൯. ഥേരവഗ്ഗോ

൧. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ഥേരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മന്താണിപുത്തോതി, മന്താണിയാ നാമ ബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ. ഉപാദായാതി ആഗമ്മ ആരബ്ഭ സന്ധായ പടിച്ച. അസ്മീതി ഹോതീതി അസ്മീതി ഏവം പവത്തം തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചത്തയം ഹോതി. ദഹരോതി തരുണോ. യുവാതി യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ. മണ്ഡനകജാതികോതി മണ്ഡനകസഭാവോ മണ്ഡനകസീലോ. മുഖനിമിത്തന്തി മുഖപടിബിമ്ബം. തഞ്ഹി പരിസുദ്ധം ആദാസമണ്ഡലം പടിച്ച പഞ്ഞായതി. കിം പന തം ഓലോകയതോ സകമുഖം പഞ്ഞായതി, പരമുഖന്തി? യദി സകം ഭവേയ്യ, പരമ്മുഖം ഹുത്വാ പഞ്ഞായേയ്യ, അഥ പരസ്സ ഭവേയ്യ, വണ്ണാദീഹി അസദിസം ഹുത്വാ പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മാ ന തം അത്തനോ, ന പരസ്സ, ആദാസം പന നിസ്സായ നിഭാസരൂപം നാമ തം പഞ്ഞായതീതി വദന്തി. അഥ യം ഉദകേ പഞ്ഞായതി, തം കേന കാരണേനാതി? മഹാഭൂതാനം വിസുദ്ധതായ. ധമ്മോ മേ അഭിസമിതോതി മയാ ഞാണേന ചതുസച്ചധമ്മോ അഭിസമാഗതോ, സോതാപന്നോസ്മി ജാതോതി കഥേസി. പഠമം.

൨. തിസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. ദുതിയേ മധുരകജാതോ വിയാതി സഞ്ജാതഗരുഭാവോ വിയ അകമ്മഞ്ഞോ. ദിസാപി മേതി അയം പുരത്ഥിമാ അയം ദക്ഖിണാതി ഏവം ദിസാപി മയ്ഹം ന പക്ഖായന്തി, ന പാകടാ ഹോന്തീതി വദതി. ധമ്മാപി മം ന പടിഭന്തീതി പരിയത്തിധമ്മാപി മയ്ഹം ന ഉപട്ഠഹന്തി, ഉഗ്ഗഹിതം സജ്ഝായിതം ന ദിസ്സതീതി വദതി. വിചികിച്ഛാതി നോ മഹാവിചികിച്ഛാ. ന ഹി തസ്സ ‘‘സാസനം നിയ്യാനികം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി വിമതി ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം പനസ്സ ഹോതി ‘‘സക്ഖിസ്സാമി നു ഖോ സമണധമ്മം കാതും, ഉദാഹു പത്തചീവരധാരണമത്തമേവ കരിസ്സാമീ’’തി.

കാമാനമേതം അധിവചനന്തി യഥാ ഹി നിന്നം പല്ലലം ഓലോകേന്തസ്സ ദസ്സനരാമണേയ്യകമത്തം അത്ഥി, യോ പനേത്ഥ ഓതരതി, തം ചണ്ഡമീനാകുലതായ ആകഡ്ഢിത്വാ അനയബ്യസനം പാപേതി, ഏവമേവം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനം ആരമ്മണേ രാമണേയ്യകമത്തം അത്ഥി, യോ പനേത്ഥ ഗേധം ആപജ്ജതി, തം ആകഡ്ഢിത്വാ നിരയാദീസു ഏവ പക്ഖിപന്തി. അപ്പസ്സാദാ ഹി കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോതി ഇമം അത്ഥവസം പടിച്ച ‘‘കാമാനമേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. അഹമനുഗ്ഗഹേനാതി അഹം ധമ്മാമിസാനുഗ്ഗഹേഹി അനുഗ്ഗണ്ഹാമി. അഭിനന്ദീതി സമ്പടിച്ഛി. ന കേവലഞ്ച അഭിനന്ദി, ഇമം പന സത്ഥു സന്തികാ അസ്സാസം ലഭിത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ കതിപാഹേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. ദുതിയം.

