൩. അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗോ

൧. സീവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മോളിയസീവകോതി സീവകോതി തസ്സ നാമം. ചൂളാ പനസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ മോളിയസീവകോതി വുച്ചതി. പരിബ്ബാജകോതി ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. പിത്തസമുട്ഠാനാനീതി പിത്തപച്ചയാനി. വേദയിതാനീതി വേദനാ. തത്ഥ പിത്തപച്ചയാ തിസ്സോ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി ‘‘പിത്തം മേ കുപിതം ദുജ്ജാനം ഖോ പന ജീവിത’’ന്തി ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഏവമസ്സ കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചോ ‘‘പിത്തഭേസജ്ജം കരിസ്സാമീ’’തി പാണം ഹനതി, അദിന്നം ആദിയതി, മുസാ ഭണതി, ദസ ദുസ്സീല്യകമ്മാനി കരോതി, ഏവമസ്സ അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചോ ‘‘ഏത്തകേനപി മേ ഭേസജ്ജകരണേന പിത്തം ന വൂപസമ്മതി, അലം യം ഹോതി. തം ഹോതൂ’’തി മജ്ഝത്തോ കായികവേദനം അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി, ഏവം അസ്സ അബ്യാകതവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി.

സാമമ്പി ഖോ ഏതന്തി തം തം പിത്തവികാരം ദിസ്വാ അത്തനാപി ഏതം വേദിതബ്ബം. സച്ചസമ്മതന്തി ഭൂതസമ്മതം. ലോകോപി ഹിസ്സ സരീരേ സബലവണ്ണതാദിപിത്തവികാരം ദിസ്വാ ‘‘പിത്തമസ്സ കുപിത’’ന്തി ജാനാതി. തസ്മാതി യസ്മാ സാമഞ്ച വിദിതം ലോകസ്സ ച സച്ചസമ്മതം അതിധാവന്തി, തസ്മാ. സേമ്ഹസമുട്ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സന്നിപാതികാനീതി തിണ്ണമ്പി പിത്താദീനം കോപേന സമുട്ഠിതാനി. ഉതുപരിണാമജാനീതി വിസഭാഗഉതുതോ ജാതാനി. ജങ്ഗലദേസവാസീനഞ്ഹി അനുപദേസേ വസന്താനം വിസഭാഗോ ഉതു ഉപ്പജ്ജതി, അനുപദേസവാസീനഞ്ച ജങ്ഗലദേസേതി ഏവം മലയസമുദ്ദതീരാദിവസേനാപി ഉതുവിസഭാഗതാ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. തതോ ജാതാതി ഉതുപരിണാമജാതാനി നാമ.

വിസമപരിഹാരജാനീതി മഹാഭാരവഹനസുധാകോട്ടനാദിതോ വാ അവേലായ ചരന്തസ്സ സപ്പഡംസകൂപപാതാദിതോ വാ വിസമപരിഹാരതോ ജാതാനി. ഓപക്കമികാനീതി ‘‘അയം ചോരോ വാ പാരദാരികോ വാ’’തി ഗഹേത്വാ ജണ്ണുകകപ്പരമുഗ്ഗരാദീഹി നിപ്പോഥനഉപക്കമം പച്ചയം കത്വാ ഉപ്പന്നാനി. ഏതം ബഹി ഉപക്കമം ലഭിത്വാ കോചി വുത്തനയേനേവ കുസലം കരോതി, കോചി അകുസലം, കോചി അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി. കമ്മവിപാകജാനീതി കേവലം കമ്മവിപാകതോ, ജാതാനി. തേസുപി ഹി ഉപ്പന്നേസു വുത്തനയേനേവ കോചി കുസലം കരോതി, കോചി അകുസലം, കോചി അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി. ഏവം സബ്ബവാരേസു തിവിധാവ വേദനാ ഹോന്തി.

തത്ഥ പുരിമേഹി സത്തഹി കാരണേഹി ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ വേദനാ സക്കാ പടിബാഹിതും, കമ്മവിപാകജാനം പന സബ്ബഭേസജ്ജാനിപി സബ്ബപരിത്താനിപി നാലം പടിഘാതായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകവോഹാരോ നാമ കഥിതോതി.

