതേ. പാപകേതി ലാമകേ. അകുസലേ ധമ്മേതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതേ ധമ്മേ. ഠാനസോ അന്തരധാപേതീതി ഖണേനേവ അന്തരധാപേതി വിക്ഖമ്ഭേതി. വൂപസമേതീതി സുട്ഠു ഉപസമേതി, നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ വാ അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുഡ്ഢിപ്പതോ സമുച്ഛിന്ദതി പടിപ്പസ്സമ്ഭേതീതിപി അത്ഥോ.

സേയ്യഥാപീതി ഓപമ്മനിദസ്സനമേതം. ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേതി ആസാള്ഹമാസേ. ഊഹതം രജോജല്ലന്തി അദ്ധമാസേ വാതാതപസുക്ഖായ ഗോമഹിംസാദിപാദപ്പഹാരസമ്ഭിന്നായ പഥവിയാ ഉദ്ധം ഹതം ഊഹതം ആകാസേ സമുട്ഠിതം രജഞ്ച രേണുഞ്ച. മഹാ അകാലമേഘോതി സബ്ബം നഭം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉട്ഠിതോ ആസാള്ഹജുണ്ഹപക്ഖേ സകലം അദ്ധമാസം വസ്സനകമേഘോ. സോ ഹി അസമ്പത്തേ വസ്സകാലേ ഉപ്പന്നത്താ അകാലമേഘോതി ഇധാധിപ്പേതോ. ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീതി ഖണേനേവ അദസ്സനം നേതി, പഥവിയം സന്നിസീദാപേതി. ഏവമേവ ഖോതി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനമേതം. തതോ പരം വുത്തനയമേവ.

ഇദാനി കഥം ഭാവിതോ ച ഭിക്ഖവേ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി ഏത്ഥ കഥന്തി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനം നാനപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഭാവിതോ ച ഭിക്ഖവേ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി നാനപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതുകമ്യതായ പുട്ഠധമ്മനിദസ്സനം. ഏസ നയോ ദുതിയപദേപി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ കേനപകാരേന കേനാകാരേന കേന വിധിനാ ഭാവിതോ ആനാപാനസ്സതിസമാധി കേനപകാരേന ബഹുലീകതോ സന്തോ ചേവ…പേ… വൂപസമേതീതി.

ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരേന്തോ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂതി ഭിക്ഖവേ ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. അയഞ്ഹേത്ഥ ഇധസദ്ദോ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപടിസേധനോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯). തേന വുത്തം – ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖൂ’’തി.

അരഞ്ഞഗതോ വാ…പേ… സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാതി ഇദമസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാനുരൂപസേനാസനപരിഗ്ഗഹപരിദീപനം. ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ദീഘരത്തം രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു അനുവിസടം ചിത്തം ആനാപാനസ്സതിസമാധിആരമ്മണം അഭിരുഹിതും ന ഇച്ഛതി. കൂടഗോണയുത്തരഥോ വിയ ഉപ്പഥമേവ ധാവതി. തസ്മാ സേയ്യഥാപി നാമ ഗോപോ കൂടധേനുയാ സബ്ബം ഖീരം പിവിത്വാ വഡ്ഢിതം കൂടവച്ഛം ദമേതുകാമോ ധേനുതോ അപനേത്വാ ഏകമന്തേ മഹന്തം ഥമ്ഭം നിഖണിത്വാ തത്ഥ യോത്തേന ബന്ധേയ്യ. അഥസ്സ സോ വച്ഛോ ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫന്ദിത്വാ പലായിതും അസക്കോന്തോ തമേവ ഥമ്ഭം ഉപനിസീദേയ്യ വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ വാ; ഏവമേവ ഇമിനാപി ഭിക്ഖുനാ ദീഘരത്തം രൂപാരമ്മണാദിരസപാനവഡ്ഢിതം ദുട്ഠചിത്തം ദമേതുകാമേന രൂപാദിആരമ്മണതോ അപനേത്വാ അരഞ്ഞം വാ…പേ… സുഞ്ഞാഗാരം വാ പവേസേത്വാ തത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസഥമ്ഭേ സതിയോത്തേന ബന്ധിതബ്ബം. ഏവമസ്സ തം ചിത്തം ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫന്ദിത്വാപി പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണം അലഭമാനം സതിയോത്തം ഛിന്ദിത്വാ പലായിതും അസക്കോന്തം തമേവാരമ്മണം ഉപചാരപ്പനാവസേന ഉപനിസീദതി ചേവ ഉപനിപജ്ജതി ച. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യഥാ ഥമ്ഭേ നിബന്ധേയ്യ, വച്ഛം ദമ്മം നരോ ഇധ;

ബന്ധേയ്യേവം സകം ചിത്തം, സതിയാരമ്മണേ ദള്ഹ’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

ഏവമസ്സേതം സേനാസനം ഭാവനാനുരൂപം ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇദമസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമആധിഭാവനാനുരൂപസേനാസനപരിഗ്ഗഹപരിദീപന’’ന്തി.

അഥ വാ യസ്മാ ഇദം കമ്മട്ഠാനപ്പഭേദേ മുദ്ധഭൂതം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഇത്ഥിപുരിസഹത്ഥിഅസ്സാദിസദ്ദസമാകുലം ഗാമന്തം അപരിച്ചജിത്വാ ന സുകരം സമ്പാദേതും, സദ്ദകണ്ടകത്താ ഝാനസ്സ. അഗാമകേ പന അരഞ്ഞേ സുകരം യോഗാവചരേന ഇദം കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ ച പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം സമ്പാപുണിതും, തസ്മാസ്സ അനുരൂപംസേനാസനം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തിആദിമാഹ.

വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഹി ഭഗവാ, സോ യഥാ വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ നഗരഭൂമിം പസ്സിത്വാ സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ ‘‘ഏത്ഥ നഗരം മാപേഥാ’’തി ഉപദിസതി, സോത്ഥിനാ ച നഗരേ നിട്ഠിതേ രാജകുലതോ മഹാസക്കാരം ലഭതി; ഏവമേവ യോഗാവചരസ്സ അനുരൂപസേനാസനം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഏത്ഥ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബന്തി ഉപദിസതി. തതോ തത്ഥ കമ്മട്ഠാനം അനുയുത്തേന യോഗിനാ കമേന അരഹത്തേ പത്തേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ’’തി മഹന്തം സക്കാരം ലഭതി. അയം പന ഭിക്ഖു ‘‘ദീപിസദിസോ’’തി വുച്ചതി. യഥാ ഹി മഹാദീപിരാജാ അരഞ്ഞേ തിണഗഹനം വാ വനഗഹനം വാ പബ്ബതഗഹനം വാ നിസ്സായ നിലീയിത്വാ വനമഹിംസഗോകണ്ണസൂകരാദയോ മിഗേ ഗണ്ഹാതി; ഏവമേവായം അരഞ്ഞാദീസു കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ ഭിക്ഖു യഥാക്കമേന സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗേ ചേവ അരിയഫലഞ്ച ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതീ മിഗേ;

തഥേവായം ബുദ്ധപുത്തോ, യുത്തയോഗോ വിപസ്സകോ;

അരഞ്ഞം പവിസിത്വാന, ഗണ്ഹാതി ഫലമുത്തമ’’ന്തി. (മി. പ. ൬.൧.൫);

തേനസ്സ പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിം അരഞ്ഞസേനാസനം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അരഞ്ഞഗതോ വാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അരഞ്ഞഗതോ വാതി അരഞ്ഞന്തി ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) ച ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൩) ച ഏവം വുത്തലക്ഖണേസു അരഞ്ഞേസു അനുരൂപം യംകിഞ്ചി പവിവേകസുഖം അരഞ്ഞം ഗതോ. രുക്ഖമൂലഗതോ വാതി രുക്ഖസമീപം ഗതോ. സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാതി സുഞ്ഞം വിവിത്തോകാസം ഗതോ. ഏത്ഥ ച ഠപേത്വാ അരഞ്ഞഞ്ച രുക്ഖമൂലഞ്ച അവസേസസത്തവിധസേനാസനഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോതി വത്തും വട്ടതി. ഏവമസ്സ ഉതുത്തയാനുകൂലം ധാതുചരിയാനുകൂലഞ്ച ആനാപാനസ്സതിഭാവനാനുരൂപം സേനാസനം ഉപദിസിത്വാ അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികം സന്തമിരിയാപഥം ഉപദിസന്തോ ‘‘നിസീദതീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസുഖതം ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായഞ്ച ദസ്സേന്തോ ‘‘പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ആഭുജിത്വാതി ആബന്ധിത്വാ. ഉജും കായം പണിധായാതി ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ, അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകേ കോടിയാ കോടിം പടിപാദേത്വാ. ഏവഞ്ഹി നിസിന്നസ്സ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ന പണമന്തി. അഥസ്സ യാ തേസം പണമനപ്പച്ചയാ ഖണേ ഖണേ വേദനാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. താസു അനുപ്പജ്ജമാനാസു ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. കമ്മട്ഠാനം ന പരിപതതി. വുഡ്ഢിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി.

പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖം സതിം ഠപയിത്വാ. അഥ വാ ‘‘പരീ’’തി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ; ‘‘മുഖ’’ന്തി നിയ്യാനട്ഠോ; ‘‘സതീ’’തി ഉപട്ഠാനട്ഠോ; തേന വുച്ചതി – ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി. ഏവം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൪-൧൬൫) വുത്തനയേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്രായം സങ്ഖേപോ – ‘‘പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിം കത്വാ’’തി. സോ സതോവ അസ്സസതീതി സോ ഭിക്ഖു ഏവം നിസീദിത്വാ ഏവഞ്ച സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ തം സതിം അവിജഹന്തോ സതോഏവ അസ്സസതി, സതോ പസ്സസതി, സതോകാരീ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി യേഹാകാരേഹി സതോകാരീ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ ‘‘ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ’’തിആദിമാഹ. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം – ‘‘സോ സതോവ അസ്സസതി, സതോ പസ്സസതീ’’തി ഏതസ്സേവ വിഭങ്ഗേ –

‘‘ബാത്തിംസായ ആകാരേഹി സതോകാരീ ഹോതി. ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോകാരീ ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന…പേ… പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേന പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സതോകാരീ ഹോതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൫).

തത്ഥ ദീഘം വാ അസ്സസന്തോതി ദീഘം വാ അസ്സാസം പവത്തേന്തോ. ‘‘അസ്സാസോ’’തി ബഹി നിക്ഖമനവാതോ. ‘‘പസ്സാസോ’’തി അന്തോ പവിസനവാതോ. സുത്തന്തട്ഠകഥാസു പന ഉപ്പടിപാടിയാ ആഗതം.

തത്ഥ സബ്ബേസമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനകാലേ പഠമം അബ്ഭന്തരവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി. പച്ഛാ ബാഹിരവാതോ സുഖുമം രജം ഗഹേത്വാ അബ്ഭന്തരം പവിസന്തോ താലും ആഹച്ച നിബ്ബായതി. ഏവം താവ അസ്സാസപസ്സാസാ വേദിതബ്ബാ. യാ പന തേസം ദീഘരസ്സതാ, സാ അദ്ധാനവസേന വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഹി ഓകാസദ്ധാനം ഫരിത്വാ ഠിതം ഉദകം വാ വാലികാ വാ ‘‘ദീഘമുദകം ദീഘാ വാലികാ, രസ്സമുദകം രസ്സാ വാലികാ’’തി വുച്ചതി. ഏവം ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി അസ്സാസപസ്സാസാ ഹത്ഥിസരീരേ അഹിസരീരേ ച തേസം അത്തഭാവസങ്ഖാതം ദീഘം അദ്ധാനം സണികം പൂരേത്വാ സണികമേവ നിക്ഖമന്തി, തസ്മാ ‘‘ദീഘാ’’തി വുച്ചന്തി. സുനഖസസാദീനം അത്തഭാവസങ്ഖാതം രസ്സം അദ്ധാനം സീഘം പൂരേത്വാ സീഘമേവ നിക്ഖമന്തി, തസ്മാ ‘‘രസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. മനുസ്സേസു പന കേചി ഹത്ഥിഅഹിആദയോ വിയ കാലദ്ധാനവസേന ദീഘം അസ്സസന്തി ച പസ്സസന്തി ച. കേചി സുനഖസസാദയോ വിയ രസ്സം. തസ്മാ തേസം കാലവസേന ദീഘമദ്ധാനം നിക്ഖമന്താ ച പവിസന്താ ച തേ ദീഘാ. ഇത്തരമദ്ധാനം നിക്ഖമന്താ ച പവിസന്താ ച ‘‘രസ്സാ’’തി വേദിതബ്ബാ. തത്രായം ഭിക്ഖു നവഹാകാരേഹി ദീഘം അസ്സസന്തോ ച പസ്സസന്തോ ച ‘‘ദീഘം അസ്സസാമി പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി. ഏവം പജാനതോ ചസ്സ ഏകേനാകാരേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ സമ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബാ. യഥാഹ പടിസമ്ഭിദായം –

‘‘കഥം ദീഘം അസ്സസന്തോ ‘ദീഘം അസ്സസാമീ’തി പജാനാതി, ദീഘം പസ്സസന്തോ ‘ദീഘം പസ്സസാമീ’തി പജാനാതി? ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, ദീഘം പസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി; ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം പസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ പസ്സസതി, ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. ഛന്ദവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി; പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതി, പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം പസ്സാസം…പേ… ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതിപി പസ്സസതിപി. പാമോജ്ജവസേന തതോ സുഖുമതരം ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ അസ്സസതോപി പസ്സസതോപി ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാ ചിത്തം വിവത്തതി, ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതി. ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹി ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ; ഉപട്ഠാനം സതി; അനുപസ്സനാ ഞാണം; കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി; സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൬൬).

ഏസേവ നയോ രസ്സപദേപി. അയം പന വിസേസോ – ‘‘യഥാ ഏത്ഥ ‘ദീഘം അസ്സാസം അദ്ധാനസങ്ഖാതേ’തി വുത്തം; ഏവമിധ ‘രസ്സം അസ്സാസം ഇത്തരസങ്ഖാതേ അസ്സസതീ’’തി ആഗതം. തസ്മാ തസ്സ വസേന യാവ ‘‘തേന വുച്ചതി കായേ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ’’തി താവ യോജേതബ്ബം. ഏവമയം അദ്ധാനവസേന ഇത്തരവസേന ച ഇമേഹാകാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസേ പജാനന്തോ ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ‘‘ദീഘം അസ്സസാമീ’’തി പജാനാതി…പേ… രസ്സം വാ പസ്സസന്തോ ‘‘രസ്സം പസ്സസാമീ’’തി പജാനാതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവം പജാനതോ ചസ്സ –

‘‘ദീഘോ രസ്സോ ച അസ്സാസോ;

പസ്സാസോപി ച താദിസോ;

ചത്താരോ വണ്ണാ വത്തന്തി;

നാസികഗ്ഗേവ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൯; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമി…പേ… പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി സകലസ്സ അസ്സാസകായസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ ‘‘അസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. സകലസ്സ പസ്സാസകായസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ ‘‘പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി. ഏവം വിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന അസ്സസതി ചേവ പസ്സസതി ച; തസ്മാ ‘‘അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതീതി വുച്ചതി. ഏകസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ചുണ്ണവിചുണ്ണവിസടേ അസ്സാസകായേ പസ്സാസകായേ വാ ആദി പാകടോ ഹോതി, ന മജ്ഝപരിയോസാനം. സോ ആദിമേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, മജ്ഝപരിയോസാനേ കിലമതി. ഏകസ്സ മജ്ഝം പാകടം ഹോതി, ന ആദിപരിയോസാനം. സോ മജ്ഝമേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ആദിപരിയോസാനേ കിലമതി. ഏകസ്സ പരിയോസാനം പാകടം ഹോതി, ന ആദിമജ്ഝം. സോ പരിയോസാനംയേവ പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ആദിമജ്ഝേ കിലമതി. ഏകസ്സ സബ്ബമ്പി പാകടം ഹോതി, സോ സബ്ബമ്പി പരിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി, ന കത്ഥചി കിലമതി. താദിസേന ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമി…പേ… പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി.

തത്ഥ സിക്ഖതീതി ഏവം ഘടതി വായമതി. യോ വാ തഥാഭൂതസ്സ സംവരോ; അയമേത്ഥ അധിസീലസിക്ഖാ. യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി; അയം അധിചിത്തസിക്ഖാ. യാ തഥാഭൂതസ്സ പഞ്ഞാ; അയം അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി. ഇമാ തിസ്സോ സിക്ഖായോ തസ്മിം ആരമ്മണേ തായ സതിയാ തേന മനസികാരേന സിക്ഖതി ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ യസ്മാ പുരിമനയേ കേവലം അസ്സസിതബ്ബം പസ്സസിതബ്ബമേവ ച, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതബ്ബം; ഇതോ പട്ഠായ പന ഞാണുപ്പാദനാദീസു യോഗോ കരണീയോ. തസ്മാ തത്ഥ ‘‘അസ്സസാമീതി പജാനാതി പസ്സസാമീതി പജാനാതി’’ച്ചേവ വത്തമാനകാലവസേന പാളിം വത്വാ ഇതോ പട്ഠായ കത്തബ്ബസ്സ ഞാണുപ്പാദനാദിനോ ആകാരസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന അനാഗതവചനവസേന പാളി ആരോപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമി…പേ… പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി ഓളാരികം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി.

