നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായേ

സളായതനവഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ

൧. സളായതനസംയുത്തം

൧. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧. അജ്ഝത്താനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൧. സളായതനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചക്ഖുന്തി ദ്വേ ചക്ഖൂനി – ഞാണചക്ഖു ചേവ മംസചക്ഖു ച. തത്ഥ ഞാണചക്ഖു പഞ്ചവിധം – ബുദ്ധചക്ഖു, ധമ്മചക്ഖു, സമന്തചക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖു, പഞ്ഞാചക്ഖൂതി. തേസു ബുദ്ധചക്ഖു നാമ ആസയാനുസയഞാണഞ്ചേവ ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണഞ്ച, യം – ‘‘ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ’’തി (മഹാവ. ൯; മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൩൮) ആഗതം. ധമ്മചക്ഖു നാമ ഹേട്ഠിമാ തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി, യം – ‘‘വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (മഹാവ. ൧൬; മ. നി. ൨.൩൯൫) ആഗതം. സമന്തചക്ഖു നാമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, യം – ‘‘പാസാദമാരുയ്ഹ സമന്തചക്ഖൂ’’തി (മഹാവ. ൮; മ. നി. ൧.൨൮൨; ൨.൩൩൮) ആഗതം. ദിബ്ബചക്ഖു നാമ ആലോകഫരണേന ഉപ്പന്നം ഞാണം, യം – ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേനാ’’തി (പാരാ. ൧൩; മ. നി. ൨.൩൪൧) ആഗതം. പഞ്ഞാചക്ഖു നാമ ചതുസച്ചപരിച്ഛേദകഞാണം, യം – ‘‘ചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി (സ. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൫) ആഗതം.

മംസചക്ഖുപി ദുവിധം – സസമ്ഭാരചക്ഖു, പസാദചക്ഖൂതി. തേസു യ്വായം അക്ഖികൂപകേ അക്ഖിപടലേഹി പരിവാരിതോ മംസപിണ്ഡോ, യത്ഥ ചതസ്സോ ധാതുയോ വണ്ണഗന്ധരസോജാ സമ്ഭവോ ജീവിതം ഭാവോ ചക്ഖുപസാദോ കായപസാദോതി സങ്ഖേപതോ തേരസ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി. വിത്ഥാരതോ പന ചതസ്സോ ധാതുയോ വണ്ണഗന്ധരസോജാ സമ്ഭവോതി ഇമേ നവ ചതുസമുട്ഠാനവസേന ഛത്തിംസ, ജീവിതം ഭാവോ ചക്ഖുപസാദോ കായപസാദോതി ഇമേ കമ്മസമുട്ഠാനാ താവ ചത്താരോതി ചത്താരീസ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി. ഇദം സസമ്ഭാരചക്ഖു നാമ. യം പനേത്ഥ സേതമണ്ഡലപരിച്ഛിന്നേന കണ്ഹമണ്ഡലേന പരിവാരിതേ ദിട്ഠിമണ്ഡലേ സന്നിവിട്ഠം രൂപദസ്സനസമത്ഥം പസാദമത്തം, ഇദം പസാദചക്ഖു നാമ. തസ്സ തതോ പരേസഞ്ച സോതാദീനം വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താവ.

തത്ഥ യദിദം പസാദചക്ഖു, തം ഗഹേത്വാ ഭഗവാ – ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ – ‘‘ചതൂഹി കാരണേഹി അനിച്ചം ഉദയബ്ബയവന്തതായാ’’തിആദിനാ നയേന വിത്ഥാരകഥാ ഹേട്ഠാ പകാസിതായേവ. സോതമ്പി പസാദസോതമേവ അധിപ്പേതം, തഥാ ഘാനജിവ്ഹാകായാ. മനോതി തേഭൂമകസമ്മസനചാരചിത്തം. ഇതി ഇദം സുത്തം ഛസു അജ്ഝത്തികായതനേസു തീണി ലക്ഖണാനി ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം.

൨-൩. അജ്ഝത്തദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൨-൩. ദുതിയം ദ്വേ ലക്ഖണാനി, തതിയം ഏകലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. സേസാനി പന തേഹി സല്ലക്ഖിതാനി വാ ഏത്തകേനേവ വാ സല്ലക്ഖേസ്സന്തീതി.

൪-൬. ബാഹിരാനിച്ചസുത്താദിവണ്ണനാ

൪-൬. ചതുത്ഥേ രൂപഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാ ചതുസമുട്ഠാനാ, സദ്ദോ ദ്വിസമുട്ഠാനോ, ധമ്മാതി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണം. ഇദമ്പി ബാഹിരേസു ഛസു ആയതനേസു തിലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ കഥിതേ ബുജ്ഝനകാനം വസേന വുത്തം. പഞ്ചമേ ഛട്ഠേ ച ദുതിയതതിയേസു വുത്തസദിസോവ നയോ.

൭-൧൨. അജ്ഝത്താനിച്ചാതീതാനാഗതസുത്താദിവണ്ണനാ

൭-൧൨. സത്തമാദീനി അതീതാനാഗതേസു ചക്ഖാദീസു അനിച്ചലക്ഖണാദീനി സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ചുപ്പന്നേസു ബലവഗാഹേന കിലമന്താനം വസേന വുത്താനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

അനിച്ചവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. യമകവഗ്ഗോ

൧-൪. പഠമപുബ്ബേസമ്ബോധസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩-൧൬. യമകവഗ്ഗസ്സ പഠമദുതിയേസു അജ്ഝത്തികാനന്തി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവസേന അജ്ഝത്തികാനം. സോ പന നേസം അജ്ഝത്തികഭാവോ ഛന്ദരാഗസ്സ അധിമത്തബലവതായ വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സാനഞ്ഹി അന്തോഘരം വിയ ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി, ഘരൂപചാരം വിയ ഛ ബാഹിരായതനാനി. യഥാ നേസം പുത്തദാരധനധഞ്ഞപുണ്ണേ അന്തോഘരേ ഛന്ദരാഗോ അധിമത്തബലവാ ഹോതി, തത്ഥ കസ്സചി പവിസിതും ന ദേന്തി, അപ്പമത്തേന ഭാജനസദ്ദമത്തേനാപി ‘‘കിം ഏത’’ന്തി? വത്താരോ ഭവന്തി. ഏവമേവം ഛസു അജ്ഝത്തികേസു ആയതനേസു അധിമത്തബലവഛന്ദരാഗോതി. ഇതി ഇമായ ഛന്ദരാഗബലവതായ താനി ‘‘അജ്ഝത്തികാനീ’’തി വുത്താനി. ഘരൂപചാരേ പന നോ തഥാ ബലവാ ഹോതി, തത്ഥ ചരന്തേ മനുസ്സേപി ചതുപ്പദാനിപി ന സഹസാ നിവാരേന്തി. കിഞ്ചാപി ന നിവാരേന്തി, അനിച്ഛന്താ പന പസുപച്ഛിമത്തമ്പി ഗഹിതും ന ദേന്തി. ഇതി നേസം തത്ഥ ന അധിമത്തബലവഛന്ദരാഗോ ഹോതി. രൂപാദീസുപി തഥേവ ന അധിമത്തബലവഛന്ദരാഗോ, തസ്മാ താനി ‘‘ബാഹിരാനീ’’തി വുത്താനി. വിത്ഥാരതോ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താവ. സേസം ദ്വീസുപി സുത്തേസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. തഥാ തതിയചതുത്ഥേസു.

൫-൬. പഠമനോചേഅസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൧൮. പഞ്ചമേ നിസ്സടാതി നിക്ഖന്താ. വിസഞ്ഞുത്താതി നോസംയുത്താ. വിപ്പമുത്താതി നോ അധിമുത്താ വിമരിയാദീകതേന ചേതസാതി നിമ്മരിയാദീകതേന ചേതസാ. യഞ്ഹി കിലേസജാതം വാ വട്ടം വാ അപ്പഹീനം ഹോതി, തേന സേഖാനം ചിത്തം സമരിയാദീകതം നാമ. യം പഹീനം, തേന വിമരിയാദീകതം. ഇധ പന സബ്ബസോ കിലേസാനഞ്ചേവ വട്ടസ്സ ച പഹീനത്താ വിമരിയാദീകതേന കിലേസവട്ടമരിയാദം അതിക്കന്തേന ചിത്തേന വിഹരിംസൂതി അത്ഥോ. ഛട്ഠേപി ഏസേവ നയോ. ഛസുപി പനേതേസു സുത്തേസു ചതുസച്ചമേവ കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൭-൧൦. പഠമാഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൯-൨൨. സത്തമാദീസു ചതൂസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം. അനുപുബ്ബകഥാ പന നേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

യമകവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. സബ്ബവഗ്ഗോ

൧. സബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. സബ്ബവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേതി സബ്ബം നാമ ചതുബ്ബിധം – സബ്ബസബ്ബം, ആയതനസബ്ബം, സക്കായസബ്ബം, പദേസസബ്ബന്തി. തത്ഥ –

‘‘ന തസ്സ അദ്ദിട്ഠമിധഅത്ഥി കിഞ്ചി,

അഥോ അവിഞ്ഞാതമജാനിതബ്ബം;

സബ്ബം അഭിഞ്ഞാസി യദത്ഥി നേയ്യം,

തഥാഗതോ തേന സമന്തചക്ഖൂ’’തി. (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. ധോതകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൩൨; പടി. മ. ൧.൧൨൧) –

ഇദം സബ്ബസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൪) ഇദം ആയതനസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബധമ്മമൂലപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൧) ഇദം സക്കായസബ്ബം നാമ. ‘‘സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോ ഉപ്പജ്ജതി ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോധാതൂ’’തി ഇദം പദേസസബ്ബം നാമ. ഇതി പഞ്ചാരമ്മണമത്തം പദേസസബ്ബം. തേഭൂമകധമ്മാ സക്കായസബ്ബം. ചതുഭൂമകധമ്മാ ആയതനസബ്ബം. യംകിഞ്ചി നേയ്യം സബ്ബസബ്ബം. പദേസസബ്ബം സക്കായസബ്ബം ന പാപുണാതി, സക്കായസബ്ബം ആയതനസബ്ബം ന പാപുണാതി, ആയതനസബ്ബം സബ്ബസബ്ബം ന പാപുണാതി. കസ്മാ? സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ അയം നാമ ധമ്മോ ആരമ്മണം ന ഹോതീതി നത്ഥിതായ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ആയതനസബ്ബം അധിപ്പേതം.