൩. യമകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. തതിയേ ദിട്ഠിഗതന്തി സചേ ഹിസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ ‘‘സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ നിരുജ്ഝന്തി ച, സങ്ഖാരപ്പവത്തമേവ അപ്പവത്തം ഹോതീ’’തി, ദിട്ഠിഗതം നാമ ന ഭവേയ്യ, സാസനാവചരികം ഞാണം ഭവേയ്യ. യസ്മാ പനസ്സ ‘‘സത്തോ ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതീ’’തി അഹോസി, തസ്മാ ദിട്ഠിഗതം നാമ ജാതം. ഥാമസാ പരാമാസാതി ദിട്ഠിഥാമേന ചേവ ദിട്ഠിപരാമാസേന ച.

യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോതി യഥാ നാമ പച്ചന്തേ കുപിതേ തം വൂപസമേതും അസക്കോന്താ രാജപുരിസാ സേനാപതിസ്സ വാ രഞ്ഞോ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തി, ഏവം ദിട്ഠിഗതവസേന തസ്മിം ഥേരേ കുപിതേ തം വൂപസമേതും അസക്കോന്താ തേ ഭിക്ഖൂ യേന ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മസേനാപതി ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ, തേനുപസങ്കമിംസു. ഏവംബ്യാഖോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ വിയ ഥേരസ്സ സമ്മുഖാ പഗ്ഗയ്ഹ വത്തും അസക്കോന്തോ ഓലമ്ബന്തേന ഹദയേന ‘‘ഏവംബ്യാഖോ’’തി ആഹ. തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോതി? ഇദം ഥേരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘നായം അത്തനോ ലദ്ധിയം ദോസം പസ്സതി, ധമ്മദേസനായ അസ്സ തം പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തിപരിവട്ടം ദേസനം ദേസേതും ആരഭി.

തം കിം മഞ്ഞസി, ആവുസോ യമക, രൂപം തഥാഗതോതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? അനുയോഗവത്തം ദാപനത്ഥം. തിപരിവട്ടദേസനാവസാനസ്മിഞ്ഹി ഥേരോ സോതാപന്നോ ജാതോ. അഥ നം അനുയോഗവത്തം ദാപേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ? തഥാഗതോതി സത്തോ. രൂപം വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ‘‘തഥാഗതോ’’തി സമനുപസ്സസീതി പുച്ഛതി. ഏത്ഥ ച തേ, ആവുസോതി ഇദം ഥേരസ്സ അനുയോഗേ ഭുമ്മം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏത്ഥ ച തേ ഏത്തകേ ഠാനേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സച്ചതോ ഥിരതോ സത്തേ അനുപലബ്ഭിയമാനേതി. സചേ തം, ആവുസോതി ഇദമേതം അഞ്ഞം ബ്യാകരാപേതുകാമോ പുച്ഛതി. യം ദുക്ഖം തം നിരുദ്ധന്തി യം ദുക്ഖം, തദേവ നിരുദ്ധം, അഞ്ഞോ സത്തോ നിരുജ്ഝനകോ നാമ നത്ഥി, ഏവം ബ്യാകരേയ്യന്തി അത്ഥോ.

ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സാതി ഏതസ്സ പഠമമഗ്ഗസ്സ. ഭിയ്യോസോമത്തായ ഞാണായാതി അതിരേകപ്പമാണസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥായ, സഹവിപസ്സനകാനം ഉപരി ച തിണ്ണം മഗ്ഗാനം ആവിഭാവത്ഥായാതി അത്ഥോ. ആരക്ഖസമ്പന്നോതി അന്തോആരക്ഖേന ചേവ ബഹിആരക്ഖേന ച സമന്നാഗതോ. അയോഗക്ഖേമകാമോതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമഭാവം അനിച്ഛന്തോ. പസയ്ഹാതി പസയ്ഹിത്വാ അഭിഭവിത്വാ. അനുപഖജ്ജാതി അനുപവിസിത്വാ.