തത്രേവം ഓളാരികസുഖുമതാ ച പസ്സദ്ധി ച വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ കായോ ച ചിത്തഞ്ച സദരഥാ ഹോന്തി. ഓളാരികാനം കായചിത്താനം ഓളാരികത്തേ അവൂപസന്തേ അസ്സാസപസ്സാസാപി ഓളാരികാ ഹോന്തി, ബലവതരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, നാസികാ നപ്പഹോതി, മുഖേന അസ്സസന്തോപി പസ്സസന്തോപി തിട്ഠതി. യദാ പനസ്സ കായോപി ചിത്തമ്പി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി, തദാ തേ സന്താ ഹോന്തി വൂപസന്താ. തേസു വൂപസന്തേസു അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്താ ഹോന്തി. സേയ്യഥാപി പുരിസസ്സ ധാവിത്വാ പബ്ബതാ വാ ഓരോഹിത്വാ മഹാഭാരം വാ സീസതോ ഓരോപേത്വാ ഠിതസ്സ ഓളാരികാ അസ്സാസപസ്സാസാ ഹോന്തി, നാസികാ നപ്പഹോതി, മുഖേന അസ്സസന്തോപി പസ്സസന്തോപി തിട്ഠതി. യദാ പനേസ തം പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച അല്ലസാടകം ഹദയേ കത്വാ സീതായ ഛായായ നിപന്നോ ഹോതി, അഥസ്സ തേ അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമാ ഹോന്തി, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ നത്ഥീ’’തി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്താ. ഏവമേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ കായോ ച…പേ… വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്താ ഹോന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? തഥാ ഹിസ്സ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ ‘‘ഓളാരികോളാരികേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേമീ’’തി ആഭോഗസമന്നാഹാരമനസികാരപച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥി, പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പന അത്ഥി. തേനസ്സ അപരിഗ്ഗഹിതകാലതോ പരിഗ്ഗഹിതകാലേ കായസങ്ഖാരോ സുഖുമോ ഹോതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സാരദ്ധേ കായേ ചിത്തേ ച, അധിമത്തം പവത്തതി;

അസാരദ്ധമ്ഹി കായമ്ഹി, സുഖുമം സമ്പവത്തതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨൦; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

പരിഗ്ഗഹേപി ഓളാരികോ, പഠമജ്ഝാനൂപചാരേ സുഖുമോ; തസ്മിമ്പി ഓളാരികോ പഠമജ്ഝാനേ സുഖുമോ. പഠമജ്ഝാനേ ച ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, ദുതിയജ്ഝാനേ സുഖുമോ. ദുതിയജ്ഝാനേ ച തതിയജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, തതിയജ്ഝാനേ സുഖുമോ. തതിയജ്ഝാനേ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനേ അതിസുഖുമോ അപ്പവത്തിമേവ പാപുണാതി. ഇദം താവ ദീഘഭാണകസംയുത്തഭാണകാനം മതം.

മജ്ഝിമഭാണകാ പന ‘‘പഠമജ്ഝാനേ ഓളാരികോ, ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ സുഖുമോ’’തി ഏവം ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനതോ ഉപരൂപരിജ്ഝാനൂപചാരേപി സുഖുമതരം ഇച്ഛന്തി. സബ്ബേസംയേവ പന മതേന അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ പഠമജ്ഝാനൂപചാരേ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനൂപചാരേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. അയം താവ സമഥേ നയോ.

വിപസ്സനായം പന അപരിഗ്ഗഹേ പവത്തോ കായസങ്ഖാരോ ഓളാരികോ, മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, ഉപാദാരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, സകലരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, അരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, സപ്പച്ചയനാമരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ. സോപി ഓളാരികോ, ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ സുഖുമോ. സോപി ദുബ്ബലവിപസ്സനായ ഓളാരികോ, ബലവവിപസ്സനായ സുഖുമോ. തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമേന പച്ഛിമേന പസ്സദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ഏവമേത്ഥ ഓളാരികസുഖുമതാ ച പസ്സദ്ധി ച വേദിതബ്ബാ.

പടിസമ്ഭിദായം പനസ്സ സദ്ധിം ചോദനാസോധനാഹി ഏവമത്ഥോ വുത്തോ – ‘‘കഥം പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമി…പേ… പസ്സസിസ്സാമീ’’തി സിക്ഖതി? കതമേ കായസങ്ഖാരാ? ദീഘം അസ്സാസാ കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ, തേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി. ദീഘം പസ്സാസാ കായികാ ഏതേ ധമ്മാ…പേ… രസ്സം അസ്സാസാ…പേ… രസ്സം പസ്സാസാ… സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സാസാ… സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ പസ്സാസാ കായികാ ഏതേ ധമ്മാ കായപ്പടിബദ്ധാ കായസങ്ഖാരാ, തേ കായസങ്ഖാരേ പസ്സമ്ഭേന്തോ നിരോധേന്തോ വൂപസമേന്തോ സിക്ഖതി.

യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി യാ കായസ്സ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ഇഞ്ജനാ ഫന്ദനാ ചലനാ കമ്പനാ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി.

യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി യാ കായസ്സ ന ആനമനാ ന വിനമനാ ന സന്നമനാ ന പണമനാ അനിഞ്ജനാ അഫന്ദനാ അചലനാ അകമ്പനാ, സന്തം സുഖുമം പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി.

ഇതി കിര പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി, പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ന ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ന ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ന ന ഹോതി, ന ച നം തം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി.

ഇതി കിര പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സസിസ്സാമി…പേ… പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഹോതി, തഞ്ച നം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി.

യഥാ കഥം വിയ? സേയ്യഥാപി കംസേ ആകോടിതേ പഠമം ഓളാരികാ സദ്ദാ പവത്തന്തി, ഓളാരികാനം സദ്ദാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി ഓളാരികേ സദ്ദേ അഥ പച്ഛാ സുഖുമകാ സദ്ദാ പവത്തന്തി, സുഖുമകാനം സദ്ദാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി സുഖുമകേ സദ്ദേ അഥ പച്ഛാ സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണതാപി ചിത്തം പവത്തതി; ഏവമേവ പഠമം ഓളാരികാ അസ്സാസപസ്സാസാ പവത്തന്തി, ഓളാരികാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ അഥ പച്ഛാ സുഖുമകാ അസ്സാസപസ്സാസാ പവത്തന്തി, സുഖുമകാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതത്താ സുമനസികതത്താ സൂപധാരിതത്താ നിരുദ്ധേപി സുഖുമകേ അസ്സാസപസ്സാസേ അഥ പച്ഛാ സുഖുമഅസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണതാപി ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി.

ഏവം സന്തേ വാതൂപലദ്ധിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിയാ ച പഭാവനാ ഹോതി, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഹോതി, തഞ്ച നം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ സമാപജ്ജന്തിപി വുട്ഠഹന്തിപി.

പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി അസ്സാസപസ്സാസാ കായോ, ഉപട്ഠാനം സതി, അനുപസ്സനാ ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനം നോ സതി, സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച, തായ സതിയാ തേന ഞാണേന തം കായം അനുപസ്സതി. തേന വുച്ചതി – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനഭാവനാതി (പടി. മ. ൧.൧൭൧).

അയം താവേത്ഥ കായാനുപസ്സനാവസേന വുത്തസ്സ പഠമചതുക്കസ്സ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

യസ്മാ പനേത്ഥ ഇദമേവ ചതുക്കം ആദികമ്മികസ്സ കമ്മട്ഠാനവസേന വുത്തം, ഇതരാനി പന തീണി ചതുക്കാനി ഏത്ഥ പത്തജ്ഝാനസ്സ വേദനാചിത്തധമ്മാനുപസ്സനാവസേന വുത്താനി, തസ്മാ ഇദം കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ ആനാപാനസ്സതിചതുത്ഥജ്ഝാനപദട്ഠാനായ വിപസ്സനായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിതുകാമേന ബുദ്ധപുത്തേന യം കാതബ്ബം തം സബ്ബം ഇധേവ താവ ആദികമ്മികസ്സ കുലപുത്തസ്സ വസേന ആദിതോ പഭുതി ഏവം വേദിതബ്ബം. ചതുബ്ബിധം താവ സീലം വിസോധേതബ്ബം. തത്ഥ തിവിധാ വിസോധനാ – അനാപജ്ജനം, ആപന്നവുട്ഠാനം, കിലേസേഹി ച അപ്പതിപീളനം. ഏവം വിസുദ്ധസീലസ്സ ഹി ഭാവനാ സമ്പജ്ജതി. യമ്പിദം ചേതിയങ്ഗണവത്തം ബോധിയങ്ഗണവത്തം ഉപജ്ഝായവത്തം ആചരിയവത്തം ജന്താഘരവത്തം ഉപോസഥാഗാരവത്തം ദ്വേഅസീതി ഖന്ധകവത്താനി ചുദ്ദസവിധം മഹാവത്തന്തി ഇമേസം വസേന ആഭിസമാചാരികസീലം വുച്ചതി, തമ്പി സാധുകം പരിപൂരേതബ്ബം. യോ ഹി ‘‘അഹം സീലം രക്ഖാമി, കിം ആഭിസമാചാരികേന കമ്മ’’ന്തി വദേയ്യ, തസ്സ സീലം പരിപൂരേസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. ആഭിസമാചാരികവത്തേ പന പരിപൂരേ സീലം പരിപൂരതി, സീലേ പരിപൂരേ സമാധി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആഭിസമാചാരികം ധമ്മം അപരിപൂരേത്വാ ‘സീലാനി പരിപൂരേസ്സതീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൫.൨൧) വിത്ഥാരേതബ്ബം. തസ്മാ തേന യമ്പിദം ചേതിയങ്ഗണവത്താദി ആഭിസമാചാരികസീലം വുച്ചതി, തമ്പി സാധുകം പരിപൂരേതബ്ബം. തതോ –

‘‘ആവാസോ ച കുലം ലാഭോ, ഗണോ കമ്മഞ്ച പഞ്ചമം;

അദ്ധാനം ഞാതി ആബാധോ, ഗന്ഥോ ഇദ്ധീതി തേ ദസാ’’തി.

ഏവം വുത്തേസു ദസസു പലിബോധേസു യോ പലിബോധോ അത്ഥി, സോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ.

