൨-൧൦. അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭൦-൨൭൮. ദുതിയേ അട്ഠസതപരിയായന്തി അട്ഠസതസ്സ കാരണഭൂതം. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. കായികാ ച ചേതസികാ ചാതി ഏത്ഥ കായികാ കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭന്തി, ചേതസികാ ചതുഭൂമികാപി. സുഖാതിആദീസു സുഖാ വേദനാ അരൂപാവചരേ നത്ഥി, സേസാസു തീസു ഭൂമീസു ലബ്ഭന്തി, ദുക്ഖാ കാമാവചരാവ, ഇതരാ ചതുഭൂമികാ. പഞ്ചകേ സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി കാമാവചരാനേവ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം തേഭൂമകം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുഭൂമകം. ഛക്കേ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു വേദനാ കാമാവചരാവ, മനോദ്വാരേ ചതുഭൂമികാ, അട്ഠാരസകേ ഛസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു സോമനസ്സേന സഹ ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സൂപവിചാരാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി അയം ദേസനാ വിചാരവസേന ആഗതാ, തംസമ്പയുത്താനം പന സോമനസ്സാദീനം വസേന ഇധ അട്ഠാരസ വേദനാ വേദിതബ്ബാ.

ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനീതിആദീസു ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬). ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു വുത്തകാമഗുണനിസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬) ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും സക്കോന്തസ്സ ‘‘ഉസ്സുക്കിതാ മേ വിപസ്സനാ’’തി സോമനസ്സജാതസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം ദോമനസ്സ’’ന്തി. ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണം നാനുഭവിസ്സാമി നാനുഭവാമീ’’തി വിതക്കയതോ ഉപ്പന്നാനി കാമഗുണനിസ്സിതദോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം ദോമനസ്സന്തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനുത്തരവിമോക്ഖസങ്ഖാതഅരിയഫലധമ്മേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘ഇമമ്പി പക്ഖം ഇമമ്പി മാസം ഇമമ്പി സംവച്ഛരം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഉപ്പന്നാനി ദോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ നാതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡകേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നകാമഗുണനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ഛ ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, ‘സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ അതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ അസമപേക്ഖനേ അമുയ്ഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖാ നാമ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബസങ്ഗാഹകോ ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.