പുബ്ബുട്ഠായീതിആദീസു ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ആസനതോ പഠമതരം വുട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. തസ്സ ആസനം ദത്വാ തസ്മിം നിസിന്നേ പച്ഛാ നിപതതി നിസീദതീതി, പച്ഛാനിപാതീ. പാതോവ വുട്ഠായ ‘‘ഏത്തകാ കസിതും ഗച്ഛഥ, ഏത്തകാ വപിതു’’ന്തി വാ സബ്ബപഠമം വുട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. സായം സബ്ബേസു അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗതേസു ഗേഹസ്സ സമന്തതോ ആരക്ഖം സംവിധായ ദ്വാരാനി ഥകേത്വാ സബ്ബപച്ഛാ നിപജ്ജനതോപി പച്ഛാനിപാതീ. ‘‘കിം കരോമി, അയ്യപുത്ത? കിം കരോമി അയ്യപുത്താ’’തി? മുഖം ഓലോകേന്തോ കിംകാരം പടിസാവേതീതി കിംകാരപടിസ്സാവീ. മനാപം ചരതീതി മനാപചാരീ. പിയം വദതീതി പിയവാദീ. മിത്തതോപി നം സദ്ദഹേയ്യാതി മിത്തോ മേ അയന്തി സദ്ദഹേയ്യ. വിസ്സാസം ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകതോ പാനഭോജനാദിം കരോന്തോ വിസ്സാസികോ ഭവേയ്യ. സംവിസ്സത്ഥോതി സുട്ഠു വിസ്സത്ഥോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ബാലഗഹപതിപുത്തോ വിയ ഹി വട്ടസന്നിസ്സിതകാലേ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ, വധകപച്ചാമിത്തോ വിയ അബലദുബ്ബലാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, വധകപച്ചാമിത്തസ്സ ‘‘ബാലഗഹപതിപുത്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഉപഗതകാലോ വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപഗതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, തസ്സ ഹി ‘‘ന മേ അയം സഹായോ, വധകപച്ചത്ഥികോ അയ’’ന്തി അജാനനകാലോ വിയ വട്ടനിസ്സിതപുഥുജ്ജനസ്സ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ‘‘ന ഇമേ മയ്ഹ’’ന്തി അഗഹേത്വാ ‘‘മമ രൂപം, മമ വേദനാ, മമ സഞ്ഞാ, മമ സങ്ഖാരാ, മമ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഗഹിതകാലോ, വധകപച്ചത്ഥികസ്സ ‘‘മിത്തോ മേ അയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ സക്കാരകരണകാലോ വിയ ‘‘മമ ഇമേ’’തി ഗഹേത്വാ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ന്ഹാപനഭോജനാദീഹി സക്കാരകരണകാലോ, ‘‘അതിവിസ്സത്ഥോ മേ അയ’’ന്തി ഞത്വാ സക്കാരം കരോന്തസ്സേവ അസിനാ സീസച്ഛിന്ദനം വിയ വിസ്സത്ഥസ്സ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ തിഖിണേഹി ഭിജ്ജമാനേഹി ഖന്ധേഹി ജീവിതപരിയാദാനം വേദിതബ്ബം.

ഉപേതീതി ഉപഗച്ഛതി. ഉപാദിയതീതി ഗണ്ഹാതി. അധിട്ഠാതീതി അധിതിട്ഠതി. അത്താ മേതി അയം മേ അത്താതി. സുതവാ ച ഖോ, ആവുസോ, അരിയസാവകോതി യഥാ പന പണ്ഡിതോ ഗഹപതിപുത്തോ ഏവം ഉപഗതം പച്ചത്ഥികം ‘‘പച്ചത്ഥികോ മേ അയ’’ന്തി ഞത്വാ അപ്പമത്തോ താനി താനി കമ്മാനി കാരേത്വാ അനത്ഥം പരിഹരതി, അത്ഥം പാപുണാതി, ഏവം സുതവാ അരിയസാവകോപി ‘‘ന രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അഗഹേത്വാ, ‘‘പച്ചത്ഥികാ മേ ഏതേ’’തി ഞത്വാ രൂപസത്തകഅരൂപസത്തകാദിവസേന വിപസ്സനായ യോജേത്വാവ തതോനിദാനം ദുക്ഖം പരിവജ്ജേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണാതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. തതിയം.

