൯. വീണോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. നവമേ യസ്സ കസ്സചി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുസ്സ വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാതി ഇദം സത്ഥാ യഥാ നാമ മഹാകുടുമ്ബികോ മഹന്തം കസികമ്മം കത്വാ, നിപ്ഫന്നസസ്സോ ഘരദ്വാരേ മണ്ഡപം കത്വാ, ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദാനം പവത്തേയ്യ. കിഞ്ചാപി തേന ഉഭതോസങ്ഘസ്സ ദാനം പട്ഠപിതം, ദ്വീസു പന പരിസാസു സന്തപ്പിതാസു സേസജനമ്പി സന്തപ്പേതിയേവ, ഏവമേവ ഭഗവാ സമധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അധിഗന്ത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ ജേതവനമഹാവിഹാരേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുപരിസായ ചേവ ഭിക്ഖുനിപരിസായ ച മഹാധമ്മയാഗം യജന്തോ വീണോപമസുത്തം ആരഭി. തം പേനേതം കിഞ്ചാപി ദ്വേ പരിസാ സന്ധായ ആരദ്ധം, ചതുന്നമ്പി പന പരിസാനം അവാരിതം. തസ്മാ സബ്ബേഹിപി സോതബ്ബഞ്ചേവ സദ്ധാതബ്ബഞ്ച, പരിയോഗാഹിത്വാ ചസ്സ അത്ഥരസോ വിന്ദിതബ്ബോതി.

തത്ഥ ഛന്ദോതിആദീസു ഛന്ദോ നാമ പുബ്ബുപ്പത്തികാ ദുബ്ബലതണ്ഹാ, സോ രഞ്ജേതും ന സക്കോതി. അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനാ പന ബലവതണ്ഹാ രാഗോ നാമ, സോ രഞ്ജേതും സക്കോതി. ദണ്ഡാദാനാദീനി കാതും അസമത്ഥോ പുബ്ബുപ്പത്തികോ ദുബ്ബലകോധോ ദോസോ നാമ. താനി കാതും സമത്ഥോ അപരാപരുപ്പത്തികോ ബലവകോധോ പടിഘം നാമ. മോഹോ പന മോഹനസമ്മോഹനവസേന ഉപ്പന്നം അഞ്ഞാണം. ഏവമേത്ഥ പഞ്ചഹിപി പദേഹി തീണി അകുസലമൂലാനി ഗഹിതാനി. തേസു ഗഹിതേസു സബ്ബേപി തമ്മൂലകാ കിലേസാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ‘‘ഛന്ദോ രാഗോ’’തി വാ പദദ്വയേന അട്ഠലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ, ‘‘ദോസോ പടിഘ’’ന്തി പദദ്വയേന ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ, മോഹപദേന ലോഭദോസരഹിതാ ദ്വേ ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ഗഹിതാതി. ഏവം സബ്ബേപി ദ്വാദസ ചിത്തുപ്പാദാ ദസ്സിതാവ ഹോന്തി.

സഭയോതി കിലേസചോരാനം നിവാസട്ഠാനത്താ സഭയോ. സപ്പടിഭയോതി വധബന്ധനാദീനം കാരണത്താ സപ്പടിഭയോ. സകണ്ടകോതി രാഗാദീഹി കണ്ടകേഹി സകണ്ടകോ. സഗഹനോതി രാഗഗഹനാദീഹി സഗഹനോ. ഉമ്മഗ്ഗോതി ദേവലോകം വാ മനുസ്സലോകം വാ നിബ്ബാനം വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അമഗ്ഗോ. കുമ്മഗ്ഗോതി കുച്ഛിതജേഗുച്ഛിഭൂതട്ഠാനഗമനഏകപദികമഗ്ഗോ വിയ അപായസമ്പാപകത്താ കുമ്മഗ്ഗോ. ദുഹിതികോതി ഏത്ഥ ഇഹിതീതി ഇരിയനാ, ദുക്ഖാ ഇഹിതി ഏത്ഥാതി, ദുഹിതികോ. യസ്മിഞ്ഹി മഗ്ഗേ മൂലഫലാദിഖാദനീയം വാ സായനീയം വാ നത്ഥി, തസ്മിം ഇരിയനാ ദുക്ഖാ ഹോതി, ന സക്കാ തം പടിപജ്ജിത്വാ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്തും. കിലേസമഗ്ഗമ്പി പടിപജ്ജിത്വാ ന സക്കാ സമ്പത്തിഭവം ഗന്തുന്തി കിലേസമഗ്ഗോ ദുഹിതികോതി വുത്തോ. ദ്വീഹിതികോതിപി പാഠോ, ഏസേവത്ഥോ. അസപ്പുരിസസേവിതോതി കോകാലികാദീഹി അസപ്പുരിസേഹി സേവിതോ.