പച്ചക്ഖായാതി പടിക്ഖിപിത്വാ. വാചാവത്ഥുകമേവസ്സാതി, വാചായ വത്തബ്ബവത്ഥുമത്തകമേവ ഭവേയ്യ. ഇമാനി പന ദ്വാദസായതനാനി അതിക്കമിത്വാ അയം നാമ അഞ്ഞോ സഭാവധമ്മോ അത്ഥീതി ദസ്സേതും ന സക്കുണേയ്യ. പുട്ഠോ ച ന സമ്പായേയ്യാതി, ‘‘കതമം അഞ്ഞം സബ്ബം നാമാ’’തി? പുച്ഛിതോ, ‘‘ഇദം നാമാ’’തി വചനേന സമ്പാദേതും ന സക്കുണേയ്യ. വിഘാതം ആപജ്ജേയ്യാതി ദുക്ഖം ആപജ്ജേയ്യ. യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മിന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. യഥാതി കാരണവചനം, യസ്മാ അവിസയേ പുട്ഠോതി അത്ഥോ. അവിസയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം വിഘാതോവ ഹോതി, കൂടാഗാരമത്തം സിലം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ ഗമ്ഭീരേ ഉദകേ തരണം അവിസയോ, തഥാ ചന്ദിമസൂരിയാനം ആകഡ്ഢിത്വാ പാതനം, തസ്മിം അവിസയേ വായമന്തോ വിഘാതമേവ ആപജ്ജതി, ഏവം ഇമസ്മിമ്പി അവിസയേ വിഘാതമേവ ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

൨. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ദുതിയേ സബ്ബപ്പഹാനായാതി സബ്ബസ്സ പഹാനായ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം മൂലപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പന്നാ സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനജവനവേദനാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സോതദ്വാരാദിവേദനാപച്ചയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന മനോതി ഭവങ്ഗചിത്തം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. മനോവിഞ്ഞാണന്തി സഹാവജ്ജനകജവനം. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ. വേദയിതന്തി സഹാവജ്ജനവേദനായ ജവനവേദനാ. ഭവങ്ഗസമ്പയുത്തായ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗതോ അമോചേത്വാ മനോതി സഹാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗം ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ജവനവിഞ്ഞാണം. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഭവങ്ഗസഹജാതോ സമ്ഫസ്സോ. വേദയിതന്തി ജവനസഹജാതാ വേദനാ. സഹാവജ്ജനേന ഭവങ്ഗസഹജാതാപി വട്ടതിയേവ. യാ പനേത്ഥ ദേസനാ അനുസിട്ഠിആണാ, അയം പണ്ണത്തി നാമാതി.

൩. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. തതിയേ സബ്ബം അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാനായാതി സബ്ബം അഭിജാനിത്വാ പരിജാനിത്വാ പജഹനത്ഥായ. അഭിഞ്ഞാ പരിഞ്ഞാ പഹാതബ്ബന്തി അഭിജാനിത്വാ പരിജാനിത്വാ പഹാതബ്ബം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪. പഠമഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ചതുത്ഥേ അനഭിജാനം അപരിജാനം അവിരാജയം അപ്പജഹന്തി അനഭിജാനന്തോ അപരിജാനന്തോ അവിരാജേന്തോ അപ്പജഹന്തോ. ഏത്ഥ ച അവിരാജേന്തോതി അവിഗച്ഛാപേന്തോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തിസ്സോപി പരിഞ്ഞാ കഥിതാ ഹോന്തി. ‘‘അഭിജാന’’ന്തി ഹി വചനേന ഞാതപരിഞ്ഞാ കഥിതാ, ‘‘പരിജാന’’ന്തി വചനേന തീരണപരിഞ്ഞാ, ‘‘വിരാജയം പജഹ’’ന്തി ദ്വീഹി പഹാനപരിഞ്ഞാതി.

൫. ദുതിയഅപരിജാനനസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. പഞ്ചമേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ ധമ്മാതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതരൂപമേവ ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. ഹേട്ഠാ വാ ആപാഥഗതം ഗഹിതം, ഇധ അനാപാഥഗതം. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – ഹേട്ഠാ ആപാഥഗതമ്പി അനാപാഥഗതമ്പി ഗഹിതമേവ, ഇധ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ. തേ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന സഹ വിഞ്ഞാതബ്ബത്താ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതബ്ബാ’’തി വുത്താ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൬. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. ഛട്ഠേ ഗയാസീസേതി ഗയാഗാമസ്സ ഹി അവിദൂരേ ഗയാതി ഏകാ പോക്ഖരണീപി അത്ഥി നദീപി, ഗയാസീസനാമകോ ഹത്ഥികുമ്ഭസദിസോ പിട്ഠിപാസാണോപി, യത്ഥ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സപി ഓകാസോ പഹോതി, ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗയാസീസേ’’തി. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി തേസം സപ്പായധമ്മദേസനം വിചിനിത്വാ തം ദേസേസ്സാമീതി ആമന്തേസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഇതോ കിര ദ്വാനവുതികപ്പേ മഹിന്ദോ നാമ രാജാ അഹോസി. തസ്സ ജേട്ഠപുത്തോ ഫുസ്സോ നാമ. സോ പൂരിതപാരമീ പച്ഛിമഭവികസത്തോ, പരിപാകഗതേ ഞാണേ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝി. രഞ്ഞോ കനിട്ഠപുത്തോ തസ്സ അഗ്ഗസാവകോ അഹോസി, പുരോഹിതപുത്തോ ദുതിയസാവകോ. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠപുത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, കനിട്ഠപുത്തോ അഗ്ഗസാവകോ, പുരോഹിതപുത്തോ ദുതിയസാവകോ’’തി. സോ ‘‘അമ്ഹാകംയേവ ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ധമ്മോ, അമ്ഹാകം സങ്ഘോ’’തി വിഹാരം കാരേത്വാ വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകതോ യാവ അത്തനോ ഘരദ്വാരാ ഉഭതോ വേളുഭിത്തികുടികാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മത്ഥകേ സുവണ്ണതാരകഖചിതസമോസരിതഗന്ധദാമമാലാദാമവിതാനം ബന്ധാപേത്വാ ഹേട്ഠാ രജതവണ്ണം വാലുകം സന്ഥരിത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരാപേത്വാ തേന മഗ്ഗേന ഭഗവതോ ആഗമനം കാരേസി.

സത്ഥാ വിഹാരസ്മിംയേവ ഠിതോ ചീവരം പാരുപിത്വാ അന്തോസാണിയാവ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന രാജഗേഹം ആഗച്ഛതി, കതഭത്തകിച്ചോ അന്തോസാണിയാവ ഗച്ഛതി. കോചി കടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി ദാതും ന ലഭതി. തതോ നാഗരാ ഉജ്ഝായിംസു, ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ന ച മയം പുഞ്ഞാനി കാതും ലഭാമ. യഥാ ഹി ചന്ദിമസൂരിയാ സബ്ബേസം ആലോകം കരോന്തി, ഏവം ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബേസം ഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജന്തി, അയം പന രാജാ സബ്ബേസം പുഞ്ഞചേതനം അത്തനോയേവ അന്തോ പവേസേതീ’’തി.

തസ്സ ച രഞ്ഞോ അഞ്ഞേ തയോ പുത്താ അത്ഥി. നാഗരാ തേഹി സദ്ധിം ഏകതോ ഹുത്വാ സമ്മന്തയിംസു, ‘‘രാജകുലേഹി സദ്ധിം അട്ടോ നാമ നത്ഥി, ഏകം ഉപായം കരോമാ’’തി. തേ പച്ചന്തേ ചോരേ ഉട്ഠാപേത്വാ, ‘‘കതിപയാ ഗാമാ പഹടാ’’തി സാസനം ആഹരാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചയിംസു. രാജാ പുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ‘‘താതാ, അഹം മഹല്ലകോ, ഗച്ഛഥ ചോരേ വൂപസമേഥാ’’തി പേസേസി. പയുത്തചോരാ ഇതോ ചിതോ ച അവിപ്പകിരിത്വാ തേസം സന്തികമേവ ആഗച്ഛിംസു. തേ അനാവാസേ ഗാമേ വാസേത്വാ ‘‘വൂപസമിതാ ചോരാ’’തി ആഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു.

