൨. വേദനാസംയുത്തം

൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. വേദനാസംയുത്തേ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സമാഹിതോതി ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതോ. വേദനാ ച പജാനാതീതി വേദനാ ദുക്ഖസച്ചവസേന പജാനാതി. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി താസംയേവ സമ്ഭവം സമുദയസച്ചവസേന പജാനാതി. യത്ഥ ചേതാതി യത്ഥേതാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തി, തം നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചവസേന പജാനാതി. ഖയഗാമിനന്തി താസംയേവ വേദനാനം ഖയഗാമിനം മഗ്ഗം മഗ്ഗസച്ചവസേന പജാനാതി. നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോതി നിത്തണ്ഹോ ഹുത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ഏവമേത്ഥ സുത്തേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ. ഗാഥാസു ദ്വീഹി പദേഹി സമഥവിപസ്സനാ കഥിതാ, സേസേഹി ചതുസച്ചം കഥിതം. ഏവമേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികോ ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ വുത്തോ.

൨. സുഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ദുതിയേ അദുക്ഖമസുഖം സഹാതി അദുക്ഖമസുഖഞ്ച സുഖദുക്ഖേഹി സഹ. അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ചാതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച. മോസധമ്മന്തി നസ്സനസഭാവം. പലോകിനന്തി പലുജ്ജനകം ഭിജ്ജനസഭാവം. ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സന്തി ഞാണേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ വയം പസ്സന്തോ. ഏവം തത്ഥ വിരജ്ജതീതി ഏവം താസു വേദനാസു വിരജ്ജതി. ഇധാപി സുത്തേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ, ഗാഥാസു ഞാണഫുസനം.

൩. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. തതിയേ അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി സബ്ബമ്പി തണ്ഹം ഛിന്ദി സമുച്ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം പരിവത്തയി നിമ്മൂലകമകാസി. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ, പഹാനാഭിസമയാ ച. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി കിച്ചവസേന മാനം സമ്പസ്സതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന സോ താവദേവ പഹീയതി, ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ. അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ.

അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ ച പഹീനത്താ ച യേ ഇമേ ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതി (ചൂളവ. ൨൭൮) ഹരിതന്തം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൪) ഏവം വുത്തഅന്തിമമരിയാദന്തോ ച, ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തി (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦) ഏവം വുത്തലാമകന്തോ ച, ‘‘സക്കായോ ഏകോ അന്തോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൧; ചൂളനി. തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൧) ഏവം വുത്തകോട്ഠാസന്തോ ച, ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ സബ്ബപച്ചയസങ്ഖയാ’’തി (സം നി. ൨.൫൧; ൨.൪.൭൧; ഉദാ. ൭൧) ഏവം വുത്തകോടന്തോ ചാതി ചത്താരോ അന്താ, തേസു സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അദും ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം അന്തമകാസി, പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി, അന്തിമസമുസ്സയമത്താവസേസം ദുക്ഖമകാസീതി വുത്തം ഹോതി.

സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതീതി സമ്പജഞ്ഞം ന ജഹതി. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞത്തിം ന ഉപേതി, തം പഞ്ഞത്തിം പഹായ ഖീണാസവോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോ കഥിതോ.

൪. പാതാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. ചതുത്ഥേ പാതാലോതി പാതസ്സ അലം പരിയത്തോ, നത്ഥി ഏത്ഥ പതിട്ഠാതി പാതാലോ. അസന്തം അവിജ്ജമാനന്തി അസമ്ഭൂതത്തം അപഞ്ഞായമാനത്തം. ഏവം വാചം ഭാസതീതി അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോതി ഏവം വാചം. സോ ഹി യം തം ബലവാമുഖം മഹാസമുദ്ദസ്സ ഉദകം വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ ചക്കവാളം വാ സിനേരും വാ ആഹച്ച യോജനദ്വിയോജനദസയോജനപ്പമാണമ്പി ഉഗ്ഗന്ത്വാ പുന മഹാസമുദ്ദേ പതതി, യസ്സ പതിതട്ഠാനേ മഹാനരകപപാതോ വിയ ഹോതി, യം ലോകേ ബലവാമുഖന്തി വുച്ചതി. തം സന്ധായ ഏവം വദതി.

