൮. കിംസുകോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൫. അട്ഠമേ ദസ്സനന്തി പഠമമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചനം. പഠമമഗ്ഗോ ഹി കിലേസപഹാനകിച്ചം സാധേന്തോ പഠമം നിബ്ബാനം പസ്സതി, തസ്മാ ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. ഗോത്രഭുഞാണം പന കിഞ്ചാപി മഗ്ഗതോ പഠമതരം പസ്സതി, പസ്സിത്വാ പന കത്തബ്ബകിച്ചസ്സ കിലേസപഹാനസ്സ അഭാവേന ന ദസ്സനന്തി വുച്ചതി. അപിച ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ദസ്സനമേവ. കസ്മാ? സോതാപത്തിമഗ്ഗക്ഖണേ ദസ്സനം വിസുജ്ഝതി, ഫലക്ഖണേ വിസുദ്ധം. സകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ വിസുജ്ഝതി, ഫലക്ഖണേ വിസുദ്ധന്തി ഏവം കഥേന്താനം ഭിക്ഖൂനം സുത്വാ സോ ഭിക്ഖു ‘‘അഹമ്പി ദസ്സനം വിസോധേത്വാ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠിതോ ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനം സച്ഛികത്വാ വിഹരിസ്സാമീ’’തി തം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം പുച്ഛി. സോ ഫസ്സായതനകമ്മട്ഠാനികോ ഛന്നം ഫസ്സായതനാനം വസേന രൂപാരൂപധമ്മേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ. ഏത്ഥ ഹി പുരിമാനി പഞ്ച ആയതനാനി രൂപം, മനായതനം അരൂപം. ഇതി സോ അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ കഥേസി.

അസന്തുട്ഠോതി പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാ കഥിതത്താ അസന്തുട്ഠോ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അയം പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാ കഥേസി. സക്കാ നു ഖോ പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാ ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനം പാപുണിതു’’ന്തി? തതോ നം പുച്ഛി – ‘‘ആവുസോ, ത്വംയേവ നു ഖോ ഇദം ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനം ജാനാസി, ഉദാഹു അഞ്ഞേപി ജാനന്താ അത്ഥീ’’തി. അത്ഥാവുസോ, അസുകവിഹാരേ അസുകത്ഥേരോ നാമാതി. സോ തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. ഏതേനുപായേന അഞ്ഞമ്പി അഞ്ഞമ്പീതി.

ഏത്ഥ ച ദുതിയോ പഞ്ചക്ഖന്ധകമ്മട്ഠാനികോ രൂപക്ഖന്ധവസേന രൂപം, സേസക്ഖന്ധവസേന നാമന്തി നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം പത്തോ. തസ്മാ സോപി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ കഥേസി. അയം പന ‘‘ഇമേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമേതി, പഠമേന സപ്പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാവ കഥിതം, ഇമിനാ നിപ്പദേസേസൂ’’തി അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ തഥേവ തം പുച്ഛിത്വാ പക്കാമി.

തതിയോ മഹാഭൂതകമ്മട്ഠാനികോ ചത്താരി മഹാഭൂതാനി സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ച പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, തസ്മാ അയമ്പി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ കഥേസി. അയം പന ‘‘ഇമേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമേതി, പഠമേന സപ്പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാ കഥിതം, ദുതിയേന നിപ്പദേസേസു, തതിയേന അതിസപ്പദേസേസൂ’’തി അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ തഥേവ തം പുച്ഛിത്വാ പക്കാമി.

