൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

യം പാരാജികകണ്ഡസ്സ, സങ്ഗീതം സമനന്തരം;

തസ്സ തേരസകസ്സായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

൨൩൪. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സേയ്യസകോ അനഭിരതോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീതി ഏത്ഥ ആയസ്മാതി പിയവചനം. സേയ്യസകോതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാമം. അനഭിരതോതി വിക്ഖിത്തചിത്തോ കാമരാഗപരിളാഹേന പരിഡയ്ഹമാനോ ന പന ഗിഹിഭാവം പത്ഥയമാനോ. സോ തേന കിസോ ഹോതീതി സോ സേയ്യസകോ തേന അനഭിരതഭാവേന കിസോ ഹോതി.

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ഉദായീതി ഏത്ഥ ഉദായീതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം, അയഞ്ഹി സേയ്യസകസ്സ ഉപജ്ഝായോ ലാളുദായീ നാമ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗോ നിദ്ദാരാമതാദിമനുയുത്താനം അഞ്ഞതരോ ലോലഭിക്ഖു. കച്ചി നോ ത്വന്തി കച്ചി നു ത്വം. യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജാതിആദീസു യാവതാ അത്ഥോതി യാവദത്ഥം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവതാ തേ ഭോജനേന അത്ഥോ യത്തകം ത്വം ഇച്ഛസി തത്തകം ഭുഞ്ജ, യത്തകം കാലം രത്തിം വാ ദിവാ വാ സുപിതും ഇച്ഛസി തത്തകം സുപ, മത്തികാദീഹി കായം ഉബ്ബട്ടേത്വാ ചുണ്ണാദീഹി ഘംസിത്വാ യത്തകം ന്ഹാനം ഇച്ഛസി തത്തകം ന്ഹായ, ഉദ്ദേസേന വാ പരിപുച്ഛായ വാ വത്തപടിപത്തിയാ വാ കമ്മട്ഠാനേന വാ അത്ഥോ നത്ഥീതി. യദാ തേ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജതീതി യസ്മിം കാലേ തവ കാമരാഗവസേന ഉക്കണ്ഠിതതാ വിക്ഖിത്തചിത്തതാ ഉപ്പജ്ജതി. രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതീതി കാമരാഗോ ചിത്തം ധംസേതി പധംസേതി വിക്ഖിപതി ചേവ മിലാപേതി ച. തദാ ഹത്ഥേന ഉപക്കമിത്വാ അസുചിം മോചേഹീതി തസ്മിം കാലേ ഹത്ഥേന വായമിത്വാ അസുചിമോചനം കരോഹി, ഏവഞ്ഹി തേ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ഭവിസ്സതി. ഇതി തം ഉപജ്ഝായോ അനുസാസി യഥാ തം ബാലോ ബാലം മഗോ മഗം.

൨൩൫. തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനന്തി സതിസമ്പജഞ്ഞം പഹായ നിദ്ദം ഓതരന്താനം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം അബ്യാകതോ ഭവങ്ഗവാരോ പവത്തതി, സതിസമ്പജഞ്ഞവാരോ ഗളതി, തഥാപി സയനകാലേ മനസികാരോ കാതബ്ബോ. ദിവാ സുപന്തേന യാവ ന്ഹാതസ്സ ഭിക്ഖുനോ കേസാ ന സുക്ഖന്തി താവ സുപിത്വാ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി സഉസ്സാഹേന സുപിതബ്ബം. രത്തിം സുപന്തേന ഏത്തകം നാമ രത്തിഭാഗം സുപിത്വാ ചന്ദേന വാ താരകായ വാ ഇദം നാമ ഠാനം പത്തകാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീതി സഉസ്സാഹേന സുപിതബ്ബം. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു ച ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു ഏകം അഞ്ഞം വാ ചിത്തരുചിയം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ നിദ്ദാ ഓക്കമിതബ്ബാ. ഏവം കരോന്തോ ഹി സതോ സമ്പജാനോ സതിഞ്ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച അവിജഹിത്വാവ നിദ്ദം ഓക്കമതീതി വുച്ചതി. തേ പന ഭിക്ഖൂ ബാലാ ലോലാ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗാ ന ഏവമകംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താന’’ന്തി.

അത്ഥി ചേത്ഥ ചേതനാ ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ ച സുപിനന്തേ അസ്സാദചേതനാ അത്ഥി ഉപലബ്ഭതി. അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാ; സാ ച ഖോ അബ്ബോഹാരികാതി ഭിക്ഖവേ ഏസാ അസ്സാദചേതനാ അത്ഥി, സാ ച ഖോ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താ അബ്ബോഹാരികാ, ആപത്തിയാ അങ്ഗം ന ഹോതി. ഇതി ഭഗവാ സുപിനന്തേ ചേതനായ അബ്ബോഹാരികഭാവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഏവഞ്ച പന ഭിക്ഖവേ ഇമം സിക്ഖാപദം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ, സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സങ്ഘാദിസേസോ’’തി സാനുപഞ്ഞത്തികം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി.

