൧. ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. ആസീവിസവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഏകചാരികദ്വിചാരികതിചാരികചതുചാരികപഞ്ചചാരികേ സഭാഗവുത്തിനോ കാരകേ യുത്തപയുത്തേ സബ്ബേപി ദുക്ഖലക്ഖണകമ്മട്ഠാനികേ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ യോഗാവചരേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി. ഇദഞ്ഹി സുത്തം പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന വുത്തം. പുഗ്ഗലേസുപി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം ദിസാവാസികാനം ദുക്ഖലക്ഖണകമ്മട്ഠാനികാനം ഉപട്ഠാനവേലായ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാനം വസേന വുത്തം. ഏവം സന്തേപി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീനം ചതുന്നമ്പി പുഗ്ഗലാനം പച്ചയഭൂതമേവേതം. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ പുഗ്ഗലോ ഹി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ മാതികാനിക്ഖേപേനേവ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ മാതികായ വിത്ഥാരഭാജനേന, നേയ്യപുഗ്ഗലോ ഇമമേവ സുത്തം സജ്ഝായന്തോ പരിപുച്ഛന്തോ യോനിസോ മനസികരോന്തോ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തോ ഭജന്തോ പയിരുപാസന്തോ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി. പദപരമസ്സേതം സുത്തം അനാഗതേ വാസനാ ഭവിസ്സതീതി ഏവം സബ്ബേസമ്പി ഉപകാരഭാവം ഞത്വാ ഭഗവാ സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ ആകാസം വിത്ഥാരേന്തോ വിയ ചക്കവാളപബ്ബതം കമ്പേന്തോ വിയ ച മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേതി ഇമം ആസീവിസോപമസുത്തം ആരഭി.

തത്ഥ ചത്താരോ ആസീവിസാതി കട്ഠമുഖോ, പൂതിമുഖോ, അഗ്ഗിമുഖോ, സത്ഥമുഖോതി ഇമേ ചത്താരോ. തേസു കട്ഠമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം സുക്ഖകട്ഠം വിയ ഥദ്ധം ഹോതി, സന്ധിപബ്ബേസു അധിമത്തം അയസൂലസമപ്പിതം വിയ തിട്ഠതി. പൂതിമുഖേന ദട്ഠസ്സ പക്കപൂതിപനസം വിയ വിപുബ്ബകഭാവം ആപജ്ജിത്വാ പഗ്ഘരതി, ചങ്ഗവാരേ പക്ഖിത്തഉദകം വിയ ഹോതി. അഗ്ഗിമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം ഝായിത്വാ ഭസ്മമുട്ഠി വിയ ഥുസമുട്ഠി വിയ ച വിപ്പകിരീയതി. സത്തമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലസരീരം ഭിജ്ജതി, അസനിപാതട്ഠാനം വിയ മഹാനിഖാദനേന ഖതസന്ധിമുഖം വിയ ച ഹോതി. ഏവം വിസവസേന വിഭത്താ ചത്താരോ ആസീവിസാ.

വിസവേഗവികാരേന പനേതേ സോളസ ഹോന്തി. കട്ഠമുഖോ ഹി ദട്ഠവിസോ, ദിട്ഠവിസോ, ഫുട്ഠവിസോ, വാതവിസോതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തേന ഹി ദട്ഠമ്പി ദിട്ഠമ്പി ഫുട്ഠമ്പി തസ്സ വാതേന പഹടമ്പി സരീരം വുത്തപ്പകാരേന ഥദ്ധം ഹോതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോതി. ഏവം വിസവേഗവികാരവസേന സോളസ ഹോന്തി.

പുന പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേന ചതുസട്ഠി ഹോന്തി. കഥം? കട്ഠമുഖേസു താവ ദട്ഠവിസോ ച ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ, ഘോരവിസോ നോ ആഗതവിസോ, ആഗതവിസോ ചേവ ഘോരവിസോ ച, നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ യസ്സ വിസം സമ്പജ്ജലിതതിണുക്കായ അഗ്ഗി വിയ സീഘം അഭിരുഹിത്വാ അക്ഖീനി ഗഹേത്വാ ഖന്ധം ഗഹേത്വാ സീസം ഗഹേത്വാ ഠിതന്തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി മണിസപ്പാദീനം വിസം വിയ, മന്തം പന പരിവത്തേത്വാ കണ്ണവാതം ദത്വാ ദണ്ഡകേന പഹടമത്തേ ഓതരിത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി, അയം ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ നാമ. യസ്സ പന വിസം സണികം അഭിരുഹതി, ആരുള്ഹാരുള്ഹട്ഠാനേ പന അയം സീതഉദകം വിയ ഹോതി ഉദകസപ്പാദീനം വിസം വിയ, ദ്വാദസവസ്സച്ചയേനാപി കണ്ണപിട്ഠിഖന്ധപിട്ഠികാദീസു ഗണ്ഡപിളകാദിവസേന പഞ്ഞായതി, മന്തപരിവത്തനാദീസു ച കയിരമാനാസു സീഘം ന ഓതരതി, അയം ഘോരവിസോ നോ ആഗതവിസോ നാമ. യസ്സ പന വിസം സീഘം അഭിരുഹതി, ന സീഘം ഓതരതി അനേളകസപ്പാദീനം വിസം വിയ, അയം ആഗതവിസോ ചേവ ഘോരവിസോ ച. യസ്സ പന വിസം മന്ദം ഹോതി, ഓതാരിയമാനമ്പി സുഖേനേവ ഓതരതി നീലസപ്പധമ്മനിസപ്പാദീനം വിസം വിയ, അയം നേവാഗതവിസോ ന ഘോരവിസോ നാമ. ഇമിനാ ഉപായേന കട്ഠമുഖേ ദട്ഠവിസാദയോ പൂതിമുഖാദീസു ച ദട്ഠവിസാദയോ വേദിതബ്ബാതി. ഏവം പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേന ചതുസട്ഠി.

തേസു ‘‘അണ്ഡജാ നാഗാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൩൪൨-൩൪൪) യോനിവസേന ഏകേകം ചതുധാ വിഭജിത്വാ ഛപണ്ണാസാധികാനി ദ്വേ സതാനി ഹോന്തി. തേ ജലജാഥലജാതി ദ്വിഗുണിതാ ദ്വാദസാധികാനി പഞ്ചസതാനി ഹോന്തി, തേ കാമരൂപഅകാമരൂപാനം വസേന ദ്വിഗുണിതാ ചതുവീസാധികസഹസ്സസങ്ഖാ ഹോന്തി. പുന ഗതമഗ്ഗസ്സ പടിലോമതോ സംഖിപ്പമാനാ കട്ഠമുഖാദിവസേന ചത്താരോവ ഹോന്തീതി. തേ സന്ധായ ഭഗവാ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആസീവിസാ’’തി ആഹ. കുലവസേന ഹി ഏതേ ഗഹിതാ.

