൧൦. പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൯. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാതി സങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദം. തത്ഥ അഥ ഖോ ദേവദത്തോതിആദീസു യോ ച ദേവദത്തോ, യഥാ ച പബ്ബജിതോ, യേന ച കാരണേന കോകാലികാദയോ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഏഥ മയം ആവുസോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സങ്ഘഭേദം കരിസ്സാമ ചക്കഭേദ’’ന്തി ആഹ. തം സബ്ബം സങ്ഘഭേദക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൪൩) ആഗതമേവ. പഞ്ചവത്ഥുയാചനാ പന കിഞ്ചാപി തത്ഥേവ ആഗമിസ്സതി. അഥ ഖോ ഇധാപി ആഗതത്താ യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം വത്വാവ ഗമിസ്സാമ.

സാധു ഭന്തേതി ആയാചനാ. ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സൂതി ആരഞ്ഞികധുതങ്ഗം സമാദായ സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ യാവ ജീവന്തി താവ ആരഞ്ഞികാ ഹോന്തു, അരഞ്ഞേയേവ വസന്തു. യോ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ വജ്ജം നം ഫുസേയ്യാതി യോ ഏകഭിക്ഖുപി അരഞ്ഞം പഹായ നിവാസത്ഥായ ഗാമന്തം ഓസരേയ്യ, വജ്ജം തം ഫുസേയ്യ നം ഭിക്ഖും ദോസോ ഫുസതു, ആപത്തിയാ നം ഭഗവാ കാരേതൂ’’തി അധിപ്പായേന വദതി. ഏസ നയോ സേസവത്ഥൂസുപി.

൪൧൦. ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമാതി ജനം അമ്ഹാകം അപ്പിച്ഛതാദിഭാവം ജാനാപേസ്സാമ, അഥ വാ പരിതോസേസ്സാമ പസാദേസ്സാമാതി വുത്തം ഹോതി.

ഇമാനി പന പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചതോ ദേവദത്തസ്സ വചനം സുത്വാവ അഞ്ഞാസി ഭഗവാ ‘‘സങ്ഘഭേദത്ഥികോ ഹുത്വാ അയം യാചതീ’’തി. യസ്മാ പന താനി അനുജാനിയമാനാനി ബഹൂനം കുലപുത്താനം മഗ്ഗന്തരായായ സംവത്തന്തി, തസ്മാ ഭഗവാ ‘‘അലം ദേവദത്താ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘യോ ഇച്ഛതി ആരഞ്ഞികോ ഹോതൂ’’തിആദിമാഹ.

ഏത്ഥ പന ഭഗവതോ അധിപ്പായം വിദിത്വാ കുലപുത്തേന അത്തനോ പതിരൂപം വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ ഭഗവതോ അധിപ്പായോ – ‘‘ഏകോ ഭിക്ഖു മഹജ്ഝാസയോ ഹോതി മഹുസ്സാഹോ, സക്കോതി ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും. ഏകോ ദുബ്ബലോ ഹോതി അപ്പഥാമോ അരഞ്ഞേ ന സക്കോതി, ഗാമന്തേയേവ സക്കോതി. ഏകോ മഹബ്ബലോ സമപ്പവത്തധാതുകോ അധിവാസനഖന്തിസമ്പന്നോ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സമചിത്തോ അരഞ്ഞേപി ഗാമന്തേപി സക്കോതിയേവ. ഏകോ നേവ ഗാമന്തേ ന അരഞ്ഞേ സക്കോതി പദപരമോ ഹോതി.

തത്ര യ്വായം മഹജ്ഝാസയോ ഹോതി മഹുസ്സാഹോ, സക്കോതി ഗാമന്തസേനാസനം പടിക്ഖിപിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും, സോ അരഞ്ഞേയേവ വസതു, ഇദമസ്സ പതിരൂപം. സദ്ധിവിഹാരികാദയോപി ചസ്സ അനുസിക്ഖമാനാ അരഞ്ഞേ വിഹാതബ്ബമേവ മഞ്ഞിസ്സന്തി.