൨൩൬-൨൩൭. തത്ഥ സംവിജ്ജതി ചേതനാ അസ്സാതി സഞ്ചേതനാ, സഞ്ചേതനാവ സഞ്ചേതനികാ, സഞ്ചേതനാ വാ അസ്സാ അത്ഥീതി സഞ്ചേതനികാ. യസ്മാ പന യസ്സ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി ഹോതി സോ ജാനന്തോ സഞ്ജാനന്തോ ഹോതി, സാ ചസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠി ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോ ഹോതി, തസ്മാ ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘ജാനന്തോ സഞ്ജാനന്തോ ചേച്ച അഭിവിതരിത്വാ വീതിക്കമോ’’തി ഏവമസ്സ പദഭാജനം വുത്തം. തത്ഥ ജാനന്തോതി ഉപക്കമാമീതി ജാനന്തോ. സഞ്ജാനന്തോതി സുക്കം മോചേമീതി സഞ്ജാനന്തോ, തേനേവ ഉപക്കമജാനനാകാരേന സദ്ധിം ജാനന്തോതി അത്ഥോ. ചേച്ചാതി മോചനസ്സാദചേതനാവസേന ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ. അഭിവിതരിത്വാതി ഉപക്കമവസേന മദ്ദന്തോ നിരാസങ്കചിത്തം പേസേത്വാ. വീതിക്കമോതി ഏവം പവത്തസ്സ യോ വീതിക്കമോ അയം സഞ്ചേതനികാസദ്ദസ്സ സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി സുക്കവിസ്സട്ഠീതി ഏത്ഥ യസ്സ സുക്കസ്സ വിസ്സട്ഠി തം താവ സങ്ഖ്യാതോ വണ്ണഭേദതോ ച ദസ്സേതും ‘‘സുക്കന്തി ദസ സുക്കാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുക്കാനം ആസയഭേദതോ ധാതുനാനത്തതോ ച നീലാദിവണ്ണഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

വിസ്സട്ഠീതി വിസ്സഗ്ഗോ, അത്ഥതോ പനേതം ഠാനാചാവനം ഹോതി, തേനാഹ – ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോചാവനാ വുച്ചതീ’’തി. തത്ഥ വത്ഥിസീസം കടി കായോതി തിധാ സുക്കസ്സ ഠാനം പകപ്പേന്തി, ഏകോ കിരാചരിയോ ‘‘വത്ഥിസീസം സുക്കസ്സ ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഏകോ ‘‘കടീ’’തി, ഏകോ ‘‘സകലോ കായോ’’തി, തേസു തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിതം. കേസലോമനഖദന്താനഞ്ഹി മംസവിനിമുത്തട്ഠാനം ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികാഥദ്ധസുക്ഖചമ്മാനി ച വജ്ജേത്വാ അവസേസോ ഛവിമംസലോഹിതാനുഗതോ സബ്ബോപി കായോ കായപ്പസാദഭാവജീവിതിന്ദ്രിയാബദ്ധപിത്താനം സമ്ഭവസ്സ ച ഠാനമേവ. തഥാ ഹി രാഗപരിയുട്ഠാനേനാഭിഭൂതാനം ഹത്ഥീനം ഉഭോഹി കണ്ണചൂളികാഹി സമ്ഭവോ നിക്ഖമതി, മഹാസേനരാജാ ച രാഗപരിയുട്ഠിതോ സമ്ഭവവേഗം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ സത്ഥേന ബാഹുസീസം ഫാലേത്വാ വണമുഖേന നിക്ഖന്തം സമ്ഭവം ദസ്സേസീതി.

ഏത്ഥ പന പഠമസ്സ ആചരിയസ്സ വാദേ മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോ യത്തകം ഏകാ ഖുദ്ദകമക്ഖികാ പിവേയ്യ തത്തകേ അസുചിമ്ഹി വത്ഥിസീസതോ മുഞ്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ സങ്ഘാദിസേസോ. ദുതിയസ്സ വാദേ തഥേവ കടിതോ മുച്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ, തതിയസ്സ വാദേ തഥേവ സകലകായം സങ്ഖോഭേത്വാ തതോ മുച്ചിത്വാ ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ ബഹി നിക്ഖന്തേ വാ അനിക്ഖന്തേ വാ സങ്ഘാദിസേസോ. ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥ അധിവാസേത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും അസക്കുണേയ്യതായ വുത്തം, ഠാനാ ചുതഞ്ഹി അവസ്സം ദകസോതം ഓതരതി. തസ്മാ ഠാനാ ചാവനമത്തേനേവേത്ഥ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ, സാ ച ഖോ നിമിത്തേ ഉപക്കമന്തസ്സേവ ഹത്ഥപരികമ്മപാദപരികമ്മഗത്തപരികമ്മകരണേന സചേപി അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. അയം സബ്ബാചരിയസാധാരണവിനിച്ഛയോ.

അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി ഏത്ഥ സുപിനോ ഏവ സുപിനന്തോ, തം ഠപേത്വാ അപനേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ച പന സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി.

തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ധാതുക്ഖോഭതോ സുപിനം പസ്സതി, പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി – പബ്ബതാ പതന്തോ വിയ, ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ, വാളമിഗഹത്ഥീചോരാദീഹി അനുബദ്ധോ വിയ ഹോതി. അനുഭൂതപുബ്ബതോ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സന്തസ്സ ദേവതാ അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ നാനാവിധാനി ആരമ്മണാനി ഉപസംഹരന്തി, സോ താസം ദേവതാനം ആനുഭാവേന താനി ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി, ബോധിസത്തസ്സമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം, ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ (അ. നി. ൫.൧൯൬), കോസലരാജാ വിയ സോളസ സുപിനേതി.

തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനം പസ്സതി ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി തം സച്ചം വാ ഹോതി അലീകം വാ, കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസഞ്ച ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ.

