൧൯. ആസീവിസവഗ്ഗോ

൧. ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. ആസീവിസവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഏകചാരികദ്വിചാരികതിചാരികചതുചാരികപഞ്ചചാരികേ സഭാഗവുത്തിനോ കാരകേ യുത്തപയുത്തേ സബ്ബേപി ദുക്ഖലക്ഖണകമ്മട്ഠാനികേ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ യോഗാവചരേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. ഇദഞ്ഹി സുത്തം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന വുത്തം. പുഗ്ഗലേസുപി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം ദിസാവാസികാനം ദുക്ഖലക്ഖണകമ്മട്ഠാനികാനം ഉപട്ഠാനവേലായ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാനം വസേന വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീനം ചതുന്നമ്പി പുഗ്ഗലാനം പച്ചയഭൂതമേവേതം. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ ഹി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ മാതികാനിക്ഖേപേനേവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ മാതികായ വിത്ഥാരഭാജനേന, നേയ്യപുഗ്ഗലോ ഇമമേവ സുത്തം സജ്ഝായന്തോ പരിപുച്ഛന്തോ യോനിസോ മനസികരോന്തോ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തോ ഭജന്തോ പയിരുപാസന്തോ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. പദപരമസ്സേതം സുത്തം അനാഗതേ വാസനാ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സബ്ബേസമ്പി ഉപകാരഭാവം ഞത്വാ ഭഗവാ സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരേന്തോ വിയ ചക്കവാളപബ്ബതം കമ്പേന്തോ വിയ ച മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതി ഇമം ആസീവിസോപമസുത്തം ആരഭി.

തത്ഥ ചത്താരോ ആസീവിസാതി കട്ഠമുഖോ, പൂതിമുഖോ, അഗ്ഗിമുഖോ, സത്ഥമുഖോതി ഇമേ ചത്താരോ. തേസു കട്ഠമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം സുക്ഖകട്ഠം വിയ ഥദ്ധം ഹോതി, സന്ധിപബ്ബേസു അധിമത്തം അയസൂലസമപ്പിതം വിയ തിട്ഠതി. പൂതിമുഖേന ദട്ഠസ്സ പക്കപൂതിപനസം വിയ വിപുബ്ബകഭാവം ആപജ്ജിത്വാ പഗ്ഘരതി, ചങ്ഗവാരേ പക്ഖിത്തഉദകം വിയ ഹോതി. അഗ്ഗിമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം ഝായിത്വാ ഭസ്മമുട്ഠി വിയ ഥുസമുട്ഠി വിയ ച വിപ്പകിരീയതി. സത്തമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം ഭിജ്ജതി, അസനിപാതട്ഠാനം വിയ മഹാനിഖാദനേന ഖതസന്ധിമുഖം വിയ ച ഹോതി. ഏവം വിസവസേന വിഭത്താ ചത്താരോ ആസീവിസാ.

വിസവേഗവികാരേന പനേതേ സോളസ ഹോന്തി. കട്ഠമുഖോ ഹി ദട്ഠവിസോ, ദിട്ഠവിസോ, ഫുട്ഠവിസോ, വാതവിസോതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തേന ഹി ദട്ഠമ്പി ദിട്ഠമ്പി ഫുട്ഠമ്പി തസ്സ വാതേന പഹടമ്പി സരീരം വുത്തപ്പകാരേന ഥദ്ധം ഹോതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോതി. ഏവം വിസവേഗവികാരവസേന സോളസ ഹോന്തി.

പുന പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേന ചതുസട്ഠി ഹോന്തി. കഥം? കട്ഠമുഖേസു താവ ദട്ഠവിസോ ച ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ, ഘോരവിസോ നോ ആഗതവിസോ, ആഗതവിസോ ചേവ ഘോരവിസോ ച, നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ വിസം സമ്പജ്ജലിതതിണുക്കായ അഗ്ഗി വിയ സീഘം അഭിരുഹിത്വാ അക്ഖീനി ഗഹേത്വാ ഖന്ധം ഗഹേത്വാ സീസം ഗഹേത്വാ ഠിതന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി മണിസപ്പാദീനം വിസം വിയ, മന്തം പന പരിവത്തേത്വാ കണ്ണവാതം ദത്വാ ദണ്ഡകേന പഹടമത്തേ ഓതരിത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി, അയം ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ നാമ. യസ്സ പന വിസം സണികം അഭിരുഹതി, ആരുള്ഹാരുള്ഹട്ഠാനേ പന അയം സീതഉദകം വിയ ഹോതി ഉദകസപ്പാദീനം വിസം വിയ, ദ്വാദസവസ്സച്ചയേനാപി കണ്ണപിട്ഠിഖന്ധപിട്ഠികാദീസു ഗണ്ഡപിളകാദിവസേന പഞ്ഞായതി, മന്തപരിവത്തനാദീസു ച കയിരമാനാസു സീഘം ന ഓതരതി, അയം ഘോരവിസോ നോ ആഗതവിസോ നാമ. യസ്സ പന വിസം സീഘം അഭിരുഹതി, ന സീഘം ഓതരതി അനേളകസപ്പാദീനം വിസം വിയ, അയം ആഗതവിസോ ചേവ ഘോരവിസോ ച. യസ്സ പന വിസം മന്ദം ഹോതി, ഓതാരിയമാനമ്പി സുഖേനേവ ഓതരതി നീലസപ്പധമ്മനിസപ്പാദീനം വിസം വിയ, അയം നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ നാമ. ഇമിനാ ഉപായേന കട്ഠമുഖേ ദട്ഠവിസാദയോ പൂതിമുഖാദീസു ച ദട്ഠവിസാദയോ വേദിതബ്ബാതി. ഏവം പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേന ചതുസട്ഠി.

തേസു ‘‘അണ്ഡജാ നാഗാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൩൪൨-൩൪൪) യോനിവസേന ഏകേകം ചതുധാ വിഭജിത്വാ ഛപണ്ണാസാധികാനി ദ്വേ സതാനി ഹോന്തി. തേ ജലജാഥലജാതി ദ്വിഗുണിതാ ദ്വാദസാധികാനി പഞ്ചസതാനി ഹോന്തി, തേ കാമരൂപഅകാമരൂപാനം വസേന ദ്വിഗുണിതാ ചതുവീസാധികസഹസ്സസങ്ഖാ ഹോന്തി. പുന ഗതമഗ്ഗസ്സ പടിലോമതോ സംഖിപ്പമാനാ കട്ഠമുഖാദിവസേന ചത്താരോവ ഹോന്തീതി. തേ സന്ധായ ഭഗവാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസാ’’തി ആഹ. കുലവസേന ഹി ഏതേ ഗഹിതാ.

തത്ഥ ആസീവിസാതി ആസിത്തവിസാതിപി ആസീവിസാ, അസിതവിസാതിപി ആസീവിസാ, അസിസദിസവിസാതിപി ആസീവിസാ. ആസിത്തവിസാതി സകലകായേ ആസിഞ്ചിത്വാ വിയ ഠപിതവിസാ, പരസ്സ ച അത്തനോ സരീരേ ച ആസിഞ്ചനവിസാതി അത്ഥോ. അസിതവിസാതി യം യം ഏതേഹി അസിതം ഹോതി പരിഭുത്തം, തം തം വിസമേവ സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ അസിതം വിസം ഹോതി ഏതേസന്തി ആസീവിസാ. അസിസദിസവിസാതി അസിവിയ തിഖിണം പരമമ്മച്ഛേദനസമത്ഥം വിസം ഏതേസന്തി ആസീവിസാതി ഏവമേത്ഥ വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതേജാതി ഉഗ്ഗതതേജാ ബലവതേജാ. ഘോരവിസാതി ദുന്നിമ്മദ്ദനവിസാ.

ഏവം വദേയ്യുന്തി പടിജഗ്ഗാപനത്ഥം ഏവം വദേയ്യും. രാജാനോ ഹി ആസീവിസേ ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘തഥാരൂപേ ചോരേ വാ ഏതേഹി ഡംസാപേത്വാ മാരേസ്സാമ, നഗരൂപരോധകാലേ പരസേനായ വാ തം ഖിപിസ്സാമ, പരബലം നിമ്മദ്ദേതും അസക്കോന്താ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വരസയനം ആരുയ്ഹ ഏതേഹി അത്താനം ഡംസാപേത്വാ സത്തൂനം വസം അനാഗച്ഛന്താ അത്തനോ രുചിയാ മരിസ്സാമാ’’തി ആസീവിസേ ജഗ്ഗാപേന്തി. തേ യം ചോരം സഹസാവ മാരേതും ന ഇച്ഛന്തി, ‘‘ഏവമേതേ ദീഘരത്തം ദുക്ഖപ്പത്തോ ഹുത്വാ മരിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛന്താ തം പുരിസം ഏവം വദന്തി ഇമേ തേ അമ്ഭോ പുരിസ ചത്താരോ ആസീവിസാതി.

തത്ഥ കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ. സംവേസേതബ്ബാതി നിപജ്ജാപേതബ്ബാ. അഞ്ഞതരോ വാ അഞ്ഞതരോ വാതി കട്ഠമുഖാദീസു യോ കോചി. യം തേ അമ്ഭോ പുരിസ കരണീയം, തം കരോഹീതി ഇദം അത്ഥചരകസ്സ വചനം വേദിതബ്ബം. തസ്സ കിര പുരിസസ്സ ഏവം ആസീവിസേ പടിപാദേത്വാ ‘അയം വോ ഉപട്ഠാകോ’തി ചതൂസു പേളാസു ഠപിതാനം ആസീവിസാനം ആരോചേന്തി. അഥേകോ നിക്ഖമിത്വാ ആഗമ്മ തസ്സ പുരിസസ്സ ദക്ഖിണപാദാനുസാരേന അഭിരുഹിത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം മണിബന്ധതോ പട്ഠായ വേഠേത്വാ ദക്ഖിണകണ്ണസോതമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി. അപരോ വാമപാദാനുസാരേന അഭിരുഹിത്വാ തഥേവ വാമഹത്ഥം വേഠേത്വാ വാമകണ്ണസോതമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി, തതിയോ നിക്ഖമിത്വാ അഭിമുഖം അഭിരുഹിത്വാ കുച്ഛിം വേഠേത്വാ ഗലവാടകമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി, ചതുത്ഥോ പിട്ഠിഭാഗേന അഭിരുഹിത്വാ ഗീവം വേഠേത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി ഫണം ഠപേത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി.

ഏവം ചതൂസു ആസീവിസേസു സരീരട്ഠകേസുയേവ ജാതേസു ഏകോ തസ്സ പുരിസസ്സ അത്ഥചരകപുരിസോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം തേ, ഭോ പുരിസ, ലദ്ധ’’ന്തി, പുച്ഛി. തതോ തേന ‘‘ഇമേ മേ, ഭോ, ഹത്ഥേസു ഹത്ഥകടകം വിയ ബാഹാസു കേയൂരം വിയ കുച്ഛിമ്ഹി കുച്ഛിവേഠനസാടകോ വിയ കണ്ണേസു കണ്ണചൂളികാ വിയ ഗലേ മുത്താവലിയോ വിയ സീസേ സീസപസാധനം വിയ കേചി അലങ്കാരവിസേസാ രഞ്ഞാ ദിന്നാ’’തി വുത്തേ സോ ആഹ – ‘‘ഭോ അന്ധബാല, മാ ഏവം മഞ്ഞിത്ഥ ‘രഞ്ഞാ മേ തുട്ഠേനേതം പസാധനം ദിന്ന’ന്തി. ത്വം രഞ്ഞോ ആഗുചാരീ ചോരോ, ഇമേ ച ചത്താരോ ആസീവിസാ ദുരുപട്ഠാഹാ ദുപ്പടിജഗ്ഗിയാ, ഏകസ്മിം ഉട്ഠാതുകാമേ ഏകോ ന്ഹായിതുകാമോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ന്ഹായിതുകാമേ ഏകോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ, ഏകസ്മിം ഭുഞ്ജിതുകാമേ ഏകോ നിപജ്ജിതുകാമോ. തേസു യസ്സേവ ഇച്ഛാ ന പൂരതി, സോ തത്ഥേവ ഡംസിത്വാ മാരേതീ’’തി. അത്ഥി പന, ഭോ, ഏവം സന്തേ കോചി സോത്ഥിമഗ്ഗോതി? ആമ, രാജപുരിസാനം വിക്ഖിത്തഭാവം ഞത്വാ പലായനം സോത്ഥിഭാവോതി വത്വാ ‘‘യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി വദേയ്യ.

തം സുത്വാ ഇതരോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണം രാജപുരിസേഹി ച പവിവിത്തം ദിസ്വാ, വാമഹത്ഥേന ദക്ഖിണഹത്ഥം വേഠേത്വാ, ദക്ഖിണകണ്ണചൂളികായ ഫണം ഠപേത്വാ, സയിതാസീവിസസ്സ സരീരം പരിമജ്ജന്തോ വിയ സണികം തം അപനേത്വാ, ഏതേനേവ ഉപായേന സേസേപി അപനേത്വാ തേസം ഭീതോ പലായേയ്യ. അഥ നം തേ ആസീവിസാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം രഞ്ഞാ ഉപട്ഠാകോ ദിന്നോ’’തി അനുബന്ധമാനാ ആഗച്ഛേയ്യും. ഇദം സന്ധായ അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം…പേ… പലായേഥാതി വുത്തം.

തസ്മിം പന പുരിസേ ഏവം ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേത്വാ ഓലോകേത്വാ പലായന്തേ രാജാ ‘‘പലാതോ സോ പുരിസോ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ തം അനുബന്ധിത്വാ ഘാതേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി വിചിനന്തോ തസ്സേവ പച്ചത്ഥികേ പഞ്ച ജനേ ലഭിത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ നം അനുബന്ധിത്വാ ഘാതേഥാ’’തി പേസേയ്യ. അഥസ്സ അത്ഥചരാ പുരിസാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ആരോചേയ്യും. സോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭീതോ പലായേഥ. ഇമമത്ഥം സന്ധായ തമേനം ഏവം വദേയ്യുന്തിആദി വുത്തം.

ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോതി ‘‘പഠമം ആസീവിസേഹി അനുബദ്ധോ ഇതോ ചിതോ ച തേ വഞ്ചേന്തോ പലായി, ഇദാനി പഞ്ചഹി പച്ചത്ഥികേഹി അനുബദ്ധോ സുട്ഠുതരം പലായതി, ന സക്കാ സോ ഏവം ഗഹേതും, ഉപലാളനായ പന സക്കാ, തസ്മാ ദഹരകാലതോ പട്ഠായ ഏകതോ ഖാദിത്വാ ച പിവിത്വാ ച സന്ഥവം അന്തരചരം വധകമസ്സ പേസേഥാ’’തി അമച്ചേഹി വുത്തേന രഞ്ഞാ പരിയേസിത്വാ പേസിതോ അന്തരചരോ വധകോ.