യസ്മാ പന തത്ഥ തഥാരൂപാനം മച്ഛകച്ഛപദേവദാനവാനം പതിട്ഠാപി ഹോതി സുഖനിവാസോപി, തസ്മാ അസന്തം അസംവിജ്ജമാനം തം തം വാചം ഭാസതി നാമ. യസ്മാ പന സബ്ബപുഥുജ്ജനാ സാരീരികായ ദുക്ഖവേദനായ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ പാതസ്സ അലന്തി അത്ഥേന അയമേവ പാതാലോതി ദസ്സേന്തോ സാരീരികാനം ഖോ ഏതം ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

പാതാലേ ന പച്ചുട്ഠാസീതി പാതാലസ്മിം ന പതിട്ഠാസി. ഗാധന്തി പതിട്ഠം. അക്കന്ദതീതി അനിബദ്ധം വിപ്പലാപം വിലപന്തോ കന്ദതി. ദുബ്ബലോതി ദുബ്ബലഞാണോ. അപ്പഥാമകോതി ഞാണഥാമസ്സ പരിത്തതായ പരിത്തഥാമകോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയസാവകോതി സോതാപന്നോ. സോതാപന്നോ ഹി ഏത്ഥ ധുരം, ബലവവിപസ്സകോ ന തിക്ഖബുദ്ധി ഉപ്പന്നം വേദനം അനനുവത്തിത്വാ പതിട്ഠാതും സമത്ഥോ യോഗാവചരോപി വട്ടതി.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. പഞ്ചമേ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി വിപരിണാമനവസേന ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ. സല്ലതോതി ദുക്ഖാപനവിനിവിജ്ഝനട്ഠേന സല്ലാതി ദട്ഠബ്ബാ. അനിച്ചതോതി അദുക്ഖമസുഖാ ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ. അദ്ദാതി അദ്ദസ. സന്തന്തി സന്തസഭാവം.

൬. സല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ഛട്ഠേ തത്രാതി തേസു ദ്വീസു ജനേസു. അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യാതി തസ്സേവ വണമുഖസ്സ അങ്ഗുലന്തരേ വാ ദ്വങ്ഗുലന്തരേ വാ ആസന്നപദേസേ അനുഗതവേധം. ഏവം വിദ്ധസ്സ ഹി സാ അനുവേധാ വേദനാ പഠമവേദനായ ബലവതരാ ഹോതി, പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദോമനസ്സവേദനാപി ഏവമേവ പുരിമവേദനായ ബലവതരാ ഹോതി. ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണന്തി ദുക്ഖായ വേദനായ ഹി സമാധിമഗ്ഗഫലാനി നിസ്സരണം, തം സോ ന ജാനാതി, കാമസുഖമേവ നിസ്സരണന്തി ജാനാതി. താസം വേദനാനന്തി താസം സുഖദുക്ഖവേദനാനം. സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതീതി കിലേസേഹി സമ്പയുത്തോവ ഹുത്വാ തം വേദനം വേദയതി, ന വിപ്പയുത്തോ. സഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കം, ദുക്ഖേന സമ്പയുത്തോതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതധമ്മസ്സാതി വിദിതധമ്മസ്സ തുലിതധമ്മസ്സ. ബഹുസ്സുതസ്സാതി പരിയത്തിബഹുസ്സുതസ്സ പടിവേധബഹുസ്സുതസ്സ ച. സമ്മാ പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഭവസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗതോ, തദേവ നിബ്ബാനം സമ്മാ പജാനാതി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോവ കഥിതോ. അരിയസാവകേസു ച ഖീണാസവോ ഏത്ഥ ധുരം, അനാഗാമീപി വട്ടതീതി വദന്തി.

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. സത്തമേ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ തഥാഗതോപി ഗിലാനുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, ഉപട്ഠാതബ്ബയുത്തകാ നാമ ഗിലാനാതി ഭിക്ഖൂ സദ്ദഹിത്വാ ഓകപ്പേത്വാ ഗിലാനേ ഉപട്ഠാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി ച ‘‘യേ തത്ഥ കമ്മട്ഠാനസപ്പായാ, തേസം കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി ച ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. കായേ കായാനുപസ്സീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ വക്ഖാമ. അനിച്ചാനുപസ്സീതി അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോ. വയാനുപസ്സീതി വയം അനുപസ്സന്തോ. വിരാഗാനുപസ്സീതി വിരാഗം അനുപസ്സന്തോ. നിരോധാനുപസ്സീതി നിരോധം അനുപസ്സന്തോ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി പടിനിസ്സഗ്ഗം അനുപസ്സന്തോ.