ഏവം ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തമ്പി ദുവിധം ഹോതി – സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനഞ്ച പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാനഞ്ച. തത്ഥ സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനം നാമ ഭിക്ഖുസങ്ഘാദീസു മേത്താ മരണസ്സതി ച അസുഭസഞ്ഞാതിപി ഏകേ. കമ്മട്ഠാനികേന ഹി ഭിക്ഖുനാ പഠമം താവ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സീമട്ഠകഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ; തതോ സീമട്ഠകദേവതാസു, തതോ ഗോചരഗാമേ ഇസ്സരജനേ, തതോ തത്ഥ മനുസ്സേ ഉപാദായ സബ്ബസത്തേസു. സോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ മേത്തായ സഹവാസീനം മുദുചിത്തതം ജനേതി, അഥസ്സ സുഖസംവാസതാ ഹോതി. സീമട്ഠകദേവതാസു മേത്തായ മുദുകതചിത്താഹി ദേവതാഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുസംവിഹിതാരക്ഖോ ഹോതി. ഗോചരഗാമേ ഇസ്സരജനേ മേത്തായ മുദുകതചിത്തസന്താനേഹി ഇസ്സരേഹി ധമ്മികായ രക്ഖായ സുരക്ഖിതപരിക്ഖാരോ ഹോതി. തത്ഥ മനുസ്സേസു മേത്തായ പസാദിതചിത്തേഹി തേഹി അപരിഭൂതോ ഹുത്വാ വിചരതി. സബ്ബസത്തേസു മേത്തായ സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതചാരോ ഹോതി.

മരണസ്സതിയാ പന ‘‘അവസ്സം മരിതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ അനേസനം പഹായ ഉപരൂപരിവഡ്ഢമാനസംവേഗോ അനോലീനവുത്തികോ ഹോതി. അസുഭസഞ്ഞായ ദിബ്ബേസുപി ആരമ്മണേസു തണ്ഹാ നുപ്പജ്ജതി. തേനസ്സേതം തയം ഏവം ബഹൂപകാരത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥ അത്ഥയിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി കത്വാ അധിപ്പേതസ്സ ച യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി.

അട്ഠതിംസാരമ്മണേസു പന യം യസ്സ ചരിതാനുകൂലം, തം തസ്സ നിച്ചം പരിഹരിതബ്ബത്താ യഥാവുത്തേനേവ നയേന ‘‘പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാന’’ന്തിപി വുച്ചതി. ഇധ പന ഇദമേവ ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം ‘‘പാരിഹാരിയകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സീലവിസോധനകഥം പലിബോധുപച്ഛേദകഥഞ്ച ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഏവം വിസുദ്ധസീലേന പന ഉപച്ഛിന്നപലിബോധേന ച ഇദം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തേന ഇമിനാവ കമ്മട്ഠാനേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ബുദ്ധപുത്തസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തം അലഭന്തേന അനാഗാമിസ്സ, തമ്പി അലഭന്തേന സകദാഗാമിസ്സ, തമ്പി അലഭന്തേന സോതാപന്നസ്സ, തമ്പി അലഭന്തേന ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനലാഭിസ്സ, തമ്പി അലഭന്തേന പാളിയാ അട്ഠകഥായ ച അസമ്മൂള്ഹസ്സ വിനിച്ഛയാചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. അരഹന്താദയോ ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ ആചിക്ഖന്തി. അയം പന ഗഹനപദേസേ മഹാഹത്ഥിപഥം നീഹരന്തോ വിയ സബ്ബത്ഥ അസമ്മൂള്ഹോ സപ്പായാസപ്പായം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കഥേതി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – തേന ഭിക്ഖുനാ സല്ലഹുകവുത്തിനാ വിനയാചാരസമ്പന്നേന വുത്തപ്പകാരമാചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തപടിപത്തിയാ ആരാധിതചിത്തസ്സ തസ്സ സന്തികേ പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തത്രിമേ പഞ്ച സന്ധയോ – ഉഗ്ഗഹോ, പരിപുച്ഛാ, ഉപട്ഠാനം, അപ്പനാ, ലക്ഖണന്തി. തത്ഥ ‘‘ഉഗ്ഗഹോ’’ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, ‘‘പരിപുച്ഛാ’’ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ പരിപുച്ഛനാ, ‘‘ഉപട്ഠാനം’’ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപട്ഠാനം, ‘‘അപ്പനാ’’ നാമ കമ്മട്ഠാനപ്പനാ, ‘‘ലക്ഖണം’’ നാമ കമ്മട്ഠാനസ്സ ലക്ഖണം. ‘‘ഏവംലക്ഖണമിദം കമ്മട്ഠാന’’ന്തി കമ്മട്ഠാനസഭാവൂപധാരണന്തി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ അത്തനാപി ന കിലമതി, ആചരിയമ്പി ന വിഹേഠേതി; തസ്മാ ഥോകം ഉദ്ദിസാപേത്വാ ബഹുകാലം സജ്ഝായിത്വാ ഏവം പഞ്ചസന്ധികം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ സചേ തത്ഥ സപ്പായം ഹോതി, തത്ഥേവ വസിതബ്ബം. നോ ചേ തത്ഥ സപ്പായം ഹോതി, ആചരിയം ആപുച്ഛിത്വാ സചേ മന്ദപഞ്ഞോ യോജനപരമം ഗന്ത്വാ, സചേ തിക്ഖപഞ്ഞോ ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ അട്ഠാരസസേനാസനദോസവിവജ്ജിതം, പഞ്ചസേനാസനങ്ഗസമന്നാഗതം സേനാസനം ഉപഗമ്മ തത്ഥ വസന്തേന ഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേന കതഭത്തകിച്ചേന ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാ രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ചിത്തം സമ്പഹംസേത്വാ ആചരിയുഗ്ഗഹതോ ഏകപദമ്പി അസമ്മുസ്സന്തേന ഇദം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം മനസികാതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ഇമം കഥാമഗ്ഗം ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൫) ഗഹേതബ്ബോ.

യം പന വുത്തം ‘‘ഇദം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം മനസികാതബ്ബ’’ന്തി തത്രായം മനസികാരവിധി –

‘‘ഗണനാ അനുബന്ധനാ, ഫുസനാ ഠപനാ സല്ലക്ഖണാ;

വിവട്ടനാ പാരിസുദ്ധി, തേസഞ്ച പടിപസ്സനാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

‘‘ഗണനാ’’തി ഗണനായേവ. ‘‘അനുബന്ധനാ’’തി അനുവഹനാ. ‘‘ഫുസനാ’’തി ഫുട്ഠട്ഠാനം. ‘‘ഠപനാ’’തി അപ്പനാ. ‘‘സല്ലക്ഖണാ’’തി വിപസ്സനാ. ‘‘വിവട്ടനാ’’തി മഗ്ഗോ. ‘‘പാരിസുദ്ധീ’’തി ഫലം. ‘‘തേസഞ്ച പടിപസ്സനാ’’തി പച്ചവേക്ഖണാ. തത്ഥ ഇമിനാ ആദികമ്മികകുലപുത്തേന പഠമം ഗണനായ ഇദം കമട്ഠാനം മനസികാതബ്ബം. ഗണേന്തേന ച പഞ്ചന്നം ഹേട്ഠാ ന ഠപേതബ്ബം, ദസന്നം ഉപരി ന നേതബ്ബം, അന്തരേ ഖണ്ഡം ന ദസ്സേതബ്ബം. പഞ്ചന്നം ഹേട്ഠാ ഠപേന്തസ്സ ഹി സമ്ബാധേ ഓകാസേ ചിത്തുപ്പാദോ വിപ്ഫന്ദതി, സമ്ബാധേ വജേ സന്നിരുദ്ധഗോഗണോ വിയ. ദസന്നം ഉപരി നേന്തസ്സ ഗണനാനിസ്സിതോവ ചിത്തുപ്പാദോ ഹോതി. അന്തരാ ഖണ്ഡം ദസ്സേന്തസ്സ ‘‘സിഖാപ്പത്തം നു ഖോ മേ കമ്മട്ഠാനം, നോ’’തി ചിത്തം വികമ്പതി. തസ്മാ ഏതേ ദോസേ വജ്ജേത്വാ ഗണേതബ്ബം.

ഗണേന്തേന ച പഠമം ദന്ധഗണനായ ധഞ്ഞമാപകഗണനായ ഗണേതബ്ബം. ധഞ്ഞമാപകോ ഹി നാളിം പൂരേത്വാ ‘‘ഏക’’ന്തി വത്വാ ഓകിരതി. പുന പൂരേന്തോ കിഞ്ചി കചവരം ദിസ്വാ തം ഛഡ്ഡേന്തോ ‘‘ഏകം ഏക’’ന്തി വദതി. ഏസ നയോ ‘‘ദ്വേ ദ്വേ’’തിആദീസു. ഏവമേവ ഇമിനാപി അസ്സാസപസ്സാസേസു യോ ഉപട്ഠാതി തം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകം ഏക’’ന്തി ആദിംകത്വാ യാവ ‘‘ദസ ദസാ’’തി പവത്തമാനം പവത്തമാനം ഉപലക്ഖേത്വാവ ഗണേതബ്ബം. തസ്സേവം ഗണയതോ നിക്ഖമന്താ ച പവിസന്താ ച അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹോന്തി.