൨-൧൦. അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭൦-൨൭൮. ദുതിയേ അട്ഠസതപരിയായന്തി അട്ഠസതസ്സ കാരണഭൂതം. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. കായികാ ച ചേതസികാ ചാതി ഏത്ഥ കായികാ കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭന്തി, ചേതസികാ ചതുഭൂമികാപി. സുഖാതിആദീസു സുഖാ വേദനാ അരൂപാവചരേ നത്ഥി, സേസാസു തീസു ഭൂമീസു ലബ്ഭന്തി, ദുക്ഖാ കാമാവചരാവ, ഇതരാ ചതുഭൂമികാ. പഞ്ചകേ സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി കാമാവചരാനേവ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം തേഭൂമകം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുഭൂമകം. ഛക്കേ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു വേദനാ കാമാവചരാവ, മനോദ്വാരേ ചതുഭൂമികാ, അട്ഠാരസകേ ഛസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു സോമനസ്സേന സഹ ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സൂപവിചാരാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി അയം ദേസനാ വിചാരവസേന ആഗതാ, തംസമ്പയുത്താനം പന സോമനസ്സാദീനം വസേന ഇധ അട്ഠാരസ വേദനാ വേദിതബ്ബാ.

ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനീതിആദീസു ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬). ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു വുത്തകാമഗുണനിസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬) ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും സക്കോന്തസ്സ ‘‘ഉസ്സുക്കിതാ മേ വിപസ്സനാ’’തി സോമനസ്സജാതസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം ദോമനസ്സ’’ന്തി. ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണം നാനുഭവിസ്സാമി നാനുഭവാമീ’’തി വിതക്കയതോ ഉപ്പന്നാനി കാമഗുണനിസ്സിതദോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം ദോമനസ്സന്തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനുത്തരവിമോക്ഖസങ്ഖാതഅരിയഫലധമ്മേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘ഇമമ്പി പക്ഖം ഇമമ്പി മാസം ഇമമ്പി സംവച്ഛരം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഉപ്പന്നാനി ദോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ നാതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡകേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നകാമഗുണനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ഛ ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, ‘സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ അതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ അസമപേക്ഖനേ അമുയ്ഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖാ നാമ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബസങ്ഗാഹകോ ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൧. നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ഏകാദസമേ സാമിസാതി കിലേസാമിസേന സാമിസാ. നിരാമിസതരാതി നിരാമിസായപി ഝാനപീതിയാ നിരാമിസതരാവ. നനു ച ദ്വീസു ഝാനേസു പീതി മഹഗ്ഗതാപി ഹോതി ലോകുത്തരാപി, പച്ചവേക്ഖണപീതി ലോകിയാവ, സാ കസ്മാ നിരാമിസതരാ ജാതാതി? സന്തപണീതധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പന്നത്താ. യഥാ ഹി രാജവല്ലഭോ ചൂളുപട്ഠാകോ അപ്പടിഹാരികം യഥാസുഖം രാജകുലം പവിസന്തോ സേട്ഠിസേനാപതിആദയോ പാദേന പഹരന്തോപി ന ഗണേതി. കസ്മാ? രഞ്ഞോ ആസന്നപരിചാരകത്താ. ഇതി സോ തേഹി ഉത്തരിതരോ ഹോതി, ഏവമയമ്പി സന്തപണീതധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകുത്തരപീതിതോപി ഉത്തരിതരാതി വേദിതബ്ബാ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

വിമോക്ഖവാരേ പന രൂപപടിസംയുത്തോ വിമോക്ഖോ അത്തനോ ആരമ്മണഭൂതേന രൂപാമിസവസേനേവ സാമിസോ നാമ, അരൂപപടിസംയുത്തോ രൂപാമിസാഭാവേന നിരാമിസോ നാമാതി.

വേദനാസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.