ഏത്താവതാ കിം ദസ്സിതം ഹോതി? ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനീയപടിപദാ, സതിപട്ഠാനാപി ഹി പുബ്ബഭാഗായേവ, സമ്പജഞ്ഞേപി അനിച്ചാനുപസ്സനാ വയാനുപസ്സനാ വിരാഗാനുപസ്സനാതി ച ഇമാപി തിസ്സോ അനുപസ്സനാ പുബ്ബഭാഗായേവ, നിരോധാനുപസ്സനാപി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാപി ഇമാ ദ്വേ മിസ്സകാ. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാകാലോ ദസ്സിതോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൮-൯. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫൬-൨൫൭. അട്ഠമേ ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ചാതി വുത്തേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം, അത്ഥതോ പനേതം നിന്നാനാകരണം. കായോവ ഹി ഏത്ഥ ഫസ്സോതി വുത്തോ. നവമം ഉത്താനമേവ.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. ദസമേ സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അനുപദവണ്ണനാ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാവ. ഇമസ്മിം സുത്തദ്വയേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ.

സഗാഥാവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. രഹോഗതവഗ്ഗോ

൧. രഹോഗതസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. രഹോഗതവഗ്ഗസ്സ പഠമേ യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖസ്മിന്തി യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം സബ്ബം ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. സങ്ഖാരാനംയേവ അനിച്ചതന്തിആദീസു യാ ഏസാ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ ഖയധമ്മതാ വയധമ്മതാ വിപരിണാമധമ്മതാ, ഏതം സന്ധായ യം കിഞ്ചി വേദയിതം, തം ദുക്ഖന്തി മയാ ഭാസിതന്തി ദീപേതി. യാ ഹി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാ, വേദനാനമ്പി സാ അനിച്ചതാ ഏവ. അനിച്ചതാ ച നാമേസാ മരണം, മരണതോ ഉത്തരി ദുക്ഖം നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന സബ്ബാ വേദനാ ദുക്ഖാതി വുത്താ. അഥ ഖോ പന ഭിക്ഖു മയാതി ഇദം ന കേവലം അഹം വേദനാനംയേവ നിരോധം പഞ്ഞാപേമി, ഇമേസമ്പി ധമ്മാനം നിരോധം പഞ്ഞാപേമീതി ദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. വൂപസമോ ച പസ്സദ്ധിയോ ച ഏവരൂപായ ദേസനായ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്താ. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ചത്താരോ ആരുപ്പാ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

൨-൩. പഠമആകാസസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൦-൨൬൧. ദുതിയേ പുഥൂ വായന്തി മാലുതാതി ബഹൂ വാതാ വായന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി. തതിയം വിനാ ഗാഥാഹി ബുജ്ഝന്താനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം.

൪. അഗാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. ചതുത്ഥേ പുരത്ഥിമാതി പുരത്ഥിമായ. ഏവം സബ്ബത്ഥ. സാമിസാപി സുഖാ വേദനാതിആദീസു സാമിസാ സുഖാ നാമ കാമാമിസപടിസംയുത്താ വേദനാ. നിരാമിസാ സുഖാ നാമ പഠമജ്ഝാനാദിവസേന വിപസ്സനാവസേന അനുസ്സതിവസേന ച ഉപ്പന്നാ വേദനാ. സാമിസാ ദുക്ഖാ നാമ കാമാമിസേനേവ സാമിസാ വേദനാ, നിരാമിസാ ദുക്ഖാ നാമ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ പിഹപച്ചയാ ഉപ്പന്നദോമനസ്സവേദനാ. സാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ നാമ കാമാമിസേനേവ സാമിസാ വേദനാ. നിരാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ നാമ ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ഉപ്പന്നാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ.

൫-൮. പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൩-൨൬൬. പഞ്ചമാദീനി ചത്താരി ഹേട്ഠാ കഥിതനയാനേവ. പുരിമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ പരിപുണ്ണപസ്സദ്ധികാനി, പച്ഛിമാനി ഉപഡ്ഢപസ്സദ്ധികാനി. ദേസനായ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്താനി.

