൮. ഖജ്ജനീയവഗ്ഗോ

൧-൩. അസ്സാദസുത്താദിവണ്ണനാ

൭൩-൭൫. ഖജ്ജനീയവഗ്ഗസ്സ ആദിതോ തീസു സുത്തേസു ചതുസച്ചമേവ കഥിതം. പഠമാദീനി.

൪. അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ചതുത്ഥേ യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താവാസാതി, ഭിക്ഖവേ, യത്തകാ സത്താവാസാ നാമ അത്ഥി. യാവതാ ഭവഗ്ഗന്തി യത്തകം ഭവഗ്ഗം നാമ അത്ഥി. ഏതേ അഗ്ഗാ ഏതേ സേട്ഠാതി ഏതേ അഗ്ഗഭൂതാ ചേവ സേട്ഠഭൂതാ ച. യദിദം അരഹന്തോതി യേ ഇമേ അരഹന്തോ നാമ. ഇദമ്പി സുത്തം പുരിമനയേനേവ ഉസ്സദനന്ദിയഞ്ച പലോഭനീയഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം.

അഥാപരം ഏതദവോചാതി തദത്ഥപരിദീപനാഹി ചേവ വിസേസത്ഥപരിദീപനാഹി ച ഗാഥാഹി ഏതം ‘‘സുഖിനോ വത അരഹന്തോ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ സുഖിനോതി ഝാനസുഖേന മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖേന ച സുഖിതാ. തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതീതി തേസം അപായദുക്ഖജനികാ തണ്ഹാ ന വജ്ജതി. ഏവം തേ ഇമസ്സപി തണ്ഹാമൂലകസ്സ അഭാവേന സുഖിതാവ. അസ്മിമാനോ സമുച്ഛിന്നോതി നവവിധോ അസ്മിമാനോ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നോ. മോഹജാലം പദാലിതന്തി ഞാണേന അവിജ്ജാജാലം ഫാലിതം.

അനേജന്തി ഏജാസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ പഹാനഭൂതം അരഹത്തം. അനുപലിത്താതി തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി അലിത്താ. ബ്രഹ്മഭൂതാതി സേട്ഠഭൂതാ. പരിഞ്ഞായാതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. സത്തസദ്ധമ്മഗോചരാതി സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം ബാഹുസച്ചം ആരദ്ധവീരിയതാ ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ പഞ്ഞാതി ഇമേ സത്ത സദ്ധമ്മാ ഗോചരോ ഏതേസന്തി സത്തസദ്ധമ്മഗോചരാ.

സത്തരതനസമ്പന്നാതി സത്തഹി ബോജ്ഝങ്ഗരതനേഹി സമന്നാഗതാ. അനുവിചരന്തീതി ലോകിയമഹാജനാപി അനുവിചരന്തിയേവ. ഇധ പന ഖീണാസവാനം നിരാസങ്കചാരോ നാമ ഗഹിതോ. തേനേവാഹ ‘‘പഹീനഭയഭേരവാ’’തി. തത്ഥ ഭയം ഭയമേവ, ഭേരവം ബലവഭയം. ദസഹങ്ഗേഹി സമ്പന്നാതി അസേക്ഖേഹി ദസഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ. മഹാനാഗാതി ചതൂഹി കാരണേഹി മഹാനാഗാ. സമാഹിതാതി ഉപചാരപ്പനാഹി സമാഹിതാ. തണ്ഹാ തേസം ന വിജ്ജതീതി ‘‘ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോതി ഖോ, മഹാരാജ, തേന ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഏവം വുത്താ ദാസകാരികാ തണ്ഹാപി തേസം നത്ഥി. ഇമിനാ ഖീണാസവാനം ഭുജിസ്സഭാവം ദസ്സേതി.

അസേഖഞാണന്തി അരഹത്തഫലഞാണം. അന്തിമോയം സമുസ്സയോതി പച്ഛിമോ അയം അത്തഭാവോ. യോ സാരോ ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി സാരോ നാമ ഫലം. തസ്മിം അപരപച്ചയാതി തസ്മിം അരിയഫലേ, ന അഞ്ഞം പത്തിയായന്തി, പച്ചക്ഖതോവ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതാ. വിധാസു ന വികമ്പന്തീതി തീസു മാനകോട്ഠാസേസു ന വികമ്പന്തി. ദന്തഭൂമിന്തി അരഹത്തം. വിജിതാവിനോതി രാഗാദയോ വിജേത്വാ ഠിതാ.

ഉദ്ധന്തിആദീസു ഉദ്ധം വുച്ചതി കേസമത്ഥകോ, അപാചീനം പാദതലം, തിരിയം വേമജ്ഝം. ഉദ്ധം വാ അതീതം, അപാചീനം അനാഗതം, തിരിയം പച്ചുപ്പന്നം. ഉദ്ധം വാ വുച്ചതി ദേവലോകോ, അപാചീനം അപായലോകോ, തിരിയം മനുസ്സലോകോ. നന്ദീ തേസം ന വിജ്ജതീതി ഏതേസു ഠാനേസു സങ്ഖേപതോ വാ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു തേസം തണ്ഹാ നത്ഥി. ഇധ വട്ടമൂലകതണ്ഹായ അഭാവോ ദസ്സിതോ. ബുദ്ധാതി ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധാ.

ഇദം പനേത്ഥ സീഹനാദസമോധാനം – ‘‘വിമുത്തിസുഖേനമ്ഹാ സുഖിതാ, ദുക്ഖജനികാ നോ തണ്ഹാ പഹീനാ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിഞ്ഞാതാ, ദാസകാരികതണ്ഹാ ചേവ വട്ടമൂലികതണ്ഹാ ച പഹീനാ, അനുത്തരമ്ഹാ അസദിസാ, ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധാ’’തി ഭവപിട്ഠേ ഠത്വാ അഭീതനാദസങ്ഖാതം സീഹനാദം നദന്തി ഖീണാസവാതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയഅരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. പഞ്ചമം വിനാ ഗാഥാഹി സുദ്ധികമേവ കത്വാ കഥിയമാനം ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. പഞ്ചമം.

൬. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. ഛട്ഠേ സീഹോതി ചത്താരോ സീഹാ – തിണസീഹോ, കാളസീഹോ, പണ്ഡുസീഹോ, കേസരസീഹോതി. തേസു തിണസീഹോ കപോതവണ്ണഗാവിസദിസോ തിണഭക്ഖോ ച ഹോതി. കാളസീഹോ കാളഗാവിസദിസോ തിണഭക്ഖോയേവ. പണ്ഡുസീഹോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ മംസഭക്ഖോ. കേസരസീഹോ ലാഖാരസപരികമ്മകതേനേവ മുഖേന അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠേന ചതൂഹി ച പാദപരിയന്തേഹി സമന്നാഗതോ, മത്ഥകതോപിസ്സ പട്ഠായ ലാഖാതൂലികായ കത്വാ വിയ തിസ്സോ രാജിയോ പിട്ഠിമജ്ഝേന ഗന്ത്വാ അന്തരസത്ഥിമ്ഹി ദക്ഖിണാവത്താ ഹുത്വാ ഠിതാ, ഖന്ധേ പനസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികകമ്ബലപരിക്ഖേപോ വിയ കേസരഭാരോ ഹോതി, അവസേസട്ഠാനം പരിസുദ്ധം സാലിപിട്ഠസങ്ഖചുണ്ണപിചുവണ്ണം ഹോതി. ഇമേസു ചതൂസു സീഹേസു അയം കേസരസീഹോ ഇധ അധിപ്പേതോ.

മിഗരാജാതി മിഗഗണസ്സ രാജാ. ആസയാതി വസനട്ഠാനതോ സുവണ്ണഗുഹതോ വാ രജതമണിഫലികമനോസിലാഗുഹതോ വാ നിക്ഖമതീതി വുത്തം ഹോതി. നിക്ഖമമാനോ പനേസ ചതൂഹി കാരണേഹി നിക്ഖമതി അന്ധകാരപീളിതോ വാ ആലോകത്ഥായ, ഉച്ചാരപസ്സാവപീളിതോ വാ തേസം വിസ്സജ്ജനത്ഥായ, ജിഘച്ഛാപീളിതോ വാ ഗോചരത്ഥായ, സമ്ഭവപീളിതോ വാ അസ്സദ്ധമ്മപടിസേവനത്ഥായ. ഇധ പന ഗോചരത്ഥായ നിക്ഖന്തോതി അധിപ്പേതോ.

വിജമ്ഭതീതി സുവണ്ണതലേ വാ രജതമണിഫലികമനോസിലാതലാനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ സമം പതിട്ഠാപേത്വാ പുരിമപാദേ പുരതോ പസാരേത്വാ സരീരസ്സ പച്ഛാഭാഗം ആകഡ്ഢിത്വാ പുരിമഭാഗം അഭിഹരിത്വാ പിട്ഠിം നാമേത്വാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ അസനിസദ്ദം കരോന്തോ വിയ നാസപുടാനി പോഥേത്വാ സരീരലഗ്ഗം രജം വിധുനന്തോ വിജമ്ഭതി. വിജമ്ഭനഭൂമിയഞ്ച പന തരുണവച്ഛകോ വിയ അപരാപരം ജവതി. ജവതോ പനസ്സ സരീരം അന്ധകാരേ പരിബ്ഭമന്തം അലാതം വിയ ഖായതി.

അനുവിലോകേതീതി കസ്മാ അനുവിലോകേതി? പരാനുദ്ദയതായ. തസ്മിം കിര സീഹനാദം നദന്തേ പപാതാവാടാദീസു വിസമട്ഠാനേസു ചരന്താ ഹത്ഥിഗോകണ്ണമഹിംസാദയോ പാണാ പപാതേപി ആവാടേപി പതന്തി, തേസം അനുദ്ദയായ അനുവിലോകേതി. കിം പനസ്സ ലുദ്ദകമ്മസ്സ പരമംസഖാദിനോ അനുദ്ദയാ നാമ അത്ഥീതി? ആമ അത്ഥി. തഥാ ഹേസ ‘‘കിം മേ ബഹൂഹി ഘാതിതേഹീ’’തി? അത്തനോ ഗോചരത്ഥായപി ഖുദ്ദകേ പാണേ ന ഗണ്ഹാതി, ഏവം അനുദ്ദയം കരോതി. വുത്തമ്പിചേതം – ‘‘മാഹം ഖോ ഖുദ്ദകേ പാണേ വിസമഗതേ സങ്ഘാതം ആപാദേസി’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൧).