സോ പസ്സേയ്യ സുഞ്ഞം ഗാമന്തി നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ പദം ഘായിത്വാ ഘായിത്വാ വേഗേനാഗച്ഛന്തേ ചത്താരോ ആസീവിസേ പഞ്ച വധകേ പച്ചത്ഥികേ ഛട്ഠഞ്ച അന്തരചരം വധകം ‘‘നിവത്ത ഭോ, മാ പലായി, പുത്തദാരേന സദ്ധിം കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ സുഖം വസിസ്സസീ’’തി വത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ഭിയ്യോസോമത്തായ യേന വാ തേന വാ പലായന്തോ പച്ചന്തരട്ഠേ അഭിമുഖഗതം ഏകം ഛകുടികം സുഞ്ഞം ഗാമം പസ്സേയ്യ. രിത്തകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യാതി ധനധഞ്ഞമഞ്ചപീഠാദീഹി വിരഹിതത്താ രിത്തകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യ. തുച്ഛകം സുഞ്ഞകന്തി ഏതസ്സേവ വേവചനം. പരിമസേയ്യാതി ‘‘സചേ പാനീയം ഭവിസ്സതി, പിവിസ്സാമി, സചേ ഭത്തം ഭവിസ്സതി, ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഭാജനം വിവരിത്വാ ഹത്ഥം അന്തോ പവേസേത്വാ പരിമസേയ്യ.

തമേനം ഏവം വദേയ്യുന്തി ഛന്നം ഘരാനം ഏകഘരേപി കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഏകോ സന്ദച്ഛായോ രുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥ വങ്കഫലകം അത്ഥതം ദിസ്വാ, ‘‘ഇധ താവ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ, തത്ഥ നിസിന്നം മന്ദമന്ദേന വാതേന ബീജിയമാനം തത്തകമത്തമ്പി സുഖം സന്തതോ അസ്സാദയമാനം, തമേനം പുരിസം കേചിദേവ അത്ഥചരകാ ബഹി പവത്തിം ഞത്വാ ആഗതാ ഏവം വദേയ്യും. ഇദാനി അമ്ഭോ പുരിസാതി അമ്ഭോ, പുരിസ, ഇദാനി. ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ‘‘യദേവേത്ഥ ലഭിസ്സാമ, തം ഗണ്ഹിസ്സാമ വാ ഘാതേസ്സാമ വാ’’തി ആഗതാ ഛ ഗാമഘാതകചോരാ.

ഉദകണ്ണവന്തി ഗമ്ഭീരം പുഥുലം ഉദകം. ഗമ്ഭീരമ്പി ഹി അപുഥുലം, പുഥുലം വാ അഗമ്ഭീരം, ന അണ്ണവോതി വുച്ചതി, യമ്പന ഗമ്ഭീരഞ്ച പുഥുലഞ്ച, തസ്സേവേതം നാമം. സാസങ്കം സപ്പടിഭയന്തി ചതുന്നം ആസീവിസാനം പഞ്ചന്നം വധകാനം ഛട്ഠസ്സ അന്തരചരസ്സ ഛന്നഞ്ച ഗാമഘാതകചോരാനം വസേന സാസങ്കം സപ്പടിഭയം. ഖേമം അപ്പടിഭയന്തി തേസംയേവ ആസീവിസാദീനം അഭാവേന ഖേമഞ്ച നിബ്ഭയഞ്ച വിചിത്രഉയ്യാനവരം ബഹ്വന്നപാനം ദേവനഗരസദിസം. ന ചസ്സ നാവാ സന്താരണീതി ‘‘ഇമായ നാവായ ഓരിമതീരതോ പരതീരം ഗമിസ്സന്തീ’’തി ഏവം ഠപിതാ ച സന്താരണീ നാവാ ന ഭവേയ്യ. ഉത്തരസേതു വാതി രുക്ഖസേതു-ജങ്ഘസേതു-സകടസേതൂനം അഞ്ഞതരോ ഉത്തരസേതു വാ ന ഭവേയ്യ. തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി ന ഖോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ. കസ്മാ നം ബ്രാഹ്മണോതി ആഹ? ഏത്തകാനം പച്ചത്ഥികാനം ബാഹിതത്താ, ദേസനം വാ വിനിവത്തേന്തോ ഏകം ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം ദസ്സേതുമ്പി ഏവമാഹ.

തസ്മിം പന ഏവം ഉത്തിണ്ണേ ചത്താരോ ആസീവിസാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ മുരുമുരായ ജീവിതം ഖാദിത്വാ ഛഡ്ഡേയ്യാമ’’. പഞ്ച പച്ചത്ഥികാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ പരിവാരേത്വാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഛിന്ദിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതാ സതം വാ സഹസ്സം വാ ലഭേയ്യാമ’’. ഛട്ഠോ അന്തരചരോ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി മയാ, അജ്ജ തേ ഫലികവണ്ണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദിത്വാ, സേനാപതിട്ഠാനം ലഭിത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവേയ്യം’’. ഛ ചോരാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ വിവിധാനി കമ്മകാരണാനി കാരേത്വാ ബഹുധനം ആഹരാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ, ഉദകണ്ണവം ഓതരിതും അസക്കോന്താ രഞ്ഞോ ആണായ കോപിതത്താ പരതോ ഗന്തുമ്പി അവിസഹന്താ തത്ഥേവ സുസ്സിത്വാ മരേയ്യും.

ഉപമാ ഖോ മ്യായന്തി ഏത്ഥ ഏവം ആദിതോ പട്ഠായ ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – രാജാ വിയ ഹി കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, രാജാപരാധികപുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ പുഥുജ്ജനോ. ചത്താരോ ആസീവിസാ വിയ ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, രഞ്ഞോ തസ്സ ചത്താരോ ആസീവിസേ പടിച്ഛാപിതകാലോ വിയ കമ്മുനാ പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ദിന്നകാലോ. ‘‘ഇമേസം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണേ രാജപുരിസാനഞ്ച വിവിത്തക്ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ യം തേ അമ്ഭോ, പുരിസ, കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി വചനേന ‘‘പലായസ്സൂ’’തി വുത്തകാലോ വിയ സത്ഥാരാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ മഹാഭൂതകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ‘‘ഇമേസു ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിബ്ബിന്ദ വിരജ്ജ, ഏവം വട്ടതോ പരിമുച്ചിസ്സസീ’’തി കഥിതകാലോ, തസ്സ പുരിസസ്സ അത്ഥചരകവചനം സുത്വാ ചതുന്നം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണേ രാജപുരിസാനഞ്ച വിവിത്തക്ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ യേന വാ തേന വാ പലായനം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ലഭിത്വാ മഹാഭൂതാസീവിസേഹി പരിമുച്ചനത്ഥായ ഞാണപലായനേന പലായനം.

ഇദാനി ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചനം പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുയാതിആദീസു ചതുമഹാഭൂതകഥാ ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധകഥാ ച ആയതനകഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച കട്ഠമുഖആസീവിസോ വിയ പഥവീധാതു ദട്ഠബ്ബാ, പൂതിമുഖഅഗ്ഗിമുഖസത്ഥമുഖാ വിയ സേസധാതുയോ. യഥേവ ഹി കട്ഠമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലകായോ ഥദ്ധോ ഹോതി, ഏവം പഥവീധാതുപകോപേനാപി. യഥാ ച പൂതിമുഖാദീഹി ദട്ഠസ്സ പഗ്ഘരതി ചേവ ഝായതി ച ഛിജ്ജതി ച, ഏവം ആപോധാതുതേജോധാതുവായോധാതുപകോപേനാപീതി. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘പത്ഥദ്ധോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ കട്ഠമുഖേന വാ;

പഥവീധാതുപകോപേന, ഹോതി കട്ഠമുഖേവ സോ.

‘‘പൂതികോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ പൂതിമുഖേന വാ;

ആപോധാതുപകോപേന, ഹോതി പൂതിമുഖേവ സോ.

‘‘സന്തത്തോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ അഗ്ഗിമുഖേന വാ;

തേജോധാതുപകോപേന, ഹോതി അഗ്ഗിമുഖേവ സോ.

‘‘സഞ്ഛിന്നോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ സത്ഥമുഖേന വാ;

വായോധാതുപകോപേന, ഹോതി സത്ഥമുഖേവ സോ’’തി. –

ഏവം താവേത്ഥ വിസേസതോ സദിസഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അവിസേസതോ പന ആസയതോ വിസവേഗവികാരതോ അനത്ഥഗ്ഗഹണതോ ദുരുപട്ഠാനതോ ദുരാസദതോ അകതഞ്ഞുതതോ അവിസേസകാരിതോ അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഏതേസം ആസീവിസസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ആസയതോതി ആസീവിസാനഞ്ഹി വമ്മികോ ആസയോ, തത്ഥേവ തേ വസന്തി. മഹാഭൂതാനമ്പി കായവമ്മികോ ആസയോ. ആസീവിസാനഞ്ച രുക്ഖസുസിരതിണപണ്ണഗഹനസങ്കാരട്ഠാനാനിപി ആസയോ. ഏതേസുപി ഹി തേ വസന്തി. മഹാഭൂതാനമ്പി കായസുസിരം കായഗഹനം കായസങ്കാരട്ഠാനം ആസയോതി. ഏവം താവ ആസയതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

വിസവേഗവികാരതോതി ആസീവിസാ ഹി കുലവസേന കട്ഠമുഖാദിഭേദതോ ചത്താരോ. തത്ഥ ഏകേകോ വിസവികാരതോ വിഭജ്ജമാനോ ദട്ഠവിസാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. മഹാഭൂതാനിപി പച്ചത്തലക്ഖണവസേന പഥവീആദിഭേദതോ ചത്താരി. ഏത്ഥ ഏകേകം കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ചതുബ്ബിധം ഹോതി. ഏവം വിസവേഗവികാരതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനത്ഥഗ്ഗഹണതോതി ആസീവിസേ ഗണ്ഹന്താ പഞ്ച അനത്ഥേ ഗണ്ഹന്തി – ദുഗ്ഗന്ധം ഗണ്ഹന്തി, അസുചിം ഗണ്ഹന്തി, ബ്യാധിം ഗണ്ഹന്തി, വിസം ഗണ്ഹന്തി, മരണം ഗണ്ഹന്തി. മഹാഭൂതാനിപി ഗണ്ഹന്താ പഞ്ച അനത്ഥേ ഗണ്ഹന്തി – ദുഗ്ഗന്ധം ഗണ്ഹന്തി, അസുചിം ഗണ്ഹന്തി, ബ്യാധിം ഗണ്ഹന്തി, ജരം ഗണ്ഹന്തി, മരണം ഗണ്ഹന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യേകേചി സപ്പം ഗണ്ഹന്തി, മീള്ഹലിത്തം മഹാവിസം;

പഞ്ച ഗണ്ഹന്തുനത്ഥാനി, ലോകേ സപ്പാഭിനന്ദിനോ.

‘‘ദുഗ്ഗന്ധം അസുചിം ബ്യാധിം, വിസം മരണപഞ്ചമം;

അനത്ഥാ ഹോന്തി പഞ്ചേതേ, മീള്ഹലിത്തേ ഭുജങ്ഗമേ.

‘‘ഏവമേവം അകുസലാ, അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ;

പഞ്ച ഗണ്ഹന്തുനത്ഥാനി, ഭവേ ജാതാഭിനന്ദിനോ.

‘‘ദുഗ്ഗന്ധം അസുചിം ബ്യാധിം, ജരം മരണപഞ്ചമം;

അനത്ഥാ ഹോന്തി പഞ്ചേതേ, മീള്ഹലിത്തേവ പന്നഗേ’’തി. –

ഏവം അനത്ഥഗ്ഗഹണതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ദുരുപട്ഠാനതോതി തേ ആസീവിസാ ദുരുപട്ഠാനാ, ഏകസ്മിം ഉട്ഠാതുകാമേ ഏകോ ന്ഹായിതുകാമോ ഹോതി, തസ്മിം ന്ഹായിതുകാമേ അപരോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ, തസ്മിം ഭുഞ്ജിതുകാമേ അഞ്ഞോ നിപജ്ജിതുകാമോ ഹോതി. തേസു യസ്സ യസ്സേവ അജ്ഝാസയോ ന പൂരതി, സോ തത്ഥേവ ഡംസിത്വാ മാരേതി. ഇമേഹി പന ആസീവിസേഹി ഭൂതാനേവ ദുരുപട്ഠാനതരാനി. പഥവീധാതുയാ ഹി ഭേസജ്ജേ കയിരമാനേ ആപോധാതു കുപ്പതി, തസ്സേവ ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സ തേജോധാതൂതി ഏവം ഏകിസ്സാ ഭേസജ്ജേ കയിരമാനേ അപരാ കുപ്പന്തീതി. ഏവം ദുരുപട്ഠാനതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ദുരാസദതോതി ദുരാസദാ ഹി ആസീവിസാ, ഗേഹസ്സ പുരിമഭാഗേ ആസീവിസം ദിസ്വാ പച്ഛിമഭാഗേന പലായന്തി, പച്ഛിമഭാഗേ ദിസ്വാ പുരിമഭാഗേന, ഗേഹമജ്ഝേ ദിസ്വാ ഗബ്ഭം പവിസന്തി, ഗബ്ഭേ ദിസ്വാ മഞ്ചപീഠം അഭിരുഹന്തി. മഹാഭൂതാനി തതോപി ദുരാസദതരാനി. തഥാരൂപേന ഹി കുട്ഠരോഗേന ഫുട്ഠസ്സ കണ്ണനാസാദീനി ഛിന്ദിത്വാ പതന്തി, സരീരം സമ്ഫുടതി നീലമക്ഖികാ പരിവാരേന്തി, സരീരഗന്ധോ ദൂരതോവ ഉബ്ബാഹതി. തം പുരിസം അക്കോസമാനമ്പി പരിദേവമാനമ്പി നേവ രോസവസേന, ന കാരുഞ്ഞേന, ഉപസങ്കമിതും സക്കോന്തി, നാസികം പിദഹിത്വാ ഖേളം പാതേന്താ ദൂരതോവ നം വിവജ്ജേന്തി. ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഭഗന്ദരകുച്ഛിരോഗവാതരോഗാദീനം ബീഭച്ഛജേഗുച്ഛഭാവകരാനഞ്ച രോഗാനം വസേന അയമേവത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോതി. ഏവം ദുരാസദതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അകതഞ്ഞുതതോതി ആസീവിസാ ഹി അകതഞ്ഞുനോ ഹോന്തി, ന്ഹാപിയമാനാപി ഭോജിയമാനാപി ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനാപി പേളായം പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിയമാനാപി ഓതാരമേവ ഗവേസന്തി. യത്ഥ ഓതാരം ലഭന്തി, തത്ഥേവ നം ഡംസിത്വാ മാരേന്തി. ആസീവിസേഹിപി മഹാഭൂതാനേവ അകതഞ്ഞുതരാനി. ഏതേസഞ്ഹി കതം നാമ നത്ഥി, സീതേന വാ ഉണ്ഹേന വാ നിമ്മലേന ജലേന ന്ഹാപിയമാനാനിപി ഗന്ധമാലാദീഹി സക്കരിയമാനാനിപി മുദുവത്ഥമുദുസയനമുദുയാനാദീഹി പരിഹരിയമാനാനിപി, വരഭോജനം ഭോജിയമാനാനിപി, വരപാനം പായാപിയമാനാനിപി ഓതാരമേവ ഗവേസന്തി. യത്ഥ ഓതാരം ലഭന്തി, തത്ഥേവ കുപ്പിത്വാ അനയബ്യസനം പാപേന്തീതി. ഏവം അകതഞ്ഞുതതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അവിസേസകാരിതോതി ആസീവിസാ ഹി ‘‘അയം ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ’’തി വിസേസം ന കരോന്തി, സമ്പത്തസമ്പത്തമേവ ഡംസിത്വാ മാരേന്തി. മഹാഭൂതാനിപി ‘‘അയം ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ നിഗ്ഗുണോ വാ സഗുണോ വാ’’തി വിസേസം ന കരോന്തി. യദി ഹി നേസം ‘‘അയം ഗുണവാ’’തി ലജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേ തഥാഗതേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യും. അഥാപി നേസം ‘‘അയം മഹാപഞ്ഞോ അയം മഹിദ്ധികോ അയം ധുതവാദോ’’തിആദിനാ നയേന ലജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരാദീസു ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യും. അഥാപി നേസം ‘‘അയം നിഗ്ഗുണോ ദാരുണോ ഥദ്ധോ’’തി ഭയം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സദേവകേ ലോകേ നിഗ്ഗുണഥദ്ധദാരുണാനം അഗ്ഗസ്സ ദേവദത്തസ്സ ഛന്നം വാ സത്ഥാരാനം ഭായേയ്യും, ന ച ലജ്ജന്തി ന ച ഭായന്തി, കുപ്പിത്വാ യംകിഞ്ചി അനയബ്യസനം ആപാദേന്തിയേവ. ഏവം അവിസേസകാരിതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി ആസീവിസേ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകാനഞ്ഹി ദോസൂപദ്ദവാനം പമാണം നത്ഥി. തഥാ ഹേതേ ഡംസിത്വാ കാണമ്പി കരോന്തി ഖുജ്ജമ്പി പീഠസപ്പിമ്പി ഏകപക്ഖലമ്പീതി ഏവം അപരിമാണം വിപ്പകാരം ദസ്സേന്തി. ഭൂതാനിപി കുപ്പിതാനി ന കാണാദിഭാവേസു ന കിഞ്ചി വിപ്പകാരം ന കരോന്തി, അപ്പമാണോ ഏതേസം ദോസൂപദ്ദവോതി. ഏവം അനന്തദോസൂപദ്ദവതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനേത്ഥ ചതുമഹാഭൂതവസേന യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ചതുധാതുവവത്ഥാനനിദ്ദേസേ കഥിതമേവ.

പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ ഭിക്ഖവേ പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ആകാരേഹി ഖന്ധാനം വധകപച്ചത്ഥികസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ഖന്ധാ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച വധേന്തി, തേസു ച സന്തേസു വധോ നാമ പഞ്ഞായതി. കഥം? രൂപം താവ രൂപമ്പി വധേതി അരൂപമ്പി, തഥാ അരൂപം അരൂപമ്പി വധേതി രൂപമ്പി. കഥം? അയഞ്ഹി പഥവീധാതു ഭിജ്ജമാനാ ഇതരാ തിസ്സോ ധാതുയോ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി, ആപോധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ, ഏവം താവ രൂപം രൂപമേവ വധേതി. രൂപക്ഖന്ധോ പന ഭിജ്ജമാനോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി, ഏവം രൂപം അരൂപമ്പി വധേതി. വേദനാക്ഖന്ധോപി ഭിജ്ജമാനോ സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അരൂപം അരൂപമേവ വധേതി. ചുതിക്ഖണേ പന ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ ഭിജ്ജമാനാ വത്ഥുരൂപമ്പി ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജന്തി, ഏവം അരൂപം രൂപമ്പി വധേതി. ഏവം താവ അഞ്ഞമഞ്ഞം വധേന്തീതി വധകാ. യത്ഥ പന ഖന്ധാ അത്ഥി, തത്ഥ ഛേദനഭേദനവധബന്ധനാദയോ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞത്ഥാതി. ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു വധോ പഞ്ഞായതീതിപി വധകാ.

ഇദാനി പഞ്ചക്ഖന്ധേ രൂപാരൂപവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ, രൂപവസേന വാ നാമവസേന വാ രൂപപരിഗ്ഗഹം ആദിം കത്വാ, യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം സിയാ തമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതമേവ.

ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോ ഉക്ഖിത്താസികോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി നന്ദീരാഗസ്സ ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസതാ വേദിതബ്ബാ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ ച യോനിസമ്പടിപാദനതോ ച. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ തം ആരമ്മണം നിസ്സായ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്താവതാ പഞ്ഞാസീസം പതിതം നാമ ഹോതി, സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം താവ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ. നന്ദീരാഗോ പനേസ അണ്ഡജാദിഭേദാ ചതസ്സോ യോനിയോ ഉപനേതി. തസ്സ യോനിഉപഗമനമൂലകാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാനി ച ആഗതാനേവ ഹോന്തീതി ഏവം യോനിസമ്പടിപാദനതോപിസ്സ ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇതി നന്ദീരാഗവസേനാപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം കഥിതമേവ ഹോതി. കഥം? അയഞ്ഹി നന്ദീരാഗോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി വവത്ഥപേത്വാ തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേസം വത്ഥാരമ്മണം രൂപക്ഖന്ധോതി, ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേതി. ഇദാനി തേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ നാമരൂപവസേന വവത്ഥപേത്വാ, തേസം പച്ചയപരിയേസനതോ പട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ, അനുപുബ്ബേന ഏകോ അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഏവം നന്ദീരാഗവസേന കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഛന്നം അജ്ഝത്തികായതനാനം സുഞ്ഞഗാമേന സദിസതാ പാളിയംയേവ ആഗതാ. അയം പനേത്ഥ കമ്മട്ഠാനനയോ – യഥാ ച തേ ഛ ചോരാ ഛകുടികം സുഞ്ഞം ഗാമം പവിസിത്വാ അപരാപരം വിചരന്താ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ഗാമേന അനത്ഥികാ ഹോന്തി, ഏവമേവം ഭിക്ഖു ഛസു അജ്ഝത്തികായതനേസു അഭിനിവിസിത്വാ വിചിനന്തോ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഗഹേതബ്ബം കിഞ്ചി അദിസ്വാ തേഹി അനത്ഥികോ ഹോതി. സോ ‘‘വിപസ്സനം പട്ഠപേസ്സാമീ’’തി ഉപാദാരൂപകമ്മട്ഠാനവസേന ചക്ഖുപസാദാദയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വവത്ഥപേതി, മനായതനം ‘‘അരൂപക്ഖന്ധോ’’തി. ഇതി സബ്ബാനിപേതാനി നാമഞ്ചേവ രൂപഞ്ചാതി നാമരൂപവസേന വവത്ഥപേത്വാ, തേസം പച്ചയം പരിയേസിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ, സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനുപുബ്ബേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഇദം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഇദാനി ബാഹിരാനം ഗാമഘാതകചോരേഹി സദിസതം ദസ്സേന്തോ ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ മനാപാമനാപേസൂതി കരണത്ഥേ ഭുമ്മം, മനാപാമനാപേഹീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ചോരേസു ഗാമം ഹനന്തേസു പഞ്ച കിച്ചാനി വത്തന്തി – ചോരാ താവ ഗാമം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ അഗ്ഗിം ദത്വാ കടകടസദ്ദം ഉട്ഠാപേന്തി, തതോ മനുസ്സാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ബഹി നിക്ഖമന്തി. തതോ തേഹി സദ്ധിം ഭണ്ഡകസ്സ കാരണാ ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തി. കേചി പനേത്ഥ പഹാരം പാപുണന്തി, കേചി പഹാരട്ഠാനേ പതന്തി, അവസേസേ പന അരോഗജനേ ബന്ധിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധിത്വാ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തി.

തത്ഥ ഗാമഘാതകചോരാനം ഗാമം പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിദാനം വിയ ഛസു ദ്വാരേസു ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കിലേസപരിളാഹുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ഹത്ഥസാരം ആദായ ബഹി നിക്ഖമനം വിയ. തങ്ഖണേ കുസലധമ്മം പഹായ അകുസലസമങ്ഗിതാ, ഭണ്ഡകസ്സ കാരണാ ഹത്ഥപരാമസനാപജ്ജനം വിയ ദുക്കടദുബ്ഭാസിതപാചിത്തിയഥുല്ലച്ചയാനം ആപജ്ജനകാലോ, പഹാരലദ്ധകാലോ വിയ സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജനകാലോ, പഹാരം ലദ്ധാ പന പഹാരട്ഠാനേ പതിതകാലോ വിയ പാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ അസ്സമണകാലോ, അവസേസജനസ്സ ബന്ധിത്വാ വസനട്ഠാനം നേത്വാ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജനകാലോ വിയ തമേവ ആരമ്മണം നിസ്സായ സബ്ബേസം പസ്സന്താനംയേവ ചൂളസീലമജ്ഝിമസീലമഹാസീലാനി ഭിന്ദിത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവം ആപജ്ജനകാലോ. തത്രസ്സ പുത്തദാരം പോസേന്തസ്സ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ, കാലം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തസ്സ സമ്പരായികോ.

ഇമാനിപി ബാഹിരായതനാനി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ കഥിതാനി. ഏത്ഥ ഹി രൂപാദീനി ചത്താരി ഉപാദാരൂപാനി, ഫോട്ഠബ്ബായതനം തിസ്സോ ധാതുയോ, ധമ്മായതനേ ആപോധാതുയാ സദ്ധിം താ ചതസ്സോതി ഇമാനി ചത്താരി ഭൂതാനി, തേസം പരിച്ഛേദവസേന ആകാസധാതു, ലഹുതാദിവസേന ലഹുതാദയോതി ഏവമിദം സബ്ബമ്പി ഭൂതുപാദായരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, തദാരമ്മണാ വേദനാദയോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ. തത്ഥ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നാമ’’ന്തി. നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പുരിമനയേനേവ പടിപജ്ജന്തസ്സ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഓഘാനന്തി ഏത്ഥ ദുരുത്തരണട്ഠോ ഓഘട്ഠോ. ഏതേ ഹി ‘‘സീലസംവരം പൂരേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയം സമുട്ഠാപേത്വാ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ സമ്മാ വായമന്തേന തരിതബ്ബാ, യേന വാ തേന വാ ദുരുത്തരാ. ഇമിനാ ദുരുത്തരണട്ഠേന ഓഘാതി വുച്ചന്തി. തേപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേന കഥിതാ. ചത്താരോപി ഹി ഏതേ ഏകോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വാതി. സേസം നന്ദീരാഗേ വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

സക്കായസ്സേതം അധിവചനന്തി, സക്കായോപി ഹി ആസീവിസാദീഹി ഉദകണ്ണവസ്സ ഓരിമതീരം വിയ ചതുമഹാഭൂതാദീഹി സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ, സോപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ കഥിതോ. സക്കായോ ഹി തേഭൂമകപഞ്ചക്ഖന്ധാ, തേ ച സമാസതോ നാമരൂപമേവാതി. ഏവമേത്ഥ നാമരൂപവവത്ഥാനം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി.

നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനന്തി നിബ്ബാനഞ്ഹി ഉദകണ്ണവസ്സ പാരിമതീരം വിയ ചതുമഹാഭൂതാദീഹി ഖേമം അപ്പടിഭയം. വീരിയാരമ്ഭസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ചിത്തകിരിയദസ്സനത്ഥം ഹേട്ഠാ വുത്തവായാമമേവ വീരിയന്തി ഗണ്ഹിത്വാ ദസ്സേതി. തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോതി തരിത്വാ പാരം ഗതോ.

തത്ഥ യഥാ സാസങ്കഓരിമതീരേ ഠിതേന ഉദകണ്ണവം തരിതുകാമേന കതിപാഹം വസിത്വാ സണികം നാവം സജ്ജേത്വാ ഉദകകീളം കീളന്തേന വിയ ന നാവാ അഭിരുഹിതബ്ബാ. ഏവം കരോന്തോ ഹി അനാരുള്ഹോവ ബ്യസനം പാപുണാതി. ഏവമേവ കിലേസണ്ണവം തരിതുകാമേന ‘‘തരുണോ താവമ്ഹി, മഹല്ലകകാലേ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിസ്സാമീ’’തി പപഞ്ചോ ന കാതബ്ബോ. ഏവം കരോന്തോ ഹി മഹല്ലകകാലം അപത്വാപി വിനാസം പാപുണാതി, പത്വാപി കാതും ന സക്കോതി. ഭദ്ദേകരത്താദീനി പന അനുസ്സരിത്വാ വേഗേനേവ അയം അരിയമഗ്ഗകുല്ലോ ബന്ധിതബ്ബോ.

യഥാ ച കുല്ലം ബന്ധന്തസ്സ ഹത്ഥപാദപാരിപൂരി ഇച്ഛിതബ്ബാ. കുണ്ഠപാദോ ഹി ഖഞ്ജപാദോ വാ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, ഫണഹത്ഥകാദയോ തിണപണ്ണാദീനി ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. ഏവമിമമ്പി അരിയമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധന്തസ്സ സീലപാദാനഞ്ചേവ സദ്ധാഹത്ഥസ്സ ച പാരിപൂരി ഇച്ഛിതബ്ബാ. ന ഹി ദുസ്സീലോ അസ്സദ്ധോ സാസനേ അപ്പതിട്ഠിതോ പടിപത്തിം അസ്സദ്ദഹന്തോ അരിയമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിതും സക്കോതി. യഥാ ച പരിപുണ്ണഹത്ഥപാദോപി ദുബ്ബലോ ബ്യാധിപീളിതോ കുല്ലം ബന്ധിതും ന സക്കോതി, ഥാമസമ്പന്നോവ സക്കോതി, ഏവം സീലവാ സദ്ധോപി അലസോ കുസീതോ ഇമം മഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിതും ന സക്കോതി, ആരദ്ധവീരിയോവ സക്കോതീതി ഇമം ബന്ധിതുകാമേന ആരദ്ധവീരിയേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ സോ പുരിസോ കുല്ലം ബന്ധിത്വാ തീരേ ഠത്വാ യോജനവിത്ഥാരം ഉദകണ്ണവം ‘‘അയം മയാ പച്ചത്തപുരിസകാരം നിസ്സായ നിത്ഥരിതബ്ബോ’’തി മാനസം ബന്ധതി, ഏവം യോഗിനാപി ചങ്കമാ ഓരുയ്ഹ ‘‘അജ്ജ മയാ ചതുമഗ്ഗവജ്ഝം കിലേസണ്ണവം തരിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി മാനസം ബന്ധിതബ്ബം.

യഥാ ച സോ പുരിസോ കുല്ലം നിസ്സായ ഉദകണ്ണവം തരന്തോ ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ഏകകോട്ഠാസം അതിക്കന്തോമ്ഹി, അഞ്ഞേ തയോ സേസാ’’തി ജാനാതി, അപരമ്പി ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ദ്വേ അതിക്കന്തോമ്ഹി, ദ്വേ സേസാ’’തി ജാനാതി, അപരമ്പി ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘തയോ അതിക്കന്തോമ്ഹി, ഏകോ സേസോ’’തി ജാനാതി, തമ്പി അതിക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചത്താരോപി മേ കോട്ഠസാ അതിക്കന്താ’’തി ജാനാതി, തഞ്ച കുല്ലം പാദേന അക്കമിത്വാ സോതാഭിമുഖം ഖിപിത്വാ ഉത്തരിത്വാ തീരേ തിട്ഠതി. ഏവം അയമ്പി ഭിക്ഖു അരിയമഗ്ഗകുല്ലം നിസ്സായ കിലേസണ്ണവം തരന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഠമമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം ഏകോ കോട്ഠാസോ പഹീനോ, ഇതരേ തയോ സേസാ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ദുതിയമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ, ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം ദ്വേ കോട്ഠാസാ പഹീനാ, ഇതരേ ദ്വേ സേസാ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന തതിയമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം തയോ കോട്ഠാസാ പഹീനാ, ഏകോ സേസോ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗേന ചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘സബ്ബകിലേസാ മേ പഹീനാ’’തി ജാനാതി.