തത്ഥ ആസീവിസാതി ആസിത്തവിസാതിപി ആസീവിസാ, അസിതവിസാതിപി ആസീവിസാ, അസിസദിസവിസാതിപി ആസീവിസാ. ആസിത്തവിസാതി സകലകായേ ആസിഞ്ചിത്വാ വിയ ഠപിതവിസാ, പരസ്സ ച അത്തനോ സരീരേ ച ആസിഞ്ചനവിസാതി അത്ഥോ. അസിതവിസാതി യം യം ഏതേഹി അസിതം ഹോതി പരിഭുത്തം, തം തം വിസമേവ സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ അസിതം വിസം ഹോതി ഏതേസന്തി ആസീവിസാ. അസിസദിസവിസാതി അസിവിയ തിഖിണം പരമമ്മച്ഛേദനസമത്ഥം വിസം ഏതേസന്തി ആസീവിസാതി ഏവമേത്ഥ വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതേജാതി ഉഗ്ഗതതേജാ ബലവതേജാ. ഘോരവിസാതി ദുന്നിമ്മദ്ദനവിസാ.

ഏവം വദേയ്യുന്തി പടിജഗ്ഗാപനത്ഥം ഏവം വദേയ്യും. രാജാനോ ഹി ആസീവിസേ ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘തഥാരൂപേ ചോരേ വാ ഏതേഹി ഡംസാപേത്വാ മാരേസ്സാമ, നഗരൂപരോധകാലേ പരസേനായ വാ തം ഖിപിസ്സാമ, പരബലം നിമ്മദ്ദേതും അസക്കോന്താ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വരസയനം ആരുയ്ഹ ഏതേഹി അത്താനം ഡംസാപേത്വാ സത്തൂനം വസം അനാഗച്ഛന്താ അത്തനോ രുചിയാ മരിസ്സാമാ’’തി ആസീവിസേ ജഗ്ഗാപേന്തി. തേ യം ചോരം സഹസാവ മാരേതും ന ഇച്ഛന്തി, ‘‘ഏവമേതേ ദീഘരത്തം ദുക്ഖപ്പത്തോ ഹുത്വാ മരിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛന്താ തം പുരിസം ഏവം വദന്തി ഇമേ തേ അമ്ഭോ പുരിസ ചത്താരോ ആസീവിസാതി.

തത്ഥ കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ. സംവേസേതബ്ബാതി നിപജ്ജാപേതബ്ബാ. അഞ്ഞതരോ വാ അഞ്ഞതരോ വാതി കട്ഠമുഖാദീസു യോ കോചി. യം തേ അമ്ഭോ പുരിസ കരണീയം, തം കരോഹീതി ഇദം അത്ഥചരകസ്സ വചനം വേദിതബ്ബം. തസ്സ കിര പുരിസസ്സ ഏവം ആസീവിസേ പടിപാദേത്വാ ‘അയം വോ ഉപട്ഠാകോ’തി ചതൂസു പേളാസു ഠപിതാനം ആസീവിസാനം ആരോചേന്തി. അഥേകോ നിക്ഖമിത്വാ ആഗമ്മ തസ്സ പുരിസസ്സ ദക്ഖിണപാദാനുസാരേന അഭിരുഹിത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം മണിബന്ധതോ പട്ഠായ വേഠേത്വാ ദക്ഖിണകണ്ണസോതമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി. അപരോ വാമപാദാനുസാരേന അഭിരുഹിത്വാ തഥേവ വാമഹത്ഥം വേഠേത്വാ വാമകണ്ണസോതമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി, തതിയോ നിക്ഖമിത്വാ അഭിമുഖം അഭിരുഹിത്വാ കുച്ഛിം വേഠേത്വാ ഗലവാടകമൂലേ ഫണം കത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി, ചതുത്ഥോ പിട്ഠിഭാഗേന അഭിരുഹിത്വാ ഗീവം വേഠേത്വാ ഉപരിമുദ്ധനി ഫണം ഠപേത്വാ സുസൂതി കരോന്തോ നിപജ്ജി.

ഏവം ചതൂസു ആസീവിസേസു സരീരട്ഠകേസുയേവ ജാതേസു ഏകോ തസ്സ പുരിസസ്സ അത്ഥചരകപുരിസോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം തേ, ഭോ പുരിസ, ലദ്ധ’’ന്തി, പുച്ഛി. തതോ തേന ‘‘ഇമേ മേ, ഭോ, ഹത്ഥേസു ഹത്ഥകടകം വിയ ബാഹാസു കേയൂരം വിയ കുച്ഛിമ്ഹി കുച്ഛിവേഠനസാടകോ വിയ കണ്ണേസു കണ്ണചൂളികാ വിയ ഗലേ മുത്താവലിയോ വിയ സീസേ സീസപസാധനം വിയ കേചി അലങ്കാരവിസേസാ രഞ്ഞാ ദിന്നാ’’തി വുത്തേ സോ ആഹ – ‘‘ഭോ അന്ധബാല, മാ ഏവം മഞ്ഞിത്ഥ ‘രഞ്ഞാ മേ തുട്ഠേനേതം പസാധനം ദിന്ന’ന്തി. ത്വം രഞ്ഞോ ആഗുചാരീ ചോരോ, ഇമേ ച ചത്താരോ ആസീവിസാ ദുരുപട്ഠാഹാ ദുപ്പടിജഗ്ഗിയാ, ഏകസ്മിം ഉട്ഠാതുകാമേ ഏകോ ന്ഹായിതുകാമോ ഹോതി, ഏകസ്മിം ന്ഹായിതുകാമേ ഏകോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ, ഏകസ്മിം ഭുഞ്ജിതുകാമേ ഏകോ നിപജ്ജിതുകാമോ. തേസു യസ്സേവ ഇച്ഛാ ന പൂരതി, സോ തത്ഥേവ ഡംസിത്വാ മാരേതീ’’തി. അത്ഥി പന, ഭോ, ഏവം സന്തേ കോചി സോത്ഥിമഗ്ഗോതി? ആമ, രാജപുരിസാനം വിക്ഖിത്തഭാവം ഞത്വാ പലായനം സോത്ഥിഭാവോതി വത്വാ ‘‘യം തേ കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി വദേയ്യ.