സീഹനാദം നദതീതി തിക്ഖത്തും താവ അഭീതനാദം നദതി. ഏവഞ്ച പനസ്സ വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ നദന്തസ്സ സദ്ദോ സമന്താ തിയോജനപദേസം ഏകനിന്നാദം കരോതി, തമസ്സ നിന്നാദം സുത്വാ തിയോജനബ്ഭന്തരഗതാ ദ്വിപദചതുപ്പദഗണാ യഥാഠാനേ ഠാതും ന സക്കോന്തി. ഗോചരായ പക്കമതീതി ആഹാരത്ഥായ ഗച്ഛതി. കഥം? സോ ഹി വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ ദക്ഖിണതോ വാ വാമതോ വാ ഉപ്പതന്തോ ഉസഭമത്തം ഠാനം ഗണ്ഹാതി, ഉദ്ധം ഉപ്പതന്തോ ചത്താരിപി അട്ഠപി ഉസഭാനി ഉപ്പതതി, സമട്ഠാനേ ഉജുകം പക്ഖന്ദന്തോ സോളസഉസഭമത്തമ്പി വീസതിഉസഭമത്തമ്പി ഠാനം പക്ഖന്ദതി, ഥലാ വാ പബ്ബതാ വാ പക്ഖന്ദന്തോ സട്ഠിഉസഭമത്തമ്പി അസീതിഉസഭമത്തമ്പി ഠാനം പക്ഖന്ദതി, അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖം വാ പബ്ബതം വാ ദിസ്വാ തം പരിഹരന്തോ വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ, ഉസഭമത്തമ്പി അപക്കമതി. തതിയം പന സീഹനാദം നദിത്വാ തേനേവ സദ്ധിം തിയോജനേ ഠാനേ പഞ്ഞായതി. തിയോജനം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ അത്തനോവ നാദസ്സ അനുനാദം സുണാതി. ഏവം സീഘേന ജവേന പക്കമതീതി.

യേഭുയ്യേനാതി പായേന. ഭയം സംവേഗം സന്താസന്തി സബ്ബം ചിത്തുത്രാസസ്സേവ നാമം. സീഹസ്സ ഹി സദ്ദം സുത്വാ ബഹൂ സത്താ ഭായന്തി, അപ്പകാ ന ഭായന്തി. കേ പന തേതി? സമസീഹോ ഹത്ഥാജാനീയോ അസ്സാജാനീയോ ഉസഭാജാനീയോ പുരിസാജാനീയോ ഖീണാസവോതി. കസ്മാ പനേതേ ന ഭായന്തീതി? സമസീഹോ നാമ ‘‘ജാതിഗോത്തകുലസൂരഭാവേഹി സമാനോസ്മീ’’തി ന ഭായതി, ഹത്ഥാജാനീയാദയോ അത്തനോ സക്കായദിട്ഠിബലവതായ ന ഭായന്തി, ഖീണാസവോ സക്കായദിട്ഠിപഹീനത്താ ന ഭായതി.

ബിലാസയാതി ബിലേ സയന്താ ബിലവാസിനോ അഹിനകുലഗോധാദയോ. ദകാസയാതി ഉദകവാസിനോ മച്ഛകച്ഛപാദയോ. വനാസയാതി വനവാസിനോ ഹത്ഥിഅസ്സഗോകണ്ണമിഗാദയോ. പവിസന്തീതി ‘‘ഇദാനി ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി മഗ്ഗം ഓലോകേന്താവ പവിസന്തി. ദള്ഹേഹീതി ഥിരേഹി. വരത്തേഹീതി ചമ്മരജ്ജൂഹി. മഹിദ്ധികോതിആദീസു വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ ദക്ഖിണപസ്സാദീഹി ഉസഭമത്തം, ഉജുകം വീസതിഉസഭമത്താദിലങ്ഘനവസേന മഹിദ്ധികതാ, സേസമിഗാനം അധിപതിഭാവേന മഹേസക്ഖതാ, സമന്താ തിയോജനേ സദ്ദം സുത്വാ പലായന്താനം വസേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഭഗവാ തേസു തേസു സുത്തേസു തഥാ തഥാ അത്താനം കഥേസി. ‘‘സീഹോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (അ. നി. ൫.൯൯; ൧൦.൨൧) ഇമസ്മിം താവ സുത്തേ സീഹസദിസം അത്താനം കഥേസി. ‘‘ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൬൫) ഇമസ്മിം വേജ്ജസദിസം. ‘‘ബ്രാഹ്മണോതി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൮൫) ഇമസ്മിം ബ്രാഹ്മണസദിസം. ‘‘പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോതി ഖോ, തിസ്സ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൮൪) ഇമസ്മിം മഗ്ഗദേസകപുരിസസദിസം. ‘‘രാജാഹമസ്മി സേലാ’’തി (സു. നി. ൫൫൯) ഇമസ്മിം രാജസദിസം. ‘‘സീഹോതി ഖോ തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൫.൯൯; ൧൦.൨൧) ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീഹസദിസമേവ കത്വാ അത്താനം കഥേന്തോ ഏവമാഹ.

തത്രായം സദിസതാ – സീഹസ്സ കഞ്ചനഗുഹാദീസു വസനകാലോ വിയ ഹി തഥാഗതസ്സ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരസ്സ അപരിമിതകാലം പാരമിയോ പൂരേത്വാ പച്ഛിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേന ചേവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേന ച ദസസഹസ്സിലോകധാതും കമ്പേത്വാ വുദ്ധിമന്വായ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവമാനസ്സ തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ ദട്ഠബ്ബോ. സീഹസ്സ കഞ്ചനഗുഹാദിതോ നിക്ഖന്തകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ഏകൂനതിംസേ സംവച്ഛരേ വിവടേന ദ്വാരേന കണ്ഡകം ആരുയ്ഹ ഛന്നസഹായസ്സ നിക്ഖമിത്വാ തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമിത്വാ അനോമാനദീതീരേ ബ്രഹ്മുനാ ദിന്നാനി കാസായാനി പരിദഹിത്വാ പബ്ബജിതസ്സ സത്തമേ ദിവസേ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവഗിരിപബ്ഭാരേ കതഭത്തകിച്ചസ്സ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ, പഠമമേവ മഗധരട്ഠം ആഗമനത്ഥായ യാവ രഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ.

സീഹസ്സ വിജമ്ഭനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ദിന്നപടിഞ്ഞസ്സ ആളാരകാലാമഉപസങ്കമനം ആദിം കത്വാ യാവ സുജാതായ ദിന്നപായാസസ്സ ഏകൂനപണ്ണാസായ പിണ്ഡേഹി പരിഭുത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ. സീഹസ്സ കേസരവിധുനനം വിയ സായന്ഹസമയേ സോത്തിയേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി ഥോമിയമാനസ്സ ഗന്ധാദീഹി പൂജിയമാനസ്സ തിക്ഖത്തും ബോധിം പദക്ഖിണം കത്വാ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ ചുദ്ദസഹത്ഥുബ്ബേധേ ഠാനേ തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠായ നിസിന്നസ്സ തംഖണംയേവ മാരബലം വിധമിത്വാ തീസു യാമേസു തിസ്സോ വിജ്ജാ വിസോധേത്വാ അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദമഹാസമുദ്ദം യമകഞാണമന്ഥനേന മന്ഥേന്തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പടിവിദ്ധേ തദനുഭാവേന ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനം വേദിതബ്ബം.

സീഹസ്സ ചതുദ്ദിസാവിലോകനം വിയ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ വിഹരിത്വാ പരിഭുത്തമധുപിണ്ഡികാഹാരസ്സ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ മഹാബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായാചനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ വിഹരന്തസ്സ ഏകാദസമേ ദിവസേ ‘‘സ്വേ ആസാള്ഹിപുണ്ണമാ ഭവിസ്സതീ’’തി പച്ചൂസസമയേ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി? ആളാരുദകാനം കാലങ്കതഭാവം ഞത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥായ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഓലോകനം ദട്ഠബ്ബം. സീഹസ്സ ഗോചരത്ഥായ തിയോജനം ഗമനകാലോ വിയ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ ‘‘പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ധമ്മചക്കം പവത്തേസ്സാമീ’’തി പച്ഛാഭത്തേ അജപാലനിഗ്രോധതോ വുട്ഠിതസ്സ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗമനകാലോ.

സീഹനാദകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ അചലപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി സന്നിപതിതേന ദേവഗണേന പരിവുതസ്സ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩) നയേന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനകാലോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിഞ്ച പന പദേ ദേസിയമാനേ തഥാഗതസീഹസ്സ ധമ്മഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി. സീഹസ്സ സദ്ദേന ഖുദ്ദകപാണാനം സന്താസം ആപജ്ജനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി ദീപേത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി വിഭജിത്വാ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ ദീഘായുകദേവതാനം ഞാണസന്താസസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ വേദിതബ്ബോ.