തഞ്ച പനേതം ചതുബ്ബിധമ്പി സുപിനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ, അസേക്ഖാ പന ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ. കിം പനേതം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി പടിബുദ്ധോ, ഉദാഹു നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി, ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി, സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി, യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി, സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേപി വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, കോ നാമ പസ്സതി; ഏവഞ്ച സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതീതി, ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി. കപിമിദ്ധപരേതോതി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി; ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ, യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി, തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ ചേതനായ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും അസമത്ഥോ, പവത്തേ പന അഞ്ഞേഹി കുസലാകുസലേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതോ വിപാകം ദേതി. കിഞ്ചാപി വിപാകം ദേതി? അഥ ഖോ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താ അബ്ബോഹാരികാവ സുപിനന്തചേതനാ. തേനാഹ – ‘‘ഠപേത്വാ സുപിനന്ത’’ന്തി.

സങ്ഘാദിസേസോതി ഇമസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ നാമം. തസ്മാ യാ അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ സഞ്ചേതനികാ സുക്കവിസ്സട്ഠി, അയം സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തിനികായോതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ വുട്ഠാതുകാമസ്സ യം തം ആപത്തിവുട്ഠാനം, തസ്സ ആദിമ്ഹി ചേവ പരിവാസദാനത്ഥായ ആദിതോ സേസേ ച മജ്ഝേ മാനത്തദാനത്ഥായ മൂലായ പടികസ്സനേന വാ സഹ മാനത്തദാനത്ഥായ അവസാനേ അബ്ഭാനത്ഥായ സങ്ഘോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. ന ഹേത്ഥ ഏകമ്പി കമ്മം വിനാ സങ്ഘേന സക്കാ കാതുന്തി സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോതി. ബ്യഞ്ജനം പന അനാദിയിത്വാ അത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഘോവ തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം ദേതി, മൂലായ പടികസ്സതി, മാനത്തം ദേതി, അബ്ഭേതി ന സമ്ബഹുലാ ന ഏകപുഗ്ഗലോ, തേന വുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഇദമസ്സ പദഭാജനം –

‘‘സങ്ഘാദിസേസോതി യം വുത്തം, തം സുണോഹി യഥാതഥം;

സങ്ഘോവ ദേതി പരിവാസം, മൂലായ പടികസ്സതി;

മാനത്തം ദേതി അബ്ഭേതി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯) –

പരിവാരേ വചനകാരണഞ്ച വുത്തം, തത്ഥ പരിവാസദാനാദീനി സമുച്ചയക്ഖന്ധകേ വിത്ഥാരതോ ആഗതാനി, തത്ഥേവ നേസം സംവണ്ണനം കരിസ്സാമ.

തസ്സേവ ആപത്തിനികായസ്സാതി തസ്സ ഏവ ആപത്തിസമൂഹസ്സ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം ഏകാവ ആപത്തി, രൂള്ഹിസദ്ദേന പന അവയവേ സമൂഹവോഹാരേന വാ ‘‘നികായോ’’തി വുത്തോ – ‘‘ഏകോ വേദനാക്ഖന്ധോ, ഏകോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു വിയ.

ഏവം ഉദ്ദിട്ഠസിക്ഖാപദം പദാനുക്കമേന വിഭജിത്വാ ഇദാനി ഇമം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപജ്ജന്തസ്സ ഉപായഞ്ച കാലഞ്ച അധിപ്പായഞ്ച അധിപ്പായവത്ഥുഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ഹി അജ്ഝത്തരൂപാദീഹി ചതൂഹി പദേഹി ഉപായോ ദസ്സിതോ, അജ്ഝത്തരൂപേ വാ മോചേയ്യ ബഹിദ്ധാരൂപേ വാ ഉഭയത്ഥ വാ ആകാസേ വാ കടിം കമ്പേന്തോ, ഇതോ പരം അഞ്ഞോ ഉപായോ നത്ഥി. തത്ഥ രൂപേ ഘട്ടേത്വാ മോചേന്തോപി രൂപേന ഘട്ടേത്വാ മോചേന്തോപി രൂപേ മോചേതിച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. രൂപേ ഹി സതി സോ മോചേതി ന രൂപം അലഭിത്വാ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പന പഞ്ചഹി കാലോ ദസ്സിതോ. രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദികാലേസു ഹി അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി, യസ്സ കമ്മനിയത്തേ സതി മോചേതി. ഇതോ പരം അഞ്ഞോ കാലോ നത്ഥി, ന ഹി വിനാ രാഗൂപത്ഥമ്ഭാദീഹി പുബ്ബണ്ഹാദയോ കാലഭേദാ മോചനേ നിമിത്തം ഹോന്തി.

ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീഹി ദസഹി അധിപ്പായോ ദസ്സിതോ, ഏവരൂപേന ഹി അധിപ്പായഭേദേന മോചേതി ന അഞ്ഞഥാ. നീലാദീഹി പന ദസഹി നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം, വീമംസന്തോ ഹി നീലാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ വസേന വീമംസതി ന തേഹി വിനിമുത്തന്തി.

൨൩൮. ഇതോ പരം പന ഇമേസംയേവ അജ്ഝത്തരൂപാദീനം പദാനം പകാസനത്ഥം ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേതി അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നേ രൂപേ’’തിആദി വുത്തം, തത്ഥ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നേ രൂപേതി അത്തനോ ഹത്ഥാദിഭേദേ രൂപേ. ബഹിദ്ധാ ഉപാദിന്നേതി പരസ്സ താദിസേയേവ. അനുപാദിന്നേതി താളച്ഛിദ്ദാദിഭേദേ. തദുഭയേതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച രൂപേ, ഉഭയഘട്ടനവസേനേതം വുത്തം. അത്തനോ രൂപേന ച അനുപാദിന്നരൂപേന ച ഏകതോ ഘട്ടനേപി ലബ്ഭതി. ആകാസേ വായമന്തസ്സാതി കേനചി രൂപേന അഘട്ടേത്വാ ആകാസേയേവ കടികമ്പനപയഓഗേന അങ്ഗജാതം ചാലേന്തസ്സ.

