൧. സഗാഥാവഗ്ഗോ

൧. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. വേദനാസംയുത്തേ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സമാഹിതോതി ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതോ. വേദനാ ച പജാനാതീതി വേദനാ ദുക്ഖസച്ചവസേന പജാനാതി. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി താസംയേവ സമ്ഭവം സമുദയസച്ചവസേന പജാനാതി. യത്ഥ ചേതാതി യത്ഥേതാ വേദനാ നിരുജ്ഝന്തി, തം നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചവസേന പജാനാതി. ഖയഗാമിനന്തി താസംയേവ വേദനാനം ഖയഗാമിനം മഗ്ഗം മഗ്ഗസച്ചവസേന പജാനാതി. നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോതി നിത്തണ്ഹോ ഹുത്വാ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ഏവമേത്ഥ സുത്തേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ. ഗാഥാസു ദ്വീഹി പദേഹി സമഥവിപസ്സനാ കഥിതാ, സേസേഹി ചതുസച്ചം കഥിതം. ഏവമേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികോ ചതുഭൂമകധമ്മപരിച്ഛേദോ വുത്തോ.

൨. സുഖസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ദുതിയേ അദുക്ഖമസുഖം സഹാതി അദുക്ഖമസുഖഞ്ച സുഖദുക്ഖേഹി സഹ. അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ചാതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച. മോസധമ്മന്തി നസ്സനസഭാവം. പലോകിനന്തി പലുജ്ജനകം ഭിജ്ജനസഭാവം. ഫുസ്സ ഫുസ്സ വയം പസ്സന്തി ഞാണേന ഫുസിത്വാ ഫുസിത്വാ വയം പസ്സന്തോ. ഏവം തത്ഥ വിരജ്ജതീതി ഏവം താസു വേദനാസു വിരജ്ജതി. ഇധാപി സുത്തേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ, ഗാഥാസു ഞാണഫുസനം.

൩. പഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. തതിയേ അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി സബ്ബമ്പി തണ്ഹം ഛിന്ദി സമുച്ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം പരിവത്തയി നിമ്മൂലകമകാസി. സമ്മാതി ഹേതുനാ കാരണേന. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയാ, പഹാനാഭിസമയാ ച. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഹി കിച്ചവസേന മാനം സമ്പസ്സതി, അയമസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ. തേന ദിട്ഠോ പന സോ താവദേവ പഹീയതി, ദിട്ഠവിസേന ദിട്ഠസത്താനം ജീവിതം വിയ. അയമസ്സ പഹാനാഭിസമയോ.

അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി ഏവം അരഹത്തമഗ്ഗേന മാനസ്സ ദിട്ഠത്താ ച പഹീനത്താ ച യേ ഇമേ ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതി (ചൂളവ. ൨൭൮) ഹരിതന്തം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦൪) ഏവം വുത്തഅന്തിമമരിയാദന്തോ ച, ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തി (ഇതിവു. ൯൧; സം. നി. ൩.൮൦) ഏവം വുത്തലാമകന്തോ ച, ‘‘സക്കായോ ഏകോ അന്തോ’’തി (അ. നി. ൬.൬൧; ചൂളനി. തിസ്സമേത്തേയ്യമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൧) ഏവം വുത്തകോട്ഠാസന്തോ ച, ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ സബ്ബപച്ചയസങ്ഖയാ’’തി (സം നി. ൨.൫൧; ൨.൪.൭൧; ഉദാ. ൭൧) ഏവം വുത്തകോടന്തോ ചാതി ചത്താരോ അന്താ, തേസു സബ്ബസ്സേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അദും ചതുത്ഥകോടിസങ്ഖാതം അന്തമകാസി, പരിച്ഛേദം പരിവടുമം അകാസി, അന്തിമസമുസ്സയമത്താവസേസം ദുക്ഖമകാസീതി വുത്തം ഹോതി.