അഥാനേന തം ദന്ധഗണനം ധഞ്ഞമാപകഗണനം പഹായ സീഘഗണനായ ഗോപാലകഗണനായ ഗണേതബ്ബം. ഛേകോ ഹി ഗോപാലകോ സക്ഖരായോ ഉച്ഛങ്ഗേന ഗഹേത്വാ രജ്ജുദണ്ഡഹത്ഥോ പാതോവ വജം ഗന്ത്വാ ഗാവോ പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ പലിഘത്ഥമ്ഭമത്ഥകേ നിസിന്നോ ദ്വാരം പത്തം പത്തംയേവ ഗാവം ‘‘ഏകോ ദ്വേ’’തി സക്ഖരം ഖിപിത്വാ ഖിപിത്വാ ഗണേതി. തിയാമരത്തിം സമ്ബാധേ ഓകാസേ ദുക്ഖം വുത്ഥഗോഗണോ നിക്ഖമന്തോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപനിഘംസന്തോ വേഗേന വേഗേന പുഞ്ജോ പുഞ്ജോ ഹുത്വാ നിക്ഖമതി. സോ വേഗേന വേഗേന ‘‘തീണി ചത്താരി പഞ്ച ദസാ’’തി ഗണേതിയേവ. ഏവമിമസ്സാപി പുരിമനയേന ഗണയതോ അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹുത്വാ സീഘം സീഘം പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തി. തതോ തേന ‘‘പുനപ്പുനം സഞ്ചരന്തീ’’തി ഞത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച അഗ്ഗഹേത്വാ ദ്വാരപ്പത്തം ദ്വാരപ്പത്തംയേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച, ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച ഛ, ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച ഛ സത്ത…പേ… അട്ഠ… നവ… ദസാ’’തി സീഘം സീഘം ഗണേതബ്ബമേവ. ഗണനാപടിബദ്ധേ ഹി കമ്മട്ഠാനേ ഗണനാബലേനേവ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി അരിത്തൂപത്ഥമ്ഭനവസേന ചണ്ഡസോതേ നാവാഠപനമിവ.

തസ്സേവം സീഘം സീഘം ഗണയതോ കമ്മട്ഠാനം നിരന്തരപ്പവത്തം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. അഥ ‘‘നിരന്തരം പവത്തതീ’’തി ഞത്വാ അന്തോ ച ബഹി ച വാതം അപരിഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമനയേനേവ വേഗേന വേഗേന ഗണേതബ്ബം. അന്തോപവിസനവാതേന ഹി സദ്ധിം ചിത്തം പവേസയതോ അബ്ഭന്തരം വാതബ്ഭാഹതം മേദപൂരിതം വിയ ഹോതി, ബഹിനിക്ഖമനവാതേന സദ്ധിം ചിത്തം നീഹരതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. ഫുട്ഠോകാസേ പന സതിം ഠപേത്വാ ഭാവേന്തസ്സേവ ഭാവനാ സമ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘അന്തോ ച ബഹി ച വാതം അപരിഗ്ഗഹേത്വാ പുരിമനയേനേവ വേഗേന വേഗേന ഗണേതബ്ബ’’ന്തി.

കീവ ചിരം പനേതം ഗണേതബ്ബന്തി? യാവ വിനാ ഗണനായ അസ്സാസപസ്സാസാരമ്മണേ സതി സന്തിട്ഠതി. ബഹി വിസടവിതക്കവിച്ഛേദം കത്വാ അസ്സാസപസ്സാസാരമ്മണേ സതി സണ്ഠപനത്ഥംയേവ ഹി ഗണനാതി.

ഏവം ഗണനായ മനസികത്വാ അനുബന്ധനായ മനസികാതബ്ബം. അനുബന്ധനാ നാമ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ സതിയാ നിരന്തരം അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുഗമനം; തഞ്ച ഖോ ന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനുഗമനവസേന. ബഹിനിക്ഖമനവാതസ്സ ഹി നാഭി ആദി, ഹദയം മജ്ഝം, നാസികഗ്ഗം പരിയോസാനം. അബ്ഭന്തരപവിസനവാതസ്സ നാസികഗ്ഗം ആദി, ഹദയം മജ്ഝം, നാഭി പരിയോസാനം. തഞ്ചസ്സ അനുഗച്ഛതോ വിക്ഖേപഗതം ചിത്തം സാരദ്ധായ ചേവ ഹോതി ഇഞ്ജനായ ച. യഥാഹ –

‘‘അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച. പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ചാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൭).

തസ്മാ അനുബന്ധനായ മനസികരോന്തേന ന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന മനസികാതബ്ബം. അപിച ഖോ ഫുസനാവസേന ച ഠപനാവസേന ച മനസികാതബ്ബം. ഗണനാനുബന്ധനാവസേന വിയ ഹി ഫുസനാഠപനാവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥി. ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ പന ഗണേന്തോ ഗണനായ ച ഫുസനായ ച മനസി കരോതി. തത്ഥേവ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ തേ സതിയാ അനുബന്ധന്തോ അപ്പനാവസേന ച ചിത്തം ഠപേന്തോ ‘‘അനുബന്ധനായ ച ഫുസനായ ച ഠപനായ ച മനസി കരോതീ’’തി വുച്ചതി. സ്വായമത്ഥോ അട്ഠകഥായം വുത്തപങ്ഗുളദോവാരികോപമാഹി പടിസമ്ഭിദായം വുത്തകകചോപമായ ച വേദിതബ്ബോ.

തത്രായം പങ്ഗുളോപമാ – ‘‘സേയ്യഥാപി പങ്ഗുളോ ദോലായ കീളതം മാതാപുത്താനം ദോലം ഖിപിത്വാ തത്ഥേവ ദോലത്ഥമ്ഭമൂലേ നിസിന്നോ കമേന ആഗച്ഛന്തസ്സ ച ഗച്ഛന്തസ്സ ച ദോലാഫലകസ്സ ഉഭോ കോടിയോ മജ്ഝഞ്ച പസ്സതി, ന ച ഉഭോകോടിമജ്ഝാനം ദസ്സനത്ഥം ബ്യാവടോ ഹോതി. ഏവമേവായം ഭിക്ഖു സതിവസേന ഉപനിബന്ധനത്ഥമ്ഭമൂലേ ഠത്വാ അസ്സാസപസ്സാസദോലം ഖിപിത്വാ തത്ഥേവ നിമിത്തേ സതിയാ നിസിന്നോ കമേന ആഗച്ഛന്താനഞ്ച ഗച്ഛന്താനഞ്ച ഫുട്ഠട്ഠാനേ അസ്സാസപസ്സാസാനം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛന്തോ തത്ഥ ച ചിത്തം ഠപേന്തോ പസ്സതി, ന ച തേസം ദസ്സനത്ഥം ബ്യാവടോ ഹോതി. അയം പങ്ഗുളോപമാ.

അയം പന ദോവാരികോപമാ – ‘‘സേയ്യഥാപി ദോവാരികോ നഗരസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച പുരിസേ ‘കോ ത്വം, കുതോ വാ ആഗതോ, കുഹിം വാ ഗച്ഛസി, കിം വാ തേ ഹത്ഥേ’തി ന വീമംസതി, ന ഹി തസ്സ തേ ഭാരാ. ദ്വാരപ്പത്തം ദ്വാരപ്പത്തംയേവ പന വീമംസതി; ഏവമേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തോ പവിട്ഠവാതാ ച ബഹി നിക്ഖന്തവാതാ ച ന ഭാരാ ഹോന്തി, ദ്വാരപ്പത്താ ദ്വാരപ്പത്തായേവ ഭാരാതി. അയം ദോവാരികോപമാ.

കകചോപമാ പന ആദിതോപഭുതി ഏവം വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാനുപലബ്ഭതി.

‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

ജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ ഉപലബ്ഭതീ’’തി. (പടി. മ. ൧.൧൫൯);

കഥം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി? സേയ്യഥാപി രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ, തമേനം പുരിസോ കകചേന ഛിന്ദേയ്യ, രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി.

യഥാ രുക്ഖോ സമേ ഭൂമിഭാഗേ നിക്ഖിത്തോ; ഏവം ഉപനിബന്ധനനിമിത്തം. യഥാ കകചദന്താ; ഏവം അസ്സാസപസ്സാസാ. യഥാ രുക്ഖേ ഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന പുരിസസ്സ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതി, ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ അസ്സാസപസ്സാസേ മനസി കരോതി, ന ആഗതാ വാ ഗതാ വാ അസ്സാസപസ്സാസാ അവിദിതാ ഹോന്തി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി.

പധാനന്തി കതമം പധാനം? ആരദ്ധവീരിയസ്സ കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഹോതി – ഇദം പധാനം. കതമോ പയോഗോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തി, വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തി – അയം പയോഗോ. കതമോ വിസേസോ? ആരദ്ധവീരിയസ്സ സംയോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീ ഹോന്തി – അയം വിസേസോ. ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, ന ചിമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, ന ച ചിത്തം വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച പഞ്ഞായതി, പയോഗഞ്ച സാധേതി, വിസേസമധിഗച്ഛതി.