രാഗൂപത്ഥമ്ഭേതി രാഗസ്സ ബലവഭാവേ, രാഗേന വാ അങ്ഗജാതസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭേ, ഥദ്ധഭാവേ സഞ്ജാതേതി വുത്തം ഹോതി. കമ്മനിയം ഹോതീതി മോചനകമ്മക്ഖമം അജ്ഝത്തരൂപാദീസു ഉപക്കമാരഹം ഹോതി.

ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭേതി ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേന അങ്ഗജാതേ ഉപത്ഥമ്ഭേ. ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാ നാമ ലോമസപാണകാ ഹോന്തി, തേസം ലോമേഹി ഫുട്ഠം അങ്ഗജാതം കണ്ഡും ഗഹേത്വാ ഥദ്ധം ഹോതി, തത്ഥ യസ്മാ താനി ലോമാനി അങ്ഗജാതം ഡംസന്താനി വിയ വിജ്ഝന്തി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠേനാ’’തി വുത്തം, അത്ഥതോ പന ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകലോമവേധനേനാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൩൯. അരോഗോ ഭവിസ്സാമീതി മോചേത്വാ അരോഗോ ഭവിസ്സാമി. സുഖം വേദനം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി മോചനേന ച മുച്ചനുപ്പത്തിയാ മുത്തപച്ചയാ ച യാ സുഖാ വേദനാ ഹോതി, തം ഉപ്പാദേസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഭേസജ്ജം ഭവിസ്സതീതി ഇദം മേ മോചിതം കിഞ്ചിദേവ ഭേസജ്ജം ഭവിസ്സതി. ദാനം ദസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടകിപില്ലികാദീനം ദാനം ദസ്സാമി. പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം ദേന്തസ്സ പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി. യഞ്ഞം യജിസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം യഞ്ഞം യജിസ്സാമി. കിഞ്ചി കിഞ്ചി മന്തപദം വത്വാ ദസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. സഗ്ഗം ഗമിസ്സാമീതി മോചേത്വാ കീടാദീനം ദിന്നദാനേന വാ പുഞ്ഞേന വാ യഞ്ഞേന വാ സഗ്ഗം ഗമിസ്സാമി. ബീജം ഭവിസ്സതീതി കുലവംസങ്കുരസ്സ ദാരകസ്സ ബീജം ഭവിസ്സതി, ‘‘ഇമിനാ ബീജേന പുത്തോ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന മോചേതീതി അത്ഥോ. വീമംസത്ഥായാതി ജാനനത്ഥായ. നീലം ഭവിസ്സതീതിആദീസു ജാനിസ്സാമി താവ കിം മേ മോചിതം നീലം ഭവിസ്സതി പീതകാദീസു അഞ്ഞതരവണ്ണന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖിഡ്ഡാധിപ്പായോതി ഖിഡ്ഡാപസുതോ, തേന തേന അധിപ്പായേന കീളന്തോ മോചേതീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൪൦. ഇദാനി യദിദം ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ മോചേതീ’’തിആദി വുത്തം തത്ഥ യഥാ മോചേന്തോ ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തേസഞ്ച പദാനം വസേന യത്തകോ ആപത്തിഭേദോ ഹോതി, തം സബ്ബം ദസ്സേന്തോ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ ചേതേതി ഉപക്കമതി മുച്ചതി ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ചേതേതീതി മോചനസ്സാദസമ്പയുത്തായ ചേതനായ മുച്ചതൂതി ചേതേതി. ഉപക്കമതീതി തദനുരൂപം വായാമം കരോതി. മുച്ചതീതി ഏവം ചേതേന്തസ്സ തദനുരൂപേന വായാമേന വായമതോ സുക്കം ഠാനാ ചവതി. ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാതി ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ നാമ ആപത്തിനികായോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ ബഹിദ്ധാരൂപേതിആദീസുപി അവസേസേസു അട്ഠവീസതിയാ പദേസു.

ഏത്ഥ പന ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി. കഥം? അജ്ഝത്തരൂപേ താവ രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ആരോഗ്യത്ഥായ നീലം മോചേന്തസ്സ ഏകാ ആപത്തി, അജ്ഝത്തരൂപേയേവ രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ആരോഗ്യത്ഥായ പീതാദീനം മോചനവസേന അപരാ നവാതി ദസ. യഥാ ച ആരോഗ്യത്ഥായ ദസ, ഏവം സുഖാദീനം നവന്നം പദാനം അത്ഥായ ഏകേകപദേ ദസ ദസ കത്വാ നവുതി, ഇതി ഇമാ ച നവുതി പുരിമാ ച ദസാതി രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ താവ സതം. യഥാ പന രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ഏവം വച്ചൂപത്ഥമ്ഭാദീസുപി ചതൂസു ഏകേകസ്മിം ഉപത്ഥമ്ഭേ സതം സതം കത്വാ ചത്താരി സതാനി, ഇതി ഇമാനി ചത്താരി പുരിമഞ്ച ഏകന്തി അജ്ഝത്തരൂപേ താവ പഞ്ചന്നം ഉപത്ഥമ്ഭാനം വസേന പഞ്ച സതാനി. യഥാ ച അജ്ഝത്തരൂപേ പഞ്ച, ഏവം ബഹിദ്ധാരൂപേ പഞ്ച, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ പഞ്ച, ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തസ്സ പഞ്ചാതി സബ്ബാനിപി ചതുന്നം പഞ്ചകാനം വസേന ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഇദാനി ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീസു താവ ദസസു പദേസു പടിപാടിയാ വാ ഉപ്പടിപാടിയാ വാ ഹേട്ഠാ വാ ഗഹേത്വാ ഉപരി ഗണ്ഹന്തസ്സ, ഉപരി വാ ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ ഗണ്ഹന്തസ്സ, ഉഭതോ വാ ഗഹേത്വാ മജ്ഝേ ഠപേന്തസ്സ, മജ്ഝേ വാ ഗഹേത്വാ ഉഭതോ ഹരന്തസ്സ, സബ്ബമൂലം വാ കത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ ചേതനൂപക്കമമോചനേ സതി വിസങ്കേതോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ചാ’’തി ഖണ്ഡചക്കബദ്ധചക്കാദിഭേദവിചിത്തം പാളിമാഹ.