യദാതി യസ്മിം കാലേ. തഥാഗതോതി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ തഥാഗതോ – തഥാ ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥാ ഗതോതി തഥാഗതോ, തഥലക്ഖണം ആഗതോതി തഥാഗതോ, തഥധമ്മേ യാഥാവതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി തഥാഗതോ, തഥദസ്സിതായ തഥാഗതോ, തഥാവാദിതായ തഥാഗതോ, തഥാകാരിതായ തഥാഗതോ. അഭിഭവനട്ഠേന തഥാഗതോതി. തേസം വിത്ഥാരോ ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായമ്പി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൭) മൂലപരിയായവണ്ണനായമ്പി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൨) വുത്തോയേവ. ലോകേതി സത്തലോകേ. ഉപ്പജ്ജതീതി അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലേ പന പത്തേ ഉപ്പന്നോ നാമ. അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഇതി രൂപന്തി ഇദം രൂപം ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ രൂപം അത്ഥീതി. ഏത്താവതാ സഭാവതോ സരസതോ പരിയന്തതോ പരിച്ഛേദതോ പരിച്ഛിന്ദനതോ യാവതാ ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപം, തം സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി. ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോതി അയം രൂപസ്സ സമുദയോ നാമ. ഏത്താവതാ ഹി ‘‘ആഹാരസമുദയോ രൂപസമുദയോ’’തിആദി സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി. ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോതി അയം രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇമിനാപി ‘‘ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തിആദി സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി. ഇതി വേദനാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

വണ്ണവന്തോതി സരീരവണ്ണേന വണ്ണവന്തോ. ധമ്മദേസനം സുത്വാതി ഇമം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പണ്ണാസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ. യേഭുയ്യേനാതി ഇധ കേ ഠപേതി? അരിയസാവകേ ദേവേ. തേസഞ്ഹി ഖീണാസവത്താ ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, സംവിഗ്ഗസ്സ യോനിസോ പധാനേന പത്തബ്ബം പത്തതായ ഞാണസംവേഗോപി. ഇതരേസം പന ദേവാനം ‘‘താസോ ഹേസോ ഭിക്ഖൂ’’തി അനിച്ചതം മനസികരോന്താനം ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി, ബലവവിപസ്സനാകാലേ ഞാണഭയമ്പി ഉപ്പജ്ജതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തമേതം. സക്കായപരിയാപന്നാതി പഞ്ചക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ. ഇതി തേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ വട്ടദോസം ദസ്സേത്വാ തിലക്ഖണാഹതം കത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഞാണഭയം നാമ ഓക്കമതി.

അഭിഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. ധമ്മചക്കന്തി പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പി. പടിവേധഞാണം നാമ യേന ഞാണേന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝി. ദേസനാഞാണം നാമ യേന ഞാണേന തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. ഉഭയമ്പി തം ദസബലസ്സ ഉരേ ജാതഞാണമേവ. തേസു ഇധ ദേസനാഞാണം ഗഹേതബ്ബം. തം പനേസ യാവ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ സോതാപത്തിഫലം ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്തേതി നാമ. തസ്മിം ഉപ്പന്നേ പവത്തിതം നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി സദിസപുഗ്ഗലരഹിതോ. യസസ്സിനോതി പരിവാരസമ്പന്നാ. താദിനോതി ലാഭാലാഭാദീഹി ഏകസദിസസ്സ. ഛട്ഠം.

൭. ഖജ്ജനീയസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. സത്തമേ പുബ്ബേനിവാസന്തി ന ഇദം അഭിഞ്ഞാവസേന അനുസ്സരണം സന്ധായ വുത്തം, വിപസ്സനാവസേന പന പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തേ സമണബ്രാഹ്മണേ സന്ധായേതം വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘സബ്ബേതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ അനുസ്സരന്തി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതര’’ന്തി. അഭിഞ്ഞാവസേന ഹി സമനുസ്സരന്തസ്സ ഖന്ധാപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാപി ഖന്ധപടിബദ്ധാപി പണ്ണത്തിപി ആരമ്മണം ഹോതിയേവ. രൂപംയേവ അനുസ്സരതീതി ഏവഞ്ഹി അനുസ്സരന്തോ ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി സത്തം വാ പുഗ്ഗലം വാ അനുസ്സരതി, അതീതേ പന നിരുദ്ധം രൂപക്ഖന്ധമേവ അനുസ്സരതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോതി. സുഞ്ഞതാപബ്ബം നിട്ഠിതം.

ഇദാനി സുഞ്ഞതായ ലക്ഖണം ദസ്സേതും കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതിആദിമാഹ. യഥാ ഹി നട്ഠം ഗോണം പരിയേസമാനോ പുരിസോ ഗോഗണേ ചരമാനേ രത്തം വാ കാളം വാ ബലീബദ്ദം ദിസ്വാപി ന ഏത്തകേനേവ ‘‘അയം മയ്ഹം ഗോണോ’’തി സന്നിട്ഠാനം കാതും സക്കോതി. കസ്മാ? അഞ്ഞേസമ്പി താദിസാനം അത്ഥിതായ. സരീരപദേസേ പനസ്സ സത്തിസൂലാദിലക്ഖണം ദിസ്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം സന്തകോ’’തി സന്നിട്ഠാനം ഹോതി, ഏവമേവ സുഞ്ഞതായ കഥിതായപി യാവ സുഞ്ഞതാലക്ഖണം ന കഥീയതി, താവ സാ അകഥിതാവ ഹോതി, ലക്ഖണേ പന കഥിതേ കഥിതാ നാമ ഹോതി. ഗോണോ വിയ ഹി സുഞ്ഞതാ, ഗോണലക്ഖണം വിയ സുഞ്ഞതാലക്ഖണം. യഥാ ഗോണലക്ഖണേ അസല്ലക്ഖിതേ ഗോണോ ന സുട്ഠു സല്ലക്ഖിതോ ഹോതി, തസ്മിം പന സല്ലക്ഖിതേ സോ സല്ലക്ഖിതോ നാമ ഹോതി, ഏവമേവ സുഞ്ഞതാലക്ഖണേ അകഥിതേ സുഞ്ഞതാ അകഥിതാവ ഹോതി, തസ്മിം പന കഥിതേ സാ കഥിതാ നാമ ഹോതീതി സുഞ്ഞതാലക്ഖണം ദസ്സേതും കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപം വദേഥാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ കിഞ്ചാതി കാരണപുച്ഛാ, കേന കാരണേന രൂപം വദേഥ, കേന കാരണേനേതം രൂപം നാമാതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി ഖോതി ഏത്ഥ ഇതീതി കാരണുദ്ദേസോ, യസ്മാ രുപ്പതി, തസ്മാ രൂപന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. രുപ്പതീതി കുപ്പതി ഘട്ടീയതി പീളീയതി, ഭിജ്ജതീതി അത്ഥോ. സീതേനപി രുപ്പതീതിആദീസു സീതേന താവ രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. തിണ്ണം തിണ്ണഞ്ഹി ചക്കവാളാനം അന്തരേ ഏകേകോ ലോകന്തരികനിരയോ നാമ ഹോതി അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ. യസ്സ നേവ ഹേട്ഠാ പഥവീ അത്ഥി, ന ഉപരി ചന്ദിമസൂരിയദീപമണിആലോകോ, നിച്ചന്ധകാരോ. തത്ഥ നിബ്ബത്തസത്താനം തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ ഹോതി, തേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ പബ്ബതപാദേ ദീഘപുഥുലേഹി നഖേഹി ലഗ്ഗിത്വാ അവംസിരാ ഓലമ്ബന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസാഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി? മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകേ ഉദകേ പതന്തി, വാതേ പഹരന്തേപി മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി, പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ തത്തതേലേ പതിതപിട്ഠപിണ്ഡി വിയ പടപടായമാനാ വിലീയന്തി. ഏവം സീതേന രുപ്പനം ലോകന്തരികനിരയേ പാകടം. മഹിംസകരട്ഠാദീസുപി ഹിമപാതസീതലേസു പദേസേസു ഏതം പാകടമേവ. തത്ഥ ഹി സത്താ സീതേന ഭിന്നസരീരാ ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപുണന്തി.

ഉണ്ഹേന രുപ്പനം അവീചിമഹാനിരയേ പാകടം ഹോതി. ജിഘച്ഛായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ ചേവ ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ ച പാകടം. പിപാസായ രുപ്പനം കാലകഞ്ജികാദീസു പാകടം. ഏകോ കിര കാലകഞ്ജികഅസുരോ പിപാസം അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ യോജനഗമ്ഭീരവിത്ഥാരം മഹാഗങ്ഗം ഓതരി, തസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉദകം ഛിജ്ജതി, ധൂമോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, തത്തേ പിട്ഠിപാസാണേ ചങ്കമനകാലോ വിയ ഹോതി. തസ്സ ഉദകസദ്ദം സുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തസ്സേവ രത്തി വിഭായി. അഥ നം പാതോവ ഭിക്ഖാചാരം ഗച്ഛന്താ തിംസമത്താ പിണ്ഡചാരികഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കോ നാമ ത്വം സപ്പുരിസാ’’തി? പുച്ഛിംസു. ‘‘പേതോഹമസ്മി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പരിയേസസീ’’തി? ‘‘പാനീയം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പരിപുണ്ണാ, കിം ത്വം ന പസ്സസീ’’തി? ‘‘ന ഉപകപ്പതി, ഭന്തേ’’തി. തേന ഹി ഗങ്ഗാപിട്ഠേ നിപജ്ജ, മുഖേ തേ പാനീയം ആസിഞ്ചിസ്സാമാ’’തി. സോ വാലികാപുളിനേ ഉത്താനോ നിപജ്ജി. ഭിക്ഖൂ തിംസമത്തേ പത്തേ നീഹരിത്വാ ഉദകം ആഹരിത്വാ തസ്സ മുഖേ ആസിഞ്ചിംസു. തേസം തഥാ കരോന്താനംയേവ വേലാ ഉപകട്ഠാ ജാതാ. തതോ ‘‘ഭിക്ഖാചാരകാലോ അമ്ഹാകം സപ്പുരിസ, കച്ചി തേ അസ്സാദമത്താ ലദ്ധാ’’തി ആഹംസു. പേതോ ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, തിംസമത്താനം അയ്യാനം തിംസപത്തേഹി ആസിത്തഉദകതോ അഡ്ഢപസതമത്തമ്പി പരഗലം ഗതം, പേതത്തഭാവതോ മോക്ഖോ മാ ഹോതൂ’’തി ആഹ. ഏവം പിപാസായ രുപ്പനം പേത്തിവിസയേ പാകടം.