തം സുത്വാ ഇതരോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണം രാജപുരിസേഹി ച പവിവിത്തം ദിസ്വാ, വാമഹത്ഥേന ദക്ഖിണഹത്ഥം വേഠേത്വാ, ദക്ഖിണകണ്ണചൂളികായ ഫണം ഠപേത്വാ, സയിതാസീവിസസ്സ സരീരം പരിമജ്ജന്തോ വിയ സണികം തം അപനേത്വാ, ഏതേനേവ ഉപായേന സേസേപി അപനേത്വാ തേസം ഭീതോ പലായേയ്യ. അഥ നം തേ ആസീവിസാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം രഞ്ഞാ ഉപട്ഠാകോ ദിന്നോ’’തി അനുബന്ധമാനാ ആഗച്ഛേയ്യും. ഇദം സന്ധായ അഥ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസോ ഭീതോ ചതുന്നം ആസീവിസാനം…പേ… പലായേഥാതി വുത്തം.

തസ്മിം പന പുരിസേ ഏവം ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേത്വാ ഓലോകേത്വാ പലായന്തേ രാജാ ‘‘പലാതോ സോ പുരിസോ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ തം അനുബന്ധിത്വാ ഘാതേതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി വിചിനന്തോ തസ്സേവ പച്ചത്ഥികേ പഞ്ച ജനേ ലഭിത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ നം അനുബന്ധിത്വാ ഘാതേഥാ’’തി പേസേയ്യ. അഥസ്സ അത്ഥചരാ പുരിസാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ആരോചേയ്യും. സോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഭീതോ പലായേഥ. ഇമമത്ഥം സന്ധായ തമേനം ഏവം വദേയ്യുന്തിആദി വുത്തം.

ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോതി ‘‘പഠമം ആസീവിസേഹി അനുബദ്ധോ ഇതോ ചിതോ ച തേ വഞ്ചേന്തോ പലായി, ഇദാനി പഞ്ചഹി പച്ചത്ഥികേഹി അനുബദ്ധോ സുട്ഠുതരം പലായതി, ന സക്കാ സോ ഏവം ഗഹേതും, ഉപലാളനായ പന സക്കാ, തസ്മാ ദഹരകാലതോ പട്ഠായ ഏകതോ ഖാദിത്വാ ച പിവിത്വാ ച സന്ഥവം അന്തരചരം വധകമസ്സ പേസേഥാ’’തി അമച്ചേഹി വുത്തേന രഞ്ഞാ പരിയേസിത്വാ പേസിതോ അന്തരചരോ വധകോ.

സോ പസ്സേയ്യ സുഞ്ഞം ഗാമന്തി നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ പദം ഘായിത്വാ ഘായിത്വാ വേഗേനാഗച്ഛന്തേ ചത്താരോ ആസീവിസേ പഞ്ച വധകേ പച്ചത്ഥികേ ഛട്ഠഞ്ച അന്തരചരം വധകം ‘‘നിവത്ത ഭോ, മാ പലായി, പുത്തദാരേന സദ്ധിം കാമേ പരിഭുഞ്ജന്തോ സുഖം വസിസ്സസീ’’തി വത്വാ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ഭിയ്യോസോമത്തായ യേന വാ തേന വാ പലായന്തോ പച്ചന്തരട്ഠേ അഭിമുഖഗതം ഏകം ഛകുടികം സുഞ്ഞം ഗാമം പസ്സേയ്യ. രിത്തകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യാതി ധനധഞ്ഞമഞ്ചപീഠാദീഹി വിരഹിതത്താ രിത്തകഞ്ഞേവ പവിസേയ്യ. തുച്ഛകം സുഞ്ഞകന്തി ഏതസ്സേവ വേവചനം. പരിമസേയ്യാതി ‘‘സചേ പാനീയം ഭവിസ്സതി, പിവിസ്സാമി, സചേ ഭത്തം ഭവിസ്സതി, ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി ഭാജനം വിവരിത്വാ ഹത്ഥം അന്തോ പവേസേത്വാ പരിമസേയ്യ.

തമേനം ഏവം വദേയ്യുന്തി ഛന്നം ഘരാനം ഏകഘരേപി കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഏകോ സന്ദച്ഛായോ രുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥ വങ്കഫലകം അത്ഥതം ദിസ്വാ, ‘‘ഇധ താവ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ, തത്ഥ നിസിന്നം മന്ദമന്ദേന വാതേന ബീജിയമാനം തത്തകമത്തമ്പി സുഖം സന്തതോ അസ്സാദയമാനം, തമേനം പുരിസം കേചിദേവ അത്ഥചരകാ ബഹി പവത്തിം ഞത്വാ ആഗതാ ഏവം വദേയ്യും. ഇദാനി അമ്ഭോ പുരിസാതി അമ്ഭോ, പുരിസ, ഇദാനി. ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ‘‘യദേവേത്ഥ ലഭിസ്സാമ, തം ഗണ്ഹിസ്സാമ വാ ഘാതേസ്സാമ വാ’’തി ആഗതാ ഛ ഗാമഘാതകചോരാ.

ഉദകണ്ണവന്തി ഗമ്ഭീരം പുഥുലം ഉദകം. ഗമ്ഭീരമ്പി ഹി അപുഥുലം, പുഥുലം വാ അഗമ്ഭീരം, ന അണ്ണവോതി വുച്ചതി, യമ്പന ഗമ്ഭീരഞ്ച പുഥുലഞ്ച, തസ്സേവേതം നാമം. സാസങ്കം സപ്പടിഭയന്തി ചതുന്നം ആസീവിസാനം പഞ്ചന്നം വധകാനം ഛട്ഠസ്സ അന്തരചരസ്സ ഛന്നഞ്ച ഗാമഘാതകചോരാനം വസേന സാസങ്കം സപ്പടിഭയം. ഖേമം അപ്പടിഭയന്തി തേസംയേവ ആസീവിസാദീനം അഭാവേന ഖേമഞ്ച നിബ്ഭയഞ്ച വിചിത്രഉയ്യാനവരം ബഹ്വന്നപാനം ദേവനഗരസദിസം. ന ചസ്സ നാവാ സന്താരണീതി ‘‘ഇമായ നാവായ ഓരിമതീരതോ പരതീരം ഗമിസ്സന്തീ’’തി ഏവം ഠപിതാ ച സന്താരണീ നാവാ ന ഭവേയ്യ. ഉത്തരസേതു വാതി രുക്ഖസേതു-ജങ്ഘസേതു-സകടസേതൂനം അഞ്ഞതരോ ഉത്തരസേതു വാ ന ഭവേയ്യ. തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി ന ഖോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ. കസ്മാ നം ബ്രാഹ്മണോതി ആഹ? ഏത്തകാനം പച്ചത്ഥികാനം ബാഹിതത്താ, ദേസനം വാ വിനിവത്തേന്തോ ഏകം ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം ദസ്സേതുമ്പി ഏവമാഹ.