തത്ഥ ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച ഭേസജ്ജത്ഥഞ്ചാ തി ഏവം ആരോഗ്യപദം സബ്ബപദേഹി യോജേത്വാ വുത്തമേകം ഖണ്ഡചക്കം. സുഖപദാദീനി സബ്ബപദേഹി യോജേത്വാ യാവ അത്തനോ അത്തനോ അതീതാനന്തരപദം താവ ആനേത്വാ വുത്താനി നവ ബദ്ധചക്കാനീതി ഏവം ഏകേകമൂലകാനി ദസ ചക്കാനി ഹോന്തി, താനി ദുമൂലകാദീഹി സദ്ധിം അസമ്മോഹതോ വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥോ പനേത്ഥ പാകടോയേവ.

യഥാ ച ആരോഗ്യത്ഥായാതിആദീസു ദസസു പദേസു, ഏവം നീലാദീസുപി ‘‘നീലഞ്ച പീതകഞ്ച ചേതേതി ഉപക്കമതീ’’തിആദിനാ നയേന ദസ ചക്കാനി വുത്താനി, താനിപി അസമ്മോഹതോ വിത്ഥാരേത്വാ വേദിതബ്ബാനി. അത്ഥോ പനേത്ഥ പാകടോയേവ.

പുന ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച നീലഞ്ച ആരോഗ്യത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച നീലഞ്ച പീതകഞ്ചാതി ഏകേനേകം ദ്വീഹി ദ്വേ…പേ… ദസഹി ദസാതി ഏവം പുരിമപദേഹി സദ്ധിം പച്ഛിമപദാനി യോജേത്വാ ഏകം മിസ്സകചക്കം വുത്തം.

ഇദാനി യസ്മാ ‘‘നീലം മോചേസ്സാമീ’’തി ചേതേത്വാ ഉപക്കമന്തസ്സ പീതകാദീസു മുത്തേസുപി പീതകാദിവസേന ചേതേത്വാ ഉപക്കമന്തസ്സ ഇതരേസു മുത്തേസുപി നേവത്ഥി വിസങ്കേതോ, തസ്മാ ഏതമ്പി നയം ദസ്സേതും ‘‘നീലം മോചേസ്സാമീതി ചേതേതി ഉപക്കമതി പീതകം മുച്ചതീ’’തിആദിനാ നയേന ചക്കാനി വുത്താനി. തതോ പരം സബ്ബപച്ഛിമപദം നീലാദീഹി നവഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ കുച്ഛിചക്കം നാമ വുത്തം. തതോ പീതകാദീനി നവ പദാനി ഏകേന നീലപദേനേവ സദ്ധിം യോജേത്വാ പിട്ഠിചക്കം നാമ വുത്തം. തതോ ലോഹിതകാദീനി നവ പദാനി ഏകേന പീതകപദേനേവ സദ്ധിം യോജേത്വാ ദുതിയം പിട്ഠിചക്കം വുത്തം. ഏവം ലോഹിതകപദാദീഹി സദ്ധിം ഇതരാനി നവ നവ പദാനി യോജേത്വാ അഞ്ഞാനിപി അട്ഠ ചക്കാനി വുത്താനീതി ഏവം ദസഗതികം പിട്ഠിചക്കം വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഖണ്ഡചക്കാദീനം അനേകേസം ചക്കാനം വസേന വിത്ഥാരതോ ഗരുകാപത്തിമേവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അങ്ഗവസേനേവ ഗരുകാപത്തിഞ്ച ലഹുകാപത്തിഞ്ച അനാപത്തിഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ചേതേതി ഉപക്കമതി മുച്ചതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമനയേന അജ്ഝത്തരൂപാദീസു രാഗാദിഉപത്ഥമ്ഭേ സതി ആരോഗ്യാദീനം അത്ഥായ ചേതേന്തസ്സ ഉപക്കമിത്വാ അസുചിമോചനേ തിവങ്ഗസമ്പന്നാ ഗരുകാപത്തി വുത്താ. ദുതിയേന നയേന ചേതേന്തസ്സ ഉപക്കമന്തസ്സ ച മോചനേ അസതി ദുവങ്ഗസമ്പന്നാ ലഹുകാ ഥുല്ലച്ചയാപത്തി. ‘‘ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതീ’’തിആദീഹി ഛഹി നയേഹി അനാപത്തി.