യോ പന ദുബ്ബലോ ഹോതി അപ്പഥാമോ ഗാമന്തേയേവ സക്കോതി ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും, ന അരഞ്ഞേ സോ ഗാമന്തേയേവ വസതു, യ്വായം മഹബ്ബലോ സമപ്പവത്തധാതുകോ അധിവാസനഖന്തിസമ്പന്നോ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സമചിത്തോ അരഞ്ഞേപി ഗാമന്തേപി സക്കോതിയേവ, അയമ്പി ഗാമന്തസേനാസനം പഹായ അരഞ്ഞേ വിഹരതു, ഇദമസ്സ പതിരൂപം സദ്ധിവിഹാരികാപി ഹിസ്സ അനുസിക്ഖമാനാ അരഞ്ഞേ വിഹാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി.

യോ പനായം നേവ ഗാമന്തേ ന അരഞ്ഞേ സക്കോതി പദപരമോ ഹോതി. അയമ്പി അരഞ്ഞേയേവ വസതു. അയം ഹിസ്സ ധുതങ്ഗസേവനാ കമ്മട്ഠാനഭാവനാ ച ആയതിം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ ഭവിസ്സതി. സദ്ധിവിഹാരികാദയോ ചസ്സ അനുസിക്ഖമാനാ അരഞ്ഞേ വിഹാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതി.

ഏവം യ്വായം ദുബ്ബലോ ഹോതി അപ്പഥാമോ ഗാമന്തേയേവ വിഹരന്തോ സക്കോതി ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും ന അരഞ്ഞേ, ഇമം പുഗ്ഗലം സന്ധായ ഭഗവാ ‘‘യോ ഇച്ഛതി ഗാമന്തേ വിഹരതൂ’’തി ആഹ. ഇമിനാ ച പുഗ്ഗലേന അഞ്ഞേസമ്പി ദ്വാരം ദിന്നം.

യദി പന ഭഗവാ ദേവദത്തസ്സ വാദം സമ്പടിച്ഛേയ്യ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ പകതിയാ ദുബ്ബലോ ഹോതി അപ്പഥാമോ, യോപി ദഹരകാലേ അരഞ്ഞവാസം അഭിസമ്ഭുണിത്വാ ജിണ്ണകാലേ വാ വാതപിത്താദീഹി സമുപ്പന്നധാതുക്ഖോഭകാലേ വാ നാഭിസമ്ഭുണാതി, ഗാമന്തേയേവ പന വിഹരന്തോ സക്കോതി ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും, തേസം അരിയമഗ്ഗുപച്ഛേദോ ഭവേയ്യ, അരഹത്തഫലാധിഗമോ ന ഭവേയ്യ, ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം വിലോമം അനിയ്യാനികം സത്ഥു സാസനം ഭവേയ്യ, സത്ഥാ ച തേസം അസബ്ബഞ്ഞൂ അസ്സ ‘‘സകവാദം ഛഡ്ഡേത്വാ ദേവദത്തവാദേ പതിട്ഠിതോ’’തി ഗാരയ്ഹോ ച ഭവേയ്യ. തസ്മാ ഭഗവാ ഏവരൂപേ പുഗ്ഗലേ സങ്ഗണ്ഹന്തോ ദേവദത്തസ്സ വാദം പടിക്ഖിപി. ഏതേനേവൂപായേന പിണ്ഡപാതികവത്ഥുസ്മിമ്പി പംസുകൂലികവത്ഥുസ്മിമ്പി അട്ഠ മാസേ രുക്ഖമൂലികവത്ഥുസ്മിമ്പി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. ചത്താരോ പന മാസേ രുക്ഖമൂലസേനാസനം പടിക്ഖിത്തമേവ.