യഥാ സോ പുരിസോ തം കുല്ലം സോതേ പവാഹേത്വാ ഉത്തരിത്വാ ഥലേ ഠിതോ നഗരം പവിസിത്വാ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ‘‘ഏത്തകേന വതമ്ഹി അനത്ഥേന മുത്തോ’’തി ഏകഗ്ഗചിത്തോ തുട്ഠമാനസോ നിസീദതി, ഏവം തസ്മിംയേവ വാ ആസനേ അഞ്ഞേസു വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നോ ‘‘ഏത്തകേന വതമ്ഹി അനത്ഥേന മുത്തോ’’തി നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ഏകഗ്ഗചിത്തോ തുട്ഠമാനസോ നിസീദതി. ഇദം വാ സന്ധായ വുത്തം തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ ഏതം അധിവചനന്തി. ഏവം താവേത്ഥ നാനാകമ്മട്ഠാനാനി കഥിതാനി, സമോധാനേത്വാ പന സബ്ബാനിപി ഏകമേവ കത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി. ഏകം കത്വാ ദസ്സേന്തേനാപി പഞ്ചക്ഖന്ധവസേനേവ വിനിവത്തേതബ്ബാനി.

കഥം? ഏത്ഥ ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി അജ്ഝത്തികാനി പഞ്ചായതനാനി ബാഹിരാനി പഞ്ചായതനാനി ധമ്മായതനേ പന്നരസ സുഖുമരൂപാനി സക്കായസ്സ ഏകദേസോതി അയം രൂപക്ഖന്ധോ, മനായതനം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ധമ്മായതനേകദേസോ ചത്താരോ ഓഘാ സക്കായേകദേസോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നാമന്തി ഇദം നാമരൂപം. തസ്സ നന്ദീരാഗോ കാമോഘോ ഭവോഘോ ധമ്മായതനേകദേസോ സക്കായേകദേസോതി ഇമേ പച്ചയാ. ഇതി സപ്പച്ചയം നാമരൂപം വവത്ഥപേതി നാമ. സപ്പച്ചയം നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഇദം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിയ്യാനമുഖം.

തത്ഥ ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ഏകാദസായതനാനി ധമ്മായതനേകദേസോ ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോ സക്കായേകദേസോതി ഇദം ദുക്ഖസച്ചം, നന്ദീരാഗോ ധമ്മായതനേകദേസോ കാമോഘോ ഭവോഘോ സക്കായേകദേസോതി ഇദം സമുദയസച്ചം, പാരിമതീരസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചം, അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചം. തത്ഥ ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, ദ്വേ വിവട്ടം, ദ്വേ ലോകിയാനി, ദ്വേ ലോകുത്തരാനീതി ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിനയസഹസ്സേഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനീതി. ദേസനാപരിയോസാനേ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സുത്തം പന ദുക്ഖലക്ഖണവസേന കഥിതം.

൨. രഥോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൯. ദുതിയേ സുഖസോമനസ്സബഹുലോതി കായികസുഖഞ്ചേവ ചേതസികസോമനസ്സഞ്ച ബഹുലം അസ്സാതി സുഖസോമനസ്സബഹുലോ. യോനി ചസ്സ ആരദ്ധാ ഹോതീതി കാരണഞ്ചസ്സ പരിപുണ്ണം ഹോതി. ആസവാനം ഖയായാതി ഇധ ആസവക്ഖയോതി അരഹത്തമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, തദത്ഥായാതി അത്ഥോ. ഓധസ്തപതോദോതി രഥമജ്ഝേ തിരിയം ഠപിതപതോദോ. യേനിച്ഛകന്തി യേന ദിസാഭാഗേന ഇച്ഛതി. യദിച്ഛകന്തി യം യം ഗമനം ഇച്ഛതി. സാരേയ്യാതി പേസേയ്യ. പച്ചാസാരേയ്യാതി പടിവിനിവത്തേയ്യ. ആരക്ഖായാതി രക്ഖണത്ഥായ. സംയമായാതി വേഗനിഗ്ഗഹണത്ഥായ. ദമായാതി നിബ്ബിസേവനത്ഥായ. ഉപസമായാതി കിലേസൂപസമത്ഥായ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ യഥാ അകുസലസ്സ സാരഥിനോ അദന്തേ സിന്ധവേ യോജേത്വാ വിസമമഗ്ഗേന രഥം പേസേന്തസ്സ ചക്കാനിപി ഭിജ്ജന്തി, അക്ഖോപി സിന്ധവാനഞ്ച ഖുരാ, അത്തനാപി അനയബ്യസനം പാപുണാതി, ന ച ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഗമനേന സാരേതും സക്കോതി; ഏവം ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ ഭിക്ഖു ന ഇച്ഛിതിച്ഛിതം സമണരതിം അനുഭവിതും സക്കോതി. യഥാ പന ഛേകോ സാരഥി ദന്തേ സിന്ധവേ യോജേത്വാ, സമേ ഭൂമിഭാഗേ രഥം ഓതാരേത്വാ രസ്മിയോ ഗഹേത്വാ, സിന്ധവാനം ഖുരേസു സതിം ഠപേത്വാ, പതോദം ആദായ നിബ്ബിസേവനേ കത്വാ, പേസേന്തോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതേന ഗമനേന സാരേതി. ഏവമേവ ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭിക്ഖു ഇമസ്മിം സാസനേ ഇച്ഛിതിച്ഛിതം സമണരതിം അനുഭോതി, സചേ അനിച്ചാനുപസ്സനാഭിമുഖം ഞാണം പേസേതുകാമോ ഹോതി, തദഭിമുഖം ഞാണം ഗച്ഛതി. ദുക്ഖാനുപസ്സനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി ഭോജനമ്ഹി പമാണഞ്ഞൂ. തത്ഥ ദ്വേ പമാണാനി – പടിഗ്ഗഹണപമാണഞ്ച പരിഭോഗപമാണഞ്ച. തത്ഥ പടിഗ്ഗഹണപമാണേ ദായകസ്സ വസോ വേദിതബ്ബോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസോ വേദിതബ്ബോ, അത്തനോ ഥാമോ ജാനിതബ്ബോ. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു സചേ ദേയ്യധമ്മോ ബഹുകോ ഹോതി, ദായകോ അപ്പം ദാതുകാമോ, ദായകസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോ അപ്പോ, ദായകോ ബഹും ദാതുകാമോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസേന അപ്പം ഗണ്ഹാതി. ദേയ്യധമ്മോപി ബഹു, ദായകോപി ബഹും ദാതുകാമോ, അത്തനോ ഥാമം ഞത്വാ പമാണേന ഗണ്ഹാതി. സോ തായ പടിഗ്ഗഹണേ മത്തഞ്ഞുതായ അനുപ്പന്നഞ്ച ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥാവരം കരോതി ധമ്മികതിസ്സമഹാരാജകാലേ സത്തവസ്സികോ സാമണേരോ വിയ.

രഞ്ഞോ കിര പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഗുളം ആഹരിംസു. രാജാ ‘‘മനാപോ പണ്ണാകാരോ, അയ്യേഹി വിനാ ന ഖാദിസ്സാമാ’’തി അഡ്ഢതേയ്യാനി സകടസതാനി മഹാവിഹാരം പേസേത്വാ സയമ്പി ഭുത്തപാതരാസോ അഗമാസി. ഭേരിയാ പഹടായ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി സന്നിപതിംസു. രാജാ ഏകമന്തേ ഠിതോ ആരാമികം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘രഞ്ഞോ നാമ ദാനേ പത്തപൂരോവ പമാണം, ഗഹിതഭാജനം പൂരേത്വാവ ദേഹി, സചേ കോചി മത്തപടിഗ്ഗഹണേ ഠിതോ ന ഗണ്ഹാതി, മയ്ഹം ആരോചേയ്യാസീ’’തി.

അഥേകോ മഹാഥേരോ ‘‘മഹാബോധിമഹാചേതിയാനി വന്ദിസ്സാമീ’’തി ചേതിയപബ്ബതാ ആഗന്ത്വാ, വിഹാരം പവിസന്തോ മഹാമണ്ഡപട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ ഗുളം ഗണ്ഹന്തേ ദിസ്വാ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തം സാമണേരം ആഹ, ‘‘നത്ഥി തേ ഗുളേന അത്ഥോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ, നത്ഥീ’’തി. സാമണേര മയം മഗ്ഗകിലന്താ, ഏകേന കപിട്ഠഫലമത്തേന പിണ്ഡകേന അമ്ഹാകം അത്ഥോതി. സാമണേരോ ഥാലകം നീഹരിത്വാ ഥേരസ്സ വസ്സഗ്ഗപടിപാടിയം അട്ഠാസി. ആരാമികോ ഗഹണമാനം പൂരേത്വാ ഉക്ഖിപി, സാമണേരോ അങ്ഗുലിം ചാലേസി. താത സാമണേര, രാജകുലാനം ദാനേ ഭാജനപൂരമേവ പമാണം, ഥാലകപൂരം ഗണ്ഹാഹീതി. ആമ, ഉപാസക, രാജാനോ നാമ മഹജ്ഝാസയാ ഹോന്തി, അമ്ഹാകം പന ഉപജ്ഝായസ്സ ഏത്തകേനേവ അത്ഥോതി.

രാജാ തസ്സ കഥം സുത്വാ, ‘‘കിം ഭോ സാമണേരോ ഭണതീ’’തി? തസ്സ സന്തികം ഗതോ. ആരാമികോ ആഹ – ‘‘സാമി, സാമണേരസ്സ ഭാജനം ഖുദ്ദകം, ബഹും ന ഗണ്ഹാതീ’’തി. രാജാ ആഹ, ‘‘ആനീതഭാജനം പൂരേത്വാ ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി. മഹാരാജ, രാജാനോ നാമ മഹജ്ഝാസയാ ഹോന്തി, ഉക്ഖിത്തഭാജനം പൂരേത്വാവ ദാതുകാമാ, അമ്ഹാകം പന ഉപജ്ഝായസ്സ ഏത്തകേനേവ അത്ഥോതി. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സത്തവസ്സികദാരകോ, അജ്ജാപിസ്സ മുഖതോ ഖീരഗന്ധോ ന മുച്ചതി, ഗഹേത്വാ കുടേ വാ കുടുമ്ബേ വാ പൂരേത്വാ സ്വേപി പുനദിവസേപി ഖാദിസ്സാമാതി ന വദതി, സക്കാ ബുദ്ധസാസനം പരിഗ്ഗഹേതു’’ന്തി പുരിസേ ആണാപേസി, ‘‘ഭോ, പസന്നോമ്ഹി സാമണേരസ്സ, ഇതരാനിപി അഡ്ഢതേയ്യാനി സകടസതാനി ആനേത്വാ സഘംസ്സ ദേഥാ’’തി.

സോയേവ പന രാജാ ഏകദിവസം തിത്തിരമംസം ഖാദിതുകാമോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹം അങ്ഗാരപക്കം തിത്തിരമംസം ഖാദിതുകാമോസ്മീതി അഞ്ഞസ്സ കഥേസ്സാമി, സമന്താ യോജനട്ഠാനേ തിത്തിരസമുഗ്ഘാതം കരിസ്സന്തീ’’തി ഉപ്പന്നം പിപാസം അധിവാസേന്തോ തീണി സംവച്ഛരാനി വീതിനാമേസി. അഥസ്സ കണ്ണേസു പുബ്ബോ സണ്ഠാസി, സോ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭോ, അമ്ഹാകം കോചി ഉപട്ഠാകുപാസകോ സീലരക്ഖകോ’’തി പുച്ഛി. ആമ, ദേവ, അത്ഥി, തിസ്സോ നാമ സോ അഖണ്ഡസീലം രക്ഖതീതി. അഥ നം വീമംസിതുകാമോ പക്കോസാപേസി. സോ ആഗന്ത്വാ രാജാനം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. തതോ നം ആഹ – ‘‘ത്വം, താത, തിസ്സോ നാമാ’’തി? ‘‘ആമ ദേവാ’’തി. തേന ഹി ഗച്ഛാതി. തസ്മിം ഗതേ ഏകം കുക്കുടം ആഹരാപേത്വാ ഏകം പുരിസം ആണാപേസി, ‘‘ഗച്ഛ തിസ്സം വദാഹി, ഇമം തീഹി പാകേഹി പചിത്വാ അമ്ഹാകം ഉപട്ഠാപേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തഥാ അവോച. സോ ആഹ – ‘‘സചേ, ഭോ, അയം മതകോ അസ്സ, യഥാ ജാനാമി, തഥാ പചിത്വാ ഉപട്ഠഹേയ്യം. പാണാതിപാതം പനാഹം ന കരോമീ’’തി. സോ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി.

രാജാ പുന ‘‘ഏകവാരം ഗച്ഛാ’’തി പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭോ, രാജുപട്ഠാനം നാമ ഭാരിയം, മാ ഏവം കരി, പുനപി സീലം സക്കാ സമാദാതും, പചേത’’ന്തി ആഹ. അഥ നം തിസ്സോ അവോച, ‘‘ഭോ, ഏകസ്മിം നാമ അത്തഭാവേ ധുവം ഏകം മരണം, നാഹം പാണാതിപാതം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പുനപി രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തതിയമ്പി പേസേത്വാ അസമ്പടിച്ഛന്തം പക്കോസാപേത്വാ അത്തനാ പുച്ഛി. രഞ്ഞോപി തഥേവ പടിവചനം അദാസി. അഥ രാജാ പുരിസേ ആണാപേസി, ‘‘അയം രഞ്ഞോ ആണം കോപേതി, ഗച്ഛഥേതസ്സ ആഘാതനഭണ്ഡികായം ഠപേത്വാ, സീസം ഛിന്ദഥാ’’തി. രഹോ ച പന നേസം സഞ്ഞമദാസി – ‘‘ഇമം സന്തജ്ജയമാനാ നേത്വാ സീസമസ്സ ആഘാതനഭണ്ഡികായം ഠപേത്വാ ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ആരോചേഥാ’’തി.

തേ തം ആഘാതനഭണ്ഡികായം നിപജ്ജാപേത്വാ തമസ്സ കുക്കുടം ഹത്ഥേസു ഠപയിംസു. സോ തം ഹദയേ ഠപേത്വാ ‘‘അഹം, താത, മമ ജീവിതം തുയ്ഹം ദേമി, തവ ജീവിതം അഹം ഗണ്ഹാമി, ത്വം നിബ്ഭയോ ഗച്ഛാ’’തി വിസ്സജ്ജേസി. കുക്കുടോ പക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ വടരുക്ഖേ നിലീയി. തസ്സ കുക്കുടസ്സ അഭയദിന്നട്ഠാനം കുക്കുടഗിരി നാമ ജാതം.

രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ അമച്ചപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ സബ്ബാഭരണേഹി അലങ്കരിത്വാ ആഹ – ‘‘താത, മയാ ത്വം ഏതദത്ഥമേവ വീമംസിതോ, മയ്ഹം തിത്തിരമംസം ഖാദിതുകാമസ്സ തീണി സംവച്ഛരാനി അതിക്കന്താനി, സക്ഖിസ്സസി മേ തികോടിപരിസുദ്ധം കത്വാ ഉപട്ഠാപേതു’’ന്തി. ‘‘ഏതം നാമ, ദേവ, മയ്ഹം കമ്മ’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരന്തരേ ഠിതോ ഏകം പുരിസം പാതോവ തയോ തിത്തിരേ ഗഹേത്വാ പവിസന്തം ദിസ്വാ, ദ്വേ കഹാപണേ ദത്വാ തിത്തിരേ ആദായ പരിസോധേത്വാ, ജീരകാദീഹി വാസേത്വാ, അങ്ഗാരേസു സുപക്കേ പചിത്വാ രഞ്ഞോ ഉപട്ഠാപേസി. രാജാ മഹാതലേ സിരീപല്ലങ്കേ നിസിന്നോവ ഏകം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഛിന്ദിത്വാ മുഖേ പക്ഖിപി, താവദേവസ്സ സത്തരസഹരണീസഹസ്സാനി ഫരിത്വാ അട്ഠാസി.

തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സരിത്വാ, ‘‘മാദിസോ നാമ പഥവിസ്സരോ രാജാ തിത്തിരമംസം ഖാദിതുകാമോ തീണി സംവച്ഛരാനി ന ലഭി, അപച്ചമാനോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കുതോ ലഭിസ്സതീ’’തി? മുഖേ പക്ഖിത്തക്ഖണ്ഡം ഭൂമിയം ഛഡ്ഡേസി. അമച്ചപുത്തോ ജണ്ണുകേഹി പതിത്വാ മുഖേന ഗണ്ഹി. രാജാ ‘‘അപേഹി, താത, ജാനാമഹം തവ നിദ്ദോസഭാവം, ഇമിനാ നാമ കാരണേന മയാ ഏതം ഛഡ്ഡിത’’ന്തി കഥേത്വാ, ‘‘സേസകം തഥേവ സങ്ഗോപേത്വാ ഠപേഹീ’’തി ആഹ.

പുനദിവസേ രാജകുലൂപകോ ഥേരോ പിണ്ഡായ പാവിസി. അമച്ചപുത്തോ തം ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ രാജഗേഹം പവേസേസി. അഞ്ഞതരോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോപി ഥേരസ്സ പച്ഛാസമണോ വിയ ഹുത്വാ അനുബന്ധന്തോ പാവിസി. ഥേരോ ‘‘രഞ്ഞാ പക്കോസാപിതഭിക്ഖു ഭവിസ്സതീ’’തി പമജ്ജി. അമച്ചപുത്തോപി ‘‘ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി പമാദം ആപജ്ജി. തേസം നിസീദാപേത്വാ യാഗും അദംസു. യാഗുയാ പീതായ രാജാ തിത്തിരേ ഉപനേസി. ഥേരോ ഏകം ഗണ്ഹി, ഇതരോപി ഏകം ഗണ്ഹി. രാജാ ‘‘അനുഭാഗോ അത്ഥി, അനാപുച്ഛിത്വാ ഖാദിതും ന യുത്ത’’ന്തി മഹാഥേരം ആപുച്ഛി. ഥേരോ ഹത്ഥം പിദഹി, മഹല്ലകത്ഥേരോ സമ്പടിച്ഛി. രാജാ അനത്തമനോ ഹുത്വാ കതഭത്തകിച്ചം ഥേരം പത്തം ആദായ അനുഗച്ഛന്തോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, കുലഗേഹം ആഗച്ഛന്തേഹി ഉഗ്ഗഹിതവത്തം ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ ആഗന്തും വട്ടതീ’’തി. ഥേരോ തസ്മിം ഖണേ അഞ്ഞാസി ‘‘ന ഏസ രഞ്ഞാ പക്കോസാപിതോ’’തി.

പുനദിവസേ ഉപട്ഠാകസാമണേരം ഗഹേത്വാ പാവിസി. രാജാ തദാപി യാഗുയാ പീതായ തിത്തിരേ ഉപനാമേസി. ഥേരോ ഏകം അഗ്ഗഹേസി, സാമണേരോ അങ്ഗുലിം ചാലേത്വാ മജ്ഝേ ഛിന്ദാപേത്വാ ഏകകോട്ഠാസമേവ അഗ്ഗഹേസി. രാജാ തം കോട്ഠാസം മഹാഥേരസ്സ ഉപനാമേസി. മഹാഥേരോ ഹത്ഥം പിദഹി, സാമണേരോപി പിദഹി. രാജാ അവിദൂരേ നിസീദിത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഛിന്ദിത്വാ ഖാദന്തോ ‘‘ഉഗ്ഗഹിതവത്തേ നിസ്സായ ദിയഡ്ഢതിത്തിരേ ഖാദിതും ലഭിമ്ഹാ’’തി ആഹ. തസ്സ മംസേ ഖാദിതമത്തേവ കണ്ണേഹി പുബ്ബോ നിക്ഖമി. തതോ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ സാമണേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘പസന്നോസ്മി, താത, അട്ഠ തേ ധുവഭത്താനി ദേമീ’’തി ആഹ. അഹം, മഹാരാജ, ഉപജ്ഝായസ്സ ദമ്മീതി. അപരാനി അട്ഠ ദേമീതി. താനി അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ദമ്മീതി. അപരാനിപി അട്ഠ ദേമീതി. താനി സമാനുപജ്ഝായാനം ദമ്മീതി. അപരാനിപി അട്ഠ ദേമീതി. താനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദമ്മീതി. അപരാനിപി അട്ഠ ദേമീതി. സാമണേരോ അധിവാസേസി. ഏവം പടിഗ്ഗഹണമത്തം ജാനന്തോ അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ലാഭം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥാവരം കരോതി. ഇദം പടിഗ്ഗഹണപമാണം നാമ. തത്ഥ പരിഭോഗപമാണം പച്ചവേക്ഖണപയോജനം, ‘‘ഇദമത്ഥിയം ഭോജനം ഭുഞ്ജാമീ’’തി പന പച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗസ്സേവ പയോജനത്താ പരിഭോഗപമാണംയേവ നാമ, തം ഇധ അധിപ്പേതം. തേനേവ പടിസങ്ഖാ യോനിസോതിആദിമാഹ, ഇതരമ്പി പന വട്ടതിയേവ.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗിസേയ്യാ, പേതസേയ്യാ, സീഹസേയ്യാ, തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം കാമഭോഗിസേയ്യാ. തേസഞ്ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി.

‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം പേതസേയ്യാ. പേതാ ഹി അപ്പമംസലോഹിതത്താ അട്ഠിസങ്ഘാടജടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സയന്തി.

‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, സീഹോ മിഗരാജാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി അനുപക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സയതീ’’തി അയം സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം, പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി, ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്രസന്തോ പബുജ്ഝതി, സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാദീനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി. സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി, ‘‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി. അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘‘തുയ്ഹം ജാതിയാ ച സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി.

ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന തഥാഗതസേയ്യാതി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ.

പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ, ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ. ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ, ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസുകാ ഹോതി. യഥാ പന ന സങ്ഘംട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസുകാ ഹോതി. തസ്മാ ഏവം സേയ്യം കപ്പേതി.

സതോ സമ്പജാനോതി സതിയാ ചേവ സമ്പജഞ്ഞേന ച സമന്നാഗതോ. കഥം നിദ്ദായന്തോ സതോ സമ്പജാനോ ഹോതീതി? സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അപ്പഹാനേന. അയഞ്ഹി ദിവസഞ്ചേവ സകലയാമഞ്ച ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേത്വാ പഠമയാമാവസാനേ ചങ്കമാ ഓരുയ്ഹ പാദേ ധോവന്തോപി മൂലകമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോവ ധോവതി, തം അവിജഹന്തോവ ദ്വാരം വിവരതി, മഞ്ചേ നിസീദതി, അവിജഹന്തോവ നിദ്ദം ഓക്കമതി. പബുജ്ഝന്തോ പന മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ പബുജ്ഝതി. ഏവം നിദ്ദം ഓക്കമന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ ഹോതി. ഏവം പന ഞാണധാതുകന്തി ന രോചയിംസു.

വുത്തനയേന പനേസ ചിത്തം പരിസോധേത്വാ പഠമയാമാവസാനേ ‘‘ഉപാദിന്നകം സരീരം നിദ്ദായ സമസ്സാസേസ്സാമീ’’തി ചങ്കമാ ഓരുയ്ഹ മൂലകമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോവ പാദേ ധോവതി, ദ്വാരം വിവരതി, മഞ്ചേ പന നിസീദിത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനം പഹായ, ‘‘ഖന്ധാവ ഖന്ധേസു, ധാതുയോവ ധാതൂസു പടിഹഞ്ഞന്തീ’’തി സേനാസനം പച്ചവേക്ഖന്തോ കമേന നിദ്ദം ഓക്കമതി, പബുജ്ഝന്തോ പന മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ പബുജ്ഝതി. ഏവം നിദ്ദം ഓക്കമന്തോപി സതോ സമ്പജാനോ നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തിവങ്ഗികാ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവ കഥിതാ. ഏത്തകേനേവ പന വോസാനം അനാപജ്ജിത്വാ താനേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പാപുണാതീതി. ഏവം യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥേതബ്ബാ.

൩. കുമ്മോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൦. തതിയേ കുമ്മോതി അട്ഠികുമ്മോ. കച്ഛപോതി തസ്സേവ വേവചനം. അനുനദീതീരേതി നദിയാ അനുതീരേ. ഗോചരപസുതോതി ‘‘സചേ കിഞ്ചി ഫലാഫലം ലഭിസ്സാമി, ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗോചരത്ഥായ പസുതോ ഉസ്സുക്കോ തന്നിബന്ധോ. സമോദഹിത്വാതി സമുഗ്ഗേ വിയ പക്ഖിപിത്വാ. സങ്കസായതീതി അച്ഛതി. സമോദഹന്തി സമോദഹന്തോ ഠപേന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ കുമ്മോ അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ സമോദഹന്തോ സിങ്ഗാലസ്സ ഓതാരം ന ദേതി, ന ച നം സിങ്ഗാലോ പസഹതി, ഏവം ഭിക്ഖു അത്തനോ മനോവിതക്കേ സകേ ആരമ്മണകപാലേ സമോദഹന്തോ കിലേസമാരസ്സ ഓതാരം ന ദേതി, ന ച നം മാരോ പസഹതി.

അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ. അഞ്ഞമഹേഠയാനോതി അഞ്ഞം കഞ്ചി പുഗ്ഗലം അവിഹേഠേന്തോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. നൂപവദേയ്യ കഞ്ചീതി അഞ്ഞം കഞ്ചി പുഗ്ഗലം സീലവിപത്തിയാ വാ ആചാരവിപത്തിയാ വാ അത്താനം ഉക്കംസേതുകാമതായ വാ പരം വമ്ഭേതുകാമതായ വാ ന ഉപവദേയ്യ, അഞ്ഞദത്ഥു പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ, ‘‘കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേന, ഭൂതേന വക്ഖാമി, നോ അഭൂതേന, സണ്ഹേന വക്ഖാമി, നോ ഫരുസേന, അത്ഥസംഹിതേന വക്ഖാമി, നോ അനത്ഥസംഹിതേന, മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി, നോ ദോസന്തരോ’’തി ഏവം ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേനേവ ചിത്തേന വിഹരതി.

൪. പഠമദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. ചതുത്ഥേ അദ്ദസാതി ഗങ്ഗാതീരേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ അദ്ദസ. വുയ്ഹമാനന്തി ചതുരസ്സം തച്ഛേത്വാ പബ്ബതന്തരേ ഠപിതം വാതാതപേന സുപരിസുക്ഖം പാവുസ്സകേ മേഘേ വസ്സന്തേ ഉദകേന ഉപ്ലവിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേ പതിതം തേന സോതേന വുയ്ഹമാനം. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ‘‘ഇമിനാ ദാരുക്ഖന്ധേന സദിസം കത്വാ മമ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതം കുലപുത്തം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ധമ്മം ദേസേതുകാമതായ ആമന്തേസി. അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനന്തി ഇദം പന അട്ഠദോസവിമുത്തത്താ സോതപടിപന്നസ്സ ദാരുക്ഖന്ധസ്സ അപരേ സമുദ്ദപത്തിയാ അന്തരായകരേ അട്ഠ ദോസേ ദസ്സേതും ആരഭി.

തത്രസ്സ ഏവം അട്ഠദോസവിമുത്തതാ വേദിതബ്ബാ – ഏകോ ഹി ഗങ്ഗായ നദിയാ അവിദൂരേ പബ്ബതതലേ ജാതോ നാനാവല്ലീഹി പലിവേഠിതോ പണ്ഡുപലാസതം ആപജ്ജിത്വാ ഉപചികാദീഹി ഖജ്ജമാനോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗച്ഛതി, അയം ദാരുക്ഖന്ധോ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ ഗങ്ഗാതീരേ ബഹിമൂലോ അന്തോസാഖോ ഹുത്വാ ജാതോ, അയം കിഞ്ചാപി കാലേന കാലം ഓലമ്ബിനീഹി സാഖാഹി ഉദകം ഫുസതി, ബഹിമൂലത്താ പന ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ജാതോ, ദള്ഹമൂലേന പന സുപ്പതിട്ഠിതോ, ബഹി ചസ്സ ഗതാ വങ്കസാഖാ നാനാവല്ലീഹി ആബദ്ധാ, അയമ്പി ദള്ഹമൂലത്താ ബഹിദ്ധാ വല്ലീഹി ആബദ്ധത്താ ച ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… സോഭിതും ന ലഭതി.

അപരോ പതിതട്ഠാനേയേവ വാലികായ ഓത്ഥടോ പൂതിഭാവം ആപജ്ജതി, അയമ്പി ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ ദ്വിന്നം പാസാണാനം അന്തരേ ജാതത്താ, സുനിഖാതോ വിയ നിച്ചലോ ഠിതോ, ആഗതാഗതം ഉദകം ദ്വിധാ ഫാലേതി, അയം പാസാണന്തരേ സുട്ഠു പതിട്ഠിതത്താ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ അബ്ഭോകാസട്ഠാനേ നഭം പൂരേത്വാ വല്ലീഹി ആബദ്ധോ ഠിതോ. ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരേ അതിക്കമിത്വാ ആഗതേ മഹോഘേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമേതി, അയമ്പി നഭം പൂരേത്വാ ഠിതതായ ചേവ ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമനതായ ച ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോപി മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ദീപകേ ജാതോ മുദുക്ഖന്ധസാഖോ ഓഘേ ആഗതേ അനുസോതം നിപജ്ജിത്വാ, ഉദകേ ഗതേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ, നച്ചന്തോ വിയ തിട്ഠതി. യസ്സത്ഥായ സാഗരോ ഗങ്ഗം ഏവം വിയ വദതി, ‘‘ഭോതി ഗങ്ഗേ ത്വം മയ്ഹം ചന്ദനസാരസലളസാരാദീനി നാനാദാരൂനി ആഹരസി, ദാരുക്ഖന്ധം പന നാഹരസീ’’തി. സുലഭോ ഏസ, ദേവ, പുനവാരേ ജാനിസ്സാമീതി. പുനവാരേ തമ്ബവണ്ണേന ഉദകേന ആലിങ്ഗമാനാ വിയ ആഗച്ഛതി. സോപി തഥേവ അനുസോതം നിപജ്ജിത്വാ, ഉദകേ ഗതേ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ, നച്ചന്തോ വിയ തിട്ഠതി. അയം അത്തനോ മുദുതായ ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ…പേ… ന ലഭതി.