രാജാ തുട്ഠോ ‘‘താതാ, വരം വോ ദേമീ’’തി ആഹ. തേ അധിവാസേത്വാ ഗന്ത്വാ നാഗരേഹി സദ്ധിം മന്തയിംസു, ‘‘രഞ്ഞാ അമ്ഹാകം വരോ ദിന്നോ. കിം ഗണ്ഹാമാ’’തി? അയ്യപുത്താ, തുമ്ഹാകം ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ ന ദുല്ലഭാ, ബുദ്ധരതനം പന ദുല്ലഭം, ന സബ്ബകാലം ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികസ്സ ഫുസ്സബുദ്ധസ്സ പടിജഗ്ഗനവരം ഗണ്ഹഥാതി. തേ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമാ’’തി നാഗരാനം പടിസ്സുണിത്വാ കതമസ്സുകമ്മാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, നോ വരം ദേഥാ’’തി യാചിംസു. കിം ഗണ്ഹിസ്സഥ താതാതി? ദേവ, അമ്ഹാകം ഹത്ഥിഅസ്സാദീഹി അത്ഥോ നത്ഥി, ജേട്ഠഭാതികസ്സ നോ ഫുസ്സബുദ്ധസ്സ പടിജഗ്ഗനവരം ദേഥാതി. ‘‘അയം വരോ ന സക്കാ മയാ ജീവമാനേന ദാതു’’ന്തി ദ്വേ കണ്ണേ പിദഹി. ‘‘ദേവ, ന തുമ്ഹേ അമ്ഹേഹി ബലക്കാരേന വരം ദാപിതാ, തുമ്ഹേഹി അത്തനോ രുചിയാ തുട്ഠേഹി ദിന്നോ. കിം, ദേവ, രാജകുലസ്സ ദ്വേ കഥാ വട്ടന്തീ’’തി? സച്ചവാദിതായ ഭണിംസു.

രാജാ വിനിവത്തിതും അലഭന്തോ – ‘‘താതാ, സത്ത സംവച്ഛരേ സത്ത മാസേ സത്ത ച ദിവസേ ഉപട്ഠഹിത്വാ തുമ്ഹാകം ദസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘സുന്ദരം, ദേവ, പാടിഭോഗം ദേഥാ’’തി. ‘‘കിസ്സ പാടിഭോഗം താതാ’’തി? ‘‘ഏത്തകം കാലം അമരണപാടിഭോഗം ദേവാ’’തി. ‘‘താതാ, അയുത്തം പാടിഭോഗം ദാപേഥ, ന സക്കാ ഏവം പാടിഭോഗം ദാതും, തിണഗ്ഗേ ഉസ്സാവബിന്ദുസദിസം സത്താനം ജീവിത’’ന്തി. ‘‘നോ ചേ, ദേവ, പാടിഭോഗം ദേഥ, മയം അന്തരാ മതാ കിം കുസലം കരിസ്സാമാ’’തി? ‘‘തേന ഹി, താതാ, ഛ സംവച്ഛരാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി പഞ്ച, ചത്താരി, തീണി, ദ്വേ, ഏകം സംവച്ഛരം ദേഥ’’. ‘‘സത്ത, ഛ മാസേ ദേഥ…പേ… മാസഡ്ഢമത്തം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന സക്കാ, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി സത്തദിവസമത്തം ദേഥാ’’തി. ‘‘സാധു, ദേവാതി സത്ത ദിവസേ സമ്പടിച്ഛിംസു’’. രാജാ സത്ത സംവച്ഛരേ സത്ത മാസേ സത്ത ദിവസേ കത്തബ്ബസക്കാരം സത്തസുയേവ ദിവസേസു അകാസി.

തതോ പുത്താനം വസനട്ഠാനം സത്ഥാരം പേസേതും അട്ഠഉസഭവിത്ഥതം മഗ്ഗം അലങ്കാരാപേസി, മജ്ഝട്ഠാനേ ചതുഉസഭപ്പമാണം പദേസം ഹത്ഥീഹി മദ്ദാപേത്വാ കസിണമണ്ഡലസദിസം കത്വാ വാലുകായ സന്ഥരാപേത്വാ പുപ്ഫാഭികിണ്ണമകാസി, തത്ഥ തത്ഥ കദലിയോ ച പുണ്ണഘടേ ച ഠപാപേത്വാ ധജപടാകാ ഉക്ഖിപാപേസി. ഉസഭേ ഉസഭേ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, അപരഭാഗേ ദ്വീസു പസ്സേസു ഗന്ധമാലാപുപ്ഫാപണേ പസാരാപേസി. മജ്ഝട്ഠാനേ ചതുഉസഭവിത്ഥാരസ്സ അലങ്കതമഗ്ഗസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ദ്വേ ഉസഭവിത്ഥാരേ മഗ്ഗേ ഖാണുകണ്ടകേ ഹരാപേത്വാ ദണ്ഡദീപികായോ കാരാപേസി. രാജപുത്താപി അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ സോളസഉസഭമഗ്ഗം തഥേവ അലങ്കാരാപേസും.

രാജാ അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനസ്സ കേദാരസീമം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പരിദേവമാനോ, ‘‘താതാ, മയ്ഹം ദക്ഖിണക്ഖിം ഉപ്പാടേത്വാ ഗണ്ഹന്താ വിയ ഗച്ഛഥ, ഏവം ഗണ്ഹിത്വാ ഗതാ പന ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികം കരേയ്യാഥ. മാ സുരാസോണ്ഡാ വിയ പമത്താ വിചരിത്ഥാ’’തി ആഹ. തേ ‘‘ജാനിസ്സാമ മയം, ദേവാ’’തി സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ ഗതാ, വിഹാരം കാരേത്വാ സത്ഥു നിയ്യാതേത്വാ തത്ഥ സത്ഥാരം പടിജഗ്ഗന്താ കാലേന ഥേരാസനേ, കാലേന മജ്ഝിമാസനേ, കാലേന സങ്ഘനവകാസനേ തിട്ഠന്തി. ദാനം ഉപപരിക്ഖമാനാനം തിണ്ണമ്പി ജനാനം ഏകസദിസമേവ അഹോസി. തേ ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ ചിന്തയിംസു – ‘‘കഥം നു ഖോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹേയ്യാമാ’’തി? അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ധമ്മഗരുനോ, ന ആമിസഗരുനോ, സീലേ പതിട്ഠമാനാ മയം സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ദാനസംവിധായകേ മനുസ്സേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താതാ, ഇമിനാവ നീഹാരേന യാഗുഭത്തഖാദനീയാദീനി സമ്പാദേന്താ ദാനം പവത്തേഥാ’’തി വത്വാ ദാനസംവിദഹനപലിബോധം ഛിന്ദിംസു.

അഥ നേസം ജേട്ഠഭാതാ പഞ്ചസതേ പുരിസേ ആദായ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠായ ദ്വേ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ കപ്പിയം ഉദകം പരിഭുഞ്ജമാനോ വാസം കപ്പേസി. മജ്ഝിമോ തീഹി, കനിട്ഠോ ദ്വീഹി പുരിസസതേഹി സദ്ധിം തഥേവ പടിപജ്ജി. തേ യാവജീവം സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ തേസംയേവ സന്തികേ പരിനിബ്ബായി.

തേപി കാലം കത്വാ തതോ പട്ഠായ ദ്വാനവുതികപ്പേ മനുസ്സലോകതോ ദേവലോകം, ദേവലോകതോ ച മനുസ്സലോകം സംസരന്താ അമ്ഹാകം സത്ഥുകാലേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം ദാനഗ്ഗേ ബ്യാവടോ മഹാഅമച്ചോ അങ്ഗമഗധാനം രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേ തസ്സേവ രഞ്ഞോ രട്ഠേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠഭാതാ ജേട്ഠോവ ജാതോ, മജ്ഝിമകനിട്ഠാ മജ്ഝിമകനിട്ഠായേവ. യേപി തേസം പരിവാരമനുസ്സാ, തേ പരിവാരമനുസ്സാവ ജാതാ. തേ വുദ്ധിമന്വായ തയോപി ജനാ തം പുരിസസഹസ്സം ആദായ നിക്ഖമിത്വാ താപസാ ഹുത്വാ ഉരുവേലായം നദീതീരേയേവ വസിംസു. അങ്ഗമഗധവാസിനോ മാസേ മാസേ തേസം മഹാസക്കാരം അഭിഹരന്തി.

അഥ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കതാഭിനിക്ഖമനോ അനുപുബ്ബേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ യസാദയോ കുലപുത്തേ വിനേത്വാ സട്ഠി അരഹന്തേ ധമ്മദേസനത്ഥായ ദിസാസു ഉയ്യോജേത്വാ സയം പത്തചീവരമാദായ – ‘‘തേ തയോ ജടിലഭാതികേ ദമേസ്സാമീ’’തി ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ അനേകേഹി പാടിഹാരിയസതേഹി തേസം ദിട്ഠിം ഭിന്ദിത്വാ തേ പബ്ബാജേസി. സോ തം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരം സമണസഹസ്സം ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ തേഹി പരിവാരിതോ നിസീദിത്വാ, – ‘‘കതരാ നു ഖോ ഏതേസം ധമ്മകഥാ സപ്പായാ’’തി ചിന്തേന്തോ, ‘‘ഇമേ സായംപാതം അഗ്ഗിം പരിചരന്തി. ഇമേസം ദ്വാദസായതനാനി ആദിത്താനി സമ്പജ്ജലിതാനി വിയ കത്വാ ദേസേസ്സാമി, ഏവം ഇമേ അരഹത്തം പാപുണിതും സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. അഥ നേസം തഥാ ധമ്മം ദേസേതും ഇമം ആദിത്തപരിയായം അഭാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി തേസം സപ്പായധമ്മദേസനം വിചിനിത്വാ തം ദേസേസ്സാമീതി ആമന്തേസീ’’തി. തത്ഥ ആദിത്തന്തി പദിത്തം സമ്പജ്ജലിതം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതം.