സമ്പജഞ്ഞം ന രിഞ്ചതീതി സമ്പജഞ്ഞം ന ജഹതി. സങ്ഖ്യം നോപേതീതി രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോതി പഞ്ഞത്തിം ന ഉപേതി, തം പഞ്ഞത്തിം പഹായ ഖീണാസവോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോ കഥിതോ.

൪. പാതാലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. ചതുത്ഥേ പാതാലോതി പാതസ്സ അലം പരിയത്തോ, നത്ഥി ഏത്ഥ പതിട്ഠാതി പാതാലോ. അസന്തം അവിജ്ജമാനന്തി അസമ്ഭൂതത്തം അപഞ്ഞായമാനത്തം. ഏവം വാചം ഭാസതീതി അത്ഥി മഹാസമുദ്ദേ പാതാലോതി ഏവം വാചം. സോ ഹി യം തം ബലവാമുഖം മഹാസമുദ്ദസ്സ ഉദകം വേഗേന പക്ഖന്ദിത്വാ ചക്കവാളം വാ സിനേരും വാ ആഹച്ച യോജനദ്വിയോജനദസയോജനപ്പമാണമ്പി ഉഗ്ഗന്ത്വാ പുന മഹാസമുദ്ദേ പതതി, യസ്സ പതിതട്ഠാനേ മഹാനരകപപാതോ വിയ ഹോതി, യം ലോകേ ബലവാമുഖന്തി വുച്ചതി. തം സന്ധായ ഏവം വദതി.

യസ്മാ പന തത്ഥ തഥാരൂപാനം മച്ഛകച്ഛപദേവദാനവാനം പതിട്ഠാപി ഹോതി സുഖനിവാസോപി, തസ്മാ അസന്തം അസംവിജ്ജമാനം തം തം വാചം ഭാസതി നാമ. യസ്മാ പന സബ്ബപുഥുജ്ജനാ സാരീരികായ ദുക്ഖവേദനായ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ പാതസ്സ അലന്തി അത്ഥേന അയമേവ പാതാലോതി ദസ്സേന്തോ സാരീരികാനം ഖോ ഏതം ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

പാതാലേ ന പച്ചുട്ഠാസീതി പാതാലസ്മിം ന പതിട്ഠാസി. ഗാധന്തി പതിട്ഠം. അക്കന്ദതീതി അനിബദ്ധം വിപ്പലാപം വിലപന്തോ കന്ദതി. ദുബ്ബലോതി ദുബ്ബലഞാണോ. അപ്പഥാമകോതി ഞാണഥാമസ്സ പരിത്തതായ പരിത്തഥാമകോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയസാവകോതി സോതാപന്നോ. സോതാപന്നോ ഹി ഏത്ഥ ധുരം, ബലവവിപസ്സകോ ന തിക്ഖബുദ്ധി ഉപ്പന്നം വേദനം അനനുവത്തിത്വാ പതിട്ഠാതും സമത്ഥോ യോഗാവചരോപി വട്ടതി.

൫. ദട്ഠബ്ബസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. പഞ്ചമേ ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാതി വിപരിണാമനവസേന ദുക്ഖതോ ദട്ഠബ്ബാ. സല്ലതോതി ദുക്ഖാപനവിനിവിജ്ഝനട്ഠേന സല്ലാതി ദട്ഠബ്ബാ. അനിച്ചതോതി അദുക്ഖമസുഖാ ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചതോ ദട്ഠബ്ബാ. അദ്ദാതി അദ്ദസ. സന്തന്തി സന്തസഭാവം.