ചതുത്ഥോ തേഭൂമകകമ്മട്ഠാനികോ. തസ്സ കിര സമപ്പവത്താ ധാതുയോ അഹേസും, കല്ലസരീരം ബലപത്തം, കമ്മട്ഠാനാനിപിസ്സ സബ്ബാനേവ സപ്പായാനി, അതീതാ വാ സങ്ഖാരാ ഹോന്തു അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാ കാമാവചരാ വാ രൂപാവചരാ വാ അരൂപാവചരാ വാ, സബ്ബേപി സപ്പായാവ. അസപ്പായകമ്മട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. കാലേസുപി പുരേഭത്തം വാ ഹോതു പച്ഛാഭത്തം വാ പഠമയാമാദയോ വാ, അസപ്പായോ കാലോ നാമ നത്ഥി. യഥാ നാമ ചാരിഭൂമിം ഓതിണ്ണോ മഹാഹത്ഥീ ഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബം ഹത്ഥേനേവ ലുഞ്ചിത്വാ ഗണ്ഹാതി, പാദേഹി പഹരിത്വാ ഗഹേതബ്ബം പാദേഹി പഹരിത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ സകലേ തേഭൂമകധമ്മേ കലാപഗ്ഗാഹേന ഗഹേത്വാ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പത്തോ, തസ്മാ ഏസോപി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗമേവ കഥേസി. അയം പന ‘‘ഇമേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ന സമേതി. പഠമേന സപ്പദേസസങ്ഖാരേസു ഠത്വാ കഥിതം, ദുതിയേന നിപ്പദേസേസു, പുന തതിയേന സപ്പദേസേസു, ചതുത്ഥേന നിപ്പദേസേസുയേവാ’’തി അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ തം പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ, ഇദം ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനം തുമ്ഹേഹി അത്തനോവ ധമ്മതായ ഞാതം, ഉദാഹു കേനചി വോ അക്ഖാത’’ന്തി? ആവുസോ, മയം കിം ജാനാമ? അത്ഥി പന സദേവകേ ലോകേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തം നിസ്സായേതം അമ്ഹേഹി ഞാതന്തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മയ്ഹം അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേതും ന സക്കോന്തി, അഹം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധമേവ പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

ഭഗവാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘യേഹി തേ പഞ്ഹോ കഥിതോ, തേ ചത്താരോപി ഖീണാസവാ, സുകഥിതം തേഹി, ത്വം പന അത്തനോ അന്ധബാലതായ തം ന സല്ലക്ഖേസീ’’തി ന ഏവം വിഹേസേസി. കാരകഭാവം പനസ്സ ഞത്വാ ‘‘അത്ഥഗവേസകോ ഏസ, ധമ്മദേസനായ ഏവ നം ബുജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി കിംസുകോപമം ആഹരി. തത്ഥ ഭൂതം വത്ഥും കത്വാ ഏവമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ – ഏകസ്മിം കിര മഹാനഗരേ ഏകോ സബ്ബഗന്ഥധരോ ബ്രാഹ്മണവേജ്ജോ പണ്ഡിതോ പടിവസതി. അഥേകോ നഗരസ്സ പാചീനദ്വാരഗാമവാസീ പണ്ഡുരോഗപുരിസോ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. വേജ്ജപണ്ഡിതോ തേന സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ ‘‘കേനത്ഥേന ആഗതോസി ഭദ്രമുഖാ’’തി, പുച്ഛി. രോഗേനമ്ഹി, അയ്യ, ഉപദ്ദുതോ, ഭേസജ്ജം മേ കഥേഹീതി. തേന ഹി, ഭോ, ഗച്ഛ, കിംസുകരുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ, സോസേത്വാ ഝാപേത്വാ, തസ്സ ഖാരോദകം ഗഹേത്വാ ഇമിനാ ചിമിനാ ച ഭേസജ്ജേന യോജേത്വാ, അരിട്ഠം കത്വാ പിവ, തേന തേ ഫാസുകം ഭവിസ്സതീതി. സോ തഥാ കത്വാ നിരോഗോ ബലവാ പാസാദികോ ജാതോ.

അഥഞ്ഞോ ദക്ഖിണദ്വാരഗാമവാസീ പുരിസോ തേനേവ രോഗേന ആതുരോ ‘‘അസുകോ കിര ഭേസജ്ജം കത്വാ അരോഗോ ജാതോ’’തി സുത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കേന തേ, സമ്മ, ഫാസുകം ജാത’’ന്തി. കിംസുകാരിട്ഠേന നാമ, ഗച്ഛ ത്വമ്പി കരോഹീതി. സോപി തഥാ കത്വാ താദിസോവ ജാതോ.

അഥഞ്ഞോ പച്ഛിമദ്വാരഗാമവാസീ…പേ… ഉത്തരദ്വാരഗാമവാസീ പുരിസോ തേനേവ രോഗേന ആതുരോ ‘‘അസുകോ കിര ഭേസജ്ജം കത്വാ അരോഗോ ജാതോ’’തി തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി ‘‘കേന തേ, സമ്മ, ഫാസുകം ജാത’’ന്തി? കിംസുകാരിട്ഠേന നാമ, ഗച്ഛ ത്വമ്പി കരോഹീതി. സോപി തഥാ കത്വാ താദിസോവ ജാതോ.