ഡംസാദീഹി രുപ്പനം ഡംസമക്ഖികാദിബഹുലേസു പദേസേസു പാകടം. ഏത്ഥ ച ഡംസാതി പിങ്ഗലമക്ഖികാ. മകസാതി മകസാവ. വാതാതി കുച്ഛിവാതപിട്ഠിവാതാദിവസേന വേദിതബ്ബാ. സരീരസ്മിഞ്ഹി വാതരോഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹത്ഥപാദപിട്ഠിആദീനി ഭിന്ദതി, കാണം കരോതി, ഖുജ്ജം കരോതി, പീഠസപ്പിം കരോതി. ആതപോതി സൂരിയാതപോ. തേന രുപ്പനം മരുകന്താരാദീസു പാകടം. ഏകാ കിര ഇത്ഥീ മരുകന്താരേ രത്തിം സത്ഥതോ ഓഹീനാ ദിവാ സൂരിയേ ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ വാലികായ തപ്പമാനായ പാദേ ഠപേതും അസക്കോന്തീ സീസതോ പച്ഛിം ഓതാരേത്വാ അക്കമി. കമേന പച്ഛിയാ ഉണ്ഹാഭിതത്തായ ഠാതും അസക്കോന്തീ തസ്സാ ഉപരി സാടകം ഠപേത്വാ അക്കമി. തസ്മിമ്പി സന്തത്തേ അത്തനോ അങ്കേന ഗഹിതപുത്തകം അധോമുഖം നിപജ്ജാപേത്വാ കന്ദന്തംയേവ അക്കമിത്വാ സദ്ധിം തേന തസ്മിംയേവ ഠാനേ ഉണ്ഹാഭിതത്താ കാലമകാസി.

സരീസപാതി യേ കേചി ദീഘജാതികാ സരന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം സമ്ഫസ്സേന രുപ്പനം ആസീവിസദട്ഠകാദീനം വസേന വേദിതബ്ബം. ഇതി ഭഗവതാ യാനി ഇമാനി സാമഞ്ഞപച്ചത്തവസേന ധമ്മാനം ദ്വേ ലക്ഖണാനി, തേസു രൂപക്ഖന്ധസ്സ താവ പച്ചത്തലക്ഖണം ദസ്സിതം. രൂപക്ഖന്ധസ്സേവ ഹി ഏതം, ന വേദനാദീനം, തസ്മാ പച്ചത്തലക്ഖണന്തി വുച്ചതി. അനിച്ചദുക്ഖാനത്തലക്ഖണം പന വേദനാദീനമ്പി ഹോതി, തസ്മാ തം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി വുച്ചതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വേദനം വദേഥാതിആദീസു പുരിമസദിസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന പുരിമേന അസദിസം, തസ്സായം വിഭാവനാ – സുഖമ്പി വേദയതീതി സുഖം ആരമ്മണം വേദേതി അനുഭവതി. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. കഥം പനേതം ആരമ്മണം സുഖം ദുക്ഖം അദുക്ഖമസുഖം നാമ ജാതന്തി? സുഖാദീനം പച്ചയതോ. സ്വായമത്ഥോ ‘‘യസ്മാ ച ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തി ഇമസ്മിം മഹാലിസുത്തേ (സം. നി. ൩.൬൦) ആഗതോയേവ. വേദയതീതി ഏത്ഥ ച വേദനാവ വേദയതി, ന അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ. വേദനാ ഹി വേദയിതലക്ഖണാ, തസ്മാ വത്ഥാരമ്മണം പടിച്ച വേദനാവ വേദയതീതി. ഏവമിധ ഭഗവാ വേദനായപി പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

നീലമ്പി സഞ്ജാനാതീതി നീലപുപ്ഫേ വാ വത്ഥേ വാ പരികമ്മം കത്വാ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ പാപേന്തോ സഞ്ജാനാതി. അയഞ്ഹി സഞ്ഞാ നാമ പരികമ്മസഞ്ഞാപി ഉപചാരസഞ്ഞാപി അപ്പനാസഞ്ഞാപി വട്ടതി, നീലം നീലന്തി ഉപ്പജ്ജനസഞ്ഞാപി വട്ടതിയേവ. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധാപി ഭഗവാ സഞ്ജാനനലക്ഖണായ സഞ്ഞായ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

രൂപം രൂപത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി യഥാ യാഗുമേവ യാഗുത്തായ, പൂവമേവ പൂവത്തായ പചതി നാമ, ഏവം പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതഭാവേന സങ്ഖതന്തി ലദ്ധനാമം രൂപമേവ രൂപത്തായ യഥാ അഭിസങ്ഖതം രൂപം നാമ ഹോതി, തഥത്തായ രൂപഭാവായ അഭിസങ്ഖരോതി ആയൂഹതി സമ്പിണ്ഡേതി, നിപ്ഫാദേതീതി അത്ഥോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – അത്തനാ സഹ ജായമാനം രൂപം സമ്പയുത്തേ ച വേദനാദയോ ധമ്മേ അഭിസങ്ഖരോതി നിബ്ബത്തേതീതി. ഇധാപി ഭഗവാ ചേതയിതലക്ഖണസ്സ സങ്ഖാരസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

അമ്ബിലമ്പി വിജാനാതീതി അമ്ബഅമ്ബാടകമാതുലുങ്ഗാദിഅമ്ബിലം ‘‘അമ്ബില’’ന്തി വിജാനാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബപദേസു. അപി ചേത്ഥ തിത്തകന്തി നിമ്ബപടോലാദിനാനപ്പകാരം കടുകന്തി പിപ്പലിമരിചാദിനാനപ്പകാരം. മധുരന്തി സപ്പിഫാണിതാദിനാനപ്പകാരം. ഖാരികന്തി വാതിങ്ഗണനാളികേര ചതുരസ്സവല്ലിവേത്തങ്കുരാദിനാനപ്പകാരം. അഖാരികന്തി യം വാ തം വാ ഫലജാതം കാരപണ്ണാദിമിസ്സകപണ്ണം. ലോണികന്തി ലോണയാഗുലോണമച്ഛലോണഭത്താദിനാനപ്പകാരം. അലോണികന്തിഅലോണയാഗുഅലോണമച്ഛഅലോണഭത്താദിനാനപ്പകാരം. തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീതി യസ്മാ ഇമം അമ്ബിലാദിഭേദം അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേന അമ്ബിലാദിഭാവേന ജാനാതി, തസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതീതി. ഏവമിധാപി ഭഗവാ വിജാനനലക്ഖണസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചത്തലക്ഖണമേവ ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി.

യസ്മാ പന ആരമ്മണസ്സ ആകാരസണ്ഠാനഗഹണവസേന സഞ്ഞാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ സാ ചക്ഖുദ്വാരേ വിഭത്താ. യസ്മാ വിനാപി ആകാരസണ്ഠാനാ ആരമ്മണസ്സ പച്ചത്തഭേദഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി, തസ്മാ തം ജിവ്ഹാദ്വാരേ വിഭത്തം. ഇമേസം പന സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണപഞ്ഞാനം അസമ്മോഹതോ സഭാവസല്ലക്ഖണത്ഥം സഞ്ജാനാതി, വിജാനാതി, പജാനാതീതി ഏത്ഥ വിസേസാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ വിസേസോ, ജാനാതീതി പദം പന അവിസേസോ. തസ്സപി ജാനനട്ഠേന വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. സഞ്ഞാ ഹി നീലാദിവസേന ആരമ്മണസഞ്ജാനനമത്തമേവ, അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി. വിഞ്ഞാണം നീലാദിവസേന ആരമ്മണഞ്ചേവ ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ പന മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി. പഞ്ഞാ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികഫലകേ കഹാപണരാസിമ്ഹി കതേ അജാതബുദ്ധിദാരകോ ഗാമികപുരിസോ മഹാഹേരഞ്ഞികോതി തീസു ജനേസു ഓലോകേത്വാ ഠിതേസു അജാതബുദ്ധിദാരകോ കഹാപണാനം ചിത്തവിചിത്തചതുരസ്സമണ്ഡലാദിഭാവമേവ ജാനാതി, ‘‘ഇദം മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗം രതനസമ്മത’’ന്തി ന ജാനാതി. ഗാമികപുരിസോ ചിത്താദിഭാവഞ്ച ജാനാതി, മനുസ്സാനം ഉപഭോഗപരിഭോഗരതനസമ്മതഭാവഞ്ച, ‘‘അയം കൂടോ, അയം ഛേകോ, അയം കരടോ, അയം സണ്ഹോ’’തി ന ജാനാതി. മഹാഹേരഞ്ഞികോ ചിത്താദിഭാവമ്പി രതനസമ്മതഭാവമ്പി കൂടാദിഭാവമ്പി ജാനാതി. ജാനന്തോ ച പന രൂപം ദിസ്വാപി സദ്ദം സുത്വാപി ഗന്ധം ഘായിത്വാപി രസം സായിത്വാപി ഹത്ഥേന ഗരുലഹുഭാവം ഉപധാരേത്വാപി ‘‘അസുകഗാമേ കതോ’’തിപി ജാനാതി, ‘‘അസുകനിഗമേ അസുകനഗരേ അസുകപബ്ബതച്ഛായായ അസുകനദീതീരേ കതോ’’തിപി, ‘‘അസുകാചരിയേന കതോ’’തിപി ജാനാതി. ഏവമേവ സഞ്ഞാ അജാതബുദ്ധിദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമത്തമേവ ജാനാതി. വിഞ്ഞാണം ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി. പഞ്ഞാ മഹാഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനം വിയ നീലാദിവസേന ആരമ്മണമ്പി ജാനാതി, അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണപടിവേധമ്പി പാപേതി, ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവമ്പി പാപേതി.

സോ പന നേസം വിസേസോ ദുപ്പടിവിജ്ഝോ. തേനാഹ ആയസ്മാ നാഗസേനോ –

‘‘ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം, ഭന്തേ നാഗസേന, ഭഗവതാ ദുക്കരം കതന്തി? ദുക്കരം, മഹാരാജ, ഭഗവതാ കതം, ഇമേസം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അക്ഖാതം ‘അയം ഫസ്സോ, അയം വേദനാ, അയം സഞ്ഞാ, അയം ചേതനാ, ഇദം ചിത്ത’’’ന്തി (മി. പ. ൨.൭.൧൬).