൬. സല്ലസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ഛട്ഠേ തത്രാതി തേസു ദ്വീസു ജനേസു. അനുവേധം വിജ്ഝേയ്യാതി തസ്സേവ വണമുഖസ്സ അങ്ഗുലന്തരേ വാ ദ്വങ്ഗുലന്തരേ വാ ആസന്നപദേസേ അനുഗതവേധം. ഏവം വിദ്ധസ്സ ഹി സാ അനുവേധാ വേദനാ പഠമവേദനായ ബലവതരാ ഹോതി, പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ദോമനസ്സവേദനാപി ഏവമേവ പുരിമവേദനായ ബലവതരാ ഹോതി. ദുക്ഖായ വേദനായ നിസ്സരണന്തി ദുക്ഖായ വേദനായ ഹി സമാധിമഗ്ഗഫലാനി നിസ്സരണം, തം സോ ന ജാനാതി, കാമസുഖമേവ നിസ്സരണന്തി ജാനാതി. താസം വേദനാനന്തി താസം സുഖദുക്ഖവേദനാനം. സഞ്ഞുത്തോ നം വേദയതീതി കിലേസേഹി സമ്പയുത്തോവ ഹുത്വാ തം വേദനം വേദയതി, ന വിപ്പയുത്തോ. സഞ്ഞുത്തോ ദുക്ഖസ്മാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കം, ദുക്ഖേന സമ്പയുത്തോതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതധമ്മസ്സാതി വിദിതധമ്മസ്സ തുലിതധമ്മസ്സ. ബഹുസ്സുതസ്സാതി പരിയത്തിബഹുസ്സുതസ്സ പടിവേധബഹുസ്സുതസ്സ ച. സമ്മാ പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഭവസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗതോ, തദേവ നിബ്ബാനം സമ്മാ പജാനാതി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ആരമ്മണാനുസയോവ കഥിതോ. അരിയസാവകേസു ച ഖീണാസവോ ഏത്ഥ ധുരം, അനാഗാമീപി വട്ടതീതി വദന്തി.

൭. പഠമഗേലഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. സത്തമേ യേന ഗിലാനസാലാ തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ തഥാഗതോപി ഗിലാനുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, ഉപട്ഠാതബ്ബയുത്തകാ നാമ ഗിലാനാതി ഭിക്ഖൂ സദ്ദഹിത്വാ ഓകപ്പേത്വാ ഗിലാനേ ഉപട്ഠാതബ്ബേ മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി ച ‘‘യേ തത്ഥ കമ്മട്ഠാനസപ്പായാ, തേസം കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി ച ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമി. കായേ കായാനുപസ്സീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ വക്ഖാമ. അനിച്ചാനുപസ്സീതി അനിച്ചതം അനുപസ്സന്തോ. വയാനുപസ്സീതി വയം അനുപസ്സന്തോ. വിരാഗാനുപസ്സീതി വിരാഗം അനുപസ്സന്തോ. നിരോധാനുപസ്സീതി നിരോധം അനുപസ്സന്തോ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി പടിനിസ്സഗ്ഗം അനുപസ്സന്തോ.

ഏത്താവതാ കിം ദസ്സിതം ഹോതി? ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആഗമനീയപടിപദാ, സതിപട്ഠാനാപി ഹി പുബ്ബഭാഗായേവ, സമ്പജഞ്ഞേപി അനിച്ചാനുപസ്സനാ വയാനുപസ്സനാ വിരാഗാനുപസ്സനാതി ച ഇമാപി തിസ്സോ അനുപസ്സനാ പുബ്ബഭാഗായേവ, നിരോധാനുപസ്സനാപി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാപി ഇമാ ദ്വേ മിസ്സകാ. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാകാലോ ദസ്സിതോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൮-൯. ദുതിയഗേലഞ്ഞസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫൬-൨൫൭. അട്ഠമേ ഇമമേവ ഫസ്സം പടിച്ചാതി വുത്തേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം, അത്ഥതോ പനേതം നിന്നാനാകരണം. കായോവ ഹി ഏത്ഥ ഫസ്സോതി വുത്തോ. നവമം ഉത്താനമേവ.

൧൦. ഫസ്സമൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. ദസമേ സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയഭൂതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അനുപദവണ്ണനാ പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതാവ. ഇമസ്മിം സുത്തദ്വയേ സമ്മസനചാരവേദനാ കഥിതാ.

സഗാഥാവഗ്ഗോ പഠമോ.