‘‘ആനാപാനസ്സതീ യസ്സ, പരിപുണ്ണാ സുഭാവിതാ;

അനുപുബ്ബം പരിചിതാ, യഥാ ബുദ്ധേന ദേസിതാ;

സോ ഇമം ലോകം പഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി. (പടി. മ. ൧.൧൬൦);

അയം കകചോപമാ. ഇധ പനസ്സ ആഗതാഗതവസേന അമനസികാരമത്തമേവ പയോജനന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദം കമ്മട്ഠാനം മനസികരോതോ കസ്സചി നചിരേനേവ നിമിത്തഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, അവസേസജ്ഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാ അപ്പനാസങ്ഖാതാ ഠപനാ ച സമ്പജ്ജതി. കസ്സചി പന ഗണനാവസേനേവ മനസികാരകാലതോപഭുതി അനുക്കമതോ ഓളാരികഅസ്സാസപസ്സാസനിരോധവസേന കായദരഥേ വൂപസന്തേ കായോപി ചിത്തമ്പി ലഹുകം ഹോതി, സരീരം ആകാസേ ലങ്ഘനാകാരപ്പത്തം വിയ ഹോതി. യഥാ സാരദ്ധകായസ്സ മഞ്ചേ വാ പീഠേ വാ നിസീദതോ മഞ്ചപീഠം ഓനമതി, വികൂജതി, പച്ചത്ഥരണം വലിം ഗണ്ഹാതി. അസാരദ്ധകായസ്സ പന നിസീദതോ നേവ മഞ്ചപീഠം ഓനമതി, ന വികൂജതി, ന പച്ചത്ഥരണം വലിം ഗണ്ഹാതി, തൂലപിചുപൂരിതം വിയ മഞ്ചപീഠം ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ അസാരദ്ധോ കായോ ലഹുകോ ഹോതി; ഏവമേവ ഗണനാവസേന മനസികാരകാലതോപഭുതി അനുക്കമതോ ഓളാരികഅസ്സാസപസ്സാസനിരോധവസേന കായദരഥേ വൂപസന്തേ കായോപി ചിത്തമ്പി ലഹുകം ഹോതി, സരീരം ആകാസേ ലങ്ഘനാകാരപ്പത്തം വിയ ഹോതി.

തസ്സ ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരുദ്ധേ സുഖുമഅസ്സാസപസ്സാസനിമിത്താരമ്മണം ചിത്തം പവത്തതി, തസ്മിമ്പി നിരുദ്ധേ അപരാപരം തതോ സുഖുമതരസുഖുമതമനിമിത്താരമ്മണം പവത്തതിയേവ. കഥം? യഥാ പുരിസോ മഹതിയാ ലോഹസലാകായ കംസതാളം ആകോടേയ്യ, ഏകപ്പഹാരേന മഹാസദ്ദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തസ്സ ഓളാരികസദ്ദാരമ്മണം ചിത്തം പവത്തേയ്യ, നിരുദ്ധേ ഓളാരികേ സദ്ദേ അഥ പച്ഛാ സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണം, തസ്മിമ്പി നിരുദ്ധേ അപരാപരം തതോ സുഖുമതരസുഖുമതമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണം ചിത്തം പവത്തതേവ; ഏവന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സേയ്യഥാപി കംസേ ആകോടിതേ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൧) വിത്ഥാരോ.

യഥാ ഹി അഞ്ഞാനി കമ്മട്ഠാനാനി ഉപരൂപരി വിഭൂതാനി ഹോന്തി, ന തഥാ ഇദം. ഇദം പന ഉപരൂപരി ഭാവേന്തസ്സ ഭാവേന്തസ്സ സുഖുമത്തം ഗച്ഛതി, ഉപട്ഠാനമ്പി ന ഉപഗച്ഛതി. ഏവം അനുപട്ഠഹന്തേ പന തസ്മിം ന തേന ഭിക്ഖുനാ ഉട്ഠായാസനാ ചമ്മഖണ്ഡം പപ്ഫോടേത്വാ ഗന്തബ്ബം. കിം കാതബ്ബം? ‘‘ആചരിയം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘നട്ഠം ദാനി മേ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി വാ ന വുട്ഠാതബ്ബം, ഇരിയാപഥം വികോപേത്വാ ഗച്ഛതോ ഹി കമ്മട്ഠാനം നവനവമേവ ഹോതി. തസ്മാ യഥാനിസിന്നേനേവ ദേസതോ ആഹരിതബ്ബം.

തത്രായം ആഹരണൂപായോ. തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ കമ്മട്ഠാനസ്സ അനുപട്ഠഹനഭാവം ഞത്വാ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖിതബ്ബം – ‘‘ഇമേ അസ്സാസപസ്സാസാ നാമ കത്ഥ അത്ഥി, കത്ഥ നത്ഥി, കസ്സ വാ അത്ഥി, കസ്സ വാ നത്ഥീ’’തി. അഥേവം പടിസഞ്ചിക്ഖതാ ‘‘ഇമേ അന്തോമാതുകുച്ഛിയം നത്ഥി, ഉദകേ നിമുഗ്ഗാനം നത്ഥി, തഥാ അസഞ്ഞീഭൂതാനം മതാനം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നാനം രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീനം നിരോധസമാപന്നാന’’ന്തി ഞത്വാ ഏവം അത്തനാവ അത്താ പടിചോദേതബ്ബോ – ‘‘നനു ത്വം, പണ്ഡിത, നേവ മാതുകുച്ഛിഗതോ, ന ഉദകേ നിമുഗ്ഗോ, ന അസഞ്ഞീഭൂതോ, ന മതോ, ന ചതുത്ഥജ്ഝാനസമആപന്നോ, ന രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീ, ന നിരോധസമാപന്നോ, അത്ഥിയേവ തേ അസ്സാസപസ്സാസാ, മന്ദപഞ്ഞതായ പന പരിഗ്ഗഹേതും ന സക്കോസീ’’തി. അഥാനേന പകതിഫുട്ഠവസേനേവ ചിത്തം ഠപേത്വാ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഇമേ ഹി ദീഘനാസികസ്സ നാസാ പുടം ഘട്ടേന്താ പവത്തന്തി, രസ്സനാസികസ്സ ഉത്തരോട്ഠം. തസ്മാനേന ഇമം നാമ ഠാനം ഘട്ടേന്തീതി നിമിത്തം പട്ഠപേതബ്ബം. ഇമമേവ ഹി അത്ഥവസം പടിച്ച വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ ആനാപാനസ്സതിഭാവനം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൪൯; സം. നി. ൫.൯൯൨). കിഞ്ചാപി ഹി യംകിഞ്ചി കമ്മട്ഠാനം സതസ്സ സമ്പജാനസ്സേവ സമ്പജ്ജതി, ഇതോ അഞ്ഞം പന മനസികരോന്തസ്സ പാകടം ഹോതി. ഇദം പന ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനം ഗരുകം ഗരുകഭാവനം ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധപുത്താനം മഹാപുരിസാനമേവ മനസികാരഭൂമിഭൂതം, ന ചേവ ഇത്തരം, ന ച ഇത്തരസത്തസമാസേവിതം. യഥാ യഥാ മനസി കരീയതി, തഥാ തഥാ സന്തഞ്ചേവ ഹോതി സുഖുമഞ്ച. തസ്മാ ഏത്ഥ ബലവതീ സതി ച പഞ്ഞാ ച ഇച്ഛിതബ്ബാ.

യഥാ ഹി മട്ഠസാടകസ്സ തുന്നകരണകാലേ സൂചിപി സുഖുമാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, സൂചിപാസവേധനമ്പി തതോ സുഖുമതരം; ഏവമേവ മട്ഠസാടകസദിസസ്സ ഇമസ്സ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഭാവനാകാലേ സൂചിപടിഭാഗാ സതിപി സൂചിപാസവേധനപടിഭാഗാ തംസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാപി ബലവതീ ഇച്ഛിതബ്ബാ. താഹി ച പന സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ന തേ അസ്സാസപസ്സാസാ അഞ്ഞത്ര പകതിഫുട്ഠോകാസാ പരിയേസിതബ്ബാ.

യഥാ പന കസ്സകോ കസിം കസിത്വാ ബലിബദ്ദേ മുഞ്ചിത്വാ ഗോചരാഭിമുഖേ കത്വാ ഛായായ നിസിന്നോ വിസ്സമേയ്യ, അഥസ്സ തേ ബലിബദ്ദാ വേഗേന അടവിം പവിസേയ്യും. യോ ഹോതി ഛേകോ കസ്സകോ സോ പുന തേ ഗഹേത്വാ യോജേതുകാമോ ന തേസം അനുപദം ഗന്ത്വാ അടവിം ആഹിണ്ഡതി. അഥ ഖോ രസ്മിഞ്ച പതോദഞ്ച ഗഹേത്വാ ഉജുകമേവ തേസം നിപാതതിത്ഥം ഗന്ത്വാ നിസീദതി വാ നിപജ്ജതി വാ. അഥ തേ ഗോണേ ദിവസഭാഗം ചരിത്വാ നിപാതതിത്ഥം ഓതരിത്വാ ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ച പച്ചുത്തരിത്വാ ഠിതേ ദിസ്വാ രസ്മിയാ ബന്ധിത്വാ പതോദേന വിജ്ഝന്തോ ആനേത്വാ യോജേത്വാ പുന കമ്മം കരോതി; ഏവമേവ തേന ഭിക്ഖുനാ ന തേ അസ്സാസപസ്സാസാ അഞ്ഞത്ര പകതിഫുട്ഠോകാസാ പരിയേസിതബ്ബാ. സതിരസ്മിം പന പഞ്ഞാപതോദഞ്ച ഗഹേത്വാ പകതിഫുട്ഠോകാസേ ചിത്തം ഠപേത്വാ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹിസ്സ മനസികരോതോ നചിരസ്സേവ തേ ഉപട്ഠഹന്തി, നിപാതതിത്ഥേ വിയ ഗോണാ. തതോ തേന സതിരസ്മിയാ ബന്ധിത്വാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ യോജേത്വാ പഞ്ഞാപതോദേന വിജ്ഝന്തേന പുന കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിതബ്ബം; തസ്സേവമനുയുഞ്ജതോ നചിരസ്സേവ നിമിത്തം ഉപട്ഠാതി. തം പനേതം ന സബ്ബേസം ഏകസദിസം ഹോതി; അപിച ഖോ കസ്സചി സുഖസമ്ഫസ്സം ഉപ്പാദയമാനോ തൂലപിചു വിയ, കപ്പാസപിചു വിയ, വാതധാരാ വിയ ച ഉപട്ഠാതീതി ഏകച്ചേ ആഹു.