അപരോ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം പതിതോ വാലികായ ഓത്ഥരിതോ അന്തരസേതു വിയ ബഹൂനം പച്ചയോ ജാതോ, ഉഭോസു തീരേസു വേളുനളകരഞ്ജകകുധാദയോ ഉപ്ലവിത്വാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗന്തി. തഥാ നാനാവിധാ ഗച്ഛാ വുയ്ഹമാനാ ഭിന്നമുസലഭിന്നസുപ്പഅഹികുക്കുരഹത്ഥിഅസ്സാദികുണപാനിപി തത്ഥേവ ലഗ്ഗന്തി. മഹാഗങ്ഗാപി നം ആസജ്ജ ഭിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഗച്ഛതി, മച്ഛകച്ഛപകുമ്ഭീലമകരാദയോപി തത്ഥേവ വാസം കപ്പേന്തി. അയമ്പി തിരിയം പതിത്വാ മഹാജനസ്സ പച്ചയത്തകതഭാവേന ഗങ്ഗം ഓതരിത്വാ വങ്കട്ഠാനേസു വിലാസമാനോ സാഗരം പത്വാ മണിവണ്ണേ ഊമിപിട്ഠേ സോഭിതും ന ലഭതി.

ഇതി ഭഗവാ ഇമേഹി അട്ഠഹി ദോസേഹി വിമുത്തത്താ സോതപടിപന്നസ്സ ദാരുക്ഖന്ധസ്സ അപരേ സമുദ്ദപത്തിയാ അന്തരായകരേ അട്ഠ ദോസേ ദസ്സേതും അമും മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഥലേ ഉസ്സീദിസ്സതീതി ഥലം നാഭിരുഹിസ്സതി. ന മനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതീതി ‘‘മഹാ വതായം ദാരുക്ഖന്ധോ’’തി ദിസ്വാ, ഉളുമ്പേന തരമാനാ ഗന്ത്വാ, ഗോപാനസീആദീനം അത്ഥായ മനുസ്സാ ന ഗണ്ഹിസ്സന്തി. ന അമനുസ്സഗ്ഗാഹോ ഗഹേസ്സതീതി ‘‘മഹഗ്ഘോ അയം ചന്ദനസാരോ, വിമാനദ്വാരേ നം ഠപേസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ന അമനുസ്സാ ഗണ്ഹിസ്സന്തി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സദ്ധിം ബാഹിരേഹി അട്ഠഹി ദോസേഹി ഏവം ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – ഗങ്ഗായ അവിദൂരേ പബ്ബതതലേ ജാതോ തത്ഥേവ ഉപചികാദീഹി ഖജ്ജമാനോ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതദാരുക്ഖന്ധോ വിയ ഹി ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദികായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ഹി സാസനസ്സ ദൂരീഭൂതത്താ അരിയമഗ്ഗം ഓരുയ്ഹ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗാതീരേ ബഹിമൂലോ അന്തോസാഖോ ഹുത്വാ ജാതോ വിയ അച്ഛിന്നഗിഹിബന്ധനോ സമണകുടിമ്ബികപുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. അയഞ്ഹി ‘‘ചിത്തം നാമേതം അനിബദ്ധം, ‘സമണോമ്ഹീ’തി വദന്തോവ ഗിഹീ ഹോതി, ‘ഗിഹീമ്ഹീ’തി വദന്തോവ സമണോ ഹോതി. കോ ജാനിസ്സതി, കിം ഭവിസ്സതീ’’തി? മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജന്തോപി ഗിഹിബന്ധനം ന വിസ്സജ്ജേതി. മഹല്ലകപബ്ബജിതാനഞ്ച സമ്പത്തി നാമ നത്ഥി. തസ്സ സചേ ചീവരം പാപുണാതി, അന്തച്ഛിന്നകം വാ ജിണ്ണദുബ്ബണ്ണം വാ പാപുണാതി. സേനാസനമ്പി വിഹാരപച്ചന്തേ പണ്ണസാലാ വാ മണ്ഡപോ വാ പാപുണാതി. പിണ്ഡായ ചരന്തേനാപി പുത്തനത്തകാനം ദാരകാനം പച്ഛതോ ചരിതബ്ബം ഹോതി, പരിയന്തേ നിസീദിതബ്ബം ഹോതി. തേന സോ ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി മുഞ്ചന്തോ, ‘‘അത്ഥി മേ കുലസന്തകം ധനം, കപ്പതി നു ഖോ തം ഖാദന്തേന ജീവിതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഏകം വിനയധരം പുച്ഛതി – ‘‘കിം, ഭന്തേ ആചരിയ, അത്തനോ സന്തകം വിചാരേത്വാ ഖാദിതും കപ്പതി, നോ കപ്പതീ’’തി? ‘‘നത്ഥേത്ഥ ദോസോ, കപ്പതേത’’ന്തി. സോ അത്തനോ ഭജമാനകേ കതിപയേ ദുബ്ബചേ ദുരാചാരേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ, സായന്ഹസമയേ അന്തോഗാമം ഗന്ത്വാ, ഗാമമജ്ഝേ ഠിതോ ഗാമികേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്ഹാകം പയോഗതോ ഉട്ഠിതം ആയം കസ്സ ദേഥാ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പബ്ബജിതാ, മയം കസ്സ ദസ്സാമാതി? കിം പബ്ബജിതാനം അത്തനോ സന്തകം ന വട്ടതീതി? കുദ്ദാല-പിടകം ഗഹേത്വാ, ഖേത്തമരിയാദബന്ധനാദീനി കരോന്തോ നാനാപ്പകാരം പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണഞ്ചേവ ഫലാഫലേ ച സങ്ഗണ്ഹിത്വാ, ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനേസു യം യം ഇച്ഛതി, തം തം പചാപേത്വാ ഖാദന്തോ സമണകുടുമ്ബികോ ഹുത്വാ ജീവതി. കേവലമസ്സ പഞ്ചചൂളകേന ദാരകേന സദ്ധിം പാദപരിചാരികാവ ഏകാ നത്ഥി. അയം പുഗ്ഗലോ കിഞ്ചാപി ഓലമ്ബിനീഹി സാഖാഹി ഉദകം ഫുസമാനോ അന്തോസാഖോ രുക്ഖോ വിയ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണാദീസു ഭിക്ഖൂനം കായസാമഗ്ഗിം ദേതി, ഗിഹിബന്ധനസ്സ പന അച്ഛിന്നതായ ബഹിമൂലത്താ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗായ മജ്ഝേ ജാതോ ബഹിദ്ധാ വല്ലീഹി ആബദ്ധവങ്കസാഖാ വിയ സങ്ഘസന്തകം നിസ്സായ ജീവമാനോ ഭിന്നാജീവപുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകച്ചോ ഗിഹിബന്ധനം പഹായ പബ്ബജന്തോപി സാരുപ്പട്ഠാനേ പബ്ബജ്ജം ന ലഭതി. പബ്ബജ്ജാ ഹി നാമേസാ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസദിസാ. യഥാ മനുസ്സാ യത്ഥ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി, തേസംയേവ കുലാനം ആചാരം സിക്ഖന്തി, ഏവം ഭിക്ഖൂപി യേസം സന്തികേ പബ്ബജന്തി, തേസംയേവ ആചാരം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ ഏകച്ചോ അസാരുപ്പട്ഠാനേ പബ്ബജിത്വാ ഓവാദാനുസാസനീഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹി പരിബാഹിരോ ഹുത്വാ പാതോവ മുണ്ഡഘടം ഗഹേത്വാ ഉദകതിത്ഥം ഗച്ഛതി, ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഭത്തത്ഥായ ഖന്ധേ പത്തം കത്വാ ഭത്തസാലം ഗച്ഛതി, ദുബ്ബചസാമണേരേഹി സദ്ധിം നാനാകീളം കീളതി, ആരാമികദാരകേഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി.

സോ ദഹരഭിക്ഖുകാലേ അത്തനോ അനുരൂപേഹി ദഹരഭിക്ഖൂഹി ചേവ ആരാമികേഹി ച സദ്ധിം സങ്ഘഭോഗം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയം ഖീണാസവേഹി അസുകരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിഗ്ഗഹിതസങ്ഘഭോഗോ, തുമ്ഹേ സങ്ഘസ്സ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ന ദേഥ, ന ഹി തുമ്ഹാകം പവത്തിം സുത്വാ രാജാ വാ രാജമഹാമത്താ വാ അത്തമനാ ഭവിസ്സന്തി, ഏഥ ദാനി ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഥാ’’തി കുദ്ദാല-പിടകാനി ഗാഹാപേത്വാ ഹേട്ഠാ തളാകമാതികാസു കത്തബ്ബകിച്ചാനി കാരാപേത്വാ ബഹും പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണം വിഹാരം പവേസേത്വാ ആരാമികേഹി അത്തനോ ഉപകാരഭാവം സങ്ഘസ്സ ആരോചാപേതി. സങ്ഘോ ‘‘അയം ദഹരോ ബഹൂപകാരോ, ഇമസ്സ സതം വാ ദ്വിസതം വാ ദേഥാ’’തി ദാപേതി. ഇതി സോ ഇതോ ചിതോ ച സങ്ഘസന്തകേനേവ വഡ്ഢന്തോ ബഹിദ്ധാ ഏകവീസതിവിധാഹി അനേസനാഹി ബദ്ധോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

പതിതട്ഠാനേയേവ വാലികായ ഓത്ഥരിത്വാ പൂതിഭാവം ആപാദിതരുക്ഖോ വിയ ആലസിയമഹഗ്ഘസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവരൂപഞ്ഹി പുഗ്ഗലം ആമിസചക്ഖും പച്ചയലോലം വിസ്സട്ഠആചരിയുപജ്ഝായവത്തം ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരവജ്ജിതം സന്ധായ പഞ്ച നീവരണാനി അത്ഥതോ ഏവം വദന്തി – ‘‘ഭോ, കസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി? അഥ ഥിനമിദ്ധം ഉട്ഠായ ഏവമാഹ – ‘‘കിം ന പസ്സഥ? ഏസോ അസുകവിഹാരവാസീ കുസീതപുഗ്ഗലോ അസുകം നാമ ഗാമം ഗന്ത്വാ യാഗുമത്ഥകേ യാഗും, പൂവമത്ഥകേ പൂവം, ഭത്തമത്ഥകേ ഭത്തം അജ്ഝോഹരിത്വാ വിഹാരം ആഗമ്മ വിസ്സട്ഠസബ്ബവത്തോ ഉദ്ദേസാദിവിരഹിതോ മഞ്ചം ഉപഗച്ഛന്തോ മയ്ഹം ഓകാസം കരോതീ’’തി.

തതോ കാമച്ഛന്ദനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘ഭോ, തവ ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, ഇദാനേവ സോ നിദ്ദായിത്വാ കിലേസാനുരഞ്ജിതോവ പബുജ്ഝിത്വാ കാമവിതക്കം വിതക്കേസ്സതീ’’തി. തതോ ബ്യാപാദനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി. ഇദാനേവ നിദ്ദായിത്വാ വുട്ഠിതോ ‘വത്തപടിവത്തം കരോഹീ’തി വുച്ചമാനോ, ‘ഭോ, ഇമേ അത്തനോ കമ്മം അകത്വാ അമ്ഹേസു ബ്യാവടാ’തി നാനപ്പകാരം ഫരുസവചനം വദന്തോ അക്ഖീനി നീഹരിത്വാ വിചരിസ്സതീ’’തി. തതോ ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, കുസീതോ നാമ വാതാഹതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ഉദ്ധതോ ഹോതീ’’തി. അഥ കുകുച്ചനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി, കുസീതോ നാമ കുക്കുച്ചപകതോവ ഹോതി, അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞം കപ്പിയേ ച അകപ്പിയസഞ്ഞം ഉപ്പാദേതീ’’തി. അഥ വിചികിച്ഛാനീവരണം ഉട്ഠായാഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം ഓകാസേ കതേ മയ്ഹം കതോവ ഹോതി. ഏവരൂപോ ഹി അട്ഠസു ഠാനേസു മഹാവിചികിച്ഛം ഉപ്പാദേസീ’’തി. ഏവം ആലസിയമഹഗ്ഘസം പഞ്ച നീവരണാനി ചണ്ഡസുനഖാദയോ വിയ സിങ്ഗച്ഛിന്നം ജരഗ്ഗവം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗണ്ഹന്തി. സോപി അരിയമഗ്ഗസോതം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ദ്വിന്നം പാസാണാനം അന്തരേ നിഖാതമൂലാകാരേന ഠിതരുക്ഖോ വിയ ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാ ഠിതോ ദിട്ഠിഗതികോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ‘‘അരൂപഭവേ രൂപം അത്ഥി, അസഞ്ഞീഭവേ ചിത്തം പവത്തതി, ബഹുചിത്തക്ഖണികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, അനുസയോ ചിത്തവിപ്പയുത്തോ, തേ ച സത്താ സന്ധാവന്തി സംസരന്തീ’’തി വദന്തോ അരിട്ഠോ വിയ കണ്ടകസാമണേരോ വിയ ച വിചരതി. പിസുണവാചോ പന ഹോതി, ഉപജ്ഝായാദയോ സദ്ധിവിഹാരികാദീഹി ഭിന്ദന്തോ വിചരതി. സോപി അരിയമഗ്ഗസോതം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

അബ്ഭോകാസേ നഭം പൂരേത്വാ വല്ലീഹി ആബദ്ധോ ഠിതോ ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരേ അതിക്കമിത്വാ ആഗതേ മഹോഘേ സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമനരുക്ഖോ വിയ മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിത്വാ പച്ചന്തേ വസമാനോ ദുല്ലഭസങ്ഘദസ്സനോ ചേവ ദുല്ലഭധമ്മസ്സവനോ ച പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. ഏകച്ചോ ഹി വുഡ്ഢകാലേ പബ്ബജിതോ കതിപാഹേന ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ പഞ്ചവസ്സകാലേ പാതിമോക്ഖം പഗുണം കത്വാ ദസവസ്സകാലേ വിനയധരത്ഥേരസ്സ സന്തികേ വിനയകഥാകാലേ മരിചം വാ ഹരീതകഖണ്ഡം വാ മുഖേ ഠപേത്വാ ബീജനേന മുഖം പിധായ നിദ്ദായന്തോ നിസീദിത്വാ ലേസകപ്പേന കതവിനയോ നാമ ഹുത്വാ പത്തചീവരം ആദായ പച്ചന്തം ഗച്ഛതി. തത്ര നം മനുസ്സാ സക്കരിത്വാ ഭിക്ഖുദസ്സനസ്സ ദുല്ലഭതായ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥാ’’തി വിഹാരം കാരേത്വാ പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗരുക്ഖേ രോപേത്വാ തത്ഥ വാസേന്തി.

അഥ മഹാവിഹാരസദിസവിഹാരാ ബഹുസ്സുതാ ഭിക്ഖൂ, ‘‘ജനപദേ ചീവരരജനാദീനി കത്വാ ആഗമിസ്സാമാ’’തി തത്ഥ ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ, ഹട്ഠതുട്ഠോ വത്തപടിവത്തം കത്വാ, പുനദിവസേ ആദായ ഭിക്ഖാചാരഗാമം പവിസിത്വാ, ‘‘അസുകോ ഥേരോ സുത്തന്തികോ, അസുകോ അഭിധമ്മികോ, അസുകോ വിനയധരോ, അസുകോ തേപിടകോ, ഏവരൂപേ ഥേരേ കദാ ലഭിസ്സഥ, ധമ്മസവനം കാരേഥാ’’തി വദതി. ഉപാസകാ ‘‘ധമ്മസ്സവനം കാരേസ്സാമാ’’തി വിഹാരമഗ്ഗം സോധേത്വാ, സപ്പിതേലാദീനി ആദായ, മഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മസ്സവനം കാരേസ്സാമ, ധമ്മകഥികാനം വിചാരേഥാ’’തി വത്വാ പുനദിവസേ ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തി.

