൧൨. ലോകകാമഗുണവഗ്ഗോ

൧-൨. പഠമമാരപാസസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൪-൧൧൫. ലോകകാമഗുണവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആവാസഗതോതി വസനട്ഠാനം ഗതോ. മാരസ്സ വസം ഗതോതി തിവിധസ്സാപി മാരസ്സ വസം ഗതോ. പടിമുക്ക’സ്സ മാരപാസോതി അസ്സ ഗീവായ മാരപാസോ പടിമുക്കോ പവേസിതോ. ദുതിയം ഉത്താനമേവ.

൩. ലോകന്തഗമനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. തതിയേ ലോകസ്സാതി ചക്കവാളലോകസ്സ. ലോകസ്സ അന്തന്തി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം. വിഹാരം പാവിസീതി ‘‘മയി വിഹാരം പവിട്ഠേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ, ഇമം ഉദ്ദേസം ആനന്ദം പുച്ഛിസ്സന്തി, സോ ച തേസം മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദിത്വാ കഥേസ്സതി. തതോ നം ഥോമേസ്സാമി, മമ ഥോമനം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ആനന്ദം ഉപസങ്കമിതബ്ബം, വചനഞ്ചസ്സ സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തം നേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ചിന്തേത്വാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം അവിഭജിത്വാവ നിസിന്നാസനേ അന്തരഹിതോ ഗന്ധകുടിയം പാതുരഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസീ’’തി.

സത്ഥു ചേവ സംവണ്ണിതോതി സത്ഥാരാ ച പസത്ഥോ. വിഞ്ഞൂനന്തി ഇദമ്പി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, പണ്ഡിതേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി ച സമ്ഭാവിതോതി അത്ഥോ. പഹോതീതി സക്കോതി. അതിക്കമ്മേവ മൂലം അതിക്കമ്മേവ ഖന്ധന്തി സാരോ നാമ മൂലേ വാ ഖന്ധേ വാ ഭവേയ്യ, തമ്പി അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി ഏവംസമ്പത്തികം, ഈദിസന്തി അത്ഥോ. അതിസിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ. ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബമേവ ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബമേവ പസ്സതി. യഥാ വാ ഏകച്ചോ വിപരീതം ഗണ്ഹന്തോ ജാനന്തോപി ന ജാനാതി, പസ്സന്തോപി ന പസ്സതി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന ജാനന്തോ ജാനാതി, പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവ. സ്വായം ദസ്സനപരിണായകട്ഠേന ചക്ഖുഭൂതോ. വിദിതകരണട്ഠേന ഞാണഭൂതോ. അവിപരീതസഭാവട്ഠേന പരിയത്തിധമ്മപവത്തനതോ വാ ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ നിച്ഛാരിതധമ്മമയോതി ധമ്മഭൂതോ. സേട്ഠട്ഠേന ബ്രഹ്മഭൂതോ. അഥ വാ ചക്ഖു വിയ ഭൂതോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഏവമേതേസു പദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സ്വായം ധമ്മസ്സ വത്തനതോ വത്താ. പവത്തനതോ പവത്താ. അത്ഥം നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ ദസ്സനസമത്ഥതായ അത്ഥസ്സ നിന്നേതാ. അമതാധിഗമായ പടിപത്തിം ദേസേതീതി അമതസ്സ ദാതാ.

അഗരും കരിത്വാതി പുനപ്പുനം യാചാപേന്തോപി ഹി ഗരും കരോതി നാമ. അത്തനോ സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാഞാണേ ഠത്വാ സിനേരുപാദതോ വാലികം ഉദ്ധരമാനോ വിയ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ കഥേന്തോപി ഗരും കരോതിയേവ നാമ. ഏവം അകത്വാ അമ്ഹേ പുനപ്പുനം അയാചാപേത്വാ സുവിഞ്ഞേയ്യമ്പി നോ കത്വാ കഥേഹീതി വുത്തം ഹോതി.

യം ഖോ വോതി യം ഖോ തുമ്ഹാകം. ചക്ഖുനാ ഖോ, ആവുസോ, ലോകസ്മിം ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി ലോകമാനീതി ചക്ഖുഞ്ഹി ലോകേ അപ്പഹീനദിട്ഠി പുഥുജ്ജനോ സത്തലോകവസേന ലോകോതി സഞ്ജാനാതി ചേവ മഞ്ഞതി ച, തഥാ ചക്കവാളലോകവസേന. ന ഹി അഞ്ഞത്ര ചക്ഖാദീഹി ദ്വാദസായതനേഹി തസ്സ സാ സഞ്ഞാ വാ മാനോ വാ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം, ‘‘ചക്ഖുനാ ഖോ, ആവുസോ, ലോകസ്മിം ലോകസഞ്ഞീ ഹോതി ലോകമാനീ’’തി. ഇമസ്സ ച ലോകസ്സ ഗമനേന അന്തോ നാമ ഞാതും വാ ദട്ഠും വാ പത്തും വാ ന സക്കാ. ലുജ്ജനട്ഠേന പന തസ്സേവ ചക്ഖാദിഭേദസ്സ ലോകസ്സ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം അന്തം അപ്പത്വാ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ നാമ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ‘‘സാവകേന പഞ്ഹോ കഥിതോതി മാ നിക്കങ്ഖാ അഹുവത്ഥ, അയം ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതുലം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ. ഇച്ഛമാനാ തമേവ ഉപസങ്കമിത്വാ നിക്കങ്ഖാ ഹോഥാ’’തി ഉയ്യോജേന്തോ ആകങ്ഖമാനാ പനാതിആദിമാഹ.

ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി കാരണേഹി ചക്കവാളലോകസ്സ അന്താഭാവകാരണേഹി ചേവ സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്താപത്തികാരണേഹി ച. ഇമേഹി പദേഹീതി ഇമേഹി അക്ഖരസമ്പിണ്ഡനേഹി. ബ്യഞ്ജനേഹീതി പാടിയേക്കഅക്ഖരേഹി.

പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ചതൂഹി കാരണേഹി പണ്ഡിതോ ധാതുകുസലോ ആയതനകുസലോ പച്ചയാകാരകുസലോ കാരണാകാരണകുസലോതി. മഹാപഞ്ഞോതി മഹന്തേ അത്ഥേ മഹന്തേ ധമ്മേ മഹന്താ നിരുത്തിയോ മഹന്താനി പടിഭാനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹനസമത്ഥതായ മഹാപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. യഥാ തം ആനന്ദേനാതി യഥാ ആനന്ദേന ബ്യാകതം, തം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ ആനന്ദേന തം ബ്യാകതം, അഹമ്പി തം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യന്തി അത്ഥോ.

൪. കാമഗുണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ചതുത്ഥേ യേ മേതി യേ മമ. ചേതസോ സമ്ഫുട്ഠപുബ്ബാതി ചിത്തേന അനുഭൂതപുബ്ബാ. തത്ര മേ ചിത്തം ബഹുലം ഗച്ഛമാനം ഗച്ഛേയ്യാതി തേസു പാസാദത്തയതിവിധനാടകാദിഭേദസമ്പത്തിവസേന അനുഭൂതപുബ്ബേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ബഹൂസു വാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ദീപേതി. പച്ചുപ്പന്നേസു വാതി ഇധ പധാനചരിയകാലേ ഛബ്ബസ്സാനി സുപുപ്ഫിതവനസണ്ഡജാതാനം ദിജഗണാദീനം വസേന ദിട്ഠസുതാദിഭേദം മനോരമാരമ്മണം കാമഗുണം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവരൂപേസു പച്ചുപ്പന്നേസു വാ ബഹുലം ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ദസ്സേതി. അപ്പം വാ അനാഗതേസൂതി അനാഗതേ ‘‘മേത്തേയ്യോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, സങ്ഖോ നാമ രാജാ, കേതുമതീ നാമ രാജധാനീ’’തിആദിവസേന (ദീ. നി. ൩.൧൦൬) പരിത്തകമേവ അനാഗതേസു കാമഗുണേസു ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ദസ്സേതി. തത്ര മേ അത്തരൂപേനാതി തത്ര മയാ അത്തനോ ഹിതകാമജാതികേന. അപ്പമാദോതി സാതച്ചകിരിയാ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ അവോസ്സഗ്ഗോ. സതീതി ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹിതസതി. ആരക്ഖോതി അയം അപ്പമാദോ ച സതി ച ചേതസോ ആരക്ഖോ കരണീയോ, ഏവം മേ അഹോസീതി ദസ്സേതി, ആരക്ഖത്ഥായ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ കാതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി.

തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, സേ ആയതനേ വേദിതബ്ബേതി യസ്മാ ചേതസോ ആരക്ഖത്ഥായ അപ്പമാദോ ച സതി ച കാതബ്ബാ, യസ്മാ തസ്മിം ആയതനേ വിദിതേ അപ്പമാദേന വാ സതിയാ വാ കാതബ്ബം നത്ഥി, തസ്മാ സേ ആയതനേ വേദിതബ്ബേ, തം കാരണം ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സളായതനനിരോധന്തി സളായതനനിരോധോ വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം സന്ധായ ഭാസിതന്തി അത്ഥോ. നിബ്ബാനസ്മിഞ്ഹി ചക്ഖുആദീനി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി രൂപസഞ്ഞാദയോ ച നിരുജ്ഝന്തീതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

൫-൬. സക്കപഞ്ഹസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൮-൧൧൯. പഞ്ചമേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. പരിനിബ്ബായന്തീതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായന്തി. തന്നിസ്സിതം വിഞ്ഞാണം ഹോതീതി തണ്ഹാനിസ്സിതം കമ്മവിഞ്ഞാണം ഹോതി. തദുപാദാനന്തി തംഗഹണം, തണ്ഹാഗഹണേന സഹഗതം വിഞ്ഞാണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ.

൭. സാരിപുത്തസദ്ധിവിഹാരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൦. സത്തമേ സന്താനേസ്സതീതി ഘടേസ്സതി, യോഗവിച്ഛേദമസ്സ പാപുണിതും ന ദസ്സതി.

൮. രാഹുലോവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. അട്ഠമേ വിമുത്തിപരിപാചനിയാതി വിമുത്തിം പരിപാചേന്തീതി വിമുത്തിപരിപാചനിയാ. ധമ്മാതി പന്നരസ ധമ്മാ, തേ സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം വിസുദ്ധികരണവസേന വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പസാദനീയേ സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി. കുസീതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ആരദ്ധവീരിയേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സമ്മപ്പധാനേ പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി വീരിയിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി. മുട്ഠസ്സതീ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതീ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സതിപട്ഠാനേ പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സതിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി. അസമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഝാനവിമോക്ഖേ പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സമാധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി. ദുപ്പഞ്ഞേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ഞവന്തേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി. ഇതി ഇമേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ച പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പഞ്ച സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ, ഇമേഹി പന്നരസഹി ആകാരേഹി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വിസുജ്ഝന്തീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൮൪).

അപരേപി പന്നരസ ധമ്മാ വിമുത്തിപരിപാചനിയാ – സദ്ധാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാതി ഇമാ പഞ്ച നിബ്ബേധഭാഗിയാ സഞ്ഞാ, മേഘിയത്ഥേരസ്സ കഥിതാ കല്യാണമിത്തതാദയോ പഞ്ച ധമ്മാതി (ഉദാ. ൩൧). കായ പന വേലായ ഭഗവതോ ഏതദഹോസീതി? പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തസ്സ.

അനേകാനി ദേവതാസഹസ്സാനീതി ആയസ്മതാ രാഹുലേന പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ പാലിതനാഗരാജകാലേ പത്ഥനം പട്ഠപേന്തേന സദ്ധിം പത്ഥനം പട്ഠപിതദേവതാസു പന കാചി ഭൂമട്ഠകാ ദേവതാ, കാചി അന്തലിക്ഖട്ഠകാ, കാചി ചാതുമഹാരാജികാ, കാചി ദേവലോകേ, കാചി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്താ. ഇമസ്മിം പന ദിവസേ സബ്ബാപി താ ഏകട്ഠാനേ അന്ധവനസ്മിംയേവ സന്നിപതിതാ, താ സന്ധായാഹ – ‘‘അനേകാനി ദേവതാസഹസ്സാനീ’’തി. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചത്താരോ ച മഗ്ഗാ ചത്താരി ച ഫലാനി ധമ്മചക്ഖുന്തി വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ ഹി കാചി ദേവതാ സോതാപന്നാ അഹേസും, കാചി സകദാഗാമീ, അനാഗാമീ, ഖീണാസവാ. താസഞ്ച പന ദേവതാനം ഏത്തകാതി ഗണനവസേന പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൯-൧൦. സംയോജനിയധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨൨-൧൨൩. നവമദസമാനി ഇട്ഠാരമ്മണവസേന കഥിയമാനേ ബുജ്ഝനകാനം വസേന വുത്താനീതി.

ലോകകാമഗുണവഗ്ഗോ ദ്വാദസമോ.