അഥഞ്ഞോ പച്ചന്തവാസീ അദിട്ഠപുബ്ബകിംസുകോ ഏകോ പുരിസോ തേനേവ രോഗേന ആതുരോ ചിരം താനി താനി ഭേസജ്ജാനി കത്വാ രോഗേ അവൂപസമമാനേ ‘‘അസുകോ കിര നഗരസ്സ പാചീനദ്വാരഗാമവാസീ പുരിസോ ഭേസജ്ജം കത്വാ അരോഗോ ജാതോ’’തി സുത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമഹമ്പി, തേന കതഭേസജ്ജം കരിസ്സാമീ’’തി ദണ്ഡമോലുബ്ഭ അനുപുബ്ബേന തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘കേന തേ, സമ്മ, ഫാസുകം ജാത’’ന്തി പുച്ഛി. കിംസുകാരിട്ഠേന സമ്മാതി. കീദിസോ പന സോ കിംസുകോതി. ഝാപിതഗാമേ ഠിതഝാമഥൂണോ വിയാതി. ഇതി സോ പുരിസോ അത്തനാ ദിട്ഠാകാരേനവ കിംസുകം ആചിക്ഖി. തേന ഹി ദിട്ഠകാലേ കിംസുകോ പതിതപത്തോ ഖാണുകകാലേ ദിട്ഠത്താ താദിസോവ ഹോതി.

സോ പന പുരിസോ സുതമങ്ഗലികത്താ ‘‘അയം ‘ഝാപിതഗാമേ ഝാമഥൂണോ വിയാ’തി ആഹ, അമങ്ഗലമേതം. ഏതസ്മിഞ്ഹി മേ ഭേസജ്ജേ കതേപി രോഗോ ന വൂപസമിസ്സതീ’’തി തസ്സ വേയ്യാകരണേന അസന്തുട്ഠോ തം പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, ത്വഞ്ഞേവ കിംസുകം ജാനാസി, ഉദാഹു അഞ്ഞോപി അത്ഥീ’’തി. അത്ഥി, ഭോ, ദക്ഖിണദ്വാരഗാമേ അസുകോ നാമാതി. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി, സ്വാസ്സ പുപ്ഫിതകാലേ ദിട്ഠത്താ അത്തനോ ദസ്സനാനുരൂപേന ‘‘ലോഹിതകോ കിംസുകോ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അയം പുരിമേന വിരുദ്ധം ആഹ, കാളകോ ലോഹിതകതോ സുവിദൂരദൂരേ’’തി തസ്സപി വേയ്യാകരണേന അസന്തുട്ഠോ ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ, അഞ്ഞോപി കോചി കിംസുകദസ്സാവീ, യേന കിംസുകോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി? പുച്ഛിത്വാ, ‘‘അത്ഥി പച്ഛിമദ്വാരഗാമേ അസുകോ നാമാ’’തി വുത്തേ തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. സ്വാസ്സ ഫലിതകാലേ ദിട്ഠത്താ അത്തനോ ദസ്സനാനുരൂപേന ‘‘ഓചിരകജാതോ ആദിന്നസിപാടികോ’’തി ആഹ. ഫലിതകാലസ്മിഞ്ഹി കിംസുകോ ഓലമ്ബമാനചീരകോ വിയ അധോമുഖം കത്വാ ഗഹിതഅസികോസോ വിയ ച സിരീസരുക്ഖോ വിയ ച ലമ്ബമാനഫലോ ഹോതി. സോ ‘‘അയം പുരിമേഹി വിരുദ്ധം ആഹ, ന സക്കാ ഇമസ്സ വചനം ഗഹേതു’’ന്തി തസ്സപി വേയ്യാകരണേന അസന്തുട്ഠോ ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ, അഞ്ഞോപി കോചി കിംസുകദസ്സാവീ, യേന കിംസുകോ ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി? പുച്ഛിത്വാ, ‘‘അത്ഥി ഉത്തരദ്വാരഗാമേ അസുകോ നാമാ’’തി വുത്തേ തമ്പി ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി. സോ അസ്സ സഞ്ഛന്നപത്തകാലേ ദിട്ഠത്താ അത്തനോ ദസ്സനാനുരൂപേന ‘‘ബഹലപത്തപലാസോ സന്ദച്ഛായോ’’തി ആഹ. സന്ദച്ഛായോ നാമ സംസന്ദിത്വാ ഠിതച്ഛായോ.