തതോ ചിത്തം നിവാരയേതി തേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യേഹി രൂപേഹി തം ഛന്ദാദിവസേന പവത്തചിത്തം അസുഭാവജ്ജനാദീഹി ഉപായേഹി നിവാരയേ. ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണേ രാഗേ ഉപ്പന്നേ അസുഭതോ ആവജ്ജന്തസ്സ ചിത്തം നിവത്തതി, അനിട്ഠാരമ്മണേ ദോസേ ഉപ്പന്നേ മേത്തതോ ആവജ്ജന്തസ്സ ചിത്തം നിവത്തതി, മജ്ഝത്താരമ്മണേ മോഹേ ഉപ്പന്നേ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛം ഗരുവാസം ആവജ്ജന്തസ്സ ചിത്തം നിവത്തതി. ഏവം അസക്കോന്തേന പന സത്ഥുമഹത്തതം ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാ സങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപത്തി ച ആവജ്ജിതബ്ബാ. സത്ഥുമഹത്തതം പച്ചവേക്ഖതോപി ഹി ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതം സങ്ഘസ്സ സുപ്പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖതോപി ചിത്തം നിവത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘അസുഭാവജ്ജനാദീഹി ഉപായേഹി നിവാരയേ’’തി.

കിട്ഠന്തി കിട്ഠട്ഠാനേ ഉപ്പന്നസസ്സം. സമ്പന്നന്തി പരിപുണ്ണം സുനിപ്ഫന്നം. കിട്ഠാദോതി സസ്സഖാദകോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സമ്പന്നകിട്ഠം വിയ പഞ്ച കാമഗുണാ ദട്ഠബ്ബാ, കിട്ഠാദോ ഗോണോ വിയ കൂടചിത്തം, കിട്ഠാരക്ഖസ്സ പമാദകാലോ വിയ ഭിക്ഖുനോ ഛസു ദ്വാരേസു സതിം പഹായ വിചരണകാലോ, കിട്ഠാരക്ഖസ്സ പമാദമാഗമ്മ ഗോണേന ഗഹിതഗബ്ഭസ്സ കിട്ഠസ്സ ഖാദിതത്താ സസ്സസാമിനോ സസ്സഫലാനധിഗമോ വിയ ഛദ്വാരരക്ഖികായ സതിയാ വിപ്പവാസമാഗമ്മ പഞ്ചകാമഗുണം അസ്സാദേന്തേന ചിത്തേന കുസലപക്ഖസ്സ നാസിതത്താ ഭിക്ഖുനോ സാമഞ്ഞഫലാധിഗമാഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപരിഘടായന്തി ദ്വിന്നം സിങ്ഗാനം അന്തരേ. സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഘടായം പതിട്ഠിതേ നാസാരജ്ജുകേ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹിതം കത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ദണ്ഡേനാതി മുഗ്ഗരസദിസേന ഥൂലദണ്ഡകേന. ഏവഞ്ഹി സോ ഭിക്ഖവേ ഗോണോതി ഏവം സോ കിട്ഠാരക്ഖസ്സ പമാദമന്വായ യസ്മിം യസ്മിം ഖണേ കിട്ഠം ഓതരിതുകാമോ ഹോതി, തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ ഏവം നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ താളേത്വാ ഓസജ്ജനേന നിബ്ബിസേവനഭാവം ഉപനീതോ ഗോണോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഇധാപി സമ്പന്നകിട്ഠമിവ പഞ്ച കാമഗുണാ ദട്ഠബ്ബാ, കിട്ഠാദോ വിയ കൂടചിത്തം, കിട്ഠാരക്ഖസ്സ അപ്പമാദോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഛസു ദ്വാരേസു സതിയാ അവിസ്സജ്ജനം, ദണ്ഡോ വിയ സുത്തന്തോ, ഗോണസ്സ കിട്ഠാഭിമുഖകാലേ ദണ്ഡേന താളനം വിയ ചിത്തസ്സ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണാഭിമുഖകാലേ അനമതഗ്ഗിയദേവദൂതആദിത്തആസീവിസൂപമഅനാഗതഭയാദീസു തം തം സുത്തം ആവജ്ജേത്വാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനേ ഓതാരണം വേദിതബ്ബം. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘സുഭാസിതം സുത്വാ മനോ പസീദതി,

ദമേതി നം പീതിസുഖഞ്ച വിന്ദതി;

തദസ്സ ആരമ്മണേ തിട്ഠതേ മനോ,

ഗോണോവ കിട്ഠാദകോ ദണ്ഡതജ്ജിതോ’’തി.