൪. അനുരാധസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ചതുത്ഥേ അരഞ്ഞകുടികായന്തി തസ്സേവ വിഹാരസ്സ പച്ചന്തേ പണ്ണസാലായം. തം തഥാഗതോതി തുമ്ഹാകം സത്ഥാ തഥാഗതോ തം സത്തം തഥാഗതം. അഞ്ഞത്ര ഇമേഹീതി തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി ‘‘ഇമേ സാസനസ്സ പടിപക്ഖാ പടിവിലോമാ, യഥാ ഇമേ ഭണന്തി, ന ഏവം സത്ഥാ പഞ്ഞാപേസ്സതി, അഞ്ഞഥാ പഞ്ഞാപേസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവം വുത്തേ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാതി ഏവം ഥേരേന അത്തനോ ച പരേസഞ്ച സമയം അജാനിത്വാ വുത്തേ ഏകദേസേന സാസനസമയം ജാനന്താ ഥേരസ്സ വാദേ ദോസം ദാതുകാമാ തേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ആയസ്മന്തം അനുരാധം ഏതദവോചും.

തം കിം മഞ്ഞസി അനുരാധാതി സത്ഥാ തസ്സ കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഭിക്ഖു അത്തനോ ലദ്ധിയം ദോസം ന ജാനാതി, കാരകോ പനേസ യുത്തയോഗോ, ധമ്മദേസനായ ഏവ നം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി തിപരിവട്ടം ദേസനം ദേസേതുകാമോ ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധാ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ തായ ദേസനായ അരഹത്തപ്പത്തസ്സ അനുയോഗവത്തം ആരോപേന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി, അനുരാധ? രൂപം തഥാഗതോതിആദിമാഹ. ദുക്ഖഞ്ചേവ പഞ്ഞപേമി, ദുക്ഖസ്സ ച നിരോധന്തി വട്ടദുക്ഖഞ്ചേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ ച നിരോധം നിബ്ബാനം പഞ്ഞപേമി. ദുക്ഖന്തി വാ വചനേന ദുക്ഖസച്ചം ഗഹിതം. തസ്മിം ഗഹിതേ സമുദയസച്ചം ഗഹിതമേവ ഹോതി, തസ്സ മൂലത്താ. നിരോധന്തി വചനേന നിരോധസച്ചം ഗഹിതം. തസ്മിം ഗഹിതേ മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതമേവ ഹോതി തസ്സ ഉപായത്താ. ഇതി പുബ്ബേ ചാഹം, അനുരാധ, ഏതരഹി ച ചതുസച്ചമേവ പഞ്ഞപേമീതി ദസ്സേതി. ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം. ചതുത്ഥം.