൯-൧൦. പഞ്ചകങ്ഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൬൭-൨൬൮. നവമേ പഞ്ചകങ്ഗോ ഥപതീതി പഞ്ചകങ്ഗോതി തസ്സ നാമം, വാസിഫരസുനിഖാദനദണ്ഡമുഗ്ഗരകാളസുത്തനാളിസങ്ഖാതേഹി വാ പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതത്താ സോ പഞ്ചകങ്ഗോതി പഞ്ഞാതോ. ഥപതീതി വഡ്ഢകീജേട്ഠകോ. ഉദായീതി പണ്ഡിതഉദായിത്ഥേരോ. പരിയായന്തി കാരണം. ദ്വേപാനന്ദാതി ദ്വേപി, ആനന്ദ, പരിയായേനാതി കാരണേന. ഏത്ഥ ച കായികചേതസികവസേന ദ്വേ വേദിതബ്ബാ, സുഖാദിവസേന തിസ്സോപി, ഇന്ദ്രിയവസേന സുഖിന്ദ്രിയാദികാ പഞ്ച, ദ്വാരവസേന ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാദികാ ഛ, ഉപവിചാരവസേന ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ സോമനസ്സഠാനിയം രൂപം ഉപവിചരതീ’’തിആദികാ അട്ഠാരസ, ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി, ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി, ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ, ഛ നേക്ഖമ്മസിതാതി ഏവം ഛത്തിംസ. താ അതീതേ ഛത്തിംസ, അനാഗതേ ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നേ ഛത്തിംസാതി ഏവം അട്ഠസതം വേദനാ വേദിതബ്ബാ.

പഞ്ചിമേ ആനന്ദ കാമഗുണാതി അയം പാടിയേക്കോ അനുസന്ധി. ന കേവലഞ്ഹി ദ്വേ ആദിം കത്വാ വേദനാ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താ, പരിയായേന ഏകാപി വേദനാ കഥിതാ, തം ദസ്സേന്തോ പഞ്ചകങ്ഗസ്സ ഥപതിനോ വാദം ഉപത്ഥമ്ഭേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. അഭിക്കന്തതരന്തി സുന്ദരതരം. പണീതതരന്തി അതപ്പകതരം. ഏത്ഥ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ പട്ഠായ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, സാപി സന്തട്ഠേന പണീതട്ഠേന ച സുഖന്തി വുത്താ. നിരോധോ അവേദയിതസുഖവസേന സുഖം നാമ ജാതോ. പഞ്ചകാമഗുണവസേന ഹി അട്ഠസമാപത്തിവസേന ച ഉപ്പന്നം വേദയിതം സുഖം നാമ, നിരോധോ അവേദയിതസുഖം നാമ. ഇതി വേദയിതസുഖം വാ ഹോതു അവേദയിതസുഖം വാ, നിദ്ദുക്ഖഭാവസങ്ഖാതേന സുഖട്ഠേന ഏകന്തസുഖമേവ ജാതം.

യത്ഥ യത്ഥാതി യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ. സുഖം ഉപലബ്ഭതീതി വേദയിതം സുഖം വാ അവേദയിതം സുഖം വാ ഉപലബ്ഭതി. തം തം തഥാഗതോ സുഖസ്മിം പഞ്ഞപേതി, തം സബ്ബം തഥാഗതോ നിദ്ദുക്ഖഭാവം സുഖസ്മിംയേവ പഞ്ഞപേതീതി ഇധ ഭഗവാ നിരോധസമാപത്തിം സീസം കത്വാ നേയ്യപുഗ്ഗലസ്സ വസേന അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

രഹോഗതവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. അട്ഠസതപരിയായവഗ്ഗോ

൧. സീവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മോളിയസീവകോതി സീവകോതി തസ്സ നാമം. ചൂളാ പനസ്സ അത്ഥി, തസ്മാ മോളിയസീവകോതി വുച്ചതി. പരിബ്ബാജകോതി ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. പിത്തസമുട്ഠാനാനീതി പിത്തപച്ചയാനി. വേദയിതാനീതി വേദനാ. തത്ഥ പിത്തപച്ചയാ തിസ്സോ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി ‘‘പിത്തം മേ കുപിതം ദുജ്ജാനം ഖോ പന ജീവിത’’ന്തി ദാനം ദേതി, സീലം സമാദിയതി ഉപോസഥകമ്മം കരോതി, ഏവമസ്സ കുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചോ ‘‘പിത്തഭേസജ്ജം കരിസ്സാമീ’’തി പാണം ഹനതി, അദിന്നം ആദിയതി, മുസാ ഭണതി, ദസ ദുസ്സീല്യകമ്മാനി കരോതി, ഏവമസ്സ അകുസലവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏകച്ചോ ‘‘ഏത്തകേനപി മേ ഭേസജ്ജകരണേന പിത്തം ന വൂപസമ്മതി, അലം യം ഹോതി. തം ഹോതൂ’’തി മജ്ഝത്തോ കായികവേദനം അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി, ഏവം അസ്സ അബ്യാകതവേദനാ ഉപ്പജ്ജതി.

സാമമ്പി ഖോ ഏതന്തി തം തം പിത്തവികാരം ദിസ്വാ അത്തനാപി ഏതം വേദിതബ്ബം. സച്ചസമ്മതന്തി ഭൂതസമ്മതം. ലോകോപി ഹിസ്സ സരീരേ സബലവണ്ണതാദിപിത്തവികാരം ദിസ്വാ ‘‘പിത്തമസ്സ കുപിത’’ന്തി ജാനാതി. തസ്മാതി യസ്മാ സാമഞ്ച വിദിതം ലോകസ്സ ച സച്ചസമ്മതം അതിധാവന്തി, തസ്മാ. സേമ്ഹസമുട്ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സന്നിപാതികാനീതി തിണ്ണമ്പി പിത്താദീനം കോപേന സമുട്ഠിതാനി. ഉതുപരിണാമജാനീതി വിസഭാഗഉതുതോ ജാതാനി. ജങ്ഗലദേസവാസീനഞ്ഹി അനുപദേസേ വസന്താനം വിസഭാഗോ ഉതു ഉപ്പജ്ജതി, അനുപദേസവാസീനഞ്ച ജങ്ഗലദേസേതി ഏവം മലയസമുദ്ദതീരാദിവസേനാപി ഉതുവിസഭാഗതാ ഉപ്പജ്ജതിയേവ. തതോ ജാതാതി ഉതുപരിണാമജാതാനി നാമ.

വിസമപരിഹാരജാനീതി മഹാഭാരവഹനസുധാകോട്ടനാദിതോ വാ അവേലായ ചരന്തസ്സ സപ്പഡംസകൂപപാതാദിതോ വാ വിസമപരിഹാരതോ ജാതാനി. ഓപക്കമികാനീതി ‘‘അയം ചോരോ വാ പാരദാരികോ വാ’’തി ഗഹേത്വാ ജണ്ണുകകപ്പരമുഗ്ഗരാദീഹി നിപ്പോഥനഉപക്കമം പച്ചയം കത്വാ ഉപ്പന്നാനി. ഏതം ബഹി ഉപക്കമം ലഭിത്വാ കോചി വുത്തനയേനേവ കുസലം കരോതി, കോചി അകുസലം, കോചി അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി. കമ്മവിപാകജാനീതി കേവലം കമ്മവിപാകതോ, ജാതാനി. തേസുപി ഹി ഉപ്പന്നേസു വുത്തനയേനേവ കോചി കുസലം കരോതി, കോചി അകുസലം, കോചി അധിവാസേന്തോ നിപജ്ജതി. ഏവം സബ്ബവാരേസു തിവിധാവ വേദനാ ഹോന്തി.

തത്ഥ പുരിമേഹി സത്തഹി കാരണേഹി ഉപ്പന്നാ സാരീരികാ വേദനാ സക്കാ പടിബാഹിതും, കമ്മവിപാകജാനം പന സബ്ബഭേസജ്ജാനിപി സബ്ബപരിത്താനിപി നാലം പടിഘാതായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകവോഹാരോ നാമ കഥിതോതി.