അയം പന ആപത്താനാപത്തിഭേദോ സണ്ഹോ സുഖുമോ, തസ്മാ സുട്ഠു സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ കുക്കുച്ചം പുച്ഛിതേന ആപത്തി വാ അനാപത്തി വാ ആചിക്ഖിതബ്ബാ, വിനയകമ്മം വാ കാതബ്ബം. അസല്ലക്ഖേത്വാ കരോന്തോ ഹി രോഗനിദാനം അജാനിത്വാ ഭേസജ്ജം കരോന്തോ വേജ്ജോ വിയ വിഘാതഞ്ച ആപജ്ജതി, ന ച തം പുഗ്ഗലം തികിച്ഛിതും സമത്ഥോ ഹോതി. തത്രായം സല്ലക്ഖണവിധി – കുക്കുച്ചേന ആഗതോ ഭിക്ഖു യാവതതിയം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘‘കതരേന പയോഗേന കതരേന രാഗേന ആപന്നോസീ’’തി. സചേ പഠമം അഞ്ഞം വത്വാ പച്ഛാ അഞ്ഞം വദതി ന ഏകമഗ്ഗേന കഥേതി, സോ വത്തബ്ബോ – ‘‘ത്വം ന ഏകമഗ്ഗേന കഥേസി പരിഹരസി, ന സക്കാ തവ വിനയകമ്മം കാതും ഗച്ഛ സോത്ഥിം ഗവേസാ’’തി. സചേ പന തിക്ഖത്തുമ്പി ഏകമഗ്ഗേനേവ കഥേതി, യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികരോതി, അഥസ്സ ആപത്താനാപത്തിഗരുകലഹുകാപത്തിവിനിച്ഛയത്ഥം ഏകാദസന്നം രാഗാനം വസേന ഏകാദസ പയോഗാ സമവേക്ഖിതബ്ബാ.

തത്രിമേ ഏകാദസ രാഗാ – മോചനസ്സാദോ, മുച്ചനസ്സാദോ, മുത്തസ്സാദോ, മേഥുനസ്സാദോ, ഫസ്സസ്സാദോ, കണ്ഡുവനസ്സാദോ, ദസ്സനസ്സാദോ, നിസജ്ജസ്സാദോ, വാചസ്സാദോ, ഗേഹസ്സിതപേമം, വനഭങ്ഗിയന്തി. തത്ഥ മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ, മുച്ചനേ അസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ, മുത്തേ അസ്സാദോ മുത്തസ്സാദോ, മേഥുനേ അസ്സാദോ മേഥുനസ്സാദോ, ഫസ്സേ അസ്സാദോ ഫസ്സസ്സാദോ, കണ്ഡുവനേ അസ്സാദോ കണ്ഡുവനസ്സാദോ, ദസ്സനേ അസ്സാദോ ദസ്സനസ്സാദോ, നിസജ്ജായ അസ്സാദോ നിസജ്ജസ്സാദോ, വാചായ അസ്സാദോ വാചസ്സാദോ, ഗേഹസ്സിതം പേമം ഗേഹസ്സിതപേമം, വനഭങ്ഗിയന്തി യംകിഞ്ചി പുപ്ഫഫലാദി വനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ആഹടം. ഏത്ഥ ച നവഹി പദേഹി സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന രാഗോ വുത്തോ. ഏകേന പദേന സരൂപേനേവ, ഏകേന പദേന വത്ഥുനാ വുത്തോ, വനഭങ്ഗോ ഹി രാഗസ്സ വത്ഥു ന രാഗോയേവ.

ഏതേസം പന രാഗാനം വസേന ഏവം പയോഗാ സമവേക്ഖിതബ്ബാ – മോചനസ്സാദേ മോചനസ്സാദചേതനായ ചേതേന്തോ ചേവ അസ്സാദേന്തോ ച ഉപക്കമതി മുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ. തഥേവ ചേതേന്തോ ച അസ്സാദേന്തോ ച ഉപക്കമതി ന മുച്ചതി ഥുല്ലച്ചയം. സചേ പന സയനകാലേ രാഗപരിയുട്ഠിതോ ഹുത്വാ ഊരുനാ വാ മുട്ഠിനാ വാ അങ്ഗജാതം ഗാള്ഹം പീളേത്വാ മോചനത്ഥായ സഉസ്സാഹോവ സുപതി, സുപന്തസ്സ ചസ്സ അസുചി മുച്ചതി സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ രാഗപരിയുട്ഠാനം അസുഭമനസികാരേന വൂപസമേത്വാ സുദ്ധചിത്തോ സുപതി, സുപന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി.

മുച്ചനസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനം അസ്സാദേതി ന ഉപക്കമതി അനാപത്തി. സചേ പന മുച്ചമാനം അസ്സാദേന്തോ ഉപക്കമതി, തേന ഉപക്കമേന മുത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ. അത്തനോ ധമ്മതായ മുച്ചമാനേ ‘‘മാ കാസാവം വാ സേനാസനം വാ ദുസ്സീ’’തി അങ്ഗജാതം ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗച്ഛതി വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

മുത്തസ്സാദേ അത്തനോ ധമ്മതായ മുത്തേ ഠാനാ ചുതേ അസുചിമ്ഹി പച്ഛാ അസ്സാദേന്തസ്സ വിനാ ഉപക്കമേന മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ അസ്സാദേത്വാ പുന മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

മേഥുനസ്സാദേ മേഥുനരാഗേന മാതുഗാമം ഗണ്ഹാതി, തേന പയോഗേന അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. മേഥുനധമ്മസ്സ പയോഗത്താ പന താദിസേ ഗഹണേ ദുക്കടം, സീസം പത്തേ പാരാജികം. സചേ മേഥുനരാഗേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ഫസ്സസ്സാദേ ദുവിധോ ഫസ്സോ – അജ്ഝത്തികോ, ബാഹിരോ ച. അജ്ഝത്തികേ താവ അത്തനോ നിമിത്തം ഥദ്ധം മുദുകന്തി ജാനിസ്സാമീതി വാ ലോലഭാവേന വാ കീളാപയതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ കീളാപേന്തോ അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ. ബാഹിരഫസ്സേ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗമങ്ഗാനി പരാമസതോ ചേവ ആലിങ്ഗതോ ച അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി. സചേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി വിസട്ഠിപച്ചയാപി സങ്ഘാദിസേസോ.