സോ ‘‘അയമ്പി പുരിമേഹി വിരുദ്ധം ആഹ, ന സക്കാ ഇമസ്സ വചനം ഗഹേതു’’ന്തി തസ്സപി വേയ്യാകരണേന അസന്തുട്ഠോ തം ആഹ, ‘‘കിം നു ഖോ, ഭോ, തുമ്ഹേ അത്തനോവ ധമ്മതായ കിംസുകം ജാനാഥ, ഉദാഹു കേനചി വോ അക്ഖാതോ’’തി? കിം, ഭോ, മയം ജാനാമ? അത്ഥി പന മഹാനഗരസ്സ മജ്ഝേ അമ്ഹാകം ആചരിയോ വേജ്ജപണ്ഡിതോ, തം നിസ്സായ അമ്ഹേഹി ഞാതന്തി. ‘‘തേന ഹി അഹമ്പി ആചരിയമേവ ഉപസങ്കമിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ തം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. വേജ്ജപണ്ഡിതോ തേന സദ്ധിം സമ്മോദിത്വാ, ‘‘കേനത്ഥേന ആഗതോസി ഭദ്രമുഖാ’’തി പുച്ഛി. രോഗേനമ്ഹി, അയ്യ, ഉപദ്ദുതോ, ഭേസജ്ജം മേ കഥേഥാതി. തേന ഹി, ഭോ, ഗച്ഛ, കിംസുകരുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ സോസേത്വാ ഝാപേത്വാ തസ്സ ഖാരോദകം ഗഹേത്വാ ഇമിനാ ചിമിനാ ച ഭേസജ്ജേന യോജേത്വാ അരിട്ഠം കത്വാ പിവ, ഏതേന തേ ഫാസുകം ഭവിസ്സതീതി. സോ തഥാ കത്വാ നിരോഗോ ബലവാ പാസാദികോ ജാതോ.

തത്ഥ മഹാനഗരം വിയ നിബ്ബാനനഗരം ദട്ഠബ്ബം. വേജ്ജപണ്ഡിതോ വിയ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. വുത്തമ്പി ചേ തം ‘‘ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (മ. നി. ൩.൬൫) ചതൂസു ദ്വാരഗാമേസു ചത്താരോ വേജ്ജന്തേവാസികാ വിയ ചത്താരോ ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്താ ഖീണാസവാ. പച്ചന്തവാസീ പഠമപുരിസോ വിയ പഞ്ഹപുച്ഛകോ ഭിക്ഖു. പച്ചന്തവാസിനോ ചതുന്നം വേജ്ജന്തേവാസികാനം കഥായ അസന്തുട്ഠസ്സ ആചരിയമേവ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛനകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചതുന്നം ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്താനം ഖീണാസവാനം കഥായ അസന്തുട്ഠസ്സ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛനകാലോ.

യഥാ യഥാ അധിമുത്താനന്തി യേന യേനാകാരേന അധിമുത്താനം. ദസ്സനം സുവിസുദ്ധന്തി നിബ്ബാനദസ്സനം സുട്ഠു വിസുദ്ധം. തഥാ തഥാ ഖോ തേഹി സപ്പുരിസേഹി ബ്യാകതന്തി തേന തേനേവാകാരേന തുയ്ഹം തേഹി സപ്പുരിസേഹി കഥിതം. യഥാ ഹി ‘‘കാളകോ കിംസുകോ’’തി കഥേന്തോ ന അഞ്ഞം കഥേസി, അത്തനാ ദിട്ഠനയേന കിംസുകമേവ കഥേസി, ഏവമേവ ഛഫസ്സായതനാനം വസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തഖീണാസവോപി ഇമം പഞ്ഹം കഥേന്തോ ന അഞ്ഞം കഥേസി, അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനമേവ കഥേസി.