തസ്മിം പന ഏവം ഉത്തിണ്ണേ ചത്താരോ ആസീവിസാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ മുരുമുരായ ജീവിതം ഖാദിത്വാ ഛഡ്ഡേയ്യാമ’’. പഞ്ച പച്ചത്ഥികാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ പരിവാരേത്വാ അങ്ഗമങ്ഗാനി ഛിന്ദിത്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതാ സതം വാ സഹസ്സം വാ ലഭേയ്യാമ’’. ഛട്ഠോ അന്തരചരോ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി മയാ, അജ്ജ തേ ഫലികവണ്ണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദിത്വാ, സേനാപതിട്ഠാനം ലഭിത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവേയ്യം’’. ഛ ചോരാ ‘‘ന ലദ്ധോ വതാസി അമ്ഹേഹി, അജ്ജ തേ വിവിധാനി കമ്മകാരണാനി കാരേത്വാ ബഹുധനം ആഹരാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ, ഉദകണ്ണവം ഓതരിതും അസക്കോന്താ രഞ്ഞോ ആണായ കോപിതത്താ പരതോ ഗന്തുമ്പി അവിസഹന്താ തത്ഥേവ സുസ്സിത്വാ മരേയ്യും.

ഉപമാ ഖോ മ്യായന്തി ഏത്ഥ ഏവം ആദിതോ പട്ഠായ ഓപമ്മസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം – രാജാ വിയ ഹി കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, രാജാപരാധികപുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ പുഥുജ്ജനോ. ചത്താരോ ആസീവിസാ വിയ ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, രഞ്ഞോ തസ്സ ചത്താരോ ആസീവിസേ പടിച്ഛാപിതകാലോ വിയ കമ്മുനാ പുഥുജ്ജനസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ദിന്നകാലോ. ‘‘ഇമേസം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണേ രാജപുരിസാനഞ്ച വിവിത്തക്ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ യം തേ അമ്ഭോ, പുരിസ, കരണീയം, തം കരോഹീ’’തി വചനേന ‘‘പലായസ്സൂ’’തി വുത്തകാലോ വിയ സത്ഥാരാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ മഹാഭൂതകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ‘‘ഇമേസു ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിബ്ബിന്ദ വിരജ്ജ, ഏവം വട്ടതോ പരിമുച്ചിസ്സസീ’’തി കഥിതകാലോ, തസ്സ പുരിസസ്സ അത്ഥചരകവചനം സുത്വാ ചതുന്നം ആസീവിസാനം പമാദക്ഖണേ രാജപുരിസാനഞ്ച വിവിത്തക്ഖണേ നിക്ഖമിത്വാ യേന വാ തേന വാ പലായനം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ലഭിത്വാ മഹാഭൂതാസീവിസേഹി പരിമുച്ചനത്ഥായ ഞാണപലായനേന പലായനം.

ഇദാനി ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചനം പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുയാതിആദീസു ചതുമഹാഭൂതകഥാ ച പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധകഥാ ച ആയതനകഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച കട്ഠമുഖആസീവിസോ വിയ പഥവീധാതു ദട്ഠബ്ബാ, പൂതിമുഖഅഗ്ഗിമുഖസത്ഥമുഖാ വിയ സേസധാതുയോ. യഥേവ ഹി കട്ഠമുഖേന ദട്ഠസ്സ സകലകായോ ഥദ്ധോ ഹോതി, ഏവം പഥവീധാതുപകോപേനാപി. യഥാ ച പൂതിമുഖാദീഹി ദട്ഠസ്സ പഗ്ഘരതി ചേവ ഝായതി ച ഛിജ്ജതി ച, ഏവം ആപോധാതുതേജോധാതുവായോധാതുപകോപേനാപീതി. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘പത്ഥദ്ധോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ കട്ഠമുഖേന വാ;

പഥവീധാതുപകോപേന, ഹോതി കട്ഠമുഖേവ സോ.

‘‘പൂതികോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ പൂതിമുഖേന വാ;

ആപോധാതുപകോപേന, ഹോതി പൂതിമുഖേവ സോ.

‘‘സന്തത്തോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ അഗ്ഗിമുഖേന വാ;

തേജോധാതുപകോപേന, ഹോതി അഗ്ഗിമുഖേവ സോ.

‘‘സഞ്ഛിന്നോ ഭവതീ കായോ, ദട്ഠോ സത്ഥമുഖേന വാ;

വായോധാതുപകോപേന, ഹോതി സത്ഥമുഖേവ സോ’’തി. –

ഏവം താവേത്ഥ വിസേസതോ സദിസഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അവിസേസതോ പന ആസയതോ വിസവേഗവികാരതോ അനത്ഥഗ്ഗഹണതോ ദുരുപട്ഠാനതോ ദുരാസദതോ അകതഞ്ഞുതതോ അവിസേസകാരിതോ അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി ഇമേഹി കാരണേഹി ഏതേസം ആസീവിസസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ആസയതോതി ആസീവിസാനഞ്ഹി വമ്മികോ ആസയോ, തത്ഥേവ തേ വസന്തി. മഹാഭൂതാനമ്പി കായവമ്മികോ ആസയോ. ആസീവിസാനഞ്ച രുക്ഖസുസിരതിണപണ്ണഗഹനസങ്കാരട്ഠാനാനിപി ആസയോ. ഏതേസുപി ഹി തേ വസന്തി. മഹാഭൂതാനമ്പി കായസുസിരം കായഗഹനം കായസങ്കാരട്ഠാനം ആസയോതി. ഏവം താവ ആസയതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

വിസവേഗവികാരതോതി ആസീവിസാ ഹി കുലവസേന കട്ഠമുഖാദിഭേദതോ ചത്താരോ. തത്ഥ ഏകേകോ വിസവികാരതോ വിഭജ്ജമാനോ ദട്ഠവിസാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. മഹാഭൂതാനിപി പച്ചത്തലക്ഖണവസേന പഥവീആദിഭേദതോ ചത്താരി. ഏത്ഥ ഏകേകം കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ചതുബ്ബിധം ഹോതി. ഏവം വിസവേഗവികാരതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനത്ഥഗ്ഗഹണതോതി ആസീവിസേ ഗണ്ഹന്താ പഞ്ച അനത്ഥേ ഗണ്ഹന്തി – ദുഗ്ഗന്ധം ഗണ്ഹന്തി, അസുചിം ഗണ്ഹന്തി, ബ്യാധിം ഗണ്ഹന്തി, വിസം ഗണ്ഹന്തി, മരണം ഗണ്ഹന്തി. മഹാഭൂതാനിപി ഗണ്ഹന്താ പഞ്ച അനത്ഥേ ഗണ്ഹന്തി – ദുഗ്ഗന്ധം ഗണ്ഹന്തി, അസുചിം ഗണ്ഹന്തി, ബ്യാധിം ഗണ്ഹന്തി, ജരം ഗണ്ഹന്തി, മരണം ഗണ്ഹന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യേകേചി സപ്പം ഗണ്ഹന്തി, മീള്ഹലിത്തം മഹാവിസം;

പഞ്ച ഗണ്ഹന്തുനത്ഥാനി, ലോകേ സപ്പാഭിനന്ദിനോ.