നേവാസികത്ഥേരോ ആഗന്തുകാനം പത്തചീവരാനി പടിസാമേന്തോ അന്തോഗബ്ഭേയേവ ദിവസഭാഗം വീതിനാമേതി. ദിവാകഥികോ ഉട്ഠിതോ സരഭാണകോ ഘടേന ഉദകം വമേന്തോ വിയ സരഭാണം ഭണിത്വാ ഉട്ഠിതോ, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. രത്തികഥികോ സാഗരം ഖോഭേന്തോ വിയ രത്തിം കഥേത്വാ ഉട്ഠിതോ, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. പച്ചൂസകഥികോ കഥേത്വാ ഉട്ഠാസി, തമ്പി സോ ന ജാനാതി. പാതോവ പന ഉട്ഠായ മുഖം ധോവിത്വാ, ഥേരാനം പത്തചീവരാനി ഉപനാമേത്വാ, ഭിക്ഖാചാരം ഉപഗച്ഛന്തോ മഹാഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ദിവാകഥികോ കതരം ജാതകം നാമ കഥേസി, സരഭാണകോ കതരം സുത്തം നാമ ഭണി, രത്തികഥികോ കതരം ധമ്മകഥം നാമ കഥേസി, പച്ചൂസകഥികോ കതരം ജാതകം നാമ കഥേസി, ഖന്ധാ നാമ കതി, ധാതുയോ നാമ കതി, ആയതനാ നാമ കതീ’’തി. ഏവരൂപോ ഏകം ദ്വേ സംവച്ഛരാനി അതിക്കമിത്വാ ഭിക്ഖുദസ്സനഞ്ചേവ ധമ്മസ്സവനഞ്ച ലഭന്തോപി ഓഘേ ആഗതേ ഉദകേന സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ തേമിതരുക്ഖസദിസോ ഹോതി. സോ ഏവം സങ്ഘദസ്സനതോ ച ധമ്മസ്സവനതോ ച പടിക്കമ്മ ദൂരേ വസന്തോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

മജ്ഝേ ഗങ്ഗായ ദീപകേ ജാതോ മുദുരുക്ഖോ വിയ മധുരസ്സരഭാണകപുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി അഭിഞ്ഞാതാനി അഭിഞ്ഞാതാനി വേസ്സന്തരാദീനി ജാതകാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ദുല്ലഭഭിക്ഖുദസ്സനം പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ, തത്ഥ ധമ്മകഥായ പസാദിതഹദയേന ജനേന ഉപട്ഠിയമാനോ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ കതേ സമ്പന്നപുപ്ഫഫലരുക്ഖേ നന്ദനവനാഭിരാമേ വിഹാരേ വസതി. അഥസ്സ ഭാരഹാരഭിക്ഖൂ തം പവത്തിം സുത്വാ, ‘‘അസുകോ കിര ഏവം ഉപട്ഠാകേസു പടിബദ്ധചിത്തോ വിഹരതി. പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖു പടിബലോ ബുദ്ധവചനം വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും, കമ്മട്ഠാനം വാ മനസികാതും, ആനേത്വാ തേന സദ്ധിം അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാന’’ന്തി തത്ഥ ഗച്ഛന്തി.

സോ തേസം വത്തം കത്വാ സായന്ഹസമയം വിഹാരചാരികം നിക്ഖന്തേഹി തേഹി ‘‘ഇമം, ആവുസോ, ചേതിയം തയാ കാരിത’’ന്തി പുട്ഠോ, ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി വദതി. ‘‘അയം ബോധി, അയം മണ്ഡപോ, ഇദം ഉപോസഥാഗാരം, ഏസാ അഗ്ഗിസാലാ, അയം ചങ്കമോ തയാ കാരിതോ. ഇമേ രുക്ഖേ രോപാപേത്വാ തയാ നന്ദനവനാഭിരാമോ വിഹാരോ കാരിതോ’’തി. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി, വദതി.

സോ സായം ഥേരുപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പുച്ഛതി – ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘ആവുസോ, തം ആദായ ഗന്ത്വാ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, അസുകത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം, അസുകസ്മിം നാമ അരഞ്ഞേ സമഗ്ഗാ സമണധമ്മം കരിസ്സാമാതി ഇമിനാ കാരണേന ആഗതമ്ഹാ’’തി. സാധു, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ നാമ മയ്ഹം അത്ഥായ ആഗതാ, അഹമ്പി ചിരനിവാസേന ഇധ ഉക്കണ്ഠിതോ ഗച്ഛാമി, പത്തചീവരം ഗണ്ഹാമി, ഭന്തേതി. ആവുസോ, സാമണേരദഹരാ മഗ്ഗകിലന്താ, അജ്ജ വസിത്വാ സ്വേ പച്ഛാഭത്തം ഗമിസ്സാമാതി. സാധു, ഭന്തേതി പുനദിവസേ തേഹി സദ്ധിം പിണ്ഡായ പവിസതി. ഗാമവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യോ ബഹൂ ആഗന്തുകേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ യാഗും പായേത്വാ സുഖനിസിന്നകഥം സുത്വാ ഭത്തം അദംസു. ഥേരാ ‘‘ത്വം, ആവുസോ, അനുമോദനം കത്വാ നിക്ഖമ, മയം ഉദകഫാസുകട്ഠാനേ ഭത്തകിച്ചം കരിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖന്താ.

ഗാമവാസിനോ അനുമോദനം സുത്വാ പുച്ഛിംസു, ‘‘കുതോ, ഭന്തേ, ഥേരാ ആഗതാ’’തി? ഏതേ അമ്ഹാകം ആചരിയുപജ്ഝായാ സമാനുപജ്ഝായാ സന്ദിട്ഠാ സമ്ഭത്താതി. കസ്മാ ആഗതാതി? മം ഗഹേത്വാ ഗന്തുകാമതായാതി. തുമ്ഹേ പന ഗന്തുകാമാതി? ആമാവുസോതി. കിം വദേഥ, ഭന്തേ, അമ്ഹേഹി കസ്സ ഉപോസഥാഗാരം കാരിതം, കസ്സ ഭോജനസാലാ, കസ്സ അഗ്ഗിസാലാദയോ കാരിതാ, മയം മങ്ഗലാമങ്ഗലേസു കസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമാതി? മഹാഉപാസികായോപി തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ അസ്സൂനി പവത്തയിംസു. ദഹരോ ‘‘തുമ്ഹേസു ഏവം ദുക്ഖിതേസു അഹം ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമി? ഥേരേ ഉയ്യോജേസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗതോ.

ഥേരാപി കതഭത്തകിച്ചാ പത്തചീവരാനി ഗഹേത്വാ നിസിന്നാ തം ദിസ്വാവ, ‘‘കിം, ആവുസോ, ചിരായസി, ദിവാ ഹോതി, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. ആമ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ സുഖിതാ, അസുകഗേഹസ്സ ഇട്ഠകാമൂലം ഠിതസണ്ഠാനേനേവ ഠിതം, അസുകഗേഹാദീനം ചിത്തകമ്മമൂലാദീനി അത്ഥി, ഗതസ്സാപി മേ ചിത്തവിക്ഖേപോ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേ പുരതോ ഗന്ത്വാ അസുകവിഹാരേ ചീവരധോവനരജനാദീനി കരോഥ, അഹം തത്ഥ സമ്പാപുണിസ്സാമീതി. തേ തസ്സ ഓസക്കിതുകാമതം ഞത്വാ ത്വം പച്ഛാ ആഗച്ഛേയ്യാസീതി പക്കമിംസു.

സോ ഥേരേ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ വിഹാരമേവ ആഗന്ത്വാ ഭോജനസാലാദീനി ഓലോകേന്തോ വിഹാരം രാമണേയ്യകം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സാധു വതമ്ഹി ന ഗതോ. സചേ അഗമിസ്സം, കോചി, ദേവ, ധമ്മകഥികോ ആഗന്ത്വാ, സബ്ബേസം മനം ഭിന്ദിത്വാ, വിഹാരം അത്തനോ നികായസന്തകം കരേയ്യ, അഥ മയാ പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഏതസ്സ പച്ഛതോ ലദ്ധപിണ്ഡം ഭുഞ്ജന്തേന ചരിതബ്ബം ഭവിസ്സതീ’’തി.

സോ അപരേന സമയേന സുണാതി, ‘‘തേ കിര ഭിക്ഖൂ ഗതട്ഠാനേ ഏകനികായദ്വേനികായഏകപിടകദ്വേപിടകാദിവസേന ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അട്ഠകഥാചരിയാ ജാതാ വിനയധരാ ജാതാ സതപരിവാരാപി സഹസ്സപരിവാരാപി ചരന്തി. യേ പനേത്ഥ സമണധമ്മം കാതും ഗതാ, തേ ഘടേന്താ വായമന്താ സോതാപന്നാ ജാതാ, സകദാഗാമിനോ അനാഗാമിനോ അരഹന്തോ ജാതാ, മഹാസക്കാരേന പരിനിബ്ബുതാ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹമ്പി അഗമിസ്സം, മയ്ഹമ്പേസാ സമ്പത്തി അഭവിസ്സ, ഇമം പന ഠാനം മുഞ്ചിതും അസക്കോന്തോ അതിവിയ പരിഹീനമ്ഹീ’’തി. അയം പുഗ്ഗലോ അത്തനോ മുദുതായ തം ഠാനം അമുഞ്ചന്തോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഗങ്ഗായ നദിയാ തിരിയം പതിത്വാ, വാലികായ ഓത്ഥടഭാവേന അന്തരസേതു വിയ ഹുത്വാ, ബഹൂനം പച്ചയോ ജാതരുക്ഖോ വിയ രഥവിനീതമഹാഅരിയവംസചന്ദോപമാദിപടിപദാസു അഞ്ഞതരം പടിപദം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതോ ഓലീനവുത്തികോ പുഗ്ഗലോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി തം പടിപത്തിനിസ്സിതം ധമ്മം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പകതിയാ മഞ്ജുസ്സരോ ചിത്തലപബ്ബതാദിസദിസം മഹന്തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി കരോതി. അഥ നം ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം പത്തം ആഗന്തുകാ ദഹരാ ‘‘ധമ്മം കഥേഹീ’’തി വദന്തി. സോ സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതം ധമ്മം പടിപദം ദീപേത്വാ കഥേതി. അഥസ്സ പംസുകൂലികപിണ്ഡപാതികാദയോ സബ്ബേ ഥേരനവമജ്ഝിമാ ഭിക്ഖൂ ‘‘അഹോ സപ്പുരിസോ’’തി അത്തമനാ ഭവന്തി.

സോ കസ്സചി നിദാനമത്തം, കസ്സചി ഉപഡ്ഢഗാഥം, കസ്സചി ഗാഥം ഉപട്ഠാപേന്തോ അയപട്ടകേന ആബന്ധന്തോ വിയ ദഹരസാമണേരേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹാഥേരേ ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അയം പോരാണകവിഹാരോ അത്ഥി, ഏത്ഥ കോചി തത്രുപ്പാദോ’’തി?, പുച്ഛതി. ഥേരാ – ‘‘കിം വദേസി, ആവുസോ, ചതുവീസതി കരീസസഹസ്സാനി തത്രുപ്പാദോ’’തി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഏവം വദേഥ, ഉദ്ധനേ പന അഗ്ഗിപി ന ജലതീതി. ആവുസോ, മഹാവിഹാരവാസീഹി ലദ്ധാ നാമ ഏവമേവ നസ്സന്തി, ന കോചി സണ്ഠപേതീതി. ഭന്തേ, പോരാണകരാജൂഹി ദിന്നം ഖീണാസവേഹി പടിഗ്ഗഹിതം കസ്മാ ഏതേ നാസേന്തീതി? ആവുസോ, താദിസേന ധമ്മകഥികേന സക്കാ ഭവേയ്യ ലദ്ധുന്തി. ഭന്തേ, മാ ഏവം വദേഥ, അമ്ഹേ പടിപത്തിദീപകധമ്മകഥികാ നാമ, തുമ്ഹേ മം ‘‘സങ്ഘകുടുമ്ബികോ വിഹാരുപട്ഠാകോ’’തി മഞ്ഞമാനാ കാതുകാമാതി. കിം നു ഖോ, ആവുസോ, അകപ്പിയമേതം, തുമ്ഹാദിസേഹി പന കഥിതേ അമ്ഹാകം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി? തേന ഹി, ഭന്തേ, ആരാമികേസു ആഗതേസു അമ്ഹാകം ഭാരം കരോഥ, ഏകം കപ്പിയദ്വാരം കഥേസ്സാമാതി.

സോ പാതോവ ഗന്ത്വാ, സന്നിപാതസാലായം ഠത്വാ, ആരാമികേസു ആഗതേസു ‘‘ഉപാസകാ അസുകഖേത്തേ ഭാഗോ കുഹിം, അസുകഖേത്തേ കഹാപണം കുഹി’’ന്തിആദീനി വത്വാ, അഞ്ഞസ്സ ഖേത്തം ഗഹേത്വാ, അഞ്ഞസ്സ ദേതി. ഏവം അനുക്കമേന തം തം പടിസേധേന്തോ തസ്സ തസ്സ ദേന്തോ തഥാ അകാസി, യഥാ യാഗുഹത്ഥാ പൂവഹത്ഥാ ഭത്തഹത്ഥാ തേലമധുഫാണിതഘതാദിഹത്ഥാ ച അത്തനോവ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി. സകലവിഹാരോ ഏകകോലാഹലോ ഹോതി, പേസലാ ഭിക്ഖൂ നിബ്ബിജ്ജ അപക്കമിംസു.

സോപി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വിസ്സട്ഠകാനം ബഹൂനം ദുബ്ബചപുഗ്ഗലാനം ഉപജ്ഝം ദേന്തോ വിഹാരം പൂരേതി. ആഗന്തുകാ ഭിക്ഖൂ വിഹാരദ്വാരേ ഠത്വാവ ‘‘വിഹാരേ കേ വസന്തീ’’തി, പുച്ഛിത്വാ, ‘‘ഏവരൂപാ നാമ ഭിക്ഖൂ’’തി സുത്വാ ബാഹിരേനേവ പക്കമന്തി. അയം പുഗ്ഗലോ സാസനേ തിരിയം നിപന്നതായ മഹാജനസ്സ പച്ചയഭാവം ഉപഗതോ അരിയമഗ്ഗം ഓതരിത്വാ സമാധികുല്ലേ നിസിന്നോ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും ന സക്കോതി.