മച്ഛമംസവത്ഥുസ്മിം തികോടിപരിസുദ്ധന്തി തീഹി കോടീഹി പരിസുദ്ധം, ദിട്ഠാദീഹി അപരിസുദ്ധീഹി വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. തേനേവാഹ – ‘‘അദിട്ഠം, അസുതം, അപരിസങ്കിത’’ന്തി. തത്ഥ ‘‘അദിട്ഠം’’ നാമ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ മിഗമച്ഛേ വധിത്വാ ഗയ്ഹമാനം അദിട്ഠം. ‘‘അസുതം’’ നാമ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ മിഗമച്ഛേ വധിത്വാ ഗഹിതന്തി അസുതം. ‘‘അപരിസങ്കിതം’’ പന ദിട്ഠപരിസങ്കിതം സുതപരിസങ്കിതം തദുഭയവിമുത്തപരിസങ്കിതഞ്ച ഞത്വാ തബ്ബിപക്ഖതോ ജാനിതബ്ബം. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി മനുസ്സേ ജാലവാഗുരാദിഹത്ഥേ ഗാമതോ വ നിക്ഖമന്തേ അരഞ്ഞേ വാ വിചരന്തേ, ദുതിയദിവസേ ച നേസം തം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം സമച്ഛമംസം പിണ്ഡപാതം അഭിഹരന്തി. തേ തേന ദിട്ഠേന പരിസങ്കന്തി ‘‘ഭിക്ഖൂനം നുഖോ അത്ഥായ കത’’ന്തി ഇദം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം, നാമ ഏതം ഗഹേതും ന വട്ടതി. യം ഏവം അപരിസങ്കിതം തം വട്ടതി. സചേ പന തേ മനുസ്സാ ‘‘കസ്മാ ഭന്തേ ന ഗണ്ഹഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘നയിദം ഭന്തേ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതം, അമ്ഹേഹി അത്തനോ അത്ഥായ വാ രാജയുത്താദീനം അത്ഥായ വാ കത’’ന്തി വദന്തി കപ്പതി.

നഹേവ ഖോ ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി; അപിച സുണന്തി, മനുസ്സാ കിര ജാലവാഗുരാദിഹത്ഥാ ഗാമതോ വാ നിക്ഖമന്തി, അരഞ്ഞേ വാ വിചരന്തീ’’തി. ദുതിയദിവസേ ച നേസം തം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം ‘‘ഭിക്ഖൂനം നുഖോ അത്ഥായ കത’’ന്തി ഇദം ‘‘സുതപരിസങ്കിതം’’ നാമ. ഏതം ഗഹേതും ന വട്ടതി, യം ഏവം അപരിസങ്കിതം തം വട്ടതി. സചേ പന തേ മനുസ്സാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘നയിദം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതം, അമ്ഹേഹി അത്തനോ അത്ഥായ വാ രാജയുത്താദീനം അത്ഥായ വാ കത’’ന്തി വദന്തി കപ്പതി.

നഹേവ ഖോ പന ഭിക്ഖൂ പസ്സന്തി, ന സുണന്തി; അപിച ഖോ തേസം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം പത്തം ഗഹേത്വാ സമച്ഛമംസം പിണ്ഡപാതം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിഹരന്തി, തേ പരിസങ്കന്തി ‘‘ഭിക്ഖൂനം നുഖോ അത്ഥായ കത’’ന്തി ഇദം ‘‘തദുഭയവിമുത്തപരിസങ്കിതം’’ നാമ. ഏതം ഗഹേതും ന വട്ടതി. യം ഏവം അപരിസങ്കിതം തം വട്ടതി. സചേ പന തേ മനുസ്സാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘നയിദം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതം അമ്ഹേഹി അത്തനോ അത്ഥായ വാ രാജയുത്താദീനം അത്ഥായ വാ കതം പവത്തമംസം വാ കപ്പിയമേവ ലഭിത്വാ ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ സമ്പാദിത’’ന്തി വദന്തി കപ്പതി. മതാനം പേതകിച്ചത്ഥായ മങ്ഗലാദീനം വാ അത്ഥായ കതേപി ഏസേവ നയോ. യം യഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനംയേവ അത്ഥായ അകതം, യത്ഥ ച നിബ്ബേമതികോ ഹോതി, തം സബ്ബം കപ്പതി.