൫. വക്കലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. പഞ്ചമേ കുമ്ഭകാരനിവേസനേതി കുമ്ഭകാരസാലായം. ഥേരോ കിര വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗച്ഛതി. തസ്സ നഗരമജ്ഝേ മഹാആബാധോ ഉപ്പജ്ജി, പാദാ ന വഹന്തി. അഥ നം മഞ്ചകസിവികായ കുമ്ഭകാരസാലം ആഹരിംസു. സാ ച സാലാ തേസം കമ്മസാലാ, ന നിവേസനസാലാ. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘കുമ്ഭകാരനിവേസനേ വിഹരതീ’’തി. ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗിലാനോ. സമധോസീതി സമന്തതോ അധോസി, ചലനാകാരേന അപചിതിം ദസ്സേസി. വത്തം കിരേതം ബാള്ഹഗിലാനേനപി ബുഡ്ഢതരം ദിസ്വാ ഉട്ഠാനാകാരേന അപചിതി ദസ്സേതബ്ബാ. തേന പന ‘‘മാ ചലി മാ ചലീ’’തി വത്തബ്ബോ. സന്തിമാനി ആസനാനീതി ബുദ്ധകാലസ്മിഞ്ഹി ഏകസ്സപി ഭിക്ഖുനോ വസനട്ഠാനേ ‘‘സചേ സത്ഥാ ആഗച്ഛിസ്സതി, ഇധ നിസീദിസ്സതീ’’തി ആസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി അന്തമസോ ഫലകമത്തമ്പി പണ്ണസന്ഥാരമത്തമ്പി. ഖമനീയം യാപനീയന്തി കച്ചി ദുക്ഖം ഖമിതും ഇരിയാപഥം വാ യാപേതും സക്കാതി പുച്ഛതി. പടിക്കമന്തീതി നിവത്തന്തി. അഭിക്കമന്തീതി അധിഗച്ഛന്തി. പടിക്കമോസാനന്തി പടിക്കമോ ഏതാസം. സീലതോ ന ഉപവദതീതി സീലം ആരബ്ഭ സീലഭാവേന ന ഉപവദതി. ചിരപടികാഹന്തി ചിരപടികോ അഹം, ചിരതോ പട്ഠായ അഹന്തി അത്ഥോ. പൂതികായേനാതി അത്തനോ സുവണ്ണവണ്ണമ്പി കായം ഭഗവാ ധുവപഗ്ഘരണട്ഠേന ഏവമാഹ. യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മന്തി ഇധ ഭഗവാ ‘‘ധമ്മകായോ ഖോ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ’’തി വുത്തം ധമ്മകായതം ദസ്സേതി. നവവിധോ ഹി ലോകുത്തരധമ്മോ തഥാഗതസ്സ കായോ നാമ.

ഇദാനി ഥേരസ്സ തിപരിവട്ടധമ്മദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. കാളസിലാതി കാളസിലാവിഹാരോ. വിമോക്ഖായാതി മഗ്ഗവിമോക്ഖത്ഥായ. സുവിമുത്തോ വിമുച്ചിസ്സതീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ ഹുത്വാ വിമുച്ചിസ്സതി. താ കിര ദേവതാ ‘‘യേന നീഹാരേന ഇമിനാ വിപസ്സനാ ആരദ്ധാ, അനന്തരായേന അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഏവമാഹംസു. അപാപകന്തി അലാമകം. സത്ഥം ആഹരേസീതി ഥേരോ കിര അധിമാനികോ അഹോസി. സോ സമാധിവിപസ്സനാഹി വിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം സമുദാചാരം അപസ്സന്തോ ‘‘ഖീണാസവോമ്ഹീ’’തി സഞ്ഞീ ഹുത്വാ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ ദുക്ഖേന ജീവിതേന? സത്ഥം ആഹരിത്വാ മരിസ്സാമീ’’തി തിഖിണേന സത്ഥേന കണ്ഠനാളം ഛിന്ദി. അഥസ്സ ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി. സോ തസ്മിം ഖണേ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനത്താ സീഘം മൂലകമ്മട്ഠാനം ആദായ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം പാപുണിത്വാവ കാലമകാസി. പച്ചവേക്ഖണാ പനസ്സ ച കഥം അഹോസീതി? ഖീണാസവസ്സ ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണാ ന സബ്ബാവ അവസ്സം ലദ്ധബ്ബാ, തിഖിണേനാപി പന അസിനാ സീസേ ഛിജ്ജന്തേ ഏകം ദ്വേ ഞാണാനി അവസ്സം ഉപ്പജ്ജന്തി.