‘‘ദുഗ്ഗന്ധം അസുചിം ബ്യാധിം, വിസം മരണപഞ്ചമം;

അനത്ഥാ ഹോന്തി പഞ്ചേതേ, മീള്ഹലിത്തേ ഭുജങ്ഗമേ.

‘‘ഏവമേവം അകുസലാ, അന്ധബാലപുഥുജ്ജനാ;

പഞ്ച ഗണ്ഹന്തുനത്ഥാനി, ഭവേ ജാതാഭിനന്ദിനോ.

‘‘ദുഗ്ഗന്ധം അസുചിം ബ്യാധിം, ജരം മരണപഞ്ചമം;

അനത്ഥാ ഹോന്തി പഞ്ചേതേ, മീള്ഹലിത്തേവ പന്നഗേ’’തി. –

ഏവം അനത്ഥഗ്ഗഹണതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ദുരുപട്ഠാനതോതി തേ ആസീവിസാ ദുരുപട്ഠാനാ, ഏകസ്മിം ഉട്ഠാതുകാമേ ഏകോ ന്ഹായിതുകാമോ ഹോതി, തസ്മിം ന്ഹായിതുകാമേ അപരോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ, തസ്മിം ഭുഞ്ജിതുകാമേ അഞ്ഞോ നിപജ്ജിതുകാമോ ഹോതി. തേസു യസ്സ യസ്സേവ അജ്ഝാസയോ ന പൂരതി, സോ തത്ഥേവ ഡംസിത്വാ മാരേതി. ഇമേഹി പന ആസീവിസേഹി ഭൂതാനേവ ദുരുപട്ഠാനതരാനി. പഥവീധാതുയാ ഹി ഭേസജ്ജേ കയിരമാനേ ആപോധാതു കുപ്പതി, തസ്സേവ ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സ തേജോധാതൂതി ഏവം ഏകിസ്സാ ഭേസജ്ജേ കയിരമാനേ അപരാ കുപ്പന്തീതി. ഏവം ദുരുപട്ഠാനതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ദുരാസദതോതി ദുരാസദാ ഹി ആസീവിസാ, ഗേഹസ്സ പുരിമഭാഗേ ആസീവിസം ദിസ്വാ പച്ഛിമഭാഗേന പലായന്തി, പച്ഛിമഭാഗേ ദിസ്വാ പുരിമഭാഗേന, ഗേഹമജ്ഝേ ദിസ്വാ ഗബ്ഭം പവിസന്തി, ഗബ്ഭേ ദിസ്വാ മഞ്ചപീഠം അഭിരുഹന്തി. മഹാഭൂതാനി തതോപി ദുരാസദതരാനി. തഥാരൂപേന ഹി കുട്ഠരോഗേന ഫുട്ഠസ്സ കണ്ണനാസാദീനി ഛിന്ദിത്വാ പതന്തി, സരീരം സമ്ഫുടതി നീലമക്ഖികാ പരിവാരേന്തി, സരീരഗന്ധോ ദൂരതോവ ഉബ്ബാഹതി. തം പുരിസം അക്കോസമാനമ്പി പരിദേവമാനമ്പി നേവ രോസവസേന, ന കാരുഞ്ഞേന, ഉപസങ്കമിതും സക്കോന്തി, നാസികം പിദഹിത്വാ ഖേളം പാതേന്താ ദൂരതോവ നം വിവജ്ജേന്തി. ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഭഗന്ദരകുച്ഛിരോഗവാതരോഗാദീനം ബീഭച്ഛജേഗുച്ഛഭാവകരാനഞ്ച രോഗാനം വസേന അയമേവത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോതി. ഏവം ദുരാസദതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അകതഞ്ഞുതതോതി ആസീവിസാ ഹി അകതഞ്ഞുനോ ഹോന്തി, ന്ഹാപിയമാനാപി ഭോജിയമാനാപി ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനാപി പേളായം പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിയമാനാപി ഓതാരമേവ ഗവേസന്തി. യത്ഥ ഓതാരം ലഭന്തി, തത്ഥേവ നം ഡംസിത്വാ മാരേന്തി. ആസീവിസേഹിപി മഹാഭൂതാനേവ അകതഞ്ഞുതരാനി. ഏതേസഞ്ഹി കതം നാമ നത്ഥി, സീതേന വാ ഉണ്ഹേന വാ നിമ്മലേന ജലേന ന്ഹാപിയമാനാനിപി ഗന്ധമാലാദീഹി സക്കരിയമാനാനിപി മുദുവത്ഥമുദുസയനമുദുയാനാദീഹി പരിഹരിയമാനാനിപി, വരഭോജനം ഭോജിയമാനാനിപി, വരപാനം പായാപിയമാനാനിപി ഓതാരമേവ ഗവേസന്തി. യത്ഥ ഓതാരം ലഭന്തി, തത്ഥേവ കുപ്പിത്വാ അനയബ്യസനം പാപേന്തീതി. ഏവം അകതഞ്ഞുതതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അവിസേസകാരിതോതി ആസീവിസാ ഹി ‘‘അയം ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ’’തി വിസേസം ന കരോന്തി, സമ്പത്തസമ്പത്തമേവ ഡംസിത്വാ മാരേന്തി. മഹാഭൂതാനിപി ‘‘അയം ഖത്തിയോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ വേസ്സോ വാ സുദ്ദോ വാ ഗഹട്ഠോ വാ പബ്ബജിതോ വാ ദേവോ വാ മനുസ്സോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ നിഗ്ഗുണോ വാ സഗുണോ വാ’’തി വിസേസം ന കരോന്തി. യദി ഹി നേസം ‘‘അയം ഗുണവാ’’തി ലജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേ തഥാഗതേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യും. അഥാപി നേസം ‘‘അയം മഹാപഞ്ഞോ അയം മഹിദ്ധികോ അയം ധുതവാദോ’’തിആദിനാ നയേന ലജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരാദീസു ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യും. അഥാപി നേസം ‘‘അയം നിഗ്ഗുണോ ദാരുണോ ഥദ്ധോ’’തി ഭയം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സദേവകേ ലോകേ നിഗ്ഗുണഥദ്ധദാരുണാനം അഗ്ഗസ്സ ദേവദത്തസ്സ ഛന്നം വാ സത്ഥാരാനം ഭായേയ്യും, ന ച ലജ്ജന്തി ന ച ഭായന്തി, കുപ്പിത്വാ യംകിഞ്ചി അനയബ്യസനം ആപാദേന്തിയേവ. ഏവം അവിസേസകാരിതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി ആസീവിസേ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകാനഞ്ഹി ദോസൂപദ്ദവാനം പമാണം നത്ഥി. തഥാ ഹേതേ ഡംസിത്വാ കാണമ്പി കരോന്തി ഖുജ്ജമ്പി പീഠസപ്പിമ്പി ഏകപക്ഖലമ്പീതി ഏവം അപരിമാണം വിപ്പകാരം ദസ്സേന്തി. ഭൂതാനിപി കുപ്പിതാനി ന കാണാദിഭാവേസു ന കിഞ്ചി വിപ്പകാരം ന കരോന്തി, അപ്പമാണോ ഏതേസം ദോസൂപദ്ദവോതി. ഏവം അനന്തദോസൂപദ്ദവതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇദാനേത്ഥ ചതുമഹാഭൂതവസേന യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ചതുധാതുവവത്ഥാനനിദ്ദേസേ കഥിതമേവ.