൭. അദ്ധഭൂതസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. സത്തമേ അദ്ധഭൂതന്തി അധിഭൂതം അജ്ഝോത്ഥടം, ഉപദ്ദുതന്തി അത്ഥോ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൮. സമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. അട്ഠമേ സബ്ബമഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പന്തി സബ്ബേസം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിമഞ്ഞിതാനം സമുഗ്ഘാതായ അനുച്ഛവികം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ചക്ഖും ന മഞ്ഞതീതി ചക്ഖും അഹന്തി വാ മമന്തി വാ പരോതി വാ പരസ്സാതി വാ ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുസ്മിം ന മഞ്ഞതീതി അഹം ചക്ഖുസ്മിം, മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിം പരോ ചക്ഖുസ്മിം, പരസ്സ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുസ്മിന്തി ന മഞ്ഞതി. ചക്ഖുതോ ന മഞ്ഞതീതി അഹം ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, മമ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, പരോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോ, പരസ്സ കിഞ്ചനപലിബോധോ ചക്ഖുതോ നിഗ്ഗതോതി ഏവമ്പി ന മഞ്ഞതി, തണ്ഹാമാനദിട്ഠിമഞ്ഞനാനം ഏകമ്പി ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. ചക്ഖും മേതി ന മഞ്ഞതീതി മമ ചക്ഖൂതി ന മഞ്ഞതി, മമത്തഭൂതം തണ്ഹാമഞ്ഞനം ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതുചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാ.

൯. പഠമസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. നവമേ സമുഗ്ഘാതസപ്പായാതി സമുഗ്ഘാതസ്സ ഉപകാരഭൂതാ. തതോ തം ഹോതി അഞ്ഞഥാതി തതോ തം അഞ്ഞേനാകാരേന ഹോതി. അഞ്ഞഥാഭാവീ ഭവസത്തോ ലോകോ ഭവമേവാഭിനന്ദതീതി അഞ്ഞഥാഭാവം വിപരിണാമം ഉപഗമനേന അഞ്ഞഥാഭാവീ ഹുത്വാപി ഭവേസു സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗിതോ പലിബുദ്ധോ അയം ലോകോ ഭവംയേവ അഭിനന്ദതി. യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധധാതുആയതനന്തി, ഭിക്ഖവേ, യത്തകം ഇദം ഖന്ധാ ച ധാതുയോ ച ആയതനാനി ചാതി ഖന്ധധാതുആയതനം. തമ്പി ന മഞ്ഞതീതി സബ്ബമ്പി ന മഞ്ഞതീതി ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സംകഡ്ഢിത്വാ പുന ദസ്സേതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അട്ഠചത്താലീസായ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാ.

൧൦. ദുതിയസമുഗ്ഘാതസപ്പായസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദസമേ ഏതം മമാതിആദീഹി തീഹി തീഹി പദേഹി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗാഹേ ദസ്സേത്വാ തിപരിവട്ടനയേന ദേസനാ കതാ. പടിപാടിയാ പന തീസുപി ഇമേസു സുത്തേസു സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാതി.

സബ്ബവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ജാതിധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൩-൪൨. ജാതിധമ്മവഗ്ഗേ ജാതിധമ്മന്തി ജായനധമ്മം നിബ്ബത്തനസഭാവം. ജരാധമ്മന്തി ജീരണസഭാവം. ബ്യാധിധമ്മന്തി ബ്യാധിനോ ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവേന ബ്യാധിസഭാവം. മരണധമ്മന്തി മരണസഭാവം. സോകധമ്മന്തി സോകസ്സ ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവേന സോകസഭാവം. സംകിലേസികധമ്മന്തി സംകിലേസികസഭാവം. ഖയധമ്മന്തി ഖയഗമനസഭാവം. വയധമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോതി.

ജാതിധമ്മവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. സബ്ബഅനിച്ചവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൩-൫൨. അനിച്ചവഗ്ഗേ അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി പദേ ഞാതപരിഞ്ഞാ ആഗതാ, ഇതരാ പന ദ്വേ ഗഹിതായേവാതി വേദിതബ്ബാ. പരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബപദേസുപി തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാവ ആഗതാ, ഇതരാപി പന ദ്വേ ഗഹിതായേവാതി വേദിതബ്ബാ. സച്ഛികാതബ്ബന്തി പച്ചക്ഖം കാതബ്ബം. അഭിഞ്ഞാപരിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇധാപി പഹാനപരിഞ്ഞാ അവുത്താപി ഗഹിതായേവാതി വേദിതബ്ബാ. ഉപദ്ദുതന്തി അനേകഗ്ഗട്ഠേന. ഉപസ്സട്ഠന്തി ഉപഹതട്ഠേന. സേസം ഉത്താനമേവാതി.

സബ്ബഅനിച്ചവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

പഠമോ പണ്ണാസകോ.

൬. അവിജ്ജാവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൩-൬൨. അവിജ്ജാവഗ്ഗേ അവിജ്ജാതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം. വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ. അനിച്ചതോ ജാനതോ പസ്സതോതി ദുക്ഖാനത്തവസേനാപി ജാനതോ പസ്സതോ പഹീയതിയേവ, ഇദം പന അനിച്ചവസേന കഥിതേ ബുജ്ഝനകപുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാസയേന വുത്തം. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപി ചേത്ഥ സംയോജനാതി ദസ സംയോജനാനി. ആസവാതി ചത്താരോ ആസവാ. അനുസയാതി സത്ത അനുസയാ. സബ്ബുപാദാനപരിഞ്ഞായാതി സബ്ബേസം ചതുന്നമ്പി ഉപാദാനാനം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനനത്ഥായ. പരിയാദാനായാതി ഖേപനത്ഥായ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അവിജ്ജാവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

൭. മിഗജാലവഗ്ഗോ

൧. പഠമമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. മിഗജാലവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സിതബ്ബാ. സോതവിഞ്ഞേയ്യാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇട്ഠാതി പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു മാ വാ, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. കന്താതി കമനീയാ. മനാപാതി മനവഡ്ഢനകാ. പിയരൂപാതി പിയജാതികാ. കാമൂപസംഹിതാതി ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേന കാമേന ഉപസംഹിതാ രജനീയാതി രഞ്ജനീയാ, രാഗുപ്പത്തികാരണഭൂതാതി അത്ഥോ. നന്ദീതി തണ്ഹാനന്ദീ. സംയോഗോതി സംയോജനം. നന്ദിസംയോജനസംയുത്തോതി നന്ദീബന്ധനേന ബദ്ധോ. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞാനി ച വനപത്ഥാനി ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഭിധമ്മേ നിപ്പരിയായേന ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം, തഥാപി യം തം ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) അരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം സേനാസനം വുത്തം, തദേവ അധിപ്പേതന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘വനപത്ഥന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. വനപത്ഥന്തി വനസണ്ഡാനമേതം, വനപത്ഥന്തി ഭിംസനകാനമേതം, വനപത്ഥന്തി സലോമഹംസാനമേതം, വനപത്ഥന്തി പരിയന്താനമേതം, വനപത്ഥന്തി അമനുസ്സൂപചാരാനം സേനാസനാനമേതം അധിവചന’’ന്തി (വിഭ. ൫൩൧).

ഏത്ഥ ച പരിയന്താനന്തി ഇമം ഏകം പരിയായം ഠപേത്വാ സേസപരിയായേഹി വനപത്ഥാനി വേദിതബ്ബാനി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി. അപ്പസദ്ദാനീതി ഉദുക്ഖലമുസലദാരകസദ്ദാദീനം അഭാവേന അപ്പസദ്ദാനി. അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി തേസം തേസം നിന്നാദമഹാനിഗ്ഘോസസ്സ അഭാവേന അപ്പനിഗ്ഘോസാനി. വിജനവാതാനീതി സഞ്ചരണജനസ്സ സരീരവാതവിരഹിതാനി. മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനീതി മനുസ്സാനം രഹോകമ്മസ്സ അനുച്ഛവികാനി. പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി നിലീയനസാരുപ്പാനി.

൨. ദുതിയമിഗജാലസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ദുതിയേ നന്ദിനിരോധാ ദുക്ഖനിരോധോതി തണ്ഹാനന്ദിയാ നിരോധേന വട്ടദുക്ഖസ്സ നിരോധോ.

൩-൫. പഠമസമിദ്ധിമാരപഞ്ഹാസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൫-൬൭. തതിയേ സമിദ്ധീതി അത്തഭാവസ്സ സമിദ്ധതായ ഏവം ലദ്ധനാമോ. തസ്സ കിര ഥേരസ്സ അത്തഭാവോ അഭിരൂപോ അഹോസി പാസാദികോ, ഉക്ഖിത്തമാലാപുടോ വിയ അലങ്കതമാലാഗബ്ഭോ വിയ ച സബ്ബാകാരപാരിപൂരിയാ സമിദ്ധോ. തസ്മാ സമിദ്ധിത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. മാരോതി മരണം പുച്ഛതി. മാരപഞ്ഞത്തീതി മാരോതി പഞ്ഞത്തി നാമം നാമധേയ്യം. അത്ഥി തത്ഥ മാരോ വാ മാരപഞ്ഞത്തി വാതി തത്ഥ മരണം വാ മരണന്തി ഇദം നാമം വാ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ, തഥാ പഞ്ചമം.

