൩. ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. തതിയേ ലോകസ്സാതി ചക്കവാളലോകസ്സ. ലോകസ്സ അന്തന്തി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം. വിഹാരം പാവിസീതി ‘‘മയി വിഹാരം പവിട്ഠേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ, ഇമം ഉദ്ദേസം ആനന്ദം പുച്ഛിസ്സന്തി, സോ ച തേസം മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിത്വാ കഥേസ്സതി. തതോ നം ഥോമേസ്സാമി, മമ ഥോമനം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ആനന്ദം ഉപസങ്കമിതബ്ബം, വചനഞ്ചസ്സ സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തം നേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ചിന്തേത്വാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാവ നിസിന്നാസനേ അന്തരഹിതോ ഗന്ധകുടിയം പാതുരഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസീ’’തി.

സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോതി സത്ഥാരാ ച പസത്ഥോ. വിഞ്ഞൂനന്തി ഇദമ്പി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, പണ്ഡിതേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി ച സമ്ഭാവിതോതി അത്ഥോ. പഹോതീതി സക്കോതി. അതിക്കമ്മേവ മൂലം അതിക്കമ്മേവ ഖന്ധന്തി സാരോ നാമ മൂലേ വാ ഖന്ധേ വാ ഭവേയ്യ, തമ്പി അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി ഏവംസമ്പത്തികം, ഈദിസന്തി അത്ഥോ. അതിസിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബമേവ ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതി. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന ജാനന്തോ ജാനാതി, പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവ. സ്വായം ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ. വിദിതകരണട്ഠേന ഞാണഭൂതോ. അവിപരീതസഭാവട്ഠേന പരിയത്തിധമ്മപവത്തനതോ വാ ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ നിച്ഛാരിതധമ്മമയോതി ധമ്മഭൂതോ. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതോ. അഥ വാ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഏവമേതേസു പദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ധമ്മസ്സ വത്തനതോ വത്താ. പവത്തനതോ പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ ദസ്സനസമത്ഥതായ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ. അമതാധിഗമായ പടിപത്തിം ദേസേതീതി അമതസ്സ ദാതാ.

അഗരും കരിത്വാതി പുനപ്പുനം യാചാപേന്തോപി ഹി ഗരും കരോതി നാമ. അത്തനോ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാഞാണേ ഠത്വാ സിനേരുപാദതോ വാലികം ഉദ്ധരമാനോ വിയ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ കഥേന്തോപി ഗരും കരോതിയേവ നാമ. ഏവം അകത്വാ അമ്ഹേ പുനപ്പുനം അയാചാപേത്വാ സുവിഞ്ഞേയ്യമ്പി നോ കത്വാ കഥേഹീതി വുത്തം ഹോതി.

യം ഖോ വോതി യം ഖോ തുമ്ഹാകം. ചക്ഖുനാ ഖോ, ആവുസോ, ലോകസ്മിം ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി ലോകമാനീതി ചക്ഖുഞ്ഹി ലോകേ അപ്പഹീനദിട്ഠി പുഥുജ്ജനോ സത്തലോകവസേന ലോകോതി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ച, തഥാ ചക്കവാളലോകവസേന. ന ഹി അഞ്ഞത്ര ചക്ഖാദീഹി ദ്വാദസായതനേഹി തസ്സ സാ സഞ്ഞാ വാ മാനോ വാ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം, ‘‘ചക്ഖുനാ ഖോ, ആവുസോ, ലോകസ്മിം ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി ലോകമാനീ’’തി. ഇമസ്സ ച ലോകസ്സ ഗമനേന അന്തോ നാമ ഞാതും വാ ദട്ഠും വാ പത്തും വാ ന സക്കാ. ലുജ്ജനട്ഠേന പന തസ്സേവ ചക്ഖാദിഭേദസ്സ ലോകസ്സ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം അന്തം അപ്പത്വാ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ നാമ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘സാവകേന പഞ്ഹോ കഥിതോതി മാ നിക്കങ്ഖാ അഹുവത്ഥ, അയം ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതുലം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ. ഇച്ഛമാനാ തമേവ ഉപസങ്കമിത്വാ നിക്കങ്ഖാ ഹോഥാ’’തി ഉയ്യോജേന്തോ ആകങ്ഖമാനാ പനാതിആദിമാഹ.

ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി കാരണേഹി ചക്കവാളലോകസ്സ അന്താഭാവകാരണേഹി ചേവ സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്താപത്തികാരണേഹി ച. ഇമേഹി പദേഹീതി ഇമേഹി അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനേഹി. ബ്യഞ്ജനേഹീതി പാടിയേക്കഅക്ഖരേഹി.

പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോ ധാതുകുസലോ ആയതനകുസലോ പച്ചയാകാരകുസലോ കാരണാകാരണകുസലോതി. മഹാപഞ്ഞോതി മഹന്തേ അത്ഥേ മഹന്തേ ധമ്മേ മഹന്താ നിരുത്തിയോ മഹന്താനി പടിഭാനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥതായ മഹാപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. യഥാ തം ആനന്ദേനാതി യഥാ ആനന്ദേന ബ്യാകതം, തം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ ആനന്ദേന തം ബ്യാകതം, അഹമ്പി തം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യന്തി അത്ഥോ.