ഭഗവന്തം ഏതദവോചാതി ‘‘നിബ്ബാനപബ്ഭാരാ’’തി പദേന ഓസാപിതം ധമ്മദേസനം ഞത്വാ അനുസന്ധികുസലതായ ഏതം ‘‘കിം നു ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച. തഥാഗതോപി ഹി ഇമിസ്സം പരിസതി നിസിന്നോ ‘‘അനുസന്ധികുസലോ ഭിക്ഖു അത്ഥി, സോ മം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി തസ്സേവ ഓകാസകരണത്ഥായ ഇമസ്മിം ഠാനേ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

ഇദാനി ഓരിമം തീരന്തിആദിനാ നയേന വുത്തേസു അജ്ഝത്തികായതനാദീസു ഏവം ഉപഗമനാനുപഗമനാദീനി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘മയ്ഹം ചക്ഖു-പസന്നം, അഹം അപ്പമത്തകമ്പി രൂപാരമ്മണം പടിവിജ്ഝിതും സക്കോമീ’’തി ഏതം നിസ്സായ ചക്ഖും അസ്സാദേന്തോപി തിമിരകവാതാദീഹി ഉപഹതപസാദോ ‘‘അമനാപം മയ്ഹം ചക്ഖു, മഹന്തമ്പി രൂപാരമ്മണം വിഭാവേതും ന സക്കോമീ’’തി ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തോപി ചക്ഖായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി തിണ്ണം ലക്ഖണാനം വസേന വിപസ്സന്തോ പന ന ഉപഗച്ഛതി നാമ. സോതാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

മനായതനേ പന ‘‘മനാപം വത മേ മനോ, കിഞ്ചി വാമതോ അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബം ദക്ഖിണതോവ ഗണ്ഹാതീ’’തി വാ ‘‘മനേന മേ ചിന്തിതചിന്തിതസ്സ അലാഭോ നാമ നത്ഥീ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദേന്തോപി, ‘‘ദുചിന്തിതചിന്തിതസ്സ മേ മനോ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ’’തി ഏവം ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തോപി മനായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. ഇട്ഠേ പന രൂപേ രാഗം, അനിട്ഠേ പടിഘം ഉപ്പാദേന്തോ രൂപായതനം ഉപഗച്ഛതി നാമ. സദ്ദായതനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി മജ്ഝേ സംസീദിത്വാ ഥലം പത്തം ദാരുക്ഖന്ധം സണ്ഹഥൂലവാലികാ പിദഹതി, സോ പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി, ഏവം നന്ദീരാഗേന ആബദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ചതൂസു മഹാഅപായേസു പതിതോ മഹാദുക്ഖേന പിധീയതി, സോ അനേകേഹിപി വസ്സസഹസ്സേഹി പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോതി. തേന വുത്തം ‘‘നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

അസ്മിമാനസ്സേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ഥലേ ആരുള്ഹോ ദാരുക്ഖന്ധോ ഹേട്ഠാ ഗങ്ഗോദകേന ചേവ ഉപരി വസ്സേന ച തേമേന്തോ അനുക്കമേന സേവാലപരിയോനദ്ധോ ‘‘പാസാണോ നു ഖോ ഏസ ഖാണുകോ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, ഏവമേവ അസ്മിമാനേന ഉന്നതോ പുഗ്ഗലോ പംസുകൂലികട്ഠാനേ പംസുകൂലികോ ഹോതി, ധമ്മകഥികട്ഠാനേ ധമ്മകഥികോ, ഭണ്ഡനകാരകട്ഠാനേ ഭണ്ഡനകാരകോ, വേജ്ജട്ഠാനേ വേജ്ജോ, പിസുണട്ഠാനേ പിസുണോ. സോ നാനപ്പകാരം അനേസനം ആപജ്ജന്തോ താഹി താഹി ആപത്തീഹി പലിവേഠിതോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അസ്സ അബ്ഭന്തരേ കിഞ്ചി സീലം, ഉദാഹു നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘അസ്മിമാനസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി.

പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി ആവട്ടേ പതിതദാരുഖന്ധോ അന്തോയേവ പാസാണാദീസു ആഹതസമബ്ഭാഹതോ ഭിജ്ജിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി, ഏവം പഞ്ചകാമഗുണാവട്ടേ പതിതപുഗ്ഗലോ ചതൂസു അപായേസു കമ്മകാരണഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖേഹി ആഹതസമബ്ഭാഹതോ ദീഘരത്തം ചുണ്ണവിചുണ്ണതം ആപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘പഞ്ചന്നേതം കാമഗുണാനം അധിവചന’’ന്തി.

ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. പാപധമ്മോതി ലാമകധമ്മോ. അസുചീതി ന സുചി. സങ്കസ്സരസമാചാരോതി ‘‘ഇമസ്സ മഞ്ഞേ ഇമസ്സ മഞ്ഞേ ഇദം കമ്മ’’ന്തി ഏവം പരേഹി സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരോ. സങ്കായ വാ പരേസം സമാചാരം സരതീതിപി സങ്കസ്സരസമാചാരോ. തസ്സ ഹി ദ്വേ തയോ ജനേ കഥേന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘മമ ദോസം മഞ്ഞേ കഥേന്തീ’’തി തേസം സമാചാരം സങ്കസ്സരതി ധാവതീതി സങ്കസ്സരസമാചാരോ.

സമണപടിഞ്ഞോതി സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ വിഹാരേ സമണാ’’തി ഗണനായ ആരദ്ധായ ‘‘അഹമ്പി സമണോ, അഹമ്പി സമണോ’’തി പടിഞ്ഞം ദേതി, സലാകഗ്ഗഹണാദീനി കരോതി. ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോതി ഉപോസഥപവാരണാദീസു ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞായ താനി കമ്മാനി പവിസതി. അന്തോപൂതീതി വക്കഹദയാദീസു അപൂതികസ്സപി ഗുണാനം പൂതിഭാവേന, അന്തോപൂതി. അവസ്സുതോതി രാഗേന തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി രാഗാദീഹി കിലേസേഹി കചവരജാതോ.

ഏതദവോചാതി ഗോഗണം ഗങ്ഗാതീരാഭിമുഖം കത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ, ‘‘സത്ഥാ ഓരിമതീരാദീനം അനുപഗച്ഛന്താദിവസേന സക്കാ പടിപത്തിം പൂരേതുന്തി വദതി. യദി ഏവം പൂരേതും സക്കാ, അഹം പബ്ബജിത്വാ പൂരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏതം ‘‘അഹം ഖോ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച.

വച്ഛഗിദ്ധിനിയോതി വച്ഛേസു സസ്നേഹാ ഥനേഹി ഖീരം പഗ്ഘരന്തേഹി വച്ഛകസ്നേഹേന സയമേവ ഗമിസ്സന്തീതി. നിയ്യാതേഹേവാതി നിയ്യാതേഹിയേവ. ഗാവീസു ഹി അനിയ്യാതിതാസു ഗോസാമികാ ആഗന്ത്വാ, ‘‘ഏകാ ഗാവീ ന ദിസ്സതി, ഏകോ ഗോണോ, ഏകോ വച്ഛകോ ന ദിസ്സതീ’’തി തുയ്ഹം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ വിചരിസ്സന്തി, ഇതി തേ അഫാസുകം ഭവിസ്സതി. പബ്ബജ്ജാ ച നാമേസാ സഇണസ്സ ന രുഹതി, അണണാ പബ്ബജ്ജാ ച ബുദ്ധാദീഹി സംവണ്ണിതാതി ദസ്സനത്ഥം ഏവമാഹ. നിയ്യാതാതി നിയ്യാതിതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൫. ദുതിയദാരുക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. പഞ്ചമേ കിമിലായന്തി കിമിലാനാമകേ നഗരേ. സംകിലിട്ഠന്തി പടിച്ഛന്നകാലതോ പട്ഠായ അസംകിലിട്ഠാ നാമ ആപത്തി നത്ഥി, ഏവരൂപം സംകിലിട്ഠം ആപത്തിം. ന വുട്ഠാനം പഞ്ഞായതീതി പരിവാസമാനത്തഅബ്ഭാനേഹി വുട്ഠാനം ന ദിസ്സതി.

൬. അവസ്സുതപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൩. ഛട്ഠേ നവം സന്ഥാഗാരന്തി അധുനാ കാരിതം സന്ഥാഗാരം, ഏകാ മഹാസാലാതി അത്ഥോ. ഉയ്യോഗകാലാദീസു ഹി രാജാനോ തത്ഥ ഠത്വാ, ‘‘ഏത്തകാ പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഏത്തകാ പച്ഛാ, ഏത്തകാ ഉഭോഹി പസ്സേഹി, ഏത്തകാ ഹത്ഥീ അഭിരുഹന്തു, ഏത്തകാ അസ്സേ, ഏത്തകാ രഥേസു തിട്ഠന്തൂ’’തി ഏവം സന്ഥം കരോന്തി, മരിയാദം ബന്ധന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം സന്ഥാഗാരന്തി വുച്ചതി. ഉയ്യോഗട്ഠാനതോ ച ആഗന്ത്വാ യാവ ഗേഹേസു അല്ലഗോമയപരിഭണ്ഡാദീനി കാരേന്തി, താവ ദ്വേ തീണി ദിവസാനി തേ രാജാനോ തത്ഥ സന്ഥരന്തീതിപി സന്ഥാഗാരം. തേസം രാജൂനം സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാരം. ഗണരാജാനോ ഹി തേ, തസ്മാ ഉപ്പന്നം കിച്ചം ഏകസ്സ വസേന ന ഛിജ്ജതി, സബ്ബേസം ഛന്ദോപി ലദ്ധും വട്ടതി, തസ്മാ സബ്ബേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അനുസാസന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സഹ അത്ഥാനുസാസനം അഗാരന്തിപി സന്ഥാഗാര’’ന്തി. യസ്മാ പന തേ തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ കസിതും വട്ടതി, ഇമസ്മിം കാലേ വപിതു’’ന്തി ഏവമാദിനാ നയേന ഘരാവാസകിച്ചാനി സമ്മന്തയന്തി, തസ്മാ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഘരാവാസം തത്ഥ സന്ഥരന്തീതിപി, സന്ഥാഗാരം. അചിരകാരിതം ഹോതീതി ഇട്ഠകകമ്മസുധാകമ്മചിത്തകമ്മാദിവസേന സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനം വിയ അധുനാ നിട്ഠാപിതം. സമണേന വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഘരവത്ഥുപരിഗ്ഗഹണകാലേയേവ ദേവതാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ‘‘ദേവേന വാ’’തി അവത്വാ, ‘‘സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി സന്ഥാഗാരം നിട്ഠിതന്തി സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമ നം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ സബ്ബം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം സന്ഥാഗാരം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം. കേന പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠസ്സ പഠമം ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, ദക്ഖിണേയ്യവസേന ദിയ്യമാനേപി സത്ഥുനോവ അനുച്ഛവികം, തസ്മാ സത്ഥാരം പഠമം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ആഗമനം കരിസ്സാമ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം തിയാമരത്തിം അമ്ഹാകം ധമ്മകഥം കഥാപേസ്സാമ, ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തം പച്ഛാ മയം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഉപസങ്കമിംസു.

യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി തംദിവസം കിര സന്ഥാഗാരം കിഞ്ചാപി രാജകുലാനം ദസ്സനത്ഥായ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം ഹോതി സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ അപഞ്ഞത്തം. ബുദ്ധാ ഹി നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ‘‘ഭഗവതോ മനം ജാനിത്വാവ, പഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ, തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, ഇദാനി പന മനം ലഭിത്വാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേന സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു.

സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തം സന്ഥരാപേത്വാ. സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വട്ടതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ജാപേത്വാ, പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ, യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പാപേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണകടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവേ ആദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരഅസ്സത്ഥരസീഹത്ഥരബ്യഗ്ഘത്ഥരചന്ദത്ഥരകസൂരിയത്ഥരകചിത്തത്ഥരകാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരകേഹി സന്ഥരിതബ്ബയുത്തകം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം സന്ഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാതി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, തത്ഥ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം പച്ചത്ഥരിത്വാ ഉഭതോലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകവിചിത്തവിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമപത്തദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കാരേത്വാ, തിംസഹത്ഥമത്തം ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കപീഠഅപസ്സയപീഠമുണ്ഡപീഠാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ പാചീനഭിത്തിം നിസ്സായ അത്തനോ അത്തനോ മഹാപിട്ഠികകോജവേ പഞ്ഞാപേത്വാ മനോരമാനി ഹംസലോമാദിപൂരിതാനി ഉപധാനാനി ഠപാപേസും ‘‘ഏവം അകിലമമാനാ സബ്ബരത്തിം ധമ്മം സുണിസ്സാമാ’’തി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാതി മഹാകുച്ഛികം ഉദകചാടിം പതിട്ഠാപേത്വാ ‘‘ഏവം ഭഗവാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥേ വാ ധോവിസ്സന്തി പാദേ വാ, മുഖം വാ വിക്ഖാലേസ്സന്തീ’’തി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരാപേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠാപേസും. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ’’തി.

തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡദീപികാസു യോനകരൂപകിരാതരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലികാസു ച തേലപ്പദീപം ജാലാപേത്വാതി അത്ഥോ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ സക്യരാജാനോ ന കേവലം സന്ഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ യോജനാവട്ടേ കപിലവത്ഥുസ്മിം നഗരവീഥിയോപി സമ്മജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ ച കദലിയോ ച ഠപാപേതേവാ സകലനഗരം ദീപമാലാദീഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരൂപഗേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരേ കുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന നവം സന്ഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസതിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം രത്തദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തേന്തോ വിയ, സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, വിജ്ജുലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനന്ധന്തോ വിയ, രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ, ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവണ്ണവലാഹകേന പടിച്ഛാദയമാനോ വിയ, കഞ്ചനപബ്ബതമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ, ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുലതായ പരിക്ഖിപന്തോ വിയ ച സചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരം മഹാപഥവിം സഞ്ചാലേത്വാ ഗഹിതം നിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം രത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ, ഗന്ധകുടിദ്വാരതോ നിക്ഖമി കഞ്ചനഗുഹതോ സീഹോ വിയ ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ച. നിക്ഖമിത്വാ പന ഗന്ധകുടിപമുഖേ അട്ഠാസി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖേഹി വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകപിഞ്ജരപത്തപുപ്ഫഫലവിടപേ വിയ ആരാമരുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ പന പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും – അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേഹി പരിവാരിതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ, രത്തപദുമസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാപി നം മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മികാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ ബഹുസ്സുതബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തിരാജാ, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ അസമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന കപിലവത്ഥുഗാമിമഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി പച്ഛിമ-കായതോ, ദക്ഖിണഹത്ഥതോ, വാമഹത്ഥതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവട്ടേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദജാലാ വിയ ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുലതാ വിയ വിധാവിംസു. സബ്ബദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടതോ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാഹി സിഞ്ചമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതസമുട്ഠിതകിംസുകകണികാരപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ വിപ്പഭാസിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമുജ്ജലസരീരം സമുഗ്ഗതതാരകം വിയ ഗഗനതലം, വികസിതമിവ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസചന്ദാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹി സമ്മദേവ പൂരിതാഹി സമതിംസപാരമിതാഹി അലങ്കതം. കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നദാനം രക്ഖിതസീലം കതകല്യാണകമ്മം ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ ഓതരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഠാനം അലഭമാനം സമ്ബാധപത്തം വിയ അഹോസി. നാവാസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകനാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകസകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ ഗങ്ഗാനം ഓഘസ്സ സമ്ഭിജ്ജ മുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസിഭൂതകാലോ വിയ അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓഭാസമാനസ്സാപി ച ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികാസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു, തഥാ പച്ഛതോ, വാമപസ്സേ, ദക്ഖിണപസ്സേ. ജാതിസുമനചമ്പകവനമല്ലികാരത്തുപ്പല-നീലുപ്പല-ബകുലസിന്ദുവാരപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമേഘവിസ്സട്ഠാ ഉദകവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിയിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ചേവ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണപടിസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബാ ദിസാ പൂരയിംസു. ദേവമനുസ്സനാഗസുപണ്ണഗന്ധബ്ബയക്ഖാദീനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേന ഗമനവണ്ണം വത്തും വട്ടതി. തത്രിദം മുഖമത്തം –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

‘‘ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