൬. സമിദ്ധിലോകപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ഛട്ഠേ ലോകോതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ. ഇതി മിഗജാലത്ഥേരസ്സ ആയാചനസുത്തതോ പട്ഠായ പഞ്ചസുപി സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ഉപസേനആസീവിസസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. സത്തമേ സീതവനേതി ഏവംനാമകേ സുസാനവനേ. സപ്പസോണ്ഡികപബ്ഭാരേതി സപ്പഫണസദിസതായ ഏവംലദ്ധനാമേ പബ്ഭാരേ. ഉപസേനസ്സാതി ധമ്മസേനാപതിനോ കനിട്ഠഭാതികഉപസേനത്ഥേരസ്സ. ആസീവിസോ പതിതോ ഹോതീതി ഥേരോ കിര കതഭത്തകിച്ചോ മഹാചീവരം ഗഹേത്വാ ലേണച്ഛായായ മന്ദമന്ദേന വാതപാനവാതേന ബീജിയമാനോ നിസീദിത്വാ ദുപട്ടനിവാസനേ സൂചികമ്മം കരോതി. തസ്മിം ഖണേ ലേണച്ഛദനേ ദ്വേ ആസീവിസപോതകാ കീളന്തി. തേസു ഏകോ പതിത്വാ ഥേരസ്സ അംസകൂടേ അവത്ഥാസി. സോ ച ഫുട്ഠവിസോ ഹോതി. തസ്മാ പതിതട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഥേരസ്സ കായേ ദീപസിഖാ വിയ വട്ടിം പരിയാദിയമാനമേവസ്സ വിസം ഓതിണ്ണം. ഥേരോ വിസസ്സ തഥാഗമനം ദിസ്വാ കിഞ്ചാപി തം പതിതമത്തമേവ യഥാപരിച്ഛേദേന ഗതം, അത്തനോ പന ഇദ്ധിബലേന ‘‘അയം അത്തഭാവോ ലേണേ മാ വിനസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. പുരായം കായോ ഇധേവ വികിരതീതി യാവ ന വികിരതി, താവ നം ബഹിദ്ധാ നീഹരഥാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞഥത്തന്തി അഞ്ഞഥാഭാവം. ഇന്ദ്രിയാനം വാ വിപരിണാമന്തി ചക്ഖുസോതാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പകതിവിജഹനഭാവം. തത്ഥേവ വികിരീതി ബഹി നീഹരിത്വാ ഠപിതട്ഠാനേ മഞ്ചകസ്മിംയേവ വികിരി.

൮. ഉപവാണസന്ദിട്ഠികസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. അട്ഠമേ രൂപപ്പടിസംവേദീതി നീലപീതാദിഭേദം ആരമ്മണം വവത്ഥാപേന്തോ രൂപം പടിസംവിദിതം കരോതി, തസ്മാ രൂപപ്പടിസംവേദീ നാമ ഹോതി. രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി കിലേസസ്സ അത്ഥിഭാവേനേവ പന രൂപരാഗം പടിസംവിദിതം കരോതി നാമ, തസ്മാ രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി വുച്ചതി. സന്ദിട്ഠികോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തത്ഥാനേവ. നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീതി കിലേസസ്സ നത്ഥിഭാവേനേവ ന രൂപരാഗം പടിസംവിദിതം കരോതി നാമ, തസ്മാ ‘‘നോ ച രൂപരാഗപ്പടിസംവേദീ’’തി വുച്ചതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സേഖാസേഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ.

൯. പഠമഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. നവമേ ഫസ്സായതനാനന്തി ഫസ്സാകരാനം. അവുസിതന്തി അവുട്ഠം. ആരകാതി ദൂരേ. ഏത്ഥാഹം, ഭന്തേ, അനസ്സസന്തി, ഭന്തേ, അഹം ഏത്ഥ അനസ്സസിം, നട്ഠോ നാമ അഹന്തി വദതി. ഭഗവാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു ‘അഹം നാമ ഇമസ്മിം സാസനേ നട്ഠോ’തി വദതി, കിന്നു ഖ്വസ്സ അഞ്ഞേസു ധാതുകമ്മട്ഠാന-കസിണകമ്മട്ഠാനാദീസു അഭിയോഗോ അത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ, തമ്പി അപസ്സന്തോ – ‘‘കതരം നു ഖോ കമ്മട്ഠാനം ഇമസ്സ സപ്പായം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. തതോ ‘‘ആയതനകമ്മട്ഠാനമേവ സപ്പായ’’ന്തി ദിസ്വാ തം കഥേന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. സാധൂതി തസ്സ ബ്യാകരണേ സമ്പഹംസനം. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി അയമേവ വട്ടദുക്ഖസ്സന്തോ പരിച്ഛേദോ, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ.

൧൦. ദുതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. ദസമേ അനസ്സസന്തി നസ്സസിം, നട്ഠോ നാമമ്ഹി ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ആയതിം അപുനബ്ഭവായാതി ഏത്ഥ ആയതിം അപുനബ്ഭവോ നാമ നിബ്ബാനം, നിബ്ബാനത്ഥായ പഹീനം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൧൧. തതിയഛഫസ്സായതനസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. ഏകാദസമേ അനസ്സസന്തി നട്ഠോ, പനസ്സസന്തി അതിനട്ഠോ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

മിഗജാലവഗ്ഗോ സത്തമോ.

൮. ഗിലാനവഗ്ഗോ

൧-൫. പഠമഗിലാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൪-൭൮. ഗിലാനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അമുകസ്മിന്തി അസുകസ്മിം. അയമേവ വാ പാഠോ. അപ്പഞ്ഞാതോതി അഞ്ഞാതോ അപാകടോ. നവോപി ഹി കോചി പഞ്ഞാതോ ഹോതി രാഹുലത്ഥേരോ വിയ സുമനസാമണേരോ വിയ ച, അയം പന നവോ ചേവ അപഞ്ഞാതോ ച. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവാതി. തഥാ ഇതോ പരേസു ചതൂസു.

൬. പഠമഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. ഛട്ഠേ അനിച്ചതോ ജാനതോതി ദുക്ഖാനത്തവസേന ജാനതോപി പഹീയതിയേവ, ഇദം പന അനിച്ചലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ വുത്തേ ബുജ്ഝനകസ്സ അജ്ഝാസയേന വുത്തം.

൭. ദുതിയഅവിജ്ജാപഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. സത്തമേ സബ്ബേ ധമ്മാതി സബ്ബേ തേഭൂമകധമ്മാ. നാലം അഭിനിവേസായാതി അഭിനിവേസപരാമാസഗ്ഗാഹേന ഗണ്ഹിതും ന യുത്താ. സബ്ബനിമിത്താനീതി സബ്ബാനി സങ്ഖാരനിമിത്താനി. അഞ്ഞതോ പസ്സതീതി യഥാ അപരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസോ ജനോ പസ്സതി, തതോ അഞ്ഞതോ പസ്സതി. അപരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസോ ഹി ജനോ സബ്ബനിമിത്താനിപി അത്തതോ പസ്സതി. പരിഞ്ഞാതാഭിനിവേസോ പന അനത്തതോ പസ്സതി, നോ അത്തതോതി ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ അനത്തലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൮. സമ്ബഹുലഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. അട്ഠമേ ഇധ നോതി ഏത്ഥ നോ-കാരോ നിപാതമത്തമേവ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. കേവലം ഇധ ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൯. ലോകപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. നവമേ ലുജ്ജതീതി പലുജ്ജതി ഭിജ്ജതി. ഇധ അനിച്ചലക്ഖണം കഥിതം.

൧൦. ഫഗ്ഗുനപഞ്ഹാസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ദസമേ ഛിന്നപപഞ്ചേതി തണ്ഹാപപഞ്ചസ്സ ഛിന്നത്താ ഛിന്നപപഞ്ചേ. ഛിന്നവടുമേതി തണ്ഹാവടുമസ്സേവ ഛിന്നത്താ ഛിന്നവടുമേ. കിം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി? അതിക്കന്തബുദ്ധേഹി പരിഹരിതാനി ചക്ഖുസോതാദീനി പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതി. അഥ വാ സചേ മഗ്ഗേ ഭാവിതേപി അനാഗതേ ചക്ഖുസോതാദിവട്ടം വഡ്ഢേയ്യ, തം പുച്ഛാമീതി പുച്ഛതീതി.

ഗിലാനവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

൯. ഛന്നവഗ്ഗോ

൧. പലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. ഛന്നവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പലോകധമ്മന്തി ഭിജ്ജനകസഭാവം. ഏവമേത്ഥ അനിച്ചലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൨. സുഞ്ഞതലോകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. ദുതിയേ അത്തനിയേനാതി അത്തനോ സന്തകേന പരിക്ഖാരേന. ഏവമേത്ഥ അനത്തലക്ഖണമേവ കഥിതം.