അയം പന അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയോ – ഇദഞ്ഹി കസ്സചി താരകരൂപം വിയ, മണിഗുളികാ വിയ, മുത്താഗുളികാ വിയ ച കസ്സചി ഖരസമ്ഫസ്സം ഹുത്വാ കപ്പാസട്ഠി വിയ, സാരദാരുസൂചി വിയ ച കസ്സചി ദീഘപാമങ്ഗസുത്തം വിയ, കുസുമദാമം വിയ, ധൂമസിഖാ വിയ ച കസ്സചി വിത്ഥത മക്കടകസുത്തം വിയ, വലാഹകപടലം വിയ, പദുമപുപ്ഫം വിയ, രഥചക്കം വിയ, ചന്ദമണ്ഡലം വിയ, സൂരിയമണ്ഡലം വിയ ച ഉപട്ഠാതി. തഞ്ച പനേതം യഥാ സമ്ബഹുലേസു ഭിക്ഖൂസു സുത്തന്തം സജ്ഝായിത്വാ നിസിന്നേസു ഏകേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘തുമ്ഹാകം കീദിസം ഹുത്വാ ഇദം സുത്തം ഉപട്ഠാതീ’’തി വുത്തേ ഏകോ ‘‘മയ്ഹം മഹതീ പബ്ബതേയ്യാ നദീ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീ’’തി ആഹ. അപരോ ‘‘മയ്ഹം ഏകാ വനരാജി വിയ’’. അഞ്ഞോ ‘‘മയ്ഹം സീതച്ഛായോ സാഖാസമ്പന്നോ ഫലഭാരഭരിതരുക്ഖോ വിയാ’’തി. തേസഞ്ഹി തം ഏകമേവ സുത്തം സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതി. ഏവം ഏകമേവ കമ്മട്ഠാനം സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതി. സഞ്ഞജഞ്ഹി ഏതം സഞ്ഞാനിദാനം സഞ്ഞാപ്പഭവം തസ്മാ സഞ്ഞാനാനതായ നാനതോ ഉപട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച അഞ്ഞമേവ അസ്സാസാരമ്മണം ചിത്തം, അഞ്ഞം പസ്സാസാരമ്മണം, അഞ്ഞം നിമിത്താരമ്മണം യസ്സ ഹി ഇമേ തയോ ധമ്മാ നത്ഥി, തസ്സ കമ്മട്ഠാനം നേവ അപ്പനം ന ഉപചാരം പാപുണാതി. യസ്സ പനിമേ തയോ ധമ്മാ അത്ഥി, തസ്സേവ കമ്മട്ഠാനം അപ്പനഞ്ച ഉപചാരഞ്ച പാപുണാതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാനുപലബ്ഭതി.

‘‘നിമിത്തം അസ്സാസപസ്സാസാ, അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സ;

ജാനതോ ച തയോ ധമ്മേ, ഭാവനാ ഉപലബ്ഭതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൩൧);

ഏവം ഉപട്ഠിതേ പന നിമിത്തേ തേന ഭിക്ഖുനാ ആചരിയസന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോചേതബ്ബം – ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവരൂപം നാമ ഉപട്ഠാതീ’’തി. ആചരിയേന പന ‘‘ഏതം നിമിത്ത’’ന്തി വാ ‘‘ന നിമിത്ത’’ന്തി വാ ന വത്തബ്ബം. ‘‘ഏവം ഹോതി, ആവുസോ’’തി വത്വാ പന ‘‘പുനപ്പുനം മനസി കരോഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി ഹി വുത്തേ വോസാനം ആപജ്ജേയ്യ; ‘‘ന നിമിത്ത’’ന്തി വുത്തേ നിരാസോ വിസീദേയ്യ. തസ്മാ തദുഭയമ്പി അവത്വാ മനസികാരേയേവ നിയോജേതബ്ബോതി. ഏവം താവ ദീഘഭാണകാ. മജ്ഝിമഭാണകാ പനാഹു – ‘‘നിമിത്തമിദം, ആവുസോ, കമ്മട്ഠാനം പുനപ്പുനം മനസി കരോഹി സപ്പുരിസാതി വത്തബ്ബോ’’തി. അഥാനേന നിമിത്തേയേവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. ഏവമസ്സായം ഇതോ പഭുതി ഠപനാവസേന ഭാവനാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘നിമിത്തേ ഠപയം ചിത്തം, നാനാകാരം വിഭാവയം;

ധീരോ അസ്സാസപസ്സാസേ, സകം ചിത്തം നിബന്ധതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൩൨; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩);

തസ്സേവം നിമിത്തുപട്ഠാനതോ പഭുതി നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി കിലേസാ സന്നിസിന്നാവ സതി ഉപട്ഠിതായേവ, ചിത്തം സമാഹിതമേവ. ഇദഞ്ഹി ദ്വീഹാകാരേഹി ചിത്തം സമാഹിതം നാമ ഹോഹി – ഉപചാരഭൂമിയം വാ നീവരണപ്പഹാനേന, പടിലാഭഭൂമിയം വാ അങ്ഗപാതുഭാവേന. തത്ഥ ‘‘ഉപചാരഭൂമീ’’തി ഉപചാരസമാധി; ‘‘പടിലാഭഭൂമീ’’തി അപ്പനാസമാധി. തേസം കിം നാനാകരണം? ഉപചാരസമാധി കുസലവീഥിയം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി, അപ്പനാസമാധി ദിവസഭാഗേ അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദിവസഭാഗമ്പി കുസലവീഥിയം ജവതി, ന ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ഇമേസു ദ്വീസു സമാധീസു നിമിത്തപാതുഭാവേന ഉപചാരസമാധിനാ സമാഹിതം ചിത്തം ഹോതി. അഥാനേന തം നിമിത്തം നേവ വണ്ണതോ മനസികാതബ്ബം, ന ലക്ഖണതോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. അപിച ഖോ ഖത്തിയമഹേസിയാ ചക്കവത്തിഗബ്ഭോ വിയ കസ്സകേന സാലിയവഗബ്ഭോ വിയ ച അപ്പമത്തേന രക്ഖിതബ്ബം; രക്ഖിതം ഹിസ്സ ഫലദം ഹോതി.

‘‘നിമിത്തം രക്ഖതോ ലദ്ധ, പരിഹാനി ന വിജ്ജതി;

ആരക്ഖമ്ഹി അസന്തമ്ഹി, ലദ്ധം ലദ്ധം വിനസ്സതീ’’തി.

തത്രായം രക്ഖണൂപായോ – തേന ഭിക്ഖുനാ ആവാസോ, ഗോചരോ, ഭസ്സം, പുഗ്ഗലോ, ഭോജനം, ഉതു, ഇരിയാപഥോതി ഇമാനി സത്ത അസപ്പായാനി വജ്ജേത്വാ താനേവ സത്ത സപ്പായാനി സേവന്തേന പുനപ്പുനം തം നിമിത്തം മനസികാതബ്ബം.

ഏവം സപ്പായസേവനേന നിമിത്തം ഥിരം കത്വാ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം ഗമയിത്വാ വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ, നിമിത്തകുസലതാ, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സപഗ്ഗഹേതബ്ബ തസ്മിം സമയേ ചിത്തപഗ്ഗണ്ഹനാ, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തനിഗ്ഗണ്ഹനാ, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ സമ്പഹംസേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തസമ്പഹംസനാ, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തഅജ്ഝുപേക്ഖനാ, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനാ, തദധിമുത്തതാതി ഇമാനി ദസ അപ്പനാകോസല്ലാനി അവിജഹന്തേന യോഗോ കരണീയോ.

തസ്സേവം അനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ ഇദാനി അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഭവങ്ഗം വിച്ഛിന്ദിത്വാ നിമിത്താരമ്മണം മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിഞ്ച നിരുദ്ധേ തദേവാരമ്മണം ഗഹേത്വാ ചത്താരി പഞ്ച വാ ജവനാനി, യേസം പഠമം പരികമ്മം, ദുതിയം ഉപചാരം, തതിയം അനുലോമം, ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു, പഞ്ചമം അപ്പനാചിത്തം. പഠമം വാ പരികമ്മഞ്ചേവ ഉപചാരഞ്ച, ദുതിയം അനുലോമം, തതിയം ഗോത്രഭു, ചതുത്ഥം അപ്പനാചിത്തന്തി വുച്ചതി. ചതുത്ഥമേവ ഹി പഞ്ചമം വാ അപ്പേതി, ന ഛട്ഠം സത്തമം വാ ആസന്നഭവങ്ഗപാതത്താ.