കണ്ഡുവനസ്സാദേ ദദ്ദുകച്ഛുപിളകപാണകാദീനം അഞ്ഞതരവസേന കണ്ഡുവമാനം നിമിത്തം കണ്ഡുവനസ്സാദേ നേവ കണ്ഡുവതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. കണ്ഡുവനസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ദസ്സനസ്സാദേ ദസ്സനസ്സാദേന പുനപ്പുനം മാതുഗാമസ്സ അനോകാസം ഉപനിജ്ഝായതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. മാതുഗാമസ്സ അനോകാസുപനിജ്ഝാനേ പന ദുക്കടം. സചേ ദസ്സനസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

നിസജ്ജസ്സാദേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം രഹോ നിസജ്ജസ്സാദരാഗേന നിസിന്നസ്സ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. രഹോ നിസജ്ജപച്ചയാ പന ആപന്നായ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ. സചേ നിസജ്ജസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

വാചസ്സാദേ വാചസ്സാദരാഗേന മാതുഗാമം മേഥുനസന്നിസ്സിതാഹി വാചാഹി ഓഭാസന്തസ്സ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ദുട്ഠുല്ലവാചാസങ്ഘാദിസേസം പന ആപജ്ജതി. സചേ വാചസ്സാദേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

ഗേഹസ്സിതപേമേ മാതരം വാ മാതുപേമേന ഭഗിനിം വാ ഭഗിനിപേമേന പുനപ്പുനം പരാമസതോ ചേവ ആലിങ്ഗതോ ച അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. ഗേഹസ്സിതപേമേന പന ഫുസനപച്ചയാ ദുക്കടം. സചേ ഗേഹസ്സിതപേമേന രത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ.

വനഭങ്ഗേ ഇത്ഥിപുരിസാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കിഞ്ചിദേവ തമ്ബൂലഗന്ധപുപ്ഫവാസാദിപ്പകാരം പണ്ണാകാരം മിത്തസന്ഥവഭാവസ്സ ദള്ഹഭാവത്ഥായ പേസേന്തി അയം വനഭങ്ഗോ നാമ. തഞ്ചേ മാതുഗാമോ കസ്സചി സംസട്ഠവിഹാരികസ്സ കുലൂപകഭിക്ഖുനോ പേസേതി, തസ്സ ച ‘‘അസുകായ നാമ ഇദം പേസിത’’ന്തി സാരത്തസ്സ പുനപ്പുനം ഹത്ഥേഹി തം വനഭങ്ഗം കീളാപയതോ അസുചി മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ വനഭങ്ഗേ സാരത്തോ പുന അസ്സാദേത്വാ മോചനത്ഥായ നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ മോചേതി, സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ ഉപക്കമന്തേപി ന മുച്ചതി, ഥുല്ലച്ചയം.

ഏവമേതേസം ഏകാദസന്നം രാഗാനം വസേന ഇമേ ഏകാദസ പയോഗേ സമേവേക്ഖിത്വാ ആപത്തി വാ അനാപത്തി വാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. സല്ലക്ഖേത്വാ സചേ ഗരുകാ ഹോതി ‘‘ഗരുകാ’’തി ആചിക്ഖിതബ്ബാ. സചേ ലഹുകാ ഹോതി ‘‘ലഹുകാ’’തി ആചിക്ഖിതബ്ബാ. തദനുരൂപഞ്ച വിനയകമ്മം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി കതം സുകതം ഹോതി രോഗനിദാനം ഞത്വാ വേജ്ജേന കതഭേസജ്ജമിവ, തസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ സോത്ഥിഭാവായ സംവത്തതി.

൨൬൨. ചേതേതി ന ഉപക്കമതീതിആദീസു മോചനസ്സാദചേതനായ ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. മോചനസ്സാദപീളിതോ ‘‘അഹോ വത മുച്ചേയ്യാ’’തി ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തി. മോചനസ്സാദേന ന ചേതേതി, ഫസ്സസ്സാദേന കണ്ഡുവനസ്സാദേന വാ ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. തഥേവ ന ചേതേതി, ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തി. കാമവിതക്കം വിതക്കേന്തോ മോചനത്ഥായ ന ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, മുച്ചതി, അനാപത്തി. സചേ പനസ്സ വിതക്കയതോപി ന മുച്ചതി ഇദം ആഗതമേവ ഹോതി, ‘‘ന ചേതേതി, ന ഉപക്കമതി, ന മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി.

അനാപത്തി സുപിനന്തേനാതി സുത്തസ്സ സുപിനേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ വിയ കായസംസഗ്ഗാദീനി ആപജ്ജന്തസ്സ വിയ സുപിനന്തേനേവ കാരണേന യസ്സ അസുചി മുച്ചതി, തസ്സ അനാപത്തി. സുപിനേ പന ഉപ്പന്നായ അസ്സാദചേതനായ സചസ്സ വിസയോ ഹോതി, നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബം, ന ഹത്ഥേന നിമിത്തം കീളാപേതബ്ബം, കാസാവപച്ചത്ഥരണരക്ഖണത്ഥം പന ഹത്ഥപുടേന ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗന്തും വട്ടതി.