൩. സംഖിത്തധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. തതിയം ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ആനന്ദോവാദേ (സം. നി. ൩.൮൩) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. ചതുത്ഥേ ഛന്നോതി ഏവംനാമകോ ഥേരോ, ന അഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തഥേരോ. പടിസല്ലാനാതി ഫലസമാപത്തിതോ. ഗിലാനപുച്ഛകാതി ഗിലാനുപട്ഠാകാ. ഗിലാനുപട്ഠാനം നാമ ബുദ്ധപസത്ഥം ബുദ്ധവണ്ണിതം, തസ്മാ ഏവമാഹ. സീസവേഠം ദദേയ്യാതി സീസേ വേഠനം സീസവേഠം, തഞ്ച ദദേയ്യ. സത്ഥന്തി ജീവിതഹാരകസത്ഥം. നാവകങ്ഖാമീതി ന ഇച്ഛാമി. പരിചിണ്ണോതി പരിചരിതോ. മനാപേനാതി മനവഡ്ഢനകേന കായകമ്മാദിനാ. ഏത്ഥ ച സത്ത സേഖാ പരിചരന്തി നാമ, അരഹാ പരിചാരീ നാമ, ഭഗവാ പരിചിണ്ണോ നാമ.

ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ, സാവകസ്സ പതിരൂപന്തി, ആവുസോ, സാവകസ്സ നാമ ഏതം അനുച്ഛവികം. അനുപവജ്ജന്തി അപ്പവത്തികം അപ്പടിസന്ധികം. പുച്ഛാവുസോ സാരിപുത്ത, സുത്വാ വേദിസ്സാമാതി അയം സാവകപവാരണാ നാമ. ഏതം മമാതിആദീനി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന വുത്താനി. നിരോധം ദിസ്വാതി ഖയവയം ഞത്വാ. നേതം മമ, നേസോഹമസ്മി, ന മേസോ അത്താതി സമനുപസ്സാമീതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി സമനുപസ്സാമി. ഏത്തകേസു ഠാനേസു ഛന്നത്ഥേരോ സാരിപുത്തത്ഥേരേന പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ പന തസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാപി തം ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി വാ ‘‘ഖീണാസവോ’’തി വാ അവത്വാ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. ചുന്ദത്ഥേരോ പനസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവം സഞ്ഞാപേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ഓവാദം അദാസി.

തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ മാരണന്തികം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ സത്ഥം ആഹരാമീതി വദതി, തസ്മാ പുഥുജ്ജനോ ആയസ്മാ, തേന ഇദമ്പി മനസികരോഹീതി ദീപേതി. യസ്മാ വാ ഛന്നം ആയതനാനം നിരോധം ദിസ്വാ ചക്ഖാദീനി തിണ്ണം ഗാഹാനം വസേന ന സമനുപസ്സാമീതി വദസി. തസ്മാ ഇദമ്പി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം ആയസ്മതാ മനസികാതബ്ബന്തിപി പുഥുജ്ജനഭാവമേവ ദീപേന്തോ വദതി. നിച്ചകപ്പന്തി നിച്ചകാലം. നിസ്സിതസ്സാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി നിസ്സിതസ്സ. ചലിതന്തി വിപ്ഫന്ദിതം ഹോതി. യഥയിദം ആയസ്മതോ ഉപ്പന്നം വേദനം അധിവാസേതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘അഹം വേദയാമി, മമ വേദനാ’’തി അപ്പഹീനഗ്ഗാഹസ്സ ഇദാനി വിപ്ഫന്ദിതം ഹോതി, ഇമിനാപി നം ‘‘പുഥുജ്ജനോവ ത്വ’’ന്തി വദതി.

പസ്സദ്ധീതി കായചിത്തപസ്സദ്ധി, കിലേസപസ്സദ്ധി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. നതിയാതി തണ്ഹാനതിയാ. അസതീതി ഭവത്ഥായ ആലയനികന്തിപരിയുട്ഠാനേ അസതി. ആഗതിഗതി ന ഹോതീതി പടിസന്ധിവസേന ആഗതി നാമ, ചുതിവസേന ഗമനം നാമ ന ഹോതി. ചുതൂപപാതോതി ചവനവസേന ചുതി, ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപാതോ. നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേനാതി ന ഇധലോകേ ന പരലോകേ ന ഉഭയത്ഥ ഹോതി. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖകിലേസദുക്ഖസ്സ അയമേവ അന്തോ അയം പരിച്ഛേദോ പരിവടുമഭാവോ ഹോതി. അയമേവ ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ. യേ പന ‘‘ഉഭയമന്തരേനാ’’തി വചനം ഗഹേത്വാ അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തി, തേസം വചനം നിരത്ഥകം. അന്തരാഭവസ്സ ഹി ഭാവോ അഭിധമ്മേ പടിക്ഖിത്തോയേവ. ‘‘അന്തരേനാ’’തി വചനം പന വികപ്പന്തരദീപനം. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – നേവ ഇധ ന ഹുരം, അപരോ വികപ്പോ ന ഉഭയന്തി.

സത്ഥം ആഹരേസീതി ജീവിതഹാരകസത്ഥം ആഹരി, ആഹരിത്വാ കണ്ഠനാളം ഛിന്ദി. അഥസ്സ തസ്മിം ഖണേ മരണഭയം ഓക്കമി, ഗതിനിമിത്തം ഉപട്ഠാസി. സോ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ, സംവിഗ്ഗചിത്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ, സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ അരഹത്തം പത്വാ, സമസീസീ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബുതോ. സമ്മുഖായേവ അനുപവജ്ജതാ ബ്യാകതാതി കിഞ്ചാപി ഇദം ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനകാലേ ബ്യാകരണം ഹോതി; ഏതേന പന ബ്യാകരണേന അനന്തരായമസ്സ പരിനിബ്ബാനം അഹോസി. തസ്മാ ഭഗവാ തദേവ ബ്യാകരണം ഗഹേത്വാ കഥേസി.

ഉപവജ്ജകുലാനീതി ഉപസങ്കമിതബ്ബകുലാനി. ഇമിനാ ഥേരോ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവം ഉപട്ഠാകേസു ച ഉപട്ഠായികാസു ച വിജ്ജമാനാസു സോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹാകം സാസനേ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയം കുലസംസഗ്ഗദോസം ദസ്സേന്തോ പുച്ഛതി. അഥസ്സ ഭഗവാ കുലേസു സംസഗ്ഗാഭാവം ദീപേന്തോ ഹോന്തി ഹേതേ സാരിപുത്താതിആദിമാഹ. ഇമസ്മിം കിര ഠാനേ ഥേരസ്സ കുലേസു അസംസട്ഠഭാവോ പാകടോ അഹോസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൫-൬. പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൮൯. പഞ്ചമേ തഞ്ചേതി തം ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ച. നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോതി തണ്ഹായ സമോധാനേന പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖസ്സ സമോധാനം ഹോതി. ഇതി ഛസു ദ്വാരേസു ‘‘നന്ദിസമുദയാ ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ഇമിനാ ദ്വിന്നം സച്ചാനം വസേന വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ദുതിയനയേ നിരോധോ മഗ്ഗോതി ദ്വിന്നം സച്ചാനം വസേന വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേസി. ഇമിനാ ത്വം പുണ്ണാതി പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ഏവം താവ വട്ടവിവട്ടവസേന ദേസനം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി പുണ്ണത്ഥേരം സത്തസു ഠാനേസു സീഹനാദം നദാപേതും ഇമിനാ ത്വന്തിആദിമാഹ.

ചണ്ഡാതി ദുട്ഠാ കിബ്ബിസാ. ഫരുസാതി കക്ഖളാ അക്കോസിസ്സന്തീതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസിസ്സന്തി. പരിഭാസിസ്സന്തീതി ‘‘കിം സമണോ നാമ ത്വം, ഇദഞ്ചിദഞ്ച തേ കരിസ്സാമാ’’തി തജ്ജേസ്സന്തി. ഏവമേത്ഥാതി ഏവം മയ്ഹം ഏത്ഥ ഭവിസ്സതി. ദണ്ഡേനാതി ചതുഹത്ഥദണ്ഡേന വാ ഖദിരദണ്ഡേന വാ ഘടികമുഗ്ഗരേന വാ. സത്ഥേനാതി ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന. സത്ഥഹാരകം പരിയേസന്തീതി ജീവിതഹാരകസത്ഥം പരിയേസന്തി. ഇദം ഥേരോ തതിയപാരാജികവത്ഥുസ്മിം അസുഭകഥം സുത്വാ അത്തഭാവേന ജിഗുച്ഛന്താനം ഭിക്ഖൂനം സത്ഥഹാരകപരിയേസനം സന്ധായാഹ. ദമൂപസമേനാതി ഏത്ഥ ദമോതി ഇന്ദ്രിയസംവരാദീനം ഏതം നാമം.

‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ,

വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൯൫; സു. നി. ൪൬൭) –

ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ദമോതി വുത്തോ. ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോധ വിജ്ജതീ’’തി (സു. നി. ൧൯൧; സം. നി. ൧.൨൪൬) ഏത്ഥ പഞ്ഞാ ദമോതി വുത്താ. ‘‘ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൫; മ. നി. ൨.൨൨൬) ഏത്ഥ ഉപോസഥകമ്മം ദമോതി വുത്തം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഖന്തി ദമോതി വേദിതബ്ബോ. ഉപസമോതി തസ്സേവ വേവചനം.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോതി കോ പനേസ പുണ്ണോ, കസ്മാ ച പനേത്ഥ ഗന്തുകാമോ അഹോസീതി? സുനാപരന്തവാസികോ ഏവ ഏസ, സാവത്ഥിയം പന അസപ്പായവിഹാരം സല്ലക്ഖേത്വാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ അഹോസി.