യഥാ ഹി തിലതേലം സാസപതേലം മധുകതേലം ഏരണ്ഡകതേലം വസാതേലന്തി ഇമാനി പഞ്ച തേലാനി ഏകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ദിവസം യമകമന്ഥേ ഹി മന്ഥേത്വാ തതോ ‘‘ഇദം തിലതേലം, ഇദം സാസപതേല’’ന്തി ഏകേകസ്സ പാടിയേക്കം ഉദ്ധരണം നാമ ദുക്കരം, ഇദം തതോ ദുക്കരതരം. ഭഗവാ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ ഇമേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ഏകാരമ്മണേ വത്തമാനാനം വവത്ഥാനം അകാസി. പഞ്ചന്നം മഹാനദീനം സമുദ്ദം പവിട്ഠട്ഠാനേ ‘‘ഇദം ഗങ്ഗായ ഉദകം, ഇദം യമുനായാ’’തി ഏവം പാടിയേക്കം ഉദകുദ്ധരണേനാപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി പഠമപബ്ബേന സുഞ്ഞതം, ദുതിയേന സുഞ്ഞതാലക്ഖണന്തി ദ്വീഹി പബ്ബേഹി അനത്തലക്ഖണം കഥേത്വാ ഇദാനി ദുക്ഖലക്ഖണം ദസ്സേതും തത്ര, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖജ്ജാമീതി ന രൂപം സുനഖോ വിയ മംസം ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദതി, യഥാ പന കിലിട്ഠവത്ഥനിവത്ഥോ തതോനിദാനം പീളം സന്ധായ ‘‘ഖാദതി മം വത്ഥ’’ന്തി ഭണതി, ഏവമിദമ്പി പീളം ഉപ്പാദേന്തം ഖാദതി നാമാതി വേദിതബ്ബം. പടിപന്നോ ഹോതീതി സീലം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നോ ഹോതി. യോ പനേത്ഥ ബലവഞാണോ തിക്ഖബുദ്ധി ഞാണുത്തരോ യോഗാവചരോ പധാനഭൂമിയം വായമന്തോ ഖാണുനാ വാ കണ്ടകേന വാ വിദ്ധോ ആവുധേന വാ പഹടോ ബ്യഗ്ഘാദീഹി വാ ഗഹേത്വാ ഖജ്ജമാനോ തം വേദനം അബ്ബോഹാരികം കത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനം സമ്മസന്തോ അരഹത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, അയം വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ പടിപന്നോ നാമ വുച്ചതി പീതമല്ലത്ഥേരോ വിയ കുടുമ്ബിയപുത്തമഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ വത്തനിഅടവിയം തിംസമത്താനം ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞതരോ ബ്യഗ്ഘമുഖേ നിപന്നഭിക്ഖു വിയ കണ്ടകേന വിദ്ധത്ഥേരോ വിയ ച.

ദ്വാദസസു കിര ഭിക്ഖൂസു ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ അരഞ്ഞേ പധാനമനുയുഞ്ജന്തേസു ഏകോ സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതമത്തേയേവ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ ചങ്കമം ഓരുയ്ഹ ചങ്കമന്തോ തിരിയം നിമ്മഥേന്തോ തിണപടിച്ഛന്നം കണ്ടകം അക്കമി. കണ്ടകോ പിട്ഠിപാദേന നിക്ഖന്തോ. തത്തഫാലേന വിനിവിദ്ധകാലോ വിയ വേദനാ വത്തതി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘കിം ഇമം കണ്ടകം ഉദ്ധരാമി, ഉദാഹു പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടക’’ന്തി? തസ്സ ഏവമഹോസി – ‘‘ഇമിനാ കണ്ടകേന വിദ്ധത്താ നിരയാദീസു ഭയം നാമ നത്ഥി, പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടകംയേവാ’’തി. സോ തം വേദനം അബ്ബോഹാരികം കത്വാ സബ്ബരത്തിം ചങ്കമിത്വാ വിഭാതായ രത്തിയാ അഞ്ഞസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛി? ‘‘കണ്ടകേനമ്ഹി, ആവുസോ, വിദ്ധോ’’തി. ‘‘കായ വേലായ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സായമേവ, ആവുസോ’’തി. ‘‘കസ്മാ ന അമ്ഹേ പക്കോസിത്ഥ, കണ്ടകം ഉദ്ധരിത്വാ തത്ഥ തേലമ്പി സിഞ്ചേയ്യാമാ’’തി? ‘‘പകതിയാ വിജ്ഝിത്വാ ഠിതകണ്ടകമേവ ഉദ്ധരിതും വായമിമ്ഹാ, ആവുസോ’’തി. ‘‘സക്കുണിത്ഥ, ഭന്തേ, ഉദ്ധരിതു’’ന്തി. ‘‘ഏകദേസമത്തേന മേ, ആവുസോ, ഉദ്ധടോ’’തി. സേസവത്ഥൂനി ദീഘമജ്ഝിമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬) സതിപട്ഠാനസുത്തനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനേവ.

തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരദ്ധം? ഇമസ്മിം പബ്ബേ ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം, ന അനിച്ചലക്ഖണം. തം ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം. തീണി ലക്ഖണാനി സമോധാനേത്വാ ദസ്സേതുമ്പി ആരദ്ധമേവ. അപചിനാതി നോ ആചിനാതീതി വട്ടം വിനാസേതി, നേവ ചിനാതി. പജഹതി ന ഉപാദിയതീതി തദേവ വിസ്സജ്ജേതി, ന ഗണ്ഹാതി. വിസിനേതി ന ഉസ്സിനേതീതി വികിരതി ന സമ്പിണ്ഡേതി. വിധൂപേതി ന സന്ധൂപേതീതി നിബ്ബാപേതി ന ജാലാപേതി.

ഏവം പസ്സം, ഭിക്ഖവേതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? വട്ടം വിനാസേത്വാ ഠിതം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേസ്സാമീതി ആരദ്ധം. ഏത്തകേന വാ ഠാനേന വിപസ്സനാ കഥിതാ, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ഇദം ആരദ്ധം. അഥ വാ ഏത്തകേന ഠാനേന പഠമമഗ്ഗോ കഥിതോ, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം. ഏത്തകേന വാ ഠാനേന തീണി മഗ്ഗാനി കഥിതാനി, ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ അരഹത്തമഗ്ഗം ദസ്സേതുമ്പി ഇദം ആരദ്ധമേവ.

സപജാപതികാതി സദ്ധിം പജാപതിനാ ദേവരാജേന. ആരകാവ നമസ്സന്തീതി ദൂരതോവ നമസ്സന്തി, ദൂരേപി ഠിതം നമസ്സന്തിയേവ ആയസ്മന്തം നീതത്ഥേരം വിയ.

ഥേരോ കിര പുപ്ഫച്ഛഡ്ഡകകുലതോ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതോ, ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അജ്ജേവ പബ്ബജിതോ അജ്ജേവ മേ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്തം, ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമമണ്ഡിതം മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേസ്സാമീ’’തി. സോ പംസുകൂലത്ഥായ സാവത്ഥിം പവിസിത്വാ ചോളകം പരിയേസന്തോ വിചരി. അഥേകോ മഹാബ്രഹ്മാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ മനുസ്സപഥം ഓലോകേന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ – ‘‘അജ്ജേവ പബ്ബജിത്വാ അജ്ജേവ ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്വാ മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേതും ചോളകം പരിയേസതീ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. തമഞ്ഞോ മഹാബ്രഹ്മാ ദിസ്വാ ‘‘കം നമസ്സസീ’’തി? പുച്ഛി. നീതത്ഥേരം നമസ്സാമീതി. കിം കാരണാതി? അജ്ജേവ പബ്ബജിത്വാ അജ്ജേവ ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്വാ മഹാഅരിയവംസപടിപദം പൂരേതും ചോളകം പരിയേസതീതി. സോപി നം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. അഥഞ്ഞോ, അഥഞ്ഞോതി സത്തസതാ മഹാബ്രഹ്മാനോ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. തേന വുത്തം –

‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ,

ബ്രഹ്മാ വിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ;

നീതം നമസ്സന്തി പസന്നചിത്താ,

‘ഖീണാസവോ ഗണ്ഹതി പംസുകൂലം’’’.

‘‘താ ദേവതാ സത്തസതാ ഉളാരാ,

ബ്രഹ്മാ വിമാനാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ;

നീതം നമസ്സന്തി പസന്നചിത്താ,

‘ഖീണാസവോ കയിരതി പംസുകൂലം’’’.

‘‘‘ഖീണാസവോ ധോവതി പംസുകൂലം’;

‘ഖീണാസവോ രജതി പംസുകൂലം’;

‘ഖീണാസവോ പാരുപതി പംസകൂല’’’ന്തി.

ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദേസനം തീഹി ഭവേഹി വിനിവത്തേത്വാ അരഹത്തസ്സ കൂടം ഗണ്ഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്തമം.

൮. പിണ്ഡോല്യസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. അട്ഠമേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ കാരണേ. പണാമേത്വാതി നീഹരിത്വാ. കിസ്മിം പന കാരണേ ഏതേ ഭഗവതാ പണാമിതാതി? ഏകസ്മിഞ്ഹി അന്തോവസ്സേ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വസിത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമിത്വാ ജനപദചാരികം ചരന്തോ കപിലവത്ഥും പത്വാ നിഗ്രോധാരാമം പാവിസി. സക്യരാജാനോ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പച്ഛാഭത്തേ കപ്പിയാനി തേലമധുഫാണിതാദീനി ചേവ പാനകാനി ച കാജസതേഹി ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം കരോന്താ ഏകമന്തേ നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേസം മധുരധമ്മകഥം കഥേന്തോ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സേനാസനം പടിജഗ്ഗന്തി, ഏകച്ചേ മഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞാപേന്തി, സാമണേരാ അപ്പഹരിതം കരോന്തി. ഭാജനീയട്ഠാനേ സമ്പത്തഭിക്ഖൂപി അത്ഥി, അസമ്പത്തഭിക്ഖൂപി അത്ഥി. സമ്പത്താ അസമ്പത്താനം ലാഭം ഗണ്ഹന്താ, ‘‘അമ്ഹാകം ദേഥ, അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ദേഥ ഉപജ്ഝായസ്സ ദേഥാ’’തി കഥേന്താ മഹാസദ്ദമകംസു. സത്ഥാ സുത്വാ ഥേരം പുച്ഛി ‘‘കേ പന തേ, ആനന്ദ, ഉച്ചാസദ്ദാ മഹാസദ്ദാ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേ’’തി? ഥേരോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. സത്ഥാ സുത്വാ ‘‘ആമിസഹേതു, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ മഹാസദ്ദം കരോന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘അനനുച്ഛവികം, ആനന്ദ, അപ്പതിരൂപം. ന ഹി മയാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ചീവരാദിഹേതു പാരമിയോ പൂരിതാ, നാപി ഇമേ ഭിക്ഖൂ ചീവരാദിഹേതു അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ, അരഹത്തഹേതു പബ്ബജിത്വാ അനത്ഥം അത്ഥസദിസം അസാരം സാരസദിസം കരോന്തി, ഗച്ഛാനന്ദ, തേ ഭിക്ഖൂ പണാമേഹീ’’തി.

പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി ദുതിയദിവസേ പുബ്ബണ്ഹസമയം. ബേലുവലട്ഠികായ മൂലേതി തരുണബേലുവരുക്ഖമൂലേ. പബാള്ഹോതി പബാഹിതോ. പവാള്ഹോതിപി പാഠോ, പവാഹിതോതി അത്ഥോ. ഉഭയമ്പി നീഹടഭാവമേവ ദീപേതി. സിയാ അഞ്ഞഥത്തന്തി പസാദഞ്ഞഥത്തം വാ ഭാവഞ്ഞഥത്തം വാ ഭവേയ്യ. കഥം? ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മയം ലഹുകേ കാരണേ പണാമിതാ’’തി പസാദം മന്ദം കരോന്താനം പസാദഞ്ഞഥത്തം നാമ ഹോതി. സലിങ്ഗേനേവ തിത്ഥായതനം പക്കമന്താനം ഭാവഞ്ഞഥത്തം നാമ. സിയാ വിപരിണാമോതി ഏത്ഥ പന ‘‘മയം സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സാമാതി പബ്ബജിതാ, നം ഗഹേതും അസക്കോന്താനം കിം അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജായാ’’തി? സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തനം വിപരിണാമോതി വേദിതബ്ബോ. വച്ഛസ്സാതി ഖീരൂപകവച്ഛസ്സ. അഞ്ഞഥത്തന്തി മിലായനഅഞ്ഞഥത്തം. ഖീരൂപകോ ഹി വച്ഛോ മാതു അദസ്സനേന ഖീരം അലഭന്തോ മിലായതി കമ്പതി പവേധതി. വിപരിണാമോതി മരണം. സോ ഹി ഖീരം അലഭമാനോ ഖീരപിപാസായ സുസ്സന്തോ പതിത്വാ മരതി.

ബീജാനം തരുണാനന്തി ഉദകേന അനുഗ്ഗഹേതബ്ബാനം വിരൂള്ഹബീജാനം. അഞ്ഞഥത്തന്തി മിലായനഞ്ഞഥത്തമേവ. താനി ഹി ഉദകം അലഭന്താനി മിലായന്തി. വിപരിണാമോതി വിനാസോ. താനി ഹി ഉദകം അലഭന്താനി സുക്ഖിത്വാ വിനസ്സന്തി, പലാലമേവ ഹോന്തി. അനുഗ്ഗഹിതോതി ആമിസാനുഗ്ഗഹേന ചേവ ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ച അനുഗ്ഗഹിതോ. അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യന്തി ദ്വീഹിപി ഏതേഹി അനുഗ്ഗഹേഹി അനുഗ്ഗണ്ഹേയ്യം. അചിരപബ്ബജിതാ ഹി സാമണേരാ ചേവ ദഹരഭിക്ഖൂ ച ചീവരാദിപച്ചയവേകല്ലേ വാ സതി ഗേലഞ്ഞേ വാ സത്ഥാരാ വാ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി വാ ആമിസാനുഗ്ഗഹേന അനനുഗ്ഗഹിതാ കിലമന്താ ന സക്കോന്തി സജ്ഝായം വാ മനസികാരം വാ കാതും, ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന അനനുഗ്ഗഹിതാ ഉദ്ദേസേന ചേവ ഓവാദാനുസാസനിയാ ച പരിഹായമാനാ ന സക്കോന്തി അകുസലം പരിവജ്ജേത്വാ കുസലം ഭാവേതും. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി അനുഗ്ഗഹേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ കായേന അകിലമന്താ സജ്ഝായമനസികാരേ പവത്തിത്വാ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനാ അപരഭാഗേ തം അനുഗ്ഗഹം അലഭന്താപി തേനേവ പുരിമാനുഗ്ഗഹേന ലദ്ധബലാ സാസനേ പതിട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ഭഗവതോ ഏവം പരിവിതക്കോ ഉദപാദി.

ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹോസീതി സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതാ പണാമിതാ, ഇദാനി നേസം അനുഗ്ഗഹം കാതുകാമോ ഏവം ചിന്തേസി, കാരണം ഭഗവാ ചിന്തേസി, അഹമേത്ഥ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി പുരതോ പാകടോ അഹോസി. സന്തേത്ഥ ഭിക്ഖൂതി ഇദം സോ മഹാബ്രഹ്മാ യഥാ നാമ ബ്യത്തോ സൂദോ യദേവ അമ്ബിലഗ്ഗാദീസു രസജാതം രഞ്ഞോ രുച്ചതി, തം അഭിസങ്ഖാരേന സാദുതരം കത്വാ പുനദിവസേ ഉപനാമേതി, ഏവമേവ അത്തനോ ബ്യത്തതായ ഭഗവതാ ആഹടഉപമംയേവ ഏവമേതം ഭഗവാതിആദിവചനേഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഭഗവന്തം യാചന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അനുഗ്ഗഹകരണത്ഥം വദതി. തത്ഥ അഭിനന്ദതൂതി ‘‘മമ സന്തികം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി. ഏവമസ്സ ആഗമനം സമ്പിയായമാനോ അഭിനന്ദതു. അഭിവദതൂതി ആഗതസ്സ ച ഓവാദാനുസാസനിം ദദന്തോ അഭിവദതു.

പടിസല്ലാനാതി ഏകീഭാവാ. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖാസീതി ഇദ്ധിം അകാസി. ഏകദ്വീഹികായാതി ഏകേകോ ചേവ ദ്വേ ദ്വേ ച ഹുത്വാ. സാരജ്ജമാനരൂപാതി ഓത്തപ്പമാനസഭാവാ ഭായമാനാ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേസം തഥാ ഉപസങ്കമനായ ഇദ്ധിമകാസീതി? ഹിതപത്ഥനായ. യദി ഹി തേ വഗ്ഗവഗ്ഗാ ഹുത്വാ ആഗച്ഛേയ്യും, ‘‘ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണാമേത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ ഏകദിവസമ്പി തത്ഥ വസിതും നാസക്ഖി, വേഗേനേവ ആഗതോ’’തി കേളിമ്പി കരേയ്യും. അഥ നേസം നേവ ബുദ്ധഗാരവം പച്ചുപട്ഠഹേയ്യ, ന ധമ്മദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും സമത്ഥാ ഭവേയ്യും. സഭയാനം പന സസാരജ്ജാനം ഏകദ്വീഹികായ ആഗച്ഛന്താനം ബുദ്ധഗാരവഞ്ചേവ പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി, ധമ്മദേസനഞ്ച സമ്പടിച്ഛിതും സക്ഖിസ്സന്തീതി ചിന്തേത്വാ തേസം ഹിതപത്ഥനായ തഥാരൂപം ഇദ്ധിം അകാസി.

നിസീദിംസൂതി തേസു ഹി സാരജ്ജമാനരൂപേസു ആഗച്ഛന്തേസു ഏകോ ഭിക്ഖു ‘‘മമംയേവ സത്ഥാ ഓലോകേതി, മംയേവ മഞ്ഞേ നിഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ’’തി സണികം ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിസീദി, അഥഞ്ഞോ അഥഞ്ഞോതി ഏവം പഞ്ചഭിക്ഖുസതാനി നിസീദിംസു. ഏവം നിസിന്നം പന ഭിക്ഖുസങ്ഘം സീദന്തരേ സന്നിസിന്നം മഹാസമുദ്ദം വിയ നിവാതേ പദീപം വിയ ച നിച്ചലം ദിസ്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം കീദിസീ ധമ്മദേസനാ വട്ടതീ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ആഹാരഹേതു പണാമിതാ, പിണ്ഡിയാലോപധമ്മദേസനാവ നേസം സപ്പായാ, തം ദസ്സേത്വാ മത്ഥകേ തിപരിവട്ടദേസനം ദേസേസ്സാമി, ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി. അഥ നേസം തം ധമ്മദേസനം ദേസേന്തോ അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

തത്ഥ അന്തന്തി പച്ഛിമം ലാമകം. യദിദം പിണ്ഡോല്യന്തി യം ഏവം പിണ്ഡപരിയേസനേന ജീവികം കപ്പേന്തസ്സ ജീവിതം. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – പിണ്ഡായ ഉലതീതി പിണ്ഡോലോ, പിണ്ഡോലസ്സ കമ്മം പിണ്ഡോല്യം, പിണ്ഡപരിയേസനേന നിപ്ഫാദിതജീവിതന്തി അത്ഥോ. അഭിസാപോതി അക്കോസോ. കുപിതാ ഹി മനുസ്സാ അത്തനോ പച്ചത്ഥികം ‘‘ചീവരം നിവാസേത്വാ കപാലം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡം പരിയേസമാനോ ചരിസ്സതീ’’തി അക്കോസന്തി. അഥ വാ പന ‘‘കിം തുയ്ഹം അകാതബ്ബം അത്ഥി, യോ ത്വം ഏവം ബലവാ വീരിയസമ്പന്നോപി ഹിരോത്തപ്പം പഹായ കപണോ വിയ പിണ്ഡോലോ വിചരസി പത്തപാണീ’’തി? ഏവമ്പി അക്കോസന്തിയേവ. തഞ്ച ഖോ ഏതന്തി ഏവം തം അഭിസാപം സമാനമ്പി പിണ്ഡോല്യം. കുലപുത്താ ഉപേന്തി അത്ഥവസികാതി മമ സാസനേ ജാതികുലപുത്താ ച ആചാരകുലപുത്താ ച അത്ഥവസികാ കാരണവസികാ ഹുത്വാ കാരണവസം പടിച്ച ഉപേന്തി.