ഉദുജിതന്തി തജ്ജിതം. സുദുജിതന്തി സുതജ്ജിതം, സുജിതന്തിപി അത്ഥോ. ഉദു, സുദൂതി ഇദം പന നിപാതമത്തമേവ. അജ്ഝത്തന്തി ഗോചരജ്ഝത്തം. സന്തിട്ഠതീതിആദീസു പഠമജ്ഝാനവസേന സന്തിട്ഠതി, ദുതിയജ്ഝാനവസേന സന്നിസീദതി, തതിയജ്ഝാനവസേന ഏകോദി ഹോതി, ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന സമാധിയതി. സബ്ബമ്പി വാ ഏതം പഠമജ്ഝാനവസേന വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സമഥാനുരക്ഖണഇന്ദ്രിയസംവരസീലം നാമ കഥിതം.

രഞ്ഞോ വാതി കസ്സചിദേവ പച്ചന്തരഞ്ഞോ വാ. സദ്ദം സുണേയ്യാതി പച്ചൂസകാലേ പബുദ്ധോ കുസലേന വീണാവാദകേന വാദിയമാനായ മധുരസദ്ദം സുണേയ്യ. രജനീയോതിആദീസു ചിത്തം രഞ്ജേതീതി രജനീയോ. കാമേതബ്ബതായ കമനീയോ. ചിത്തം മദയതീതി മദനീയോ. ചിത്തം മുച്ഛിതം വിയ കരണതോ മുച്ഛിയതീതി മുച്ഛനീയോ. ആബന്ധിത്വാ വിയ ഗഹണതോ ബന്ധതീതി ബന്ധനീയോ. അലം മേ, ഭോതി വീണായ സണ്ഠാനം ദിസ്വാ തം അനിച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. ഉപധാരണേതി വേട്ഠകേ. കോണന്തി ചതുരസ്സം സാരദണ്ഡകം.

സോ തം വീണന്തി സോ രാജാ ‘‘ആഹരഥ നം വീണം, അഹമസ്സാ സദ്ദം പസിസ്സാമീ’’തി തം വീണം ഗഹേത്വാ. ദസധാ വാതിആദീസു പഠമം താവ ദസധാ ഫാലേയ്യ, അഥസ്സാ സദ്ദം അപസ്സന്തോ സതധാ ഫാലേയ്യ, തഥാപി അപസ്സന്തോ സകലികം സകലികം കരേയ്യ, തഥാപി അപസ്സന്തോ ‘‘സകലികാ ഝായിസ്സന്തി, സദ്ദോ പന നിക്ഖമിത്വാ പലായിസ്സതി, തദാ നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി അഗ്ഗിനാ ഡഹേയ്യ. തഥാപി അപസ്സന്തോ ‘‘സല്ലഹുകാനി മസിചുണ്ണാനി വാതേന ഭസ്സിസ്സന്തി, സദ്ദോ സാരധഞ്ഞം വിയ പാദമൂലേ പതിസ്സതി, തദാ നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി മഹാവാതേ വാ ഓഫുനേയ്യ. തഥാപി അപസ്സന്തോ ‘‘മസിചുണ്ണാനി യഥോദകം ഗമിസ്സന്തി, സദ്ദോ പന പാരം ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ വിയ നിക്ഖമിത്വാ തരിസ്സതി, തദാ നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി നദിയാ വാ സീഘസോതായ പവാഹേയ്യ.