യഥാ ച ‘‘ലോഹിതകോ ഓചിരകജാതോ ബഹലപത്തപലാസോ കിംസുകോ’’തി കഥേന്തോപി ന അഞ്ഞം കഥേസി, അത്തനാ ദിട്ഠനയേന കിംസുകമേവ കഥേസി, ഏവമേവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധവസേന ചതുമഹാഭൂതവസേന തേഭൂമകധമ്മവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തഖീണാസവോപി ഇമം പഞ്ഹം കഥേന്തോ ന അഞ്ഞം കഥേസി, അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനമേവ കഥേസി.

തത്ഥ യഥാ കാളകകാലേ കിംസുകദസ്സാവിനോപി തം ദസ്സനം ഭൂതം തച്ഛം ന തേന അഞ്ഞം ദിട്ഠം, കിംസുകോവ ദിട്ഠോ, ഏവമേവ ഛഫസ്സായതനവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തസ്സാപി ഖീണാസവസ്സ ദസ്സനം ഭൂതം തച്ഛം, ന തേന അഞ്ഞം കഥിതം, അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനമേവ കഥിതം. യഥാ ച ലോഹിതകാലേ ഓചിരകജാതകാലേ ബഹലപത്തപലാസകാലേ കിംസുകദസ്സാവിനോപി തം ദസ്സനം ഭൂതം തച്ഛം, ന തേന അഞ്ഞം ദിട്ഠം, കിംസുകോവ ദിട്ഠോ, ഏവമേവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധവസേന ചതുമഹാഭൂതവസേന തേഭൂമകധമ്മവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തസ്സാപി ഖീണാസവസ്സ ദസ്സനം ഭൂതം തച്ഛം, ന തേന അഞ്ഞം കഥിതം, അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന ദസ്സനവിസുദ്ധികം നിബ്ബാനമേവ കഥിതം.

സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖു രഞ്ഞോ പച്ചന്തിമം നഗരന്തി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? സചേ തേന ഭിക്ഖുനാ തം സല്ലക്ഖിതം, അഥസ്സ ധമ്മദേസനത്ഥം ആരദ്ധം. സചേ ന സല്ലക്ഖിതം, അഥസ്സ ഇമിനാ നഗരോപമേന തസ്സേവത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥായ ആവിഭാവനത്ഥായ ആരദ്ധം. തത്ഥ യസ്മാ മജ്ഝിമപദേസേ നഗരസ്സ പാകാരാദീനി ഥിരാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബലാനി വാ, സബ്ബസോ വാ മാ ഹോന്തു, ചോരാസങ്കാ ന ഹോന്തി, തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘പച്ചന്തിമം നഗര’’ന്തി ആഹ. ദള്ഹുദ്ധാപന്തി ഥിരപാകാരം. ദള്ഹപാകാരതോരണന്തി ഥിരപാകാരഞ്ചേവ ഥിരതോരണഞ്ച. തോരണാനി നാമ ഹി പുരിസുബ്ബേധാനി നഗരസ്സ അലങ്കാരത്ഥം കരീയന്തി, ചോരനിവാരണത്ഥാനിപി ഹോന്തിയേവ. അഥ വാ തോരണന്തി പിട്ഠസങ്ഘാടസ്സേതം നാമം, ഥിരപിട്ഠസങ്ഘാടന്തിപി അത്ഥോ. ഛദ്വാരന്തി നഗരദ്വാരം നാമ ഏകമ്പി ഹോതി ദ്വേപി സതമ്പി സഹസ്സമ്പി, ഇധ പന സത്ഥാ ഛദ്വാരികനഗരം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ വിസദഞാണോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതോ.

പുരത്ഥിമായ ദിസായാതിആദിമ്ഹി ഭൂതമത്ഥം കത്വാ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – സമിദ്ധേ കിര മഹാനഗരേ സത്തരതനസമ്പന്നോ രാജാ ചക്കവത്തി രജ്ജം അനുസാസതി, തസ്സേതം പച്ചന്തനഗരം രാജായുത്തവിരഹിതം, അഥ പുരിസാ ആഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം, ദേവ, നഗരേ ആയുത്തകോ നത്ഥി, ദേഹി നോ കിഞ്ചി ആയുത്തക’’ന്തി ആഹംസു. രാജാ ഏകം പുത്തം ദത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഏതം ആദായ തത്ഥ അഭിസിഞ്ചിത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീനി കത്വാ വസഥാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. രാജപുത്തോ പാപമിത്തസംസഗ്ഗേന കതിപാഹേയേവ സുരാസോണ്ഡോ ഹുത്വാ, സബ്ബാനി വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീനി ഹാരേത്വാ, നഗരമജ്ഝേ ധുത്തേഹി പരിവാരിതോ സുരം പിവന്തോ നച്ചഗീതാദിരതിയാ വീതിനാമേതി. അഥ രഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ ആരോചയിംസു.