സചേ പന ഏകസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സ കതം ഹോതി, തേ ച അത്തനോ അത്ഥായ കതഭാവം ന ജാനന്തി, അഞ്ഞേ ജാനന്തി. യേ ജാനന്തി, തേസം ന വട്ടതി, ഇതരേസം വട്ടതി. അഞ്ഞേ ന ജാനന്തി, തേയേവ ജാനന്തി, തേസംയേവ ന വട്ടതി, അഞ്ഞേസം വട്ടതി. തേപി അമ്ഹാകം അത്ഥായ കതന്തി ജാനന്തി, അഞ്ഞേപി ഏതേസം അത്ഥായ കതന്തി ജാനന്തി, സബ്ബേസമ്പി ന വട്ടതി, സബ്ബേ ന ജാനന്തി, സബ്ബേസമ്പി വട്ടതി. പഞ്ചസു ഹി സഹധമ്മികേസു യസ്സ വാ തസ്സ വാ അത്ഥായ ഉദ്ദിസ്സ കതം, സബ്ബേസം ന കപ്പതി.

സചേ പന കോചി ഏകം ഭിക്ഖും ഉദ്ദിസ്സ പാണം വധിത്വാ തസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ ദേതി, സോ ച അത്തനോ അത്ഥായ കതഭാവം ജാനംയേവ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേതി, സോ തസ്സ സദ്ധായ പരിഭുഞ്ജതി, കസ്സ ആപത്തീതി? ദ്വിന്നമ്പി അനാപത്തി. യഞ്ഹി ഉദ്ദിസ്സ കതം തസ്സ അഭുത്തതായ അനാപത്തി, ഇതരസ്സ അജാനനതായ. കപ്പിയമംസസ്സ ഹി പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തി നത്ഥി. ഉദ്ദിസ്സ കതഞ്ച അജാനിത്വാ ഭുത്തസ്സ പച്ഛാ ഞത്വാ ആപത്തിദേസനാകിച്ചം നാമ നത്ഥി, അകപ്പിയമംസം പന അജാനിത്വാ ഭുത്തേന പച്ഛാ ഞത്വാപി ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ, ഉദ്ദിസ്സ കതഞ്ഹി ഞത്വാ ഭുഞ്ജതോവ ആപത്തി. അകപ്പിയമംസം അജാനിത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സാപി ആപത്തിയേവ. തസ്മാ ആപത്തിഭീരുകേന രൂപം സല്ലക്ഖേന്തേനപി പുച്ഛിത്വാവ മംസം പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം. പരിഭോഗകാലേ പുച്ഛിത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി വാ ഗഹേത്വാ പുച്ഛിത്വാവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. കസ്മാ? ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. അച്ഛമംസം ഹി സൂകരമംസസദിസം ഹോതി, ദീപിമംസാദീനിപി മിഗമംസാദിസദിസാനി, തസ്മാ പുച്ഛിത്വാ ഗഹണമേവ വത്തന്തി വദന്തി.

ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോതി തുട്ഠോ ചേവ ഉന്നതകായചിത്തോ ച ഹുത്വാ. സോ കിര ‘‘ന ഭഗവാ ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനി അനുജാനാതി, ഇദാനി സക്ഖിസ്സാമി സങ്ഘഭേദം കാതു’’ന്തി കോകാലികസ്സ ഇങ്ഗിതാകാരം ദസ്സേത്വാ യഥാ വിസം വാ ഖാദിത്വാ രജ്ജുയാ വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ സത്ഥം വാ ആഹരിത്വാ മരിതുകാമോ പുരിസോ വിസാദീസു അഞ്ഞതരം ലഭിത്വാ തപ്പച്ചയാ ആസന്നമ്പി മരണദുക്ഖം അജാനന്തോ ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ ഹോതി; ഏവമേവ സങ്ഘഭേദപച്ചയാ ആസന്നമ്പി അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ പടിസംവേദനീയം ദുക്ഖം അജാനന്തോ ‘‘ലദ്ധോ ദാനി മേ സങ്ഘഭേദസ്സ ഉപായോ’’തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സപരിസോ ഉട്ഠായാസനാ തേനേവ ഹട്ഠഭാവേന ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി സമാദായ വത്താമാതി ഏത്ഥ പന ‘‘ഇമാനി പഞ്ച വത്ഥൂനീ’’തി വത്തബ്ബേപി തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹി ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമാതി അഭിണ്ഹം പരിവിതക്കവസേന വിഭത്തിവിപല്ലാസം അസല്ലക്ഖേത്വാ അഭിണ്ഹം പരിവിതക്കാനുരൂപമേവ ‘‘തേ മയം ഇമേഹി പഞ്ചഹി വത്ഥൂഹീ’’തി ആഹ, യഥാ തം വിക്ഖിത്തചിത്തോ.

ധുതാ സല്ലേഖവുത്തിനോതി യാ പടിപദാ കിലേസേ ധുനാതി, തായ സമന്നാഗതത്താ ധുതാ. യാ ച കിലേസേ സല്ലിഖതി, സാ ഏതേസം വുത്തീതി സല്ലേഖവുത്തിനോ.

ബാഹുലികോതി ചീവരാദീനം പച്ചയാനം ബഹുലഭാവോ ബാഹുല്ലം, തം ബാഹുല്ലമസ്സ അത്ഥി, തസ്മിം വാ ബാഹുല്ലേ നിയുത്തോ ഠിതോതി ബാഹുലികോ. ബാഹുല്ലായ ചേതേതീതി ബാഹുലത്തായ ചേതേതി കപ്പേതി പകപ്പേതി. കഥഞ്ഹി നാമ മയ്ഹഞ്ച സാവകാനഞ്ച ചീവരാദീനം പച്ചയാനം ബഹുലഭാവോ ഭവേയ്യാതി ഏവം ഉസ്സുക്കമാപന്നോതി അധിപ്പായോ. ചക്കഭേദായാതി ആണാഭേദായ.

ധമ്മിം കഥം കത്വാതി ഖന്ധകേ വുത്തനയേന ‘‘അലം, ദേവദത്ത, മാ തേ രുച്ചി സങ്ഘഭേദോ. ഗരുകോ ഖോ, ദേവദത്ത, സങ്ഘഭേദോ. യോ ഖോ, ദേവദത്ത, സമഗ്ഗം സങ്ഘം ഭിന്ദതി, കപ്പട്ഠികം കിബ്ബിസം പസവതി, കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതി, യോ ച ഖോ, ദേവദത്ത, ഭിന്നം സങ്ഘം സമഗ്ഗം കരോതി, ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞം പസവതി, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൩) ഏവമാദികം അനേകപ്പകാരം ദേവദത്തസ്സ ച ഭിക്ഖൂനഞ്ച തദനുച്ഛവികം തദനുലോമികം ധമ്മിം കഥം കത്വാ.

൪൧൧. സമഗ്ഗസ്സാതി സഹിതസ്സ ചിത്തേന ച സരീരേന ച അവിയുത്തസ്സാതി അത്ഥോ. പദഭാജനേപി ഹി അയമേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. സമാനസംവാസകോതി ഹി വദതാ ചിത്തേന അവിയോഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. സമാനസീമായം ഠിതോതി വദതാ സരീരേന. കഥം? സമാനസംവാസകോ ഹി ലദ്ധിനാനാസംവാസകേന വാ കമ്മനാനാസംവാസകേന വാ വിരഹിതോ സമചിത്തതായ ചിത്തേന അവിയുത്തോ ഹോതി. സമാനസീമായം ഠിതോ കായസാമഗ്ഗിദാനതോ സരീരേന അവിയുത്തോ.

ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണന്തി ഭേദനസ്സ സങ്ഘഭേദസ്സ അത്ഥായ സംവത്തനികം കാരണം. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഓകാസേ ‘‘കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൬൮) വിയ കാരണം അധികരണന്തി അധിപ്പേതം. തഞ്ച യസ്മാ അട്ഠാരസവിധം ഹോതി, തസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനീ’’തി വുത്തം. താനി പന ‘‘ഇധൂപാലി, ഭിക്ഖു അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേതീ’’തിആദിനാ (ചൂളവ. ൩൫൨) നയേന ഖന്ധകേ ആഗതാനി, തസ്മാ തത്രേവ നേസം അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമ. യോപി ചായം ഇമാനി വത്ഥൂനി നിസ്സായ അപരേഹിപി കമ്മേന, ഉദ്ദേസേന, വോഹാരേന, അനുസാവനായ, സലാകഗ്ഗാഹേനാതി പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘഭേദോ ഹോതി, തമ്പി ആഗതട്ഠാനേയേവ പകാസയിസ്സാമ. സങ്ഖേപതോ പന ഭേദനസംവത്തനികം വാ അധികരണം സമാദായാതി ഏത്ഥ സങ്ഘഭേദസ്സ അത്ഥായ സംവത്തനികം സങ്ഘഭേദനിപ്ഫത്തിസമത്ഥം കാരണം ഗഹേത്വാതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പഗ്ഗയ്ഹാതി പഗ്ഗഹിതം അബ്ഭുസ്സിതം പാകടം കത്വാ. തിട്ഠേയ്യാതി യഥാസമാദിന്നം യഥാപഗ്ഗഹിതമേവ ച കത്വാ അച്ഛേയ്യ. യസ്മാ പന ഏവം പഗ്ഗണ്ഹതാ തിട്ഠതാ ച തം ദീപിതഞ്ചേവ അപ്പടിനിസ്സട്ഠഞ്ച ഹോതി, തസ്മാ പദഭാജനേ ‘‘ദീപേയ്യാ’’തി ച ‘‘നപ്പടിനിസ്സജ്ജേയ്യാ’’തി ച വുത്തം.

ഭിക്ഖൂഹി ഏവമസ്സ വചനീയോതി അഞ്ഞേഹി ലജ്ജീഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവം വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ. പദഭാജനേ ചസ്സ യേ പസ്സന്തീതി യേ സമ്മുഖാ പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തം പസ്സന്തി. യേ സുണന്തീതി യേപി ‘‘അസുകസ്മിം നാമ വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ഭേദനസംവത്തനികം അധികരണം സമാദായ പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തീ’’തി സുണന്തി.

സമേതായസ്മാ സങ്ഘേനാതി ആയസ്മാ സങ്ഘേന സദ്ധിം സമേതു സമാഗച്ഛതു ഏകലദ്ധികോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. കിം കാരണാ? സമഗ്ഗോ ഹി സങ്ഘോ സമ്മോദമാനോ അവിവദമാനോ ഏകുദ്ദേസോ ഫാസു വിഹരതീതി.

തത്ഥ സമ്മോദമാനോതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പത്തിയാ സട്ഠു മോദമാനോ. അവിവദമാനോതി ‘‘അയം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ’’തി ഏവം ന വിവദമാനോ. ഏകോ ഉദ്ദേസോ അസ്സാതി ഏകുദ്ദേസോ, ഏകതോ പവത്തപാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, ന വിസുന്തി അത്ഥോ. ഫാസു വിഹരതീതി സുഖം വിഹരതി.