വിവത്തക്ഖന്ധന്തി പരിവത്തക്ഖന്ധം. സേമാനന്തി സയമാനം. ഥേരോ കിര ഉത്താനകോ നിപന്നോ സത്ഥം ആഹരി. തസ്സ സരീരം യഥാഠിതമേവ അഹോസി. സീസം പന ദക്ഖിണപസ്സേന പരിവത്തിത്വാ അട്ഠാസി. അരിയസാവകാ ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേനേവ കാലം കരോന്തി. തേനസ്സ സരീരം യഥാഠിതംയേവ അഹോസി. സീസം പന ദക്ഖിണപസ്സേന പരിവത്തിത്വാ ഠിതം. തം സന്ധായ വിവത്തക്ഖന്ധോ നാമ ജാതോതിപി വദന്തി. ധൂമായിതത്തന്തി ധൂമായനഭാവം. തിമിരായിതത്തന്തി തിമിരായനഭാവം. ധൂമവലാഹകം വിയ തിമിരവലാഹകം വിയ ചാതി അത്ഥോ. പഞ്ചമം.

൬. അസ്സജിസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. ഛട്ഠേ കസ്സപകാരാമേതി കസ്സപസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ. കായസങ്ഖാരേതി അസ്സാസപസ്സാസേ. സോ ഹി തേ ചതുത്ഥജ്ഝാനേന പസ്സമ്ഭിത്വാ പസ്സമ്ഭിത്വാ വിഹാസി. ഏവം ഹോതീതി ഇദാനി തം സമാധിം അപ്പടിലഭന്തസ്സ ഏവം ഹോതി. നോ ചസ്സാഹം പരിഹായാമീതി കച്ചി നു ഖോ അഹം സാസനതോ ന പരിഹായാമി? തസ്സ കിര ആബാധദോസേന അപ്പിതപ്പിതാ സമാപത്തി പരിഹായി, തസ്മാ ഏവം ചിന്തേസി. സമാധിസാരകാ സമാധിസാമഞ്ഞാതി സമാധിംയേവ സാരഞ്ച സാമഞ്ഞഞ്ച മഞ്ഞന്തി. മയ്ഹം പന സാസനേ ന ഏതം സാരം, വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി സാരം. സോ ത്വം സമാധിതോ പരിഹായന്തോ കസ്മാ ചിന്തേസി ‘‘സാസനതോ പരിഹായാമീ’’തി. ഏവം ഥേരം അസ്സാസേത്വാ ഇദാനിസ്സ തിപരിവട്ടം ധമ്മദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. അഥസ്സ തിപരിവട്ടദേസനാവസാനേ അരഹത്തം പത്തസ്സ സതതവിഹാരം ദസ്സേന്തോ സോ സുഖം ചേ വേദനം വേദയതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനഭിനന്ദിതാതി പജാനാതീതി സുഖവേദനായ താവ അഭിനന്ദനാ ഹോതു, ദുക്ഖവേദനായ കഥം ഹോതീതി? ദുക്ഖം പത്വാ സുഖം പത്ഥേതി, യദഗ്ഗേന സുഖം പത്ഥേതി, തദഗ്ഗേന ദുക്ഖം പത്ഥേതിയേവ. സുഖവിപരിണാമേന ഹി ദുക്ഖം ആഗതമേവ ഹോതീതി ഏവം ദുക്ഖേ അഭിനന്ദനാ വേദിതബ്ബാ. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവാതി. ഛട്ഠം.