തത്രായം അനുപ്പുബ്ബികഥാ – സുനാപരന്തരട്ഠേ കിര ഏകസ്മിം വാണിജഗാമേ ഏതേ ദ്വേ ഭാതരോ. തേസു കദാചി ജേട്ഠോ പഞ്ച സകടസതാനി ഗഹേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം ആഹരതി, കദാചി കനിട്ഠോ. ഇമസ്മിം പന സമയേ കനിട്ഠം ഘരേ ഠപേത്വാ, ജേട്ഠഭാതികോ പഞ്ച സകടസതാനി ഗഹേത്വാ, ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ, ജേതവനസ്സ നാതിദൂരേ സകടസത്ഥം നിവേസേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ പരിജനപരിവുതോ ഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദി.

തേന ച സമയേന സാവത്ഥിവാസിനോ ഭുത്തപാതരാസാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധപുപ്ഫാദിഹത്ഥാ യേന ബുദ്ധോ, യേന ധമ്മോ, യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭാരാ ഹുത്വാ, ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനം ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘കഹം ഇമേ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏകം മനുസ്സം പുച്ഛി. കിം ത്വം, അയ്യോ, ന ജാനാസി? ലോകേ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘരതനാനി നാമ ഉപ്പന്നാനി, ഇച്ചേസോ മഹാജനോ സത്ഥു സന്തികം ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതീതി. തസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനം ഛവിചമ്മാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. സോ അത്തനോ പരിജനപരിവുതോ തായ പരിസായ സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ, സത്ഥു മധുരസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ, ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥ തഥാഗതേന കാലം വിദിത്വാ പരിസായ ഉയ്യോജിതായ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ, സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ, ദുതിയദിവസേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ, ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ഭുത്തപാതരാസോ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഭണ്ഡാഗാരികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഏത്തകം ധനം വിസ്സജ്ജിതം, ഏത്തകം ധനം ന വിസ്സജ്ജിത’’ന്തി സബ്ബം ആചിക്ഖിത്വാ, ‘‘ഇമം സാപതേയ്യം മയ്ഹം കനിട്ഠസ്സ ദേഹീ’’തി സബ്ബം നിയ്യാതേത്വാ, സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ, കമ്മട്ഠാനപരായണോ അഹോസി.

അഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ന ഉപട്ഠാതി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ജനപദോ മയ്ഹം അസപ്പായോ, യംനൂനാഹം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സകരട്ഠമേവ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, സായന്ഹേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠഹിത്വാ, ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ, സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാ, പക്കാമി. തേന വുത്തം, ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ…പേ… വിഹരതീ’’തി.

കത്ഥ പനായം വിഹാസീതി? ചതൂസു ഠാനേസു വിഹാസി. സുനാപരന്തരട്ഠം താവ പവിസിത്വാ ച അബ്ബുഹത്ഥപബ്ബതം നാമ പത്വാ വാണിജഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ നം കനിട്ഠഭാതാ സഞ്ജാനിത്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ തത്ഥേവ വസാപേസി.

തതോ സമുദ്ദഗിരിവിഹാരം നാമ അഗമാസി. തത്ഥ അയകന്തപാസാണേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കതചങ്കമോ അത്ഥി, കോചി തം ചങ്കമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ സമുദ്ദവീചിയോ ആഗന്ത്വാ അയകന്തപാസാണേസു പഹരിത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തി. ഥേരോ ‘‘കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താനം ഫാസുവിഹാരോ ഹോതൂ’’തി സമുദ്ദം നിസ്സദ്ദം കത്വാ അധിട്ഠാസി.

തതോ മാതുലഗിരിം നാമ അഗമാസി. തത്ഥപി സകുണസങ്ഘോ ഉസ്സന്നോ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച സദ്ദോ ഏകാബദ്ധോവ അഹോസി. ഥേരോ ‘‘ഇദം ഠാനം ന ഫാസുക’’ന്തി തതോ മകുലകാരാമവിഹാരം നാമ ഗതോ. സോ വാണിജഗാമസ്സ നാതിദൂരോ നച്ചാസന്നോ ഗമനാഗമനസമ്പന്നോ വിവിത്തോ അപ്പസദ്ദോ. ഥേരോ ‘‘ഇമം ഠാനം ഫാസുക’’ന്തി തത്ഥ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനചങ്കമനാദീനി കാരേത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛി. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു വിഹാസി.

അഥേകദിവസം തസ്മിംയേവ അന്തോവസ്സേ പഞ്ച വാണിജസതാനി ‘‘പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമാ’’തി നാവായ ഭണ്ഡം പക്ഖിപിംസു. നാവാരോഹനദിവസേ ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ഥേരം ഭോജേത്വാ, ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ, വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സമുദ്ദോ നാമ അസദ്ധേയ്യോ അനേകന്തരായോ, അമ്ഹേ ആവജ്ജേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ നാവം ആരുഹി. നാവാ ഉത്തമജവേന ഗച്ഛമാനാ അഞ്ഞതരം ദീപകം പാപുണി. മനുസ്സാ ‘‘പാതരാസം കരിസ്സാമാ’’തി ദീപകേ ഉത്തിണ്ണാ. തസ്മിം പന ദീപകേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, ചന്ദനവനമേവ അഹോസി.

അഥേകോ വാസിയാ രുക്ഖം ആകോടേത്വാ ലോഹിതചന്ദനഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ഭോ, മയം ലാഭത്ഥായ പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമ, ഇതോ ച ഉത്തരി ലാഭോ നാമ നത്ഥി, ചതുരങ്ഗുലമത്താ ഘടികാ സതസഹസ്സം അഗ്ഘതി. ഹാരേതബ്ബയുത്തകം ഭണ്ഡം ഹാരേത്വാ ചന്ദനസ്സ പൂരേസ്സാമാ’’തി തേ തഥാ കരിംസു. ചന്ദനവനേ അധിവത്ഥാ അമനുസ്സാ കുജ്ഝിത്വാ, ‘‘ഇമേഹി അമ്ഹാകം ചന്ദനവനം നാസിതം ഘാതേസ്സാമ നേ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഇധേവ ഘാതിതേസു സബ്ബം ഏകകുണപം ഭവിസ്സതി, സമുദ്ദമജ്ഝേ നേസം നാവം ഓസീദേസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. അഥ നേസം നാവം ആരുയ്ഹ മുഹുത്തം ഗതകാലേയേവ ഉപ്പാതികം ഉട്ഠപേത്വാ സയമ്പി തേ അമനുസ്സാ ഭയാനകാനി രൂപാനി ദസ്സയിംസു. ഭീതാ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാനം നമസ്സന്തി. ഥേരസ്സ കനിട്ഠോ ചൂളപുണ്ണകുടുമ്ബികോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതാ അവസ്സയോ ഹോതൂ’’തി ഥേരസ്സ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി.

ഥേരോപി കിര തസ്മിംയേവ ഖണേ ആവജ്ജേത്വാ, തേസം ബ്യസനുപ്പത്തിം ഞത്വാ, വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ, അഭിമുഖോ അട്ഠാസി. അമനുസ്സാ ഥേരം ദിസ്വാവ ‘‘അയ്യോ പുണ്ണത്ഥേരോ ഏതീ’’തി അപക്കമിംസു, ഉപ്പാതികം സന്നിസീദി. ഥേരോ ‘‘മാ ഭായഥാ’’തി തേ അസ്സാസേത്വാ ‘‘കഹം ഗന്തുകാമത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സകട്ഠാനമേവ ഗച്ഛാമാതി. ഥേരോ നാവങ്ഗണേ അക്കമിത്വാ ‘‘ഏതേസം ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. വാണിജാ സകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, തം പവത്തിം പുത്തദാരസ്സ ആരോചേത്വാ, ‘‘ഏഥ ഥേരം സരണം ഗച്ഛാമാ’’തി പഞ്ചസതാപി അത്തനോ പഞ്ചഹി മാതുഗാമസതേഹി സദ്ധിം തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസും. തതോ നാവായ ഭണ്ഡം ഓതാരേത്വാ ഥേരസ്സ ഏകം കോട്ഠാസം കത്വാ, ‘‘അയം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം കോട്ഠാസോ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ മയ്ഹം വിസും കോട്ഠാസകിച്ചം നത്ഥി. സത്ഥാ പന തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബോതി. ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ഭന്തേതി. തേന ഹി ഇമിനാ സത്ഥു മണ്ഡലമാളം കരോഥ. ഏവം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സഥാതി. തേ സാധു, ഭന്തേതി. തേന ച കോട്ഠാസേന അത്തനോ ച കോട്ഠാസേഹി മണ്ഡലമാളം കാതും ആരഭിംസു.

സത്ഥാപി കിര തം ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ പരിഭോഗം അകാസി. ആരക്ഖമനുസ്സാ രത്തിം ഓഭാസം ദിസ്വാ, ‘‘മഹേസക്ഖാ ദേവതാ അത്ഥീ’’തി സഞ്ഞം കരിംസു. ഉപാസകാ മണ്ഡലമാളഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സേനാസനാനി നിട്ഠാപേത്വാ ദാനസമ്ഭാരം സജ്ജേത്വാ, ‘‘കതം, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി അത്തനോ കിച്ചം, സത്ഥാരം പക്കോസഥാ’’തി ഥേരസ്സ ആരോചേസും. ഥേരോ സായന്ഹസമയേ ഇദ്ധിയാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, വാണിജഗാമവാസിനോ തുമ്ഹേ ദട്ഠുകാമാ, തേസം അനുകമ്പം കരോഥാ’’തി ഭഗവന്തം യാചി. ഭഗവാ അധിവാസേസി. ഥേരോ സകട്ഠാനമേവ പച്ചാഗതോ.