ആഭിധമ്മികഗോദത്തത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ആസേവനപച്ചയേന കുസലാ ധമ്മാ ബലവന്തോ ഹോന്തി; തസ്മാ ഛട്ഠം സത്തമം വാ അപ്പേതീ’’തി. തം അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തം. തത്ഥ പുബ്ബഭാഗചിത്താനി കാമാവചരാനി ഹോന്തി, അപ്പനാചിത്തം പന രൂപാവചരം. ഏവമനേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം, പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം, ദസലക്ഖണസമ്പന്നം, തിവിധകല്യാണം, പഠമജ്ഝാനം അധിഗതം ഹോതി. സോ തസ്മിംയേവാരമ്മണേ വിതക്കാദയോ വൂപസമേത്വാ ദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനാനി പാപുണാതി. ഏത്താവതാ ച ഠപനാവസേന ഭാവനായ പരിയോസാനപ്പത്തോ ഹോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപകഥാ. വിത്ഥാരോ പന ഇച്ഛന്തേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഏവം പത്തചതുത്ഥജ്ഝാനോ പനേത്ഥ ഭിക്ഖു സല്ലക്ഖണാവിവട്ടനാവസേന കമ്മട്ഠാനം വഡ്ഢേത്വാ പാരിസുദ്ധിം പത്തുകാമോ തദേവ ഝാനം ആവജ്ജനസമാപജ്ജനഅധിട്ഠാനവുട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വസിപ്പത്തം പഗുണം കത്വാ അരൂപപുബ്ബങ്ഗമം വാ രൂപം, രൂപപുബ്ബങ്ഗമം വാ അരൂപന്തി രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേതി. കഥം? സോ ഹി ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ തേസം നിസ്സയം ഹദയവത്ഥും തം നിസ്സയാനി ച ഭൂതാനി തേസഞ്ച നിസ്സയം സകലമ്പി കരജകായം പസ്സതി. തതോ ‘‘ഝാനങ്ഗാനി അരൂപം, വത്ഥാദീനി രൂപ’’ന്തി രൂപാരൂപം വവത്ഥപേതി.

അഥ വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ കേസാദീസു കോട്ഠാസേസു പഥവീധാതുആദിവസേന ചത്താരി ഭൂതാനി തംനിസ്സിതരൂപാനി ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപാരമ്മണം യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപവത്ഥുദ്വാരാരമ്മണം വാ സസമ്പയുത്തധമ്മം വിഞ്ഞാണഞ്ച പസ്സതി. തതോ ‘‘ഭൂതാദീനി രൂപം സസമ്പയുത്തധമ്മം വിഞ്ഞാണം അരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേതി.

അഥ വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ അസ്സാസപസ്സാസാനം സമുദയോ കരജകായോ ച ചിത്തഞ്ചാതി പസ്സതി. യഥാ ഹി കമ്മാരഗഗ്ഗരിയാ ധമമാനായ ഭസ്തഞ്ച പുരിസസ്സ ച തജ്ജം വായാമം പടിച്ച വാതോ സഞ്ചരതി; ഏവമേവ കായഞ്ച ചിത്തഞ്ച പടിച്ച അസ്സാസപസ്സാസാതി. തതോ അസ്സാസപസ്സാസേ ച കായഞ്ച രൂപം, ചിത്തഞ്ച തംസമ്പയുത്തധമ്മേ ച അരൂപന്തി വവത്ഥപേതി.

ഏവം നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ തസ്സ പച്ചയം പരിയേസതി, പരിയേസന്തോ ച തം ദിസ്വാ തീസുപി അദ്ധാസു നാമരൂപസ്സ പവത്തിം ആരബ്ഭ കങ്ഖം വിതരതി. വിതിണ്ണകങ്ഖോ കലാപസമ്മസനവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ പുബ്ബഭാഗേ ഉപ്പന്നേ ഓഭാസാദയോ ദസ വിപസ്സനുപക്കിലേസേ പഹായ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം പടിപദാഞാണം ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വവത്ഥപേത്വാ ഉദയം പഹായ ഭങ്ഗാനുപസ്സനം പത്വാ നിരന്തരം ഭങ്ഗാനുപസ്സനേന ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു സബ്ബസങ്ഖാരേസു നിബ്ബിന്ദന്തോ വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ യഥാക്കമം ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗേ പാപുണിത്വാ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠായ ഏകൂനവീസതിഭേദസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ പരിയന്തപ്പത്തോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ചസ്സ ഗണനം ആദിം കത്വാ വിപസ്സനാപരിയോസാനാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ ച സമത്താ ഹോതീതി.

അയം സബ്ബാകാരതോ പഠമചതുക്കവണ്ണനാ.

ഇതരേസു പന തീസു ചതുക്കേസു യസ്മാ വിസും കമ്മട്ഠാനഭാവനാനയോ നാമ നത്ഥി; തസ്മാ അനുപദവണ്ണനാനയേനേവ നേസം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പീതിപ്പടിസംവേദീതി പീതിം പടിസംവിദിതം കരോന്തോ പാകടം കരോന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി – ആരമ്മണതോ ച അസമ്മോഹതോ ച.

കഥം ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, തസ്സ സമാപത്തിക്ഖണേ ഝാനപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ.

കഥം അസമ്മോഹതോ? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തകപീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി, തസ്സ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപടിവേധേന അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം പടിസമ്ഭിദായം –

‘‘ദീഘം അസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേന…പേ… രസ്സം അസ്സാസവസേന… രസ്സം പസ്സാസവസേന… സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സാസവസേന… സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ പസ്സാസവസേന… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം അസ്സാസവസേന… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സാസവസേന ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി, തായ സതിയാ തേന ഞാണേന സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. ആവജ്ജതോ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി ജാനതോ… പസ്സതോ… പച്ചവേക്ഖതോ… ചിത്തം അധിട്ഠഹതോ… സദ്ധായ അധിമുച്ചതോ… വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹതോ… സതിം ഉപട്ഠാപയതോ… ചിത്തം സമാദഹതോ… പഞ്ഞായ പജാനതോ… അഭിഞ്ഞേയ്യം അഭിജാനതോ… പരിഞ്ഞേയ്യം പരിജാനതോ… പഹാതബ്ബം പജഹതോ… ഭാവേതബ്ബം ഭാവയതോ… സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികരോതോ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. ഏവം സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൨).

ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. ഇദം പനേത്ഥ വിസേസമത്തം. തിണ്ണം ഝാനാനം വസേന സുഖപടിസംവേദിതാ ചതുന്നമ്പി വസേന ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദിതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി വേദനാദയോ ദ്വേ ഖന്ധാ. സുഖപ്പടിസംവേദിപദേ ചേത്ഥ വിപസ്സനാഭൂമിദസ്സനത്ഥം ‘‘സുഖന്തി ദ്വേ സുഖാനി – കായികഞ്ച സുഖം ചേതസികഞ്ചാ’’തി പടിസമ്ഭിദായം വുത്തം. പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാരന്തി ഓളാരികം ഓളാരികം ചിത്തസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ, നിരോധേന്തോതി അത്ഥോ. സോ വിത്ഥാരതോ കായസങ്ഖാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ പീതിപദേ പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താ. സുഖപദേ സരൂപേനേവ വേദനാ. ദ്വീസു ചിത്തസങ്ഖാരപദേസു ‘‘സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച ചേതസികാ ഏതേ ധമ്മാ ചിത്തപടിബദ്ധാ ചിത്തസങ്ഖാരാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭൪; മ. നി. ൧.൪൬൩) വചനതോ സഞ്ഞാസമ്പയുത്താ വേദനാതി. ഏവം വേദനാനുപസ്സനാനയേന ഇദം ചതുക്കം ഭാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തതിയചതുക്കേപി ചതുന്നം ഝാനാനം വസേന ചിത്തപടിസംവേദിതാ വേദിതബ്ബാ. അഭിപ്പമോദയം ചിത്തന്തി ചിത്തം മോദേന്തോ പമോദേന്തോ ഹാസേന്തോ പഹാസേന്തോ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി അഭിപ്പമോദോ ഹോതി – സമാധിവസേന ച വിപസ്സനാവസേന ച.

കഥം സമാധിവസേന? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതി, സോ സമാപത്തിക്ഖണേ സമ്പയുത്തായ പീതിയാ ചിത്തം ആമോദേതി പമോദേതി. കഥം വിപസ്സനാവസേന? സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തകപീതിം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി; ഏവം വിപസ്സനാക്ഖണേ ഝാനസമ്പയുത്തകപീതിം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തം ആമോദേതി പമോദേതി. ഏവം പടിപന്നോ ‘‘അഭിപ്പമോദയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി.

സമാദഹം ചിത്തന്തി പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ആരമ്മണേ ചിത്തം സമം ആദഹന്തോ സമം ഠപേന്തോ താനി വാ പന ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തകചിത്തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതോ വിപസ്സനാക്ഖണേ ലക്ഖണപടിവേധേന ഉപ്പജ്ജതി ഖണികചിത്തേകഗ്ഗതാ; ഏവം ഉപ്പന്നായ ഖണികചിത്തേകഗ്ഗതായ വസേനപി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമം ആദഹന്തോ സമം ഠപേന്തോ ‘‘സമാദഹം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി വുച്ചതി.

വിമോചയം ചിത്തന്തി പഠമജ്ഝാനേന നീവരണേഹി ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ, ദുതിയേന വിതക്കവിചാരേഹി, തതിയേന പീതിയാ, ചതുത്ഥേന സുഖദുക്ഖേഹി ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ. താനി വാ പന ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനസമ്പയുത്തകചിത്തം ഖയതോ വയതോ സമ്മസതി. സോ വിപസ്സനാക്ഖണേ അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചസഞ്ഞാതോ ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞാതോ, അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസഞ്ഞാതോ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നന്ദിതോ, വിരാഗാനുപസ്സനായ രാഗതോ, നിരോധാനുപസ്സനായ സമുദയതോ, പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ ആദാനതോ ചിത്തം മോചേന്തോ വിമോചേന്തോ അസ്സസതി ചേവ പസ്സസതി ച. തേന വുത്തം – ‘‘വിമോചയം ചിത്തം അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീ’’തി. ഏവം ചിത്താനുപസ്സനാവസേന ഇദം ചതുക്കം ഭാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.