ഏവം വദേയ്യാതി സബ്ബേഹിപിമേഹി ഉപായേഹി അപസ്സന്തോ തേ മനുസ്സേ ഏവം വദേയ്യ. അസതീ കിരായന്തി അസതീ കിര അയം വീണാ, ലാമികാതി അത്ഥോ. അസതീതി ലാമകാധിവചനമേതം. യഥാഹ –

‘‘അസാ ലോകിത്ഥിയോ നാമ, വേലാ താസം ന വിജ്ജതി;

സാരത്താ ച പഗബ്ഭാ ച, സിഖീ സബ്ബഘസോ യഥാ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൬൧);

യഥേവം യംകിഞ്ചി വീണാ നാമാതി ന കേവലഞ്ച വീണായേവ ലാമികാ, യഥേവ പന അയം വീണാ നാമ, ഏവം യംകിഞ്ചി അഞ്ഞമ്പി തന്തിബദ്ധം, സബ്ബം തം ലാമകമേവാതി അത്ഥോ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ വീണാ വിയ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദട്ഠബ്ബാ, രാജാ വിയ യോഗാവചരോ. യഥാ സോ രാജാ തം വീണം ദസധാ ഫാലനതോ പട്ഠായ വിചിനന്തോ സദ്ദം അദിസ്വാ വീണായ അനത്ഥികോ ഹോതി, ഏവം യോഗാവചരോ പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമ്മസന്തോ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ഗഹേതബ്ബം അപസ്സന്തോ ഖന്ധേഹി അനത്ഥികോ ഹോതി. തേനസ്സ തം ഖന്ധസമ്മസനം ദസ്സേന്തോ രൂപം സമന്വേസതി യാവതാ രൂപസ്സ ഗതീതിആദിമാഹ.

തത്ഥ സമന്വേസതീതി പരിയേസതി. യാവതാ രൂപസ്സ ഗതീതി യത്തകാ രൂപസ്സ ഗതി. തത്ഥ ഗതീതി ഗതിഗതി, സഞ്ജാതിഗതി, സലക്ഖണഗതി, വിഭവഗതി, ഭേദഗതീതി പഞ്ചവിധാ ഹോന്തി. തത്ഥ ഇദം രൂപം നാമ ഹേട്ഠാ അവീചിപരിയന്തം കത്വാ ഉപരി അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകം അന്തോ കത്വാ ഏത്ഥന്തരേ സംസരതി വത്തതി, അയമസ്സ ഗതിഗതി നാമ.

അയം പന കായോ നേവ പദുമഗബ്ഭേ, ന പുണ്ഡരീകനീലുപ്പലാദീസു സഞ്ജായതി, ആമാസയപക്കാസയാനം പന അന്തരേ ബഹലന്ധകാരേ ദുഗ്ഗന്ധപവനവിചരിതേ പരമജേഗുച്ഛേ ഓകാസേ പൂതിമച്ഛാദീസു കിമി വിയ സഞ്ജായതി, അയം രൂപസ്സ സഞ്ജാതിഗതി നാമ.

ദുവിധം പന രൂപസ്സ ലക്ഖണം, ‘‘രുപ്പതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ രൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഏവം വുത്ത രുപ്പനസങ്ഖാതം പച്ചത്തലക്ഖണഞ്ച അനിച്ചാദിഭേദം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച, അയമസ്സ സലക്ഖണഗതി നാമ.

‘‘ഗതി മിഗാനം പവനം, ആകാസോ പക്ഖിനം ഗതി;

വിഭവോ ഗതി ധമ്മാനം, നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯) –

ഏവം വുത്തോ രൂപസ്സ അഭാവോ വിഭവഗതി നാമ. യോ പനസ്സ ഭേദോ, അയം ഭേദഗതി നാമ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ ഉപരി യാവ ഭവഗ്ഗാ തേസം സഞ്ജാതിഗതി, സലക്ഖണഗതിയഞ്ച വേദയിതസഞ്ജാനനഅഭിസങ്ഖരണവിജാനനവസേന പച്ചത്തലക്ഖണം വേദിതബ്ബം.

തമ്പി തസ്സ ന ഹോതീതി യദേതം രൂപാദീസു അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അസ്മീതി വാ ഏവം നിദ്ദിട്ഠം ദിട്ഠിതണ്ഹാമാനഗ്ഗാഹത്തയം, തമ്പി തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതീതി യഥാനുസന്ധിനാവ സുത്താഗതം. തേന വുത്തം മഹാഅട്ഠകഥായം –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം കഥിതം, മജ്ഝേ സമാധിഭാവനാ;

പരിയോസാനേ ച നിബ്ബാനം, ഏസാ വീണോപമാ കഥാ’’തി.