നമോചനാധിപ്പായസ്സാതി യസ്സ ഭേസജ്ജേന വാ നിമിത്തം ആലിമ്പന്തസ്സ ഉച്ചാരാദീനി വാ കരോന്തസ്സ നമോചനാധിപ്പായസ്സ മുച്ചതി, തസ്സാപി അനാപത്തി. ഉമ്മത്തകസ്സ ദുവിധസ്സാപി അനാപത്തി. ഇധ സേയ്യസകോ ആദികമ്മികോ, തസ്സ അനാപത്തി ആദികമ്മികസ്സാതി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുട്ഠാനാദീസു ഇദം സിക്ഖാപദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി. കിരിയാ, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, അകുസലചിത്തം, ദ്വിവേദനം, സുഖമജ്ഝത്തദ്വയേനാതി.

൨൬൩. വിനീതവത്ഥൂസു സുപിനവത്ഥു അനുപഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയമേവ. ഉച്ചാരപസ്സാവവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

വിതക്കവത്ഥുസ്മിം കാമവിതക്കന്തി ഗേഹസ്സിതകാമവിതക്കം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അനാപത്തി വുത്താ, അഥ ഖോ വിതക്കഗതികേന ന ഭവിതബ്ബം. ഉണ്ഹോദകവത്ഥൂസു പഠമം ഉത്താനമേവ. ദുതിയേ സോ ഭിക്ഖു മോചേതുകാമോ ഉണ്ഹോദകേന നിമിത്തം പഹരിത്വാ പഹരിത്വാ ന്ഹായി, തേനസ്സ ആപത്തി വുത്താ. തതിയേ ഉപക്കമസ്സ അത്ഥിതായ ഥുല്ലച്ചയം. ഭേസജ്ജകണ്ഡുവനവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൨൬൪. മഗ്ഗവത്ഥൂസു പഠമസ്സ ഥുലഊരുകസ്സ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തസ്സ സമ്ബാധട്ഠാനേ ഘട്ടനായ അസുചി മുച്ചി, തസ്സ നമോചനാധിപ്പായത്താ അനാപത്തി. ദുതിയസ്സ തഥേവ മുച്ചി, മോചനാധിപ്പായത്താ പന സങ്ഘാദിസേസോ. തതിയസ്സ ന മുച്ചി, ഉപക്കമസബ്ഭാവതോ പന ഥുല്ലച്ചയം. തസ്മാ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേന ഉപ്പന്നേ പരിളാഹേ ന ഗന്തബ്ബം, ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അസുഭാദിമനസികാരേന ചിത്തം വൂപസമേത്വാ സുദ്ധചിത്തേന കമ്മട്ഠാനം ആദായ ഗന്തബ്ബം. സചേ ഠിതോ വിനോദേതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ നിസീദിത്വാ വിനോദേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ആദായ സുദ്ധചിത്തേനേവ ഗന്തബ്ബം.

വത്ഥിവത്ഥൂസു തേ ഭിക്ഖൂ വത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേന്താ ഗാമദാരകാ വിയ പസ്സാവമകംസു. ജന്താഘരവത്ഥുസ്മിം ഉദരം താപേന്തസ്സ മോചനാധിപ്പായസ്സാപി അമോചനാധിപ്പായസ്സാപി മുത്തേ അനാപത്തിയേവ. പരികമ്മം കരോന്തസ്സ നിമിത്തചാലനവസേന അസുചി മുച്ചി, തസ്മാ ആപത്തിട്ഠാനേ ആപത്തി വുത്താ.

൨൬൫. ഊരുഘട്ടാപനവത്ഥൂസു യേസം ആപത്തി വുത്താ തേ അങ്ഗജാതമ്പി ഫുസാപേസുന്തി വേദിതബ്ബാതി ഏവം കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം. സാമണേരാദിവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൨൬൬. കായത്ഥമ്ഭനവത്ഥുസ്മിം കായം ഥമ്ഭേന്തസ്സാതി ചിരം നിസീദിത്വാ വാ നിപജ്ജിത്വാ വാ നവകമ്മം വാ കത്വാ ആലസിയവിമോചനത്ഥം വിജമ്ഭേന്തസ്സ.

ഉപനിജ്ഝായനവത്ഥുസ്മിം സചേപി പടസതം നിവത്ഥാ ഹോതി പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഠത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ നിമിത്ത’’ന്തി ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. അനിവത്ഥാനം ഗാമദാരികാനം നിമിത്തം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പന കിമേവ വത്തബ്ബം. തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി നിമിത്തേ ഏസേവ നയോ. ഇതോ ചിതോ ച അവിലോകേത്വാ പന ദിവസമ്പി ഏകപയോഗേന ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ഏകമേവ ദുക്കടം. ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേത്വാ പുനപ്പുനം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കടം. ഉമ്മീലനനിമീലനവസേന പന ന കാരേതബ്ബോ. സഹസാ ഉപനിജ്ഝായിത്വാ പുന പടിസങ്ഖായ സംവരേ തിട്ഠതോ അനാപത്തി, തം സംവരം പഹായ പുന ഉപനിജ്ഝായതോ ദുക്കടമേവ.

൨൬൭. താളച്ഛിദ്ദാദിവത്ഥൂനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. ന്ഹാനവത്ഥൂസു യേ ഉദകസോതം നിമിത്തേന പഹരിംസു തേസം ആപത്തി വുത്താ. ഉദഞ്ജലവത്ഥൂസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ഉദഞ്ജലന്തി ഉദകചിക്ഖല്ലോ വുച്ചതി. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതോ പരാനി സബ്ബാനേവ ഉദകേ ധാവനാദിവത്ഥൂനി വേദിതബ്ബാനി. അയം പന വിസേസോ. പുപ്ഫാവളിയവത്ഥൂസു സചേപി നമോചനാധിപ്പായസ്സ അനാപത്തി, കീളനപച്ചയാ പന ദുക്കടം ഹോതീതി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.