പഞ്ച വധകാ പച്ചത്ഥികാതി ഖോ ഭിക്ഖവേ പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ആകാരേഹി ഖന്ധാനം വധകപച്ചത്ഥികസദിസതാ വേദിതബ്ബാ. ഖന്ധാ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച വധേന്തി, തേസു ച സന്തേസു വധോ നാമ പഞ്ഞായതി. കഥം? രൂപം താവ രൂപമ്പി വധേതി അരൂപമ്പി, തഥാ അരൂപം അരൂപമ്പി വധേതി രൂപമ്പി. കഥം? അയഞ്ഹി പഥവീധാതു ഭിജ്ജമാനാ ഇതരാ തിസ്സോ ധാതുയോ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി, ആപോധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ, ഏവം താവ രൂപം രൂപമേവ വധേതി. രൂപക്ഖന്ധോ പന ഭിജ്ജമാനോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി, ഏവം രൂപം അരൂപമ്പി വധേതി. വേദനാക്ഖന്ധോപി ഭിജ്ജമാനോ സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി. സഞ്ഞാക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അരൂപം അരൂപമേവ വധേതി. ചുതിക്ഖണേ പന ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ ഭിജ്ജമാനാ വത്ഥുരൂപമ്പി ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജന്തി, ഏവം അരൂപം രൂപമ്പി വധേതി. ഏവം താവ അഞ്ഞമഞ്ഞം വധേന്തീതി വധകാ. യത്ഥ പന ഖന്ധാ അത്ഥി, തത്ഥ ഛേദനഭേദനവധബന്ധനാദയോ ഹോന്തി, ന അഞ്ഞത്ഥാതി. ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു വധോ പഞ്ഞായതീതിപി വധകാ.

ഇദാനി പഞ്ചക്ഖന്ധേ രൂപാരൂപവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ, രൂപവസേന വാ നാമവസേന വാ രൂപപരിഗ്ഗഹം ആദിം കത്വാ, യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം സിയാ തമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതമേവ.

ഛട്ഠോ അന്തരചരോ വധകോ ഉക്ഖിത്താസികോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നന്ദീരാഗസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി നന്ദീരാഗസ്സ ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസതാ വേദിതബ്ബാ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ ച യോനിസമ്പടിപാദനതോ ച. കഥം? ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹി ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ തം ആരമ്മണം നിസ്സായ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജതി, ഏത്താവതാ പഞ്ഞാസീസം പതിതം നാമ ഹോതി, സോതദ്വാരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം താവ പഞ്ഞാസിരപാതനതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ. നന്ദീരാഗോ പനേസ അണ്ഡജാദിഭേദാ ചതസ്സോ യോനിയോ ഉപനേതി. തസ്സ യോനിഉപഗമനമൂലകാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാനി ച ആഗതാനേവ ഹോന്തീതി ഏവം യോനിസമ്പടിപാദനതോപിസ്സ ഉക്ഖിത്താസികവധകസദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

ഇതി നന്ദീരാഗവസേനാപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം കഥിതമേവ ഹോതി. കഥം? അയഞ്ഹി നന്ദീരാഗോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി വവത്ഥപേത്വാ തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേസം വത്ഥാരമ്മണം രൂപക്ഖന്ധോതി, ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധേ വവത്ഥപേതി. ഇദാനി തേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ നാമരൂപവസേന വവത്ഥപേത്വാ, തേസം പച്ചയപരിയേസനതോ പട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ, അനുപുബ്ബേന ഏകോ അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഏവം നന്ദീരാഗവസേന കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഛന്നം അജ്ഝത്തികായതനാനം സുഞ്ഞഗാമേന സദിസതാ പാളിയംയേവ ആഗതാ. അയം പനേത്ഥ കമ്മട്ഠാനനയോ – യഥാ ച തേ ഛ ചോരാ ഛകുടികം സുഞ്ഞം ഗാമം പവിസിത്വാ അപരാപരം വിചരന്താ കിഞ്ചി അലഭിത്വാ ഗാമേന അനത്ഥികാ ഹോന്തി, ഏവമേവം ഭിക്ഖു ഛസു അജ്ഝത്തികായതനേസു അഭിനിവിസിത്വാ വിചിനന്തോ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ‘‘മമ’’ന്തി വാ ഗഹേതബ്ബം കിഞ്ചി അദിസ്വാ തേഹി അനത്ഥികോ ഹോതി. സോ ‘‘വിപസ്സനം പട്ഠപേസ്സാമീ’’തി ഉപാദാരൂപകമ്മട്ഠാനവസേന ചക്ഖുപസാദാദയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ’’തി വവത്ഥപേതി, മനായതനം ‘‘അരൂപക്ഖന്ധോ’’തി. ഇതി സബ്ബാനിപേതാനി നാമഞ്ചേവ രൂപഞ്ചാതി നാമരൂപവസേന വവത്ഥപേത്വാ, തേസം പച്ചയം പരിയേസിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ, സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനുപുബ്ബേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഇദം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഇദാനി ബാഹിരാനം ഗാമഘാതകചോരേഹി സദിസതം ദസ്സേന്തോ ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ മനാപാമനാപേസൂതി കരണത്ഥേ ഭുമ്മം, മനാപാമനാപേഹീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ചോരേസു ഗാമം ഹനന്തേസു പഞ്ച കിച്ചാനി വത്തന്തി – ചോരാ താവ ഗാമം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ അഗ്ഗിം ദത്വാ കടകടസദ്ദം ഉട്ഠാപേന്തി, തതോ മനുസ്സാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ബഹി നിക്ഖമന്തി. തതോ തേഹി സദ്ധിം ഭണ്ഡകസ്സ കാരണാ ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തി. കേചി പനേത്ഥ പഹാരം പാപുണന്തി, കേചി പഹാരട്ഠാനേ പതന്തി, അവസേസേ പന അരോഗജനേ ബന്ധിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം നേത്വാ രജ്ജുബന്ധനാദീഹി ബന്ധിത്വാ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജന്തി.