രാജാ ഏകം പണ്ഡിതം അമച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ കുമാരം ഓവദിത്വാ, വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീനി കാരേത്വാ, പുന അഭിസേകം കത്വാ, ഏഹീ’’തി. ന സക്കാ, ദേവ, കുമാരം ഓവദിതും, ചണ്ഡോ കുമാരോ ഘാതേയ്യാപി മന്തി. അഥേകം ബലസമ്പന്നം യോധം ആണാപേസി – ‘‘ത്വം ഇമിനാ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ സചേ സോ ഓവാദേ ന തിട്ഠതി, സീസമസ്സ ഛിന്ദാഹീ’’തി. ഇതി സോ അമച്ചോ യോധോ ചാതി ഇദം സീഘം ദൂതയുഗം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദോവാരികം പുച്ഛി – ‘‘കഹം, ഭോ, നഗരസ്സ സാമി കുമാരോ’’തി. ഏസ മജ്ഝേസിങ്ഘാടകേ സുരം പിവന്തോ ധുത്തപരിവാരിതോ ഗീതാദിരതിം അനുഭോന്തോ നിസിന്നോതി. അഥ തം ദൂതയുഗം ഗന്ത്വാ അമച്ചോ താവേത്ഥ, ‘‘സാമി, വിനിച്ഛയട്ഠാനാദീനി കിര കാരേത്വാ സാധുകം രജ്ജം അനുസാസാ’’തി ആഹ. കുമാരോ അസുണന്തോ വിയ നിസീദി. അഥ നം യോധോ സീസേ ഗഹേത്വാ, ‘‘സചേ രഞ്ഞോ ആണം കരോസി, കര, നോ ചേ, ഏത്ഥേവ തേ സീസം പാതേസ്സാമീ’’തി ഖഗ്ഗം അബ്ബാഹി. പരിചാരകാ ധുത്താ താവദേവ ദിസാസു പലായിംസു. കുമാരോ ഭീതോ സാസനം സമ്പടിച്ഛി. അഥസ്സ തേ തത്ഥേവ അഭിസേകം കത്വാ സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ ‘‘സമ്മാ രജ്ജം അനുസാസാഹീ’’തി രഞ്ഞാ വുത്തം യഥാഭൂതവചനം നിയ്യാതേത്വാ യഥാഗതമഗ്ഗമേവ പടിപജ്ജിംസു. ഇമമത്ഥം ആവികരോന്തോ ഭഗവാ ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായാ’’തി ആഹ.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – സമിദ്ധമഹാനഗരം വിയ ഹി നിബ്ബാനനഗരം ദട്ഠബ്ബം, സത്തരതനസമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തി വിയ സത്തബോജ്ഝങ്ഗരതനസമന്നാഗതോ ധമ്മരാജാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, പച്ചന്തിമനഗരം വിയ സക്കായനഗരം, തസ്മിം നഗരേ കൂടരാജപുത്തോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കൂടചിത്തുപ്പാദോ, കൂടരാജപുത്തസ്സ ധുത്തേഹി പരിവാരിതകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹി നീവരണേഹി സമങ്ഗികാലോ, ദ്വേ സീഘദൂതാ വിയ സമഥകമ്മട്ഠാനഞ്ച വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനഞ്ച, മഹായോധേന സീസേ ഗഹിതകാലോ വിയ ഉപ്പന്നപഠമജ്ഝാനസമാധിനാ നിച്ചലം കത്വാ ചിത്തഗ്ഗഹിതകാലോ, യോധേന സീസേ ഗഹിതമത്തേ ധുത്താനം ദിസാസു പലായിത്വാ ദൂരീഭാവോ വിയ പഠമജ്ഝാനമ്ഹി ഉപ്പന്നമത്തേ നീവരണാനം ദൂരീഭാവോ, ‘‘കരിസ്സാമി രഞ്ഞോ സാസന’’ന്തി സമ്പടിച്ഛിതമത്തേ വിസ്സട്ഠകാലോ വിയ ഝാനതോ വുട്ഠിതകാലോ, അമച്ചേന രഞ്ഞോ സാസനം ആരോചിതകാലോ വിയ സമാധിനാ ചിത്തം കമ്മനിയം കത്വാ വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനസ്സ വഡ്ഢിതകാലോ, തത്ഥേവസ്സ തേഹി ദ്വീഹി ദൂതേഹി കതാഭിസേകസ്സ സേതച്ഛത്തഉസ്സാപനം വിയ സമഥവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം നിസ്സായ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ വിമുത്തിസേതച്ഛത്തുസ്സാപനം വേദിതബ്ബം.