൨-൧൦. അട്ഠസതസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൭൦-൨൭൮. ദുതിയേ അട്ഠസതപരിയായന്തി അട്ഠസതസ്സ കാരണഭൂതം. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. കായികാ ച ചേതസികാ ചാതി ഏത്ഥ കായികാ കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭന്തി, ചേതസികാ ചതുഭൂമികാപി. സുഖാതിആദീസു സുഖാ വേദനാ അരൂപാവചരേ നത്ഥി, സേസാസു തീസു ഭൂമീസു ലബ്ഭന്തി, ദുക്ഖാ കാമാവചരാവ, ഇതരാ ചതുഭൂമികാ. പഞ്ചകേ സുഖിന്ദ്രിയദുക്ഖിന്ദ്രിയദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി കാമാവചരാനേവ, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം തേഭൂമകം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ചതുഭൂമകം. ഛക്കേ പഞ്ചസു ദ്വാരേസു വേദനാ കാമാവചരാവ, മനോദ്വാരേ ചതുഭൂമികാ, അട്ഠാരസകേ ഛസു ഇട്ഠാരമ്മണേസു സോമനസ്സേന സഹ ഉപവിചരന്തീതി സോമനസ്സൂപവിചാരാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി അയം ദേസനാ വിചാരവസേന ആഗതാ, തംസമ്പയുത്താനം പന സോമനസ്സാദീനം വസേന ഇധ അട്ഠാരസ വേദനാ വേദിതബ്ബാ.

ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനീതിആദീസു ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬). ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു വുത്തകാമഗുണനിസ്സിതാനി സോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൬) ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും സക്കോന്തസ്സ ‘‘ഉസ്സുക്കിതാ മേ വിപസ്സനാ’’തി സോമനസ്സജാതസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതസോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം ദോമനസ്സ’’ന്തി. ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണം നാനുഭവിസ്സാമി നാനുഭവാമീ’’തി വിതക്കയതോ ഉപ്പന്നാനി കാമഗുണനിസ്സിതദോമനസ്സാനി ഛ ഗേഹസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’’തി. ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം. യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം ദോമനസ്സന്തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനുത്തരവിമോക്ഖസങ്ഖാതഅരിയഫലധമ്മേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചതാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘ഇമമ്പി പക്ഖം ഇമമ്പി മാസം ഇമമ്പി സംവച്ഛരം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണിതും നാസക്ഖി’’ന്തി അനുസോചതോ ഉപ്പന്നാനി ദോമനസ്സാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സാനി നാമ.

‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ നാതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡകേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നകാമഗുണനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ഛ ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ നാമ.

‘‘രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, ‘സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ. യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ അതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതാതി വുച്ചതീ’’തി; ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാദിആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ അസമപേക്ഖനേ അമുയ്ഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിപസ്സനാഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖാ നാമ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബസങ്ഗാഹകോ ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ. തതിയാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൧. നിരാമിസസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൯. ഏകാദസമേ സാമിസാതി കിലേസാമിസേന സാമിസാ. നിരാമിസതരാതി നിരാമിസായപി ഝാനപീതിയാ നിരാമിസതരാവ. നനു ച ദ്വീസു ഝാനേസു പീതി മഹഗ്ഗതാപി ഹോതി ലോകുത്തരാപി, പച്ചവേക്ഖണപീതി ലോകിയാവ, സാ കസ്മാ നിരാമിസതരാ ജാതാതി? സന്തപണീതധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പന്നത്താ. യഥാ ഹി രാജവല്ലഭോ ചൂളുപട്ഠാകോ അപ്പടിഹാരികം യഥാസുഖം രാജകുലം പവിസന്തോ സേട്ഠിസേനാപതിആദയോ പാദേന പഹരന്തോപി ന ഗണേതി. കസ്മാ? രഞ്ഞോ ആസന്നപരിചാരകത്താ. ഇതി സോ തേഹി ഉത്തരിതരോ ഹോതി, ഏവമയമ്പി സന്തപണീതധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസേന ഉപ്പന്നത്താ ലോകുത്തരപീതിതോപി ഉത്തരിതരാതി വേദിതബ്ബാ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

വിമോക്ഖവാരേ പന രൂപപടിസംയുത്തോ വിമോക്ഖോ അത്തനോ ആരമ്മണഭൂതേന രൂപാമിസവസേനേവ സാമിസോ നാമ, അരൂപപടിസംയുത്തോ രൂപാമിസാഭാവേന നിരാമിസോ നാമാതി.

വേദനാസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.