തത്ഥ ഗാമഘാതകചോരാനം ഗാമം പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിദാനം വിയ ഛസു ദ്വാരേസു ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ കിലേസപരിളാഹുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ, ഹത്ഥസാരം ആദായ ബഹി നിക്ഖമനം വിയ. തങ്ഖണേ കുസലധമ്മം പഹായ അകുസലസമങ്ഗിതാ, ഭണ്ഡകസ്സ കാരണാ ഹത്ഥപരാമസനാപജ്ജനം വിയ ദുക്കടദുബ്ഭാസിതപാചിത്തിയഥുല്ലച്ചയാനം ആപജ്ജനകാലോ, പഹാരലദ്ധകാലോ വിയ സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജനകാലോ, പഹാരം ലദ്ധാ പന പഹാരട്ഠാനേ പതിതകാലോ വിയ പാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ അസ്സമണകാലോ, അവസേസജനസ്സ ബന്ധിത്വാ വസനട്ഠാനം നേത്വാ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജനകാലോ വിയ തമേവ ആരമ്മണം നിസ്സായ സബ്ബേസം പസ്സന്താനംയേവ ചൂളസീലമജ്ഝിമസീലമഹാസീലാനി ഭിന്ദിത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവം ആപജ്ജനകാലോ. തത്രസ്സ പുത്തദാരം പോസേന്തസ്സ സന്ദിട്ഠികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ, കാലം കത്വാ അപായേ നിബ്ബത്തസ്സ സമ്പരായികോ.

ഇമാനിപി ബാഹിരായതനാനി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ കഥിതാനി. ഏത്ഥ ഹി രൂപാദീനി ചത്താരി ഉപാദാരൂപാനി, ഫോട്ഠബ്ബായതനം തിസ്സോ ധാതുയോ, ധമ്മായതനേ ആപോധാതുയാ സദ്ധിം താ ചതസ്സോതി ഇമാനി ചത്താരി ഭൂതാനി, തേസം പരിച്ഛേദവസേന ആകാസധാതു, ലഹുതാദിവസേന ലഹുതാദയോതി ഏവമിദം സബ്ബമ്പി ഭൂതുപാദായരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, തദാരമ്മണാ വേദനാദയോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ. തത്ഥ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നാമ’’ന്തി. നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ പുരിമനയേനേവ പടിപജ്ജന്തസ്സ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഓഘാനന്തി ഏത്ഥ ദുരുത്തരണട്ഠോ ഓഘട്ഠോ. ഏതേ ഹി ‘‘സീലസംവരം പൂരേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സാമീ’’തി അജ്ഝാസയം സമുട്ഠാപേത്വാ കല്യാണമിത്തേ നിസ്സായ സമ്മാ വായമന്തേന തരിതബ്ബാ, യേന വാ തേന വാ ദുരുത്തരാ. ഇമിനാ ദുരുത്തരണട്ഠേന ഓഘാതി വുച്ചന്തി. തേപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേന കഥിതാ. ചത്താരോപി ഹി ഏതേ ഏകോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വാതി. സേസം നന്ദീരാഗേ വുത്തനയേനേവ യോജേത്വാ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

സക്കായസ്സേതം അധിവചനന്തി, സക്കായോപി ഹി ആസീവിസാദീഹി ഉദകണ്ണവസ്സ ഓരിമതീരം വിയ ചതുമഹാഭൂതാദീഹി സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ, സോപി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ കഥിതോ. സക്കായോ ഹി തേഭൂമകപഞ്ചക്ഖന്ധാ, തേ ച സമാസതോ നാമരൂപമേവാതി. ഏവമേത്ഥ നാമരൂപവവത്ഥാനം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം വിത്ഥാരേതബ്ബന്തി.

നിബ്ബാനസ്സേതം അധിവചനന്തി നിബ്ബാനഞ്ഹി ഉദകണ്ണവസ്സ പാരിമതീരം വിയ ചതുമഹാഭൂതാദീഹി ഖേമം അപ്പടിഭയം. വീരിയാരമ്ഭസ്സേതം അധിവചനന്തി ഏത്ഥ ചിത്തകിരിയദസ്സനത്ഥം ഹേട്ഠാ വുത്തവായാമമേവ വീരിയന്തി ഗണ്ഹിത്വാ ദസ്സേതി. തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോതി തരിത്വാ പാരം ഗതോ.

തത്ഥ യഥാ സാസങ്കഓരിമതീരേ ഠിതേന ഉദകണ്ണവം തരിതുകാമേന കതിപാഹം വസിത്വാ സണികം നാവം സജ്ജേത്വാ ഉദകകീളം കീളന്തേന വിയ ന നാവാ അഭിരുഹിതബ്ബാ. ഏവം കരോന്തോ ഹി അനാരുള്ഹോവ ബ്യസനം പാപുണാതി. ഏവമേവ കിലേസണ്ണവം തരിതുകാമേന ‘‘തരുണോ താവമ്ഹി, മഹല്ലകകാലേ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിസ്സാമീ’’തി പപഞ്ചോ ന കാതബ്ബോ. ഏവം കരോന്തോ ഹി മഹല്ലകകാലം അപത്വാപി വിനാസം പാപുണാതി, പത്വാപി കാതും ന സക്കോതി. ഭദ്ദേകരത്താദീനി പന അനുസ്സരിത്വാ വേഗേനേവ അയം അരിയമഗ്ഗകുല്ലോ ബന്ധിതബ്ബോ.