ഭഗവാപി ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി, ‘‘ആനന്ദ, സ്വേ സുനാപരന്തേ വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമ, ത്വം ഏകൂനപഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം സലാകം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘ആകാസചാരീ ഭിക്ഖൂ സലാകം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആഹ. തംദിവസം കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ പഠമം സലാകം അഗ്ഗഹേസി. വാണിജഗാമവാസിനോപി ‘‘സ്വേ കിര സത്ഥാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ ദാനഗ്ഗം സജ്ജയിംസു. ഭഗവാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ, ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ, ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ, നിസീദി. സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹം അഹോസി. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആവജ്ജേത്വാ സത്ഥു സുനാപരന്തഗമനം ദിസ്വാ, വിസ്സകമ്മം ആമന്തേസി, ‘‘താത, അജ്ജ ഭഗവാ തിംസമത്താനി യോജനസതാനി പിണ്ഡചാരം ഗമിസ്സതി. പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി മാപേത്വാ ജേതവനദ്വാരകോട്ഠകമത്ഥകേ ഗമനസജ്ജാനി കത്വാ ഠപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. ഭഗവതോ കൂടാഗാരം ചതുമുഖം അഹോസി, ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ദ്വിമുഖാനി, സേസാനി ഏകമുഖാനി, സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പടിപാടിയാ ഠപിതകൂടാഗാരേസു ധുരകൂടാഗാരം പാവിസി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആദിം കത്വാ ഏകൂനപഞ്ചഭിക്ഖുസതാനിപി കൂടാഗാരഗതാനി അഹേസും. ഏകം തുച്ഛം കൂടാഗാരം അഹോസി, പഞ്ചപി കൂടാഗാരസതാനി ആകാസേ ഉപ്പത്തിംസു.

സത്ഥാ സച്ചബന്ധപബ്ബതം നാമ പത്വാ കൂടാഗാരം ആകാസേ ഠപേസി. തസ്മിം പബ്ബതേ സച്ചബന്ധോ നാമ മിച്ഛാദിട്ഠികതാപസോ മഹാജനം മിച്ഛാദിട്ഠിം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ വസതി, അബ്ഭന്തരേ ചസ്സ അന്തോചാടിയം പദീപോ വിയ അരഹത്തഫലസ്സ ഉപനിസ്സയോ ജലതി. തം ദിസ്വാ ‘‘ധമ്മമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. താപസോ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. മഗ്ഗേനേവസ്സ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാ. സോ ഏഹിഭിക്ഖു ഹുത്വാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരോ തുച്ഛകൂടാഗാരം പാവിസി.

ഭഗവാ കൂടാഗാരഗതേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം വാണിജഗാമം ഗന്ത്വാ, കൂടാഗാരാനി അദിസ്സമാനകാനി കത്വാ, വാണിജഗാമം പാവിസി. വാണിജാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥാരം മകുലകാരാമം നയിംസു. സത്ഥാ മണ്ഡലമാളം പാവിസി. മഹാജനോ യാവ സത്ഥാ ഭത്തദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, താവ പാതരാസം കത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ ബഹും ഗന്ധഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച ആദായ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ആരാമം പച്ചാഗമാസി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. മഹാജനസ്സ ബന്ധനമോക്ഖോ ജാതോ, മഹന്തം ബുദ്ധകോലാഹലം അഹോസി.

സത്ഥാ മഹാജനസ്സ സങ്ഗഹത്ഥായ സത്താഹം തത്ഥേവ വസി, അരുണം പന മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ ഉട്ഠപേസി. സത്താഹമ്പി ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തത്ഥ സത്താഹം വസിത്വാ, വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, ‘‘ത്വം ഇധേവ വസാഹീ’’തി പുണ്ണത്ഥേരം നിവത്തേത്വാ അന്തരേ നമ്മദാനദീ നാമ അത്ഥി, തസ്സാ തീരം അഗമാസി. നമ്മദാ നാഗരാജാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ, നാഗഭവനം പവേസേത്വാ, തിണ്ണം രതനാനം സക്കാരം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം കഥേത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമി. സോ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, പരിചരിതബ്ബം ദേഥാ’’തി യാചി. ഭഗവാ നമ്മദാനദീതീരേ പദചേതിയം ദസ്സേസി. തം വീചീസു ആഗതാസു പിധീയതി, ഗതാസു വിവരീയതി. മഹാസക്കാരപത്തം അഹോസി. സത്ഥാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ സച്ചബന്ധപബ്ബതം ഗന്ത്വാ സച്ചബന്ധം ആഹ – ‘‘തയാ മഹാജനോ അപായമഗ്ഗേ ഓതാരിതോ. ത്വം ഇധേവ വസിത്വാ, ഏതേസം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ, നിബ്ബാനമഗ്ഗേ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി. സോപി പരിചരിതബ്ബം യാചി. സത്ഥാ ഘനപിട്ഠിപാസാണേ അല്ലമത്തികപിണ്ഡമ്ഹി ലഞ്ഛനം വിയ പദചേതിയം ദസ്സേസി. തതോ ജേതവനമേവ ഗതോ. ഏതമത്ഥം സന്ധായ തേനേവ അന്തരവസ്സേനാതിആദി വുത്തം.

പരിനിബ്ബായീതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. മഹാജനോ ഥേരസ്സ സത്ത ദിവസാനി സരീരപൂജം കത്വാ, ബഹൂനി ഗന്ധകട്ഠാനി സമോധാനേത്വാ, സരീരം ഝാപേത്വാ ധാതുയോ ആദായ ചേതിയം അകാസി. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി ഥേരസ്സ ആളാഹനട്ഠാനേ ഠിതഭിക്ഖൂ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭-൮. പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൦-൯൧. സത്തമേ ഏജാതി തണ്ഹാ. സാ ഹി ചലനട്ഠേന ഏജാതി വുച്ചതി. സാവ ആബാധനട്ഠേന രോഗോ, അന്തോ ദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡോ, നികന്തനട്ഠേന സല്ലം. തസ്മാതി യസ്മാ ഏജാ രോഗോ ചേവ ഗണ്ഡോ ച സല്ലഞ്ച, തസ്മാ. ചക്ഖും ന മഞ്ഞേയ്യാതിആദി വുത്തനയമേവ, ഇധാപി സബ്ബം ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ സംകഡ്ഢിത്വാ ദസ്സിതം. അട്ഠമം വുത്തനയമേവ.

൯-൧൦. പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൨-൯൩. നവമേ ദ്വയന്തി ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ. ദസമേ ഇത്ഥേതം ദ്വയന്തി ഏവമേതം ദ്വയം. ചലഞ്ചേവ ബ്യഥഞ്ചാതി അത്തനോ സഭാവേന അസണ്ഠഹനതോ ചലതി ചേവ ബ്യഥതി ച. യോപി ഹേതു യോപി പച്ചയോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥാരമ്മണം ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച. കുതോ നിച്ചം ഭവിസ്സതീതി കേന കാരണേന നിച്ചം ഭവിസ്സതി. യഥാ പന ദാസസ്സ ദാസിയാ കുച്ഛിസ്മിം ജാതോ പുത്തോ പരോവ ദാസോ ഹോതി, ഏവം അനിച്ചമേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. സങ്ഗതീതി സഹഗതി. സന്നിപാതോതി ഏകതോ സന്നിപതനം. സമവായോതി ഏകതോ സമാഗമോ. അയം വുച്ചതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ഇമിനാ സങ്ഗതിസന്നിപാതസമവായസങ്ഖാതേന പച്ചയേന ഉപ്പന്നത്താ പച്ചയനാമേനേവ സങ്ഗതി സന്നിപാതോ സമവായോതി അയം വുച്ചതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ.

സോപി ഹേതൂതി ഫസ്സസ്സ വത്ഥു ആരമ്മണം സഹജാതാ തയോ ഖന്ധാതി അയം ഹേതു. ഫുട്ഠോതി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം, ഫസ്സേന ഫുട്ഠമേവ ഗോചരം വേദനാ വേദേതി, ചേതനാ ചേതേതി, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഫുട്ഠോതി വാ ഫസ്സസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ, ഫസ്സേന ഫുട്ഠാരമ്മണമേവ വേദനാദീഹി വേദേതി ചേതേതി സഞ്ജാനാതീതിപി വുത്തം ഹോതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സമതിംസക്ഖന്ധാ കഥിതാ ഹോന്തി. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരേ താവ വത്ഥു ചേവ ആരമ്മണഞ്ച രൂപക്ഖന്ധോ, ഫുട്ഠോ വേദേതീതി വേദനാക്ഖന്ധോ, ചേതേതീതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, സഞ്ജാനാതീതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. മനോദ്വാരേപി ഹി വത്ഥുരൂപം ഏകന്തതോ രൂപക്ഖന്ധോ, രൂപേ പന ആരമ്മണേ സതി ആരമ്മണമ്പി രൂപക്ഖന്ധോതി ഛ പഞ്ചകാതിംസ ഹോന്തി. സങ്ഖേപേന പനേതേ ഛസുപി ദ്വാരേസു പഞ്ചേവ ഖന്ധാതി സപച്ചയേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ അനിച്ചാതി വിത്ഥാരേത്വാ വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന ഇദം സുത്തം ദേസിതന്തി.

ഛന്നവഗ്ഗോ നവമോ.