രാജാഭിനീതാതിആദീസു യേ രഞ്ഞോ സന്തകം ഖാദിത്വാ രഞ്ഞാ ബന്ധനാഗാരേ ബന്ധാപിതാ പലായിത്വാ പബ്ബജന്തി, തേ രാജാഭിനീതാ നാമ. തേ ഹി രഞ്ഞാ ബന്ധനം അഭിനീതത്താ രാജാഭിനീതാ നാമ. യേ പന ചോരേഹി അടവിയം ഗഹേത്വാ ഏകച്ചേസു മാരിയമാനേസു ഏകച്ചേ ‘‘മയം സാമി തുമ്ഹേഹി വിസ്സട്ഠാ ഗേഹം അനജ്ഝാവസിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമ, തത്ഥ യം യം ബുദ്ധപൂജാദിപുഞ്ഞം കരിസ്സാമ, തതോ തുമ്ഹാകം പത്തിം ദസ്സാമാ’’തി തേഹി വിസ്സട്ഠാ പബ്ബജന്തി, തേ ചോരാഭിനീതാ നാമ. തേപി ഹി ചോരേഹി മാരേതബ്ബതം അഭിനീതാതി ചോരാഭിനീതാ നാമ. യേ പന ഇണം ഗഹേത്വാ പടിദാതും അസക്കോന്താ പലായിത്വാ പബ്ബജന്തി, തേ ഇണട്ടാ നാമ, ഇണപീളിതാതി അത്ഥോ. ഇണട്ഠാതിപി പാഠോ, ഇണേ ഠിതാതി അത്ഥോ. യേ രാജചോരഛാതകരോഗഭയാനം അഞ്ഞതരേന അഭിഭൂതാ ഉപദ്ദുതാ പബ്ബജന്തി, തേ ഭയട്ടാ നാമ, ഭയപീളിതാതി അത്ഥോ. ഭയട്ഠാതിപി പാഠോ, ഭയേ ഠിതാതി അത്ഥോ. ആജീവികാപകതാതി ആജീവികായ ഉപദ്ദുതാ അഭിഭൂതാ, പുത്തദാരം പോസേതും അസക്കോന്താതി അത്ഥോ. ഓതിണ്ണാമ്ഹാതി അന്തോ അനുപവിട്ഠാ.

സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലൂതി ഇദം സോ കുലപുത്തോ ‘‘ദുക്ഖസ്സ അന്തം കരിസ്സാമീ’’തിആദിവസേന ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ പബ്ബജിതോ, അപരഭാഗേ, തം പബ്ബജ്ജം തഥാരൂപം കാതും ന സക്കോതി, തം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ അഭിജ്ഝാലൂതി പരഭണ്ഡാനം അഭിജ്ഝായിതാ. തിബ്ബസാരാഗോതി ബഹലരാഗോ. ബ്യാപന്നചിത്തോതി പൂതിഭാവേന വിപന്നചിത്തോ. പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോതി തിഖിണസിങ്ഗോ വിയ ഗോണോ ദുട്ഠചിത്തോ. മുട്ഠസ്സതീതി ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകോ വിയ നട്ഠസ്സതി, ഇധ കതം ഏത്ഥ നസ്സതി. അസമ്പജാനോതി നിപ്പഞ്ഞോ. ഖന്ധാദിപരിച്ഛേദരഹിതോ. അസമാഹിതോതി ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവാ വിയ ഉപചാരപ്പനാഭാവേന അസണ്ഠിതോ. വിബ്ഭന്തചിത്തോതി ബന്ധാരുള്ഹമഗോ വിയ സന്തമനോ. പാകതിന്ദ്രിയോതി യഥാ ഗിഹീ പുത്തധീതരോ ഓലോകേന്തോ അസംവുതിന്ദ്രിയോ ഹോതി, ഏവം അസംവുതിന്ദ്രിയോ.

ഛവാലാതന്തി ഛവാനം ദഡ്ഢട്ഠാനേ അലാതം. ഉഭതോപദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥഗതന്തി പമാണേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തം ദ്വീസു ഠാനേസു ആദിത്തം മജ്ഝേ ഗൂഥമക്ഖിതം. നേവ ഗാമേതി സചേ ഹി തം യുഗനങ്ഗലഗോപാനസിപക്ഖപാസകാദീനം അത്ഥായ ഉപനേതും സക്കാ അസ്സ, ഗാമേ കട്ഠത്ഥം ഫരേയ്യ. സചേ ഖേത്തകുടിയം കട്ഠത്ഥരമഞ്ചകാദീനം അത്ഥായ ഉപനേതും സക്കാ, അരഞ്ഞേ കട്ഠത്ഥം ഫരേയ്യ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി ന സക്കാ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. ഗിഹിഭോഗാ ച പരിഹീനോതി യോ അഗാരേ വസന്തേഹി ഗിഹീഹി ദായജ്ജേ ഭാജിയമാനേ ഭോഗോ ലദ്ധബ്ബോ അസ്സ, തതോ ച പരിഹീനോ. സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ചാതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഓവാദേ ഠത്വാ പരിയത്തിപടിവേധവസേന പത്തബ്ബം സാമഞ്ഞത്ഥഞ്ച. ഇമഞ്ച പന ഉപമം സത്ഥാ ന ദുസ്സീലസ്സ വസേന ആഹരി, പരിസുദ്ധസീലസ്സ പന അലസസ്സ അഭിജ്ഝാദീഹി ദോസേഹി ഉപഹതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇമം ഉപമം ആഹരി.

തയോമേ, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആരദ്ധം? ഇമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഛവാലാതസദിസഭാവോ നേവ മാതാപിതൂഹി കതോ, ന ആചരിയുപജ്ഝായേഹി, ഇമേഹി പന പാപവിതക്കേഹി കതോതി ദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. അനിമിത്തം വാ സമാധിന്തി വിപസ്സനാസമാധിം. സോ ഹി നിച്ചനിമിത്താദീനം സമുഗ്ഘാതനേന അനിമിത്തോതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ മിസ്സകാ, അനിമിത്തസമാധി പുബ്ബഭാഗോ. അനിമിത്തസമാധി വാ മിസ്സകോ, സതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാതി വേദിതബ്ബാ.

ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, ദിട്ഠിയോതി ഇദം പന ന കേവലം അനിമിത്തസമാധിഭാവനാ ഇമേസംയേവ തിണ്ണം മഹാവിതക്കാനം പഹാനായ സംവത്തതി, സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീനമ്പി പന സമുഗ്ഘാതം കരോതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ന വജ്ജവാ അസ്സന്തി നിദ്ദോസോ ഭവേയ്യം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ദേസനം തീഹി ഭവേഹി വിനിവത്തേത്വാ അരഹത്തേന കൂടം ഗണ്ഹി. ദേസനാവസാനേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി. അട്ഠമം.

൯. പാലിലേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. നവമേ ചാരികം പക്കാമീതി കോസമ്ബികാനം ഭിക്ഖൂനം കലഹകാലേ സത്ഥാ ഏകദിവസം ദീഘീതിസ്സ കോസലരഞ്ഞോ വത്ഥും ആഹരിത്വാ ‘‘ന ഹി വേരേന വേരാനി, സമ്മന്തീധ കുദാചന’’ന്തിആദീഹി (ധ. പ. ൫) ഗാഥാഹി ഓവദതി. തംദിവസം തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. ദുതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി. തംദിവസമ്പി തേസം കലഹം കരോന്താനംയേവ രത്തി വിഭാതാ. തതിയദിവസേപി ഭഗവാ തമേവ വത്ഥും കഥേസി. അഥ നം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ഏവമാഹ – ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതു, മയമേതേന ഭണ്ഡനേന കലഹേന വിഗ്ഗഹേന വിവാദേന പഞ്ഞായിസ്സാമാ’’തി. സത്ഥാ ‘‘പരിയാദിണ്ണരൂപചിത്താ ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ, ന ഇമേ സക്കാ സഞ്ഞാപേതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘കിം മയ്ഹം ഇമേഹി, ഏകചാരവാസം വസിസ്സാമീ’’തി? സോ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ കോസമ്ബിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കഞ്ചിപി അനാമന്തേത്വാ ഏകോവ അദുതിയോ ചാരികം പക്കാമി.

യസ്മിം, ആവുസോ, സമയേതി ഇദം ഥേരോ യസ്മാസ്സ അജ്ജ ഭഗവാ ഏകേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പക്കമിസ്സതി, അജ്ജ ദ്വീഹി, അജ്ജ സതേന, അജ്ജ സഹസ്സേന, അജ്ജ ഏകകോവാതി സബ്ബോ ഭഗവതോ ചാരോ വിദിതോ പാകടോ പച്ചക്ഖോ, തസ്മാ ആഹ.

അനുപുബ്ബേനാതി ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ പിണ്ഡായ ചരമാനോ ഏകചാരവാസം താവ വസമാനം ഭിക്ഖും പസ്സിതുകാമോ ഹുത്വാ ബാലകലോണകാരഗാമം അഗമാസി. തത്ഥ ഭഗുത്ഥേരസ്സ സകലപച്ഛാഭത്തഞ്ചേവ തിയാമരത്തിഞ്ച ഏകചാരവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ പുനദിവസേ തേന പച്ഛാസമണേന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ തം തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ‘‘സമഗ്ഗവാസം വസമാനേ തയോ കുലപുത്തേ പസ്സിസ്സാമീ’’തി പാചീനവംസമിഗദായം അഗമാസി. തേസമ്പി സകലപച്ഛാഭത്തഞ്ചേവ തിയാമരത്തിഞ്ച ഏകചാരവാസേ ആനിസംസം കഥേത്വാ തേ തത്ഥേവ നിവത്തേത്വാ ഏകകോവ പാലിലേയ്യ നഗരാഭിമുഖോ പക്കമിത്വാ അനുപുബ്ബേന പാലിലേയ്യനഗരം സമ്പത്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന പാലിലേയ്യകം, തദവസരീ’’തി.

ഭദ്ദസാലമൂലേതി പാലിലേയ്യവാസിനോ ഭഗവതോ ദാനം ദത്വാ പാലിലേയ്യതോ അവിദൂരേ രക്ഖിതവനസണ്ഡോ നാമ അത്ഥി, തത്ഥ ഭഗവതോ പണ്ണസാലം കത്വാ ‘‘ഏത്ഥ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ വാസയിംസു. ഭദ്ദസാലോ പന തത്ഥേകോ മനാപോ ലദ്ധകോ സാലരുക്ഖോ. ഭഗവാ തം നഗരം ഉപനിസ്സായ തസ്മിം വനസണ്ഡേ പണ്ണസാലസമീപേ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘ഭദ്ദസാലമൂലേ’’തി.