യഥാ ച കുല്ലം ബന്ധന്തസ്സ ഹത്ഥപാദപാരിപൂരി ഇച്ഛിതബ്ബാ. കുണ്ഠപാദോ ഹി ഖഞ്ജപാദോ വാ പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, ഫണഹത്ഥകാദയോ തിണപണ്ണാദീനി ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. ഏവമിമമ്പി അരിയമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധന്തസ്സ സീലപാദാനഞ്ചേവ സദ്ധാഹത്ഥസ്സ ച പാരിപൂരി ഇച്ഛിതബ്ബാ. ന ഹി ദുസ്സീലോ അസ്സദ്ധോ സാസനേ അപ്പതിട്ഠിതോ പടിപത്തിം അസ്സദ്ദഹന്തോ അരിയമഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിതും സക്കോതി. യഥാ ച പരിപുണ്ണഹത്ഥപാദോപി ദുബ്ബലോ ബ്യാധിപീളിതോ കുല്ലം ബന്ധിതും ന സക്കോതി, ഥാമസമ്പന്നോവ സക്കോതി, ഏവം സീലവാ സദ്ധോപി അലസോ കുസീതോ ഇമം മഗ്ഗകുല്ലം ബന്ധിതും ന സക്കോതി, ആരദ്ധവീരിയോവ സക്കോതീതി ഇമം ബന്ധിതുകാമേന ആരദ്ധവീരിയേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ സോ പുരിസോ കുല്ലം ബന്ധിത്വാ തീരേ ഠത്വാ യോജനവിത്ഥാരം ഉദകണ്ണവം ‘‘അയം മയാ പച്ചത്തപുരിസകാരം നിസ്സായ നിത്ഥരിതബ്ബോ’’തി മാനസം ബന്ധതി, ഏവം യോഗിനാപി ചങ്കമാ ഓരുയ്ഹ ‘‘അജ്ജ മയാ ചതുമഗ്ഗവജ്ഝം കിലേസണ്ണവം തരിത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി മാനസം ബന്ധിതബ്ബം.

യഥാ ച സോ പുരിസോ കുല്ലം നിസ്സായ ഉദകണ്ണവം തരന്തോ ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ഏകകോട്ഠാസം അതിക്കന്തോമ്ഹി, അഞ്ഞേ തയോ സേസാ’’തി ജാനാതി, അപരമ്പി ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ദ്വേ അതിക്കന്തോമ്ഹി, ദ്വേ സേസാ’’തി ജാനാതി, അപരമ്പി ഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘തയോ അതിക്കന്തോമ്ഹി, ഏകോ സേസോ’’തി ജാനാതി, തമ്പി അതിക്കമ്മ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചത്താരോപി മേ കോട്ഠസാ അതിക്കന്താ’’തി ജാനാതി, തഞ്ച കുല്ലം പാദേന അക്കമിത്വാ സോതാഭിമുഖം ഖിപിത്വാ ഉത്തരിത്വാ തീരേ തിട്ഠതി. ഏവം അയമ്പി ഭിക്ഖു അരിയമഗ്ഗകുല്ലം നിസ്സായ കിലേസണ്ണവം തരന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഠമമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം ഏകോ കോട്ഠാസോ പഹീനോ, ഇതരേ തയോ സേസാ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ദുതിയമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ, ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം ദ്വേ കോട്ഠാസാ പഹീനാ, ഇതരേ ദ്വേ സേസാ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന തതിയമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘ചതുമഗ്ഗവജ്ഝാനം മേ കിലേസാനം തയോ കോട്ഠാസാ പഹീനാ, ഏകോ സേസോ’’തി ജാനാതി. പുന തഥേവ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗേന ചതുത്ഥമഗ്ഗവജ്ഝേ കിലേസേ തരിത്വാ മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഠിതോ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘സബ്ബകിലേസാ മേ പഹീനാ’’തി ജാനാതി.

യഥാ സോ പുരിസോ തം കുല്ലം സോതേ പവാഹേത്വാ ഉത്തരിത്വാ ഥലേ ഠിതോ നഗരം പവിസിത്വാ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ‘‘ഏത്തകേന വതമ്ഹി അനത്ഥേന മുത്തോ’’തി ഏകഗ്ഗചിത്തോ തുട്ഠമാനസോ നിസീദതി, ഏവം തസ്മിംയേവ വാ ആസനേ അഞ്ഞേസു വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നോ ‘‘ഏത്തകേന വതമ്ഹി അനത്ഥേന മുത്തോ’’തി നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ ഏകഗ്ഗചിത്തോ തുട്ഠമാനസോ നിസീദതി. ഇദം വാ സന്ധായ വുത്തം തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരഹതോ ഏതം അധിവചനന്തി. ഏവം താവേത്ഥ നാനാകമ്മട്ഠാനാനി കഥിതാനി, സമോധാനേത്വാ പന സബ്ബാനിപി ഏകമേവ കത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനി. ഏകം കത്വാ ദസ്സേന്തേനാപി പഞ്ചക്ഖന്ധവസേനേവ വിനിവത്തേതബ്ബാനി.

കഥം? ഏത്ഥ ഹി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി അജ്ഝത്തികാനി പഞ്ചായതനാനി ബാഹിരാനി പഞ്ചായതനാനി ധമ്മായതനേ പന്നരസ സുഖുമരൂപാനി സക്കായസ്സ ഏകദേസോതി അയം രൂപക്ഖന്ധോ, മനായതനം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ ധമ്മായതനേകദേസോ ചത്താരോ ഓഘാ സക്കായേകദേസോതി ഇമേ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ. തത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ രൂപം, ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നാമന്തി ഇദം നാമരൂപം. തസ്സ നന്ദീരാഗോ കാമോഘോ ഭവോഘോ ധമ്മായതനേകദേസോ സക്കായേകദേസോതി ഇമേ പച്ചയാ. ഇതി സപ്പച്ചയം നാമരൂപം വവത്ഥപേതി നാമ. സപ്പച്ചയം നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഇദം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിയ്യാനമുഖം.

തത്ഥ ചത്താരോ മഹാഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ഏകാദസായതനാനി ധമ്മായതനേകദേസോ ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോ സക്കായേകദേസോതി ഇദം ദുക്ഖസച്ചം, നന്ദീരാഗോ ധമ്മായതനേകദേസോ കാമോഘോ ഭവോഘോ സക്കായേകദേസോതി ഇദം സമുദയസച്ചം, പാരിമതീരസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നിരോധസച്ചം, അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചം. തത്ഥ ദ്വേ സച്ചാനി വട്ടം, ദ്വേ വിവട്ടം, ദ്വേ ലോകിയാനി, ദ്വേ ലോകുത്തരാനീതി ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിനയസഹസ്സേഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാനീതി. ദേസനാപരിയോസാനേ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സുത്തം പന ദുക്ഖലക്ഖണവസേന കഥിതം.