ഇച്ചേതം കുസലന്തി ഏതം പടിനിസ്സജ്ജനം കുസലം ഖേമം സോത്ഥിഭാവോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ. നോ ചേ പടിനിസ്സജ്ജതി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി തിക്ഖത്തും വുത്തസ്സ അപ്പടിനിസ്സജ്ജതോ ദുക്കടം. സുത്വാ ന വദന്തി ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി യേ സുത്വാ ന വദന്തി, തേസമ്പി ദുക്കടം. കീവദൂരേ സുത്വാ അവദന്താനം ദുക്കടം? ഏകവിഹാരേ താവ വത്തബ്ബം നത്ഥി. അട്ഠകഥായം പന വുത്തം ‘‘സമന്താ അദ്ധയോജനേ ഭിക്ഖൂനം ഭാരോ. ദൂതം വാ പണ്ണം വാ പേസേത്വാ വദതോപി ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥി. സയമേവ ഗന്ത്വാ ‘ഗരുകോ ഖോ, ആവുസോ, സങ്ഘഭേദോ, മാ സങ്ഘഭേദായ, പരക്കമീ’തി നിവാരേതബ്ബോ’’തി. പഹോന്തേന പന ദൂരമ്പി ഗന്തബ്ബം അഗിലാനാനഞ്ഹി ദൂരേപി ഭാരോയേവ.

ഇദാനി ‘‘ഏവഞ്ച സോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂഹി വുച്ചമാനോ’’തിആദീസു അത്ഥമത്തമേവ ദസ്സേതും ‘‘സോ ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാ വത്തബ്ബോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഘമജ്ഝമ്പി ആകഡ്ഢിത്വാതി സചേ പുരിമനയേന വുച്ചമാനോ ന പടിനിസ്സജ്ജതി ഹത്ഥേസു ച പാദേസു ച ഗഹേത്വാപി സങ്ഘമജ്ഝം ആകഡ്ഢിത്വാ പുനപി ‘‘മാ ആയസ്മാ’’തിആദിനാ നയേന തിക്ഖത്തും വത്തബ്ബോ.

യാവതതിയം സമനുഭാസിതബ്ബോതി യാവ തതിയം സമനുഭാസനം താവ സമനുഭാസിതബ്ബോ. തീഹി സമനുഭാസനകമ്മവാചാഹി കമ്മം കാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. പദഭാജനേ പനസ്സ അത്ഥമേവ ഗഹേത്വാ സമനുഭാസനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഭിക്ഖു സമനുഭാസിതബ്ബോ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമനുഭാസിതബ്ബോ’’തിആദി വുത്തം.

൪൧൪. തത്ഥ ഞത്തിയാ ദുക്കടം ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി യഞ്ച ഞത്തിപരിയോസാനേ ദുക്കടം ആപന്നോ, യേ ച ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയേ, താ തിസ്സോപി ആപത്തിയോ ‘‘യസ്സ നക്ഖമതി സോ ഭാസേയ്യാ’’തി ഏവം യ്യ-കാരപ്പത്തമത്തായ തതിയകമ്മവാചായ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി സങ്ഘാദിസേസോയേവ തിട്ഠതി. കിം പന ആപന്നാപത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി അനാപന്നാതി? മഹാസുമത്ഥേരോ താവ വദതി ‘‘യോ അവസാനേ പടിനിസ്സജ്ജിസ്സതി, സോ താ ആപത്തിയോ ന ആപജ്ജതി, തസ്മാ അനാപന്നാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീ’’തി. മഹാപദുമത്ഥേരോ പന ലിങ്ഗപരിവത്തേന അസാധാരണാപത്തിയോ വിയ ആപന്നാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, അനാപന്നാനം കിം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ’’തി ആഹ.

൪൧൫. ധമ്മകമ്മേ ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീതി തഞ്ചേ സമനുഭാസനകമ്മം ധമ്മകമ്മം ഹോതി, തസ്മിം ധമ്മകമ്മസഞ്ഞീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇധ സഞ്ഞാ ന രക്ഖതി, കമ്മസ്സ ധമ്മികത്താ ഏവ അപ്പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആപജ്ജതി.

൪൧൬. അസമനുഭാസന്തസ്സാതി അസമനുഭാസിയമാനസ്സ അപ്പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി.

പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സാതി ഞത്തിതോ പുബ്ബേ വാ ഞത്തിക്ഖണേ വാ ഞത്തിപരിയോസാനേ വാ പഠമായ വാ അനുസാവനായ ദുതിയായ വാ തതിയായ വാ യാവ യ്യ-കാരം ന സമ്പാപുണാതി, താവ പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തി.

ആദികമ്മികസ്സാതി. ഏത്ഥ പന ‘‘ദേവദത്തോ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ ഭേദായ പരക്കമി, തസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി പരിവാരേ (പരി. ൧൭) ആഗതത്താ ദേവദത്തോ ആദികമ്മികോ. സോ ച ഖോ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമനസ്സേവ, ന അപ്പടിനിസ്സജ്ജനസ്സ. ന ഹി തസ്സ തം കമ്മം കതം. കഥമിദം ജാനിതബ്ബന്തി ചേ? സുത്തതോ. യഥാ ഹി ‘‘അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ഗദ്ധബാധിപുബ്ബോ യാവതതിയം സമനുഭാസനായ ന പടിനിസ്സജ്ജി, തസ്മിം വത്ഥുസ്മി’’ന്തി പരിവാരേ (പരി. ൧൨൧) ആഗതത്താ അരിട്ഠസ്സ കമ്മം കതന്തി പഞ്ഞായതി, ന തഥാ ദേവദത്തസ്സ. അഥാപിസ്സ കതേന ഭവിതബ്ബന്തി കോചി അത്തനോ രുചിമത്തേന വദേയ്യ, തഥാപി അപ്പടിനിസ്സജ്ജനേ ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. ന ഹി പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തസ്സ അഞ്ഞത്ര ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതതോ അനാപത്തി നാമ ദിസ്സതി. യമ്പി അരിട്ഠസിക്ഖാപദസ്സ അനാപത്തിയം ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തി പോത്ഥകേസു ലിഖിതം, തം പമാദലിഖിതം. പമാദലിഖിതഭാവോ ചസ്സ ‘‘പഠമം അരിട്ഠോ ഭിക്ഖു ചോദേതബ്ബോ, ചോദേത്വാ സാരേതബ്ബോ, സാരേത്വാ ആപത്തിം രോപേതബ്ബോ’’തി (ചൂളവ. ൬൫) ഏവം കമ്മക്ഖന്ധകേ ആപത്തിരോപനവചനതോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭേദായ പരക്കമനേ ആദികമ്മികസ്സ ദേവദത്തസ്സ യസ്മാ തം കമ്മം ന കതം, തസ്മാസ്സ ആപത്തിയേവ ന ജാതാ. സിക്ഖാപദം പന തം ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തന്തി കത്വാ ‘‘ആദികമ്മികോ’’തി വുത്തോ. ഇതി ആപത്തിയാ അഭാവതോയേവസ്സ അനാപത്തി വുത്താ. സാ പനേസാ കിഞ്ചാപി അസമനുഭാസന്തസ്സാതി ഇമിനാവ സിദ്ധാ, യസ്മാ പന അസമനുഭാസന്തോ നാമ യസ്സ കേവലം സമനുഭാസനം ന കരോന്തി, സോ വുച്ചതി, ന ആദികമ്മികോ. അയഞ്ച ദേവദത്തോ ആദികമ്മികോയേവ, തസ്മാ ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏതേനുപായേന ഠപേത്വാ അരിട്ഠസിക്ഖാപദം സബ്ബസമനുഭാസനാസു വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

സമുട്ഠാനാദീസു തിവങ്ഗികം ഏകസമുട്ഠാനം, സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം നാമമേതം, കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. പടിനിസ്സജ്ജാമീതി കായവികാരം വാ വചീഭേദം വാ അകരോന്തസ്സേവ പന ആപജ്ജനതോ അകിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദുക്ഖവേദനന്തി.

പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.