ഏവം വിഹരന്തേ പനേത്ഥ തഥാഗതേ അഞ്ഞതരോ ഹത്ഥിനാഗോ ഹത്ഥിനീഹി ഹത്ഥിപോതകാദീഹി ഗോചരഭൂമിതിത്ഥോഗാഹനാദീസു ഉബ്ബാള്ഹോ യൂഥേ ഉക്കണ്ഠിതോ ‘‘കിം മേ ഇമേഹി ഹത്ഥീഹീ’’തി? യൂഥം പഹായ മനുസ്സപഥം ഗച്ഛന്തോ പാലിലേയ്യകവനസണ്ഡേ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഘടസഹസ്സേന നിബ്ബാപിതസന്താപോ വിയ നിബ്ബുതോ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ അട്ഠാസി. സോ തതോ പട്ഠായ സത്ഥു വത്തപടിവത്തം കരോന്തോ മുഖധോവനം ദേതി, ന്ഹാനോദകം ആഹരതി, ദന്തകട്ഠം ദേതി, പരിവേണം സമ്മജ്ജതി, അരഞ്ഞതോ മധുരാനി ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ സത്ഥുനോ ദേതി. സത്ഥാ പരിഭോഗം കരോതി.

ഏകദിവസം സത്ഥാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ചങ്കമിത്വാ പാസാണഫലകേ നിസീദി. ഹത്ഥീപി അവിദൂരേ ഠാനേ അട്ഠാസി. സത്ഥാ പച്ഛതോ ഓലോകേത്വാ ന കിഞ്ചി അദ്ദസ, ഏവം പുരതോ ച ഉഭയപസ്സേസു ച. അഥസ്സ ‘‘സുഖം വതാഹം അഞ്ഞത്ര തേഹി ഭണ്ഡനകാരകേഹി വസാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. ഹത്ഥിനോപി ‘‘മയാ നാമിതസാഖം അഞ്ഞേ ഖാദന്താ നത്ഥീ’’തിആദീനി ചിന്തേത്വാ – ‘‘സുഖം വത ഏകകോവ വസാമി, സത്ഥു വത്തം കാതും ലഭാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി. സത്ഥാ അത്തനോ ചിത്തം ഓലോകേത്വാ – ‘‘മമ താവ ഈദിസം ചിത്തം, കീദിസം നു ഖോ ഹത്ഥിസ്സാ’’തി തസ്സാപി താദിസമേവ ദിസ്വാ ‘‘സമേതി നോ ചിത്ത’’ന്തി ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

‘‘ഏതം നാഗസ്സ നാഗേന, ഈസാദന്തസ്സ ഹത്ഥിനോ;

സമേതി ചിത്തം ചിത്തേന, യദേകോ രമതീ വനേ’’തി. (മഹാവ. ൪൬൭);

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂതി അഥ ഏവം തഥാഗതേ തത്ഥ വിഹരന്തേ പഞ്ചസതാ ദിസാസു വസ്സംവുത്ഥാ ഭിക്ഖൂ. യേനായസ്മാ ആനന്ദോതി ‘‘സത്ഥാ കിര ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണാമേത്വാ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ’’തി അത്തനോ ധമ്മതായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും അസക്കോന്താ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ, തേനുപസങ്കമിംസു.

അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോതി മഗ്ഗാനന്തരം അരഹത്തഫലം. വിചയസോതി വിചയേന, തേസം തേസം ധമ്മാനം സഭാവവിചിനനസമത്ഥേന ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി സാസനധമ്മോ. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതിആദി യേ യേ കോട്ഠാസേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ധമ്മോ ദേസിതോ, തേസം പകാസനത്ഥായ വുത്തം. സമനുപസ്സനാതി ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ. സങ്ഖാരോ സോതി ദിട്ഠിസങ്ഖാരോ സോ. തതോജോ സോ സങ്ഖാരോതി തതോ തണ്ഹാതോ സോ സങ്ഖാരോ ജാതോ. തണ്ഹാസമ്പയുത്തേസു ചിത്തേസുപി ചതൂസു ചിത്തേസു ഏസ ജായതി. സാപി തണ്ഹാതി സാ ദിട്ഠിസങ്ഖാരസ്സ പച്ചയഭൂതാ തണ്ഹാ. സാപി വേദനാതി സാ തണ്ഹായ പച്ചയഭൂതാ വേദനാ. സോപി ഫസ്സോതി സോ വേദനായ പച്ചയോ അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സോ. സാപി അവിജ്ജാതി സാ ഫസ്സസമ്പയുത്താ അവിജ്ജാ.

നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാതി സചേ അഹം ന ഭവേയ്യം, മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യ. നാഭവിസ്സം, ന മേ ഭവിസ്സതീതി സചേ പന ആയതിമ്പി അഹം ന ഭവിസ്സാമി, ഏവം മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവിസ്സതി. ഏത്തകേ ഠാനേ ഭഗവാ തേന ഭിക്ഖുനാ ഗഹിതഗഹിതദിട്ഠിം വിസ്സജ്ജാപേന്തോ ആഗതോ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേനപി ദേസനാവിലാസേനപി. തതോജോ സോ സങ്ഖാരോതി തണ്ഹാസമ്പയുത്തചിത്തേ വിചികിച്ഛാവ നത്ഥി, കഥം വിചികിച്ഛാസങ്ഖാരോ തണ്ഹാതോ ജായതീതി? അപ്പഹീനത്താ. യസ്സ ഹി തണ്ഹായ അപ്പഹീനായ സോ ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ദിട്ഠിയാപി ഏസേവ നയോ ലബ്ഭതിയേവ ചതൂസു ഹി ചിത്തുപ്പാദേസു സമ്പയുത്തദിട്ഠി നാമ നത്ഥി. യസ്മാ പന തണ്ഹായ അപ്പഹീനത്താ സാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തം സന്ധായ തത്രാപി അയമത്ഥോ യുജ്ജതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തേവീസതിയാ ഠാനേസു അരഹത്തം പാപേത്വാ വിപസ്സനാ കഥിതാ. നവമം.

൧൦. പുണ്ണമസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദസമേ തദഹുപോസഥേതിആദി പവാരണസുത്തേ വിത്ഥാരിതമേവ. കിഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കിഞ്ചി കാരണം. സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ പുച്ഛ യദാകങ്ഖസീതി കസ്മാ ഏവമാഹ? സോ കിര ഭിക്ഖു പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ. ആചരിയേ പന ഠിതകേ പുച്ഛന്തേ സചേ തേ ഭിക്ഖൂ നിസീദന്തി, സത്ഥരി ഗാരവം കതം ഹോതി, ആചരിയേ അഗാരവം. സചേ ഉട്ഠഹന്തി, ആചരിയേ ഗാരവം കതം ഹോതി, സത്ഥരി അഗാരവം. ഇതി നേസം ചിത്തം അനേകഗ്ഗം ഭവിസ്സതി, ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. തസ്മിം പന നിസീദിത്വാ പുച്ഛന്തേ തേസം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഭവിസ്സതി, ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും സക്ഖിസ്സന്തീതി ഞത്വാ ഭഗവാ ഏവമാഹ. ഇമേ നു ഖോ, ഭന്തേതി അയം ഥേരോ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ആചരിയോ, പഞ്ചക്ഖന്ധമത്തമ്പി നപ്പജാനാതീതി ന വത്തബ്ബോ. പഞ്ഹം പുച്ഛന്തേന പന ‘‘ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ന അഞ്ഞേ’’തി ഏവം ജാനന്തേന വിയ ഹുത്വാ പുച്ഛിതും ന വട്ടതി, തസ്മാ അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതി. തേപി ചസ്സ അന്തേവാസികാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ ‘അഹം ജാനാമീ’തി ന കഥേതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന പന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാവ കഥേതീ’’തി സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതിപി അജാനന്തോ വിയ പുച്ഛതി.

ഛന്ദമൂലകാതി തണ്ഹാഛന്ദമൂലകാ. ന ഖോ ഭിക്ഖു തഞ്ഞേവ ഉപാദാനം തേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതി യസ്മാ ഛന്ദരാഗമത്തം പഞ്ചക്ഖന്ധാ ന ഹോതി, തസ്മാ ഇദം വുത്തം. യസ്മാ പന സഹജാതതോ വാ ആരമ്മണതോ വാ ഖന്ധേ മുഞ്ചിത്വാ ഉപാദാനം നത്ഥി, തസ്മാ നാപി അഞ്ഞത്ര പഞ്ചഹി ഉപാദാനക്ഖന്ധേഹി ഉപാദാനന്തി വുത്തം. തണ്ഹാസമ്പയുത്തസ്മിഞ്ഹി ചിത്തേ വത്തമാനേ തംചിത്തസമുട്ഠാനരൂപം രൂപക്ഖന്ധോ, ഠപേത്വാ തം തണ്ഹം സേസാ അരൂപധമ്മാ ചത്താരോ ഖന്ധാതി സഹജാതതോപി ഖന്ധേ മുഞ്ചിത്വാ ഉപാദാനം നത്ഥി. ഉപാദാനസ്സ പന രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനതോ ആരമ്മണതോപി പഞ്ചക്ഖന്ധേ മുഞ്ചിത്വാ ഉപാദാനം നത്ഥി. ഛന്ദരാഗവേമത്തതാതി ഛന്ദരാഗനാനത്തം. ഏവം ഖോ ഭിക്ഖൂതി ഏവം രൂപാരമ്മണസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ വേദനാദീസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം അകരണതോ സിയാ ഛന്ദരാഗവേമത്തതാ. ഖന്ധാധിവചനന്തി ഖന്ധാതി അയം പഞ്ഞത്തി. അയം പന അനുസന്ധി ന ഘടിയതി, കിഞ്ചാപി ന ഘടിയതി, സാനുസന്ധികാവ പുച്ഛാ, സാനുസന്ധികം വിസ്സജ്ജനം. അയഞ്ഹി ഥേരോ തേസം തേസം ഭിക്ഖൂനം അജ്ഝാസയേന പുച്ഛതി, സത്ഥാപി തേസം തേസം അജ്ഝാസയേനേവ വിസ്സജ്ജേതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവ. ദസമം.

ഇമസ്സ ച പന വഗ്ഗസ്സ ഏകേകസ്മിം സുത്തേ പഞ്ചസതാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പത്താതി.

ഖജ്ജനീയവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.