നഗരന്തി ഖോ ഭിക്ഖു ഇമസ്സേതം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ അധിവചനന്തിആദീസു പന ചാതുമഹാഭൂതികസ്സാതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതോവ. കേവലം പന വിഞ്ഞാണരാജപുത്തസ്സ നിവാസട്ഠാനത്താ ഏത്ഥ കായോ ‘‘നഗര’’ന്തി വുത്തോ, തസ്സേവ ദ്വാരഭൂതത്താ ഛ ആയതനാനി ‘‘ദ്വാരാനീ’’തി, തേസു ദ്വാരേസു നിച്ചം സുപ്പതിട്ഠിതത്താ സതി ‘‘ദോവാരികോ’’തി, കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖന്തേന ധമ്മരാജേന പേസിതത്താ സമഥവിപസ്സനാ ‘‘സീഘം ദൂതയുഗ’’ന്തി. ഏത്ഥ മഹായോധോ വിയ സമഥോ, പണ്ഡിതാമച്ചോ വിയ വിപസ്സനാ വേദിതബ്ബാ.

മജ്ഝേ സിങ്ഘാടകോതി നഗരമജ്ഝേ സിങ്ഘാടകോ. മഹാഭൂതാനന്തി ഹദയവത്ഥുസ്സ നിസ്സയഭൂതാനം മഹാഭൂതാനം. വത്ഥുരൂപസ്സ ഹി പച്ചയദസ്സനത്ഥമേവേതം ചതുമഹാഭൂതഗ്ഗഹണം കതം. നഗരമജ്ഝേ പന സോ രാജകുമാരോ വിയ സരീരമജ്ഝേ ഹദയരൂപസിങ്ഘാടകേ നിസിന്നോ സമഥവിപസ്സനാദൂതേഹി അരഹത്താഭിസേകേന അഭിസിഞ്ചിതബ്ബോ വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണരാജപുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. നിബ്ബാനം പന യഥാഭൂതസഭാവം അകുപ്പം അധികാരീതി കത്വാ യഥാഭൂതം വചനന്തി വുത്തം. അരിയമഗ്ഗോ പന യാദിസോവ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാമഗ്ഗോ, അയമ്പി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതത്താ താദിസോയേവാതി കത്വാ യഥാഗതമഗ്ഗോതി വുത്തോ. ഇദം താവേത്ഥ ധമ്മദേസനത്ഥം ആഭതായ ഉപമായ സംസന്ദനം.

തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടീകരണത്ഥം ആഭതപക്ഖേ പന ഇദം സംസന്ദനം – ഏത്ഥ ഹി ഛദ്വാരൂപമാ ഛഫസ്സായതനവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തം ഖീണാസവം ദസ്സേതും ആഭതാ, നഗരസാമിഉപമാ പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന, സിങ്ഘാടകൂപമാ ചതുമഹാഭൂതവസേന, നഗരൂപമാ തേഭൂമകധമ്മവസേന ദസ്സനവിസുദ്ധിപത്തം ഖീണാസവം ദസ്സേതും ആഭതാ. സങ്ഖേപതോ പനിമസ്മിം സുത്തേ ചതുസച്ചമേവ കഥിതം. സകലേനപി ഹി നഗരസമ്ഭാരേന ദുക്ഖസച്ചമേവ കഥിതം, യഥാഭൂതവചനേന നിരോധസച്ചം, യഥാഗതമഗ്ഗേന മഗ്ഗസച്ചം, ദുക്ഖസ്സ പന പഭാവികാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചം. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ഹപുച്ഛകോ ഭിക്ഖു സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോതി.