൭. ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. സത്തമേ പുബ്ബേനിവാസന്തി ന ഇദം അഭിഞ്ഞാവസേന അനുസ്സരണം സന്ധായ വുത്തം, വിപസ്സനാവസേന പന പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തേ സമണബ്രാഹ്മണേ സന്ധായേതം വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘സബ്ബേതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അനുസ്സരന്തി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തി. അഭിഞ്ഞാവസേന ഹി സമനുസ്സരന്തസ്സ ഖന്ധാപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാപി ഖന്ധപടിബദ്ധാപി പണ്ണത്തിപി ആരമ്മണം ഹോതിയേവ. രൂപംയേവ അനുസ്സരതീതി ഏവഞ്ഹി അനുസ്സരന്തോ ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി സത്തം വാ പുഗ്ഗലം വാ അനുസ്സരതി, അതീതേ പന നിരുദ്ധം രൂപക്ഖന്ധമേവ അനുസ്സരതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോതി. സുഞ്ഞതാപബ്ബം നിട്ഠിതം.

ഇദാനി സുഞ്ഞതായ ലക്ഖണം ദസ്സേതും കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതിആദിമാഹ. യഥാ ഹി നട്ഠം ഗോണം പരിയേസമാനോ പുരിസോ ഗോഗണേ ചരമാനേ രത്തം വാ കാളം വാ ബലീബദ്ദം ദിസ്വാപി ന ഏത്തകേനേവ ‘‘അയം മയ്ഹം ഗോണോ’’തി സന്നിട്ഠാനം കാതും സക്കോതി. കസ്മാ? അഞ്ഞേസമ്പി താദിസാനം അത്ഥിതായ. സരീരപദേസേ പനസ്സ സത്തിസൂലാദിലക്ഖണം ദിസ്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം സന്തകോ’’തി സന്നിട്ഠാനം ഹോതി, ഏവമേവ സുഞ്ഞതായ കഥിതായപി യാവ സുഞ്ഞതാലക്ഖണം ന കഥീയതി, താവ സാ അകഥിതാവ ഹോതി, ലക്ഖണേ പന കഥിതേ കഥിതാ നാമ ഹോതി. ഗോണോ വിയ ഹി സുഞ്ഞതാ, ഗോണലക്ഖണം വിയ സുഞ്ഞതാലക്ഖണം. യഥാ ഗോണലക്ഖണേ അസല്ലക്ഖിതേ ഗോണോ ന സുട്ഠു സല്ലക്ഖിതോ ഹോതി, തസ്മിം പന സല്ലക്ഖിതേ സോ സല്ലക്ഖിതോ നാമ ഹോതി, ഏവമേവ സുഞ്ഞതാലക്ഖണേ അകഥിതേ സുഞ്ഞതാ അകഥിതാവ ഹോതി, തസ്മിം പന കഥിതേ സാ കഥിതാ നാമ ഹോതീതി സുഞ്ഞതാലക്ഖണം ദസ്സേതും കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കിഞ്ചാതി കാരണപുച്ഛാ, കേന കാരണേന രൂപം വദേഥ, കേന കാരണേനേതം രൂപം നാമാതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി ഖോതി ഏത്ഥ ഇതീതി കാരണുദ്ദേസോ, യസ്മാ രുപ്പതി, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീതേനപി രുപ്പതീതിആദീസു സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. തിണ്ണം തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കവാളാനം അന്തരേ ഏകേകോ ലോകന്തരികനിരയോ നാമ ഹോതി അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ. യസ്സ നേവ ഹേട്ഠാ പഥവീ അത്ഥി, ന ഉപരി ചന്ദിമസൂരിയദീപമണിആലോകോ, നിച്ചന്ധകാരോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തസത്താനം തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ ഹോതി, തേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ പബ്ബതപാദേ ദീഘപുഥുലേഹി നഖേഹി ലഗ്ഗിത്വാ അവംസിരാ ഓലമ്ബന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസാഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി? മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകേ ഉദകേ പതന്തി, വാതേ പഹരന്തേപി മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി, പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ തത്തതേലേ പതിതപിട്ഠപിണ്ഡി വിയ പടപടായമാനാ വിലീയന്തി. ഏവം സീതേന രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം ഹോതി. ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. ഏകോ കിര കാലകഞ്ജികഅസുരോ പിപാസം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ യോജനഗമ്ഭീരവിത്ഥാരം മഹാഗങ്ഗം ഓതരി, തസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉദകം ഛിജ്ജതി, ധൂമോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, തത്തേ പിട്ഠിപാസാണേ ചങ്കമനകാലോ വിയ ഹോതി. തസ്സ ഉദകസദ്ദം സുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തസ്സേവ രത്തി വിഭായി. അഥ നം പാതോവ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ തിംസമത്താ പിണ്ഡചാരികഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കോ നാമ ത്വം സപ്പുരിസാ’’തി? പുച്ഛിംസു. ‘‘പേതോഹമസ്മി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പരിയേസസീ’’തി? ‘‘പാനീയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പരിപുണ്ണാ, കിം ത്വം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ഉപകപ്പതി, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി ഗങ്ഗാപിട്ഠേ നിപജ്ജ, മുഖേ തേ പാനീയം ആസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി. സോ വാലികാപുളിനേ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. ഭിക്ഖൂ തിംസമത്തേ പത്തേ നീഹരിത്വാ ഉദകം ആഹരിത്വാ തസ്സ മുഖേ ആസിഞ്ചിംസു. തേസം തഥാ കരോന്താനംയേവ വേലാ ഉപകട്ഠാ ജാതാ. തതോ ‘‘ഭിക്ഖാചാരകാലോ അമ്ഹാകം സപ്പുരിസ, കച്ചി തേ അസ്സാദമത്താ ലദ്ധാ’’തി ആഹംസു. പേതോ ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, തിംസമത്താനം അയ്യാനം തിംസപത്തേഹി ആസിത്തഉദകതോ അഡ്ഢപസതമത്തമ്പി പരഗലം ഗതം, പേതത്തഭാവതോ മോക്ഖോ മാ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ഏവം പിപാസായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ പാകടം.

ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. ഏത്ഥ ച ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. മകസാതി മകസാവ. വാതാതി കുച്ഛിവാതപിട്ഠിവാതാദിവസേന വേദിതബ്ബാ. സരീരസ്മിഞ്ഹി വാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിആദീനി ഭിന്ദതി, കാണം കരോതി, ഖുജ്ജം കരോതി, പീഠസപ്പിം കരോതി. ആതപോതി സൂരിയാതപോ. തേന രുപ്പനം മരുകന്താരാദീസു പാകടം. ഏകാ കിര ഇത്ഥീ മരുകന്താരേ രത്തിം സത്ഥതോ ഓഹീനാ ദിവാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാലികായ തപ്പമാനായ പാദേ ഠപേതും അസക്കോന്തീ സീസതോ പച്ഛിം ഓതാരേത്വാ അക്കമി. കമേന പച്ഛിയാ ഉണ്ഹാഭിതത്തായ ഠാതും അസക്കോന്തീ തസ്സാ ഉപരി സാടകം ഠപേത്വാ അക്കമി. തസ്മിമ്പി സന്തത്തേ അത്തനോ അങ്കേന ഗഹിതപുത്തകം അധോമുഖം നിപജ്ജാപേത്വാ കന്ദന്തംയേവ അക്കമിത്വാ സദ്ധിം തേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഉണ്ഹാഭിതത്താ കാലമകാസി.

സരീസപാതി യേ കേചി ദീഘജാതികാ സരന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം സമ്ഫസ്സേന രുപ്പനം ആസീവിസദട്ഠകാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം. ഇതി ഭഗവതാ യാനി ഇമാനി സാമഞ്ഞപച്ചത്തവസേന ധമ്മാനം ദ്വേ ലക്ഖണാനി, തേസു രൂപക്ഖന്ധസ്സ താവ പച്ചത്തലക്ഖണം ദസ്സിതം. രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ ഹി ഏതം, ന വേദനാദീനം, തസ്മാ പച്ചത്തലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. അനിച്ചദുക്ഖാനത്തലക്ഖണം പന വേദനാദീനമ്പി ഹോതി, തസ്മാ തം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി വുച്ചതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനം വദേഥാതിആദീസു പുരിമസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന പുരിമേന അസദിസം, തസ്സായം വിഭാവനാ – സുഖമ്പി വേദയതീതി സുഖം ആരമ്മണം വേദേതി അനുഭവതി. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കഥം പനേതം ആരമ്മണം സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖം നാമ ജാതന്തി? സുഖാദീനം പച്ചയതോ. സ്വായമത്ഥോ ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തി ഇമസ്മിം മഹാലിസുത്തേ (സം. നി. ൩.൬൦) ആഗതോയേവ. വേദയതീതി ഏത്ഥ ച വേദനാവ വേദയതി, ന അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ. വേദനാ ഹി വേദയിതലക്ഖണാ, തസ്മാ വത്ഥാരമ്മണം പടിച്ച വേദനാവ വേദയതീതി. ഏവമിധ ഭഗവാ വേദനായപി പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

നീലമ്പി സഞ്ജാനാതീതി നീലപുപ്ഫേ വാ വത്ഥേ വാ പരികമ്മം കത്വാ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ സഞ്ജാനാതി. അയഞ്ഹി സഞ്ഞാ നാമ പരികമ്മസഞ്ഞാപി ഉപചാരസഞ്ഞാപി അപ്പനാസഞ്ഞാപി വട്ടതി, നീലം നീലന്തി ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാപി ഭഗവാ സഞ്ജാനനലക്ഖണായ സഞ്ഞായ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

രൂപം രൂപത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി യഥാ യാഗുമേവ യാഗുത്തായ, പൂവമേവ പൂവത്തായ പചതി നാമ, ഏവം പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതഭാവേന സങ്ഖതന്തി ലദ്ധനാമം രൂപമേവ രൂപത്തായ യഥാ അഭിസങ്ഖതം രൂപം നാമ ഹോതി, തഥത്തായ രൂപഭാവായ അഭിസങ്ഖരോതി ആയൂഹതി സമ്പിണ്ഡേതി, നിപ്ഫാദേതീതി അത്ഥോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – അത്തനാ സഹ ജായമാനം രൂപം സമ്പയുത്തേ ച വേദനാദയോ ധമ്മേ അഭിസങ്ഖരോതി നിബ്ബത്തേതീതി. ഇധാപി ഭഗവാ ചേതയിതലക്ഖണസ്സ സങ്ഖാരസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

അമ്ബിലമ്പി വിജാനാതീതി അമ്ബഅമ്ബാടകമാതുലുങ്ഗാദിഅമ്ബിലം ‘‘അമ്ബില’’ന്തി വിജാനാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബപദേസു. അപി ചേത്ഥ തിത്തകന്തി നിമ്ബപടോലാദിനാനപ്പകാരം കടുകന്തി പിപ്പലിമരിചാദിനാനപ്പകാരം. മധുരന്തി സപ്പിഫാണിതാദിനാനപ്പകാരം. ഖാരികന്തി വാതിങ്ഗണനാളികേര ചതുരസ്സവല്ലിവേത്തങ്കുരാദിനാനപ്പകാരം. അഖാരികന്തി യം വാ തം വാ ഫലജാതം കാരപണ്ണാദിമിസ്സകപണ്ണം. ലോണികന്തി ലോണയാഗുലോണമച്ഛലോണഭത്താദിനാനപ്പകാരം. അലോണികന്തിഅലോണയാഗുഅലോണമച്ഛഅലോണഭത്താദിനാനപ്പകാരം. തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീതി യസ്മാ ഇമം അമ്ബിലാദിഭേദം അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേന അമ്ബിലാദിഭാവേന ജാനാതി, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീതി. ഏവമിധാപി ഭഗവാ വിജാനനലക്ഖണസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

യസ്മാ പന ആരമ്മണസ്സ ആകാരസണ്ഠാനഗഹണവസേന സഞ്ഞാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ സാ ചക്ഖുദ്വാരേ വിഭത്താ. യസ്മാ വിനാപി ആകാരസണ്ഠാനാ ആരമ്മണസ്സ പച്ചത്തഭേദഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി, തസ്മാ തം ജിവ്ഹാദ്വാരേ വിഭത്തം. ഇമേസം പന സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം അസമ്മോഹതോ സഭാവസല്ലക്ഖണത്ഥം സഞ്ജാനാതി, വിജാനാതി, പജാനാതീതി ഏത്ഥ വിസേസാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ വിസേസോ, ജാനാതീതി പദം പന അവിസേസോ. തസ്സപി ജാനനട്ഠേന വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ഞാ ഹി നീലാദിവസേന ആരമ്മണസഞ്ജാനനമത്തമേവ, അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം നീലാദിവസേന ആരമ്മണഞ്ചേവ ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ കഹാപണരാസിമ്ഹി കതേ അജാതബുദ്ധിദാരകോ ഗാമികപുരിസോ മഹാഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു ഓലോകേത്വാ ഠിതേസു അജാതബുദ്ധിദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തചതുരസ്സമണ്ഡലാദിഭാവമേവ ജാനാതി, ‘‘ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മത’’ന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ ചിത്താദിഭാവഞ്ച ജാനാതി, മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗരതനസമ്മതഭാവഞ്ച, ‘‘അയം കൂടോ, അയം ഛേകോ, അയം കരടോ, അയം സണ്ഹോ’’തി ന ജാനാതി. മഹാഹേരഞ്ഞികോ ചിത്താദിഭാവമ്പി രതനസമ്മതഭാവമ്പി കൂടാദിഭാവമ്പി ജാനാതി. ജാനന്തോ ച പന രൂപം ദിസ്വാപി സദ്ദം സുത്വാപി ഗന്ധം ഘായിത്വാപി രസം സായിത്വാപി ഹത്ഥേന ഗരുലഹുഭാവം ഉപധാരേത്വാപി ‘‘അസുകഗാമേ കതോ’’തിപി ജാനാതി, ‘‘അസുകനിഗമേ അസുകനഗരേ അസുകപബ്ബതച്ഛായായ അസുകനദീതീരേ കതോ’’തിപി, ‘‘അസുകാചരിയേന കതോ’’തിപി ജാനാതി. ഏവമേവ സഞ്ഞാ അജാതബുദ്ധിദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമത്തമേവ ജാനാതി. വിഞ്ഞാണം ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി. പഞ്ഞാ മഹാഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

സോ പന നേസം വിസേസോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ. തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ –

‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ദുക്കരം കതന്തി? ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം, ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬).

യഥാ ഹി തിലതേലം സാസപതേലം മധുകതേലം ഏരണ്ഡകതേലം വസാതേലന്തി ഇമാനി പഞ്ച തേലാനി ഏകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ദിവസം യമകമന്ഥേ ഹി മന്ഥേത്വാ തതോ ‘‘ഇദം തിലതേലം, ഇദം സാസപതേല’’ന്തി ഏകേകസ്സ പാടിയേക്കം ഉദ്ധരണം നാമ ദുക്കരം, ഇദം തതോ ദുക്കരതരം. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ ഇമേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അകാസി. പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ ‘‘ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായാ’’തി ഏവം പാടിയേക്കം ഉദകുദ്ധരണേനാപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി പഠമപബ്ബേന സുഞ്ഞതം, ദുതിയേന സുഞ്ഞതാലക്ഖണന്തി ദ്വീഹി പബ്ബേഹി അനത്തലക്ഖണം കഥേത്വാ ഇദാനി ദുക്ഖലക്ഖണം ദസ്സേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖജ്ജാമീതി ന രൂപം സുനഖോ വിയ മംസം ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദതി, യഥാ പന കിലിട്ഠവത്ഥനിവത്ഥോ തതോനിദാനം പീളം സന്ധായ ‘‘ഖാദതി മം വത്ഥ’’ന്തി ഭണതി, ഏവമിദമ്പി പീളം ഉപ്പാദേന്തം ഖാദതി നാമാതി വേദിതബ്ബം. പടിപന്നോ ഹോതീതി സീലം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നോ ഹോതി. യോ പനേത്ഥ ബലവഞാണോ തിക്ഖബുദ്ധി ഞാണുത്തരോ യോഗാവചരോ പധാനഭൂമിയം വായമന്തോ ഖാണുനാ വാ കണ്ടകേന വാ വിദ്ധോ ആവുധേന വാ പഹടോ ബ്യഗ്ഘാദീഹി വാ ഗഹേത്വാ ഖജ്ജമാനോ തം വേദനം അബ്ബോഹാരികം കത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനം സമ്മസന്തോ അരഹത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, അയം വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ നാമ വുച്ചതി പീതമല്ലത്ഥേരോ വിയ കുടുമ്ബിയപുത്തമഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ വത്തനിഅടവിയം തിംസമത്താനം ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞതരോ ബ്യഗ്ഘമുഖേ നിപന്നഭിക്ഖു വിയ കണ്ടകേന വിദ്ധത്ഥേരോ വിയ ച.

ദ്വാദസസു കിര ഭിക്ഖൂസു ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ അരഞ്ഞേ പധാനമനുയുഞ്ജന്തേസു ഏകോ സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതമത്തേയേവ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ ചങ്കമം ഓരുയ്ഹ ചങ്കമന്തോ തിരിയം നിമ്മഥേന്തോ തിണപടിച്ഛന്നം കണ്ടകം അക്കമി. കണ്ടകോ പിട്ഠിപാദേന നിക്ഖന്തോ. തത്തഫാലേന വിനിവിദ്ധകാലോ വിയ വേദനാ വത്തതി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘കിം ഇമം കണ്ടകം ഉദ്ധരാമി, ഉദാഹു പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടക’’ന്തി? തസ്സ ഏവമഹോസി – ‘‘ഇമിനാ കണ്ടകേന വിദ്ധത്താ നിരയാദീസു ഭയം നാമ നത്ഥി, പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടകംയേവാ’’തി. സോ തം വേദനം അബ്ബോഹാരികം കത്വാ സബ്ബരത്തിം ചങ്കമിത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ അഞ്ഞസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി? ‘‘കണ്ടകേനമ്ഹി, ആവുസോ, വിദ്ധോ’’തി. ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സായമേവ, ആവുസോ’’തി. ‘‘കസ്മാ ന അമ്ഹേ പക്കോസിത്ഥ, കണ്ടകം ഉദ്ധരിത്വാ തത്ഥ തേലമ്പി സിഞ്ചേയ്യാമാ’’തി? ‘‘പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടകമേവ ഉദ്ധരിതും വായമിമ്ഹാ, ആവുസോ’’തി. ‘‘സക്കുണിത്ഥ, ഭന്തേ, ഉദ്ധരിതു’’ന്തി. ‘‘ഏകദേസമത്തേന മേ, ആവുസോ, ഉദ്ധടോ’’തി. സേസവത്ഥൂനി ദീഘമജ്ഝിമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) സതിപട്ഠാനസുത്തനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനേവ.

തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരദ്ധം? ഇമസ്മിം പബ്ബേ ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം, ന അനിച്ചലക്ഖണം. തം ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം. തീണി ലക്ഖണാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതുമ്പി ആരദ്ധമേവ. അപചിനാതി നോ ആചിനാതീതി വട്ടം വിനാസേതി, നേവ ചിനാതി. പജഹതി ന ഉപാദിയതീതി തദേവ വിസ്സജ്ജേതി, ന ഗണ്ഹാതി. വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതീതി വികിരതി ന സമ്പിണ്ഡേതി. വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതീതി നിബ്ബാപേതി ന ജാലാപേതി.

ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? വട്ടം വിനാസേത്വാ ഠിതം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേസ്സാമീതി ആരദ്ധം. ഏത്തകേന വാ ഠാനേന വിപസ്സനാ കഥിതാ, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ഇദം ആരദ്ധം. അഥ വാ ഏത്തകേന ഠാനേന പഠമമഗ്ഗോ കഥിതോ, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം. ഏത്തകേന വാ ഠാനേന തീണി മഗ്ഗാനി കഥിതാനി, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ അരഹത്തമഗ്ഗം ദസ്സേതുമ്പി ഇദം ആരദ്ധമേവ.

സപജാപതികാതി സദ്ധിം പജാപതിനാ ദേവരാജേന. ആരകാവ നമസ്സന്തീതി ദൂരതോവ നമസ്സന്തി, ദൂരേപി ഠിതം നമസ്സന്തിയേവ ആയസ്മന്തം നീതത്ഥേരം വിയ.

ഥേരോ കിര പുപ്ഫച്ഛഡ്ഡകകുലതോ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതോ, ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അജ്ജേവ പബ്ബജിതോ അജ്ജേവ മേ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്തം, ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമമണ്ഡിതം മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേസ്സാമീ’’തി. സോ പംസുകൂലത്ഥായ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ചോളകം പരിയേസന്തോ വിചരി. അഥേകോ മഹാബ്രഹ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ മനുസ്സപഥം ഓലോകേന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ – ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിത്വാ അജ്ജേവ ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്വാ മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേതും ചോളകം പരിയേസതീ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. തമഞ്ഞോ മഹാബ്രഹ്മാ ദിസ്വാ ‘‘കം നമസ്സസീ’’തി? പുച്ഛി. നീതത്ഥേരം നമസ്സാമീതി. കിം കാരണാതി? അജ്ജേവ പബ്ബജിത്വാ അജ്ജേവ ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്വാ മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേതും ചോളകം പരിയേസതീതി. സോപി നം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. അഥഞ്ഞോ, അഥഞ്ഞോതി സത്തസതാ മഹാബ്രഹ്മാനോ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. തേന വുത്തം –

‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ,

ബ്രഹ്മാ വിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ;

നീതം നമസ്സന്തി പസന്നചിത്താ,

‘ഖീണാസവോ ഗണ്ഹതി പംസുകൂലം’’’.

‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ,

ബ്രഹ്മാ വിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ;

നീതം നമസ്സന്തി പസന്നചിത്താ,

‘ഖീണാസവോ കയിരതി പംസുകൂലം’’’.

‘‘‘ഖീണാസവോ ധോവതി പംസുകൂലം’;

‘ഖീണാസവോ രജതി പംസുകൂലം’;

‘ഖീണാസവോ പാരുപതി പംസകൂല’’’ന്തി.

ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദേസനം തീഹി ഭവേഹി വിനിവത്തേത്വാ അരഹത്തസ്സ കൂടം ഗണ്ഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്തമം.