൭. ഖേമകസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. സത്തമേ അത്തനിയന്തി അത്തനോ പരിക്ഖാരജാതം. അസ്മീതി അധിഗതന്തി അസ്മീതി ഏവം പവത്താ തണ്ഹാമാനാ അധിഗതാ. സന്ധാവനികായാതി പുനപ്പുനം ഗമനാഗമനേന. ഉപസങ്കമീതി ബദരികാരാമതോ ഗാവുതമത്തം ഘോസിതാരാമം അഗമാസി. ദാസകത്ഥേരോ പന ചതുക്ഖത്തും ഗമനാഗമനേന തംദിവസം ദ്വിയോജനം അദ്ധാനം ആഹിണ്ഡി. കസ്മാ പന തം ഥേരാ പഹിണിംസു? വിസ്സുതസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ സന്തികാ ധമ്മം സുണിസ്സാമാതി. സയം കസ്മാ ന ഗതാതി? ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം അരഞ്ഞം സമ്ബാധം, തത്ഥ സട്ഠിമത്താനം ഥേരാനം ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ ഓകാസോ നത്ഥീതി ന ഗതാ. ‘‘ഇധാഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ധമ്മം കഥേതൂ’’തിപി കസ്മാ പന ന പഹിണിംസൂതി? ഥേരസ്സ ആബാധികത്താ. അഥ കസ്മാ പുനപ്പുനം പഹിണിംസൂതി? സയമേവ ഞത്വാ അമ്ഹാകം കഥേതും ആഗമിസ്സതീതി. ഥേരോപി തേസം അജ്ഝാസയം ഞത്വാവ അഗമാസീതി.

ന ഖ്വാഹം, ആവുസോ, രൂപന്തി യോ ഹി രൂപമേവ അസ്മീതി വദതി, തേന ഇതരേ ചത്താരോ ഖന്ധാ പച്ചക്ഖാതാ ഹോന്തി. യോ അഞ്ഞത്ര രൂപാ വദതി, തേന രൂപം പച്ചക്ഖാതം ഹോതി. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഥേരസ്സ പന സമൂഹതോ പഞ്ചസുപി ഖന്ധേസു അസ്മീതി അധിഗതോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഹോതേവാതി ഹോതിയേവ. അനുസഹഗതോതി സുഖുമോ. ഊസേതി ഛാരികാഖാരേ. ഖാരേതി ഊസഖാരേ. സമ്മദ്ദിത്വാതി തേമേത്വാ ഖാദേത്വാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – കിലിട്ഠവത്ഥം വിയ ഹി പുഥുജ്ജനസ്സ ചിത്താചാരോ, തയോ ഖാരാ വിയ തിസ്സോ അനുപസ്സനാ, തീഹി ഖാരേഹി ധോതവത്ഥം വിയ ദേസനായ മദ്ദിത്വാ ഠിതോ അനാഗാമിനോ ചിത്താചാരോ, അനുസഹഗതോ ഊസാദിഗന്ധോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ കിലേസാ, ഗന്ധകരണ്ഡകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ഗന്ധകരണ്ഡകം ആഗമ്മ അനുസഹഗതാനം ഊസഗന്ധാദീനം സമുഗ്ഘാതോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസക്ഖയോ, ഗന്ധപരിഭാവിതവത്ഥം നിവാസേത്വാ ഛണദിവസേ അന്തരവീഥിയം സുഗന്ധഗന്ധിനോ വിചരണം വിയ ഖീണാസവസ്സ സീലഗന്ധാദീഹി ദസ ദിസാ ഉപവായന്തസ്സ യഥാകാമചാരോ.

ആചിക്ഖിതുന്തി കഥേതും. ദേസേതുന്തി പകാസേതും. പഞ്ഞാപേതുന്തി ജാനാപേതും. പട്ഠപേതുന്തി പതിട്ഠാപേതും. വിവരിതുന്തി വിവടം കാതും. വിഭജിതുന്തി സുവിഭത്തം കാതും. ഉത്താനീകാതുന്തി ഉത്താനകം കാതും. സട്ഠിമത്താനം ഥേരാനന്തി തേ കിര ഥേരേന കഥിതകഥിതട്ഠാനേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉപരൂപരി സമ്മസന്താ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഥേരോപി അഞ്ഞേന നീഹാരേന അകഥേത്വാ വിപസ്സനാസഹഗതചിത്തേനേവ കഥേസി. തസ്മാ സോപി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം – ‘‘സട്ഠിമത്താനം ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്താനി വിമുച്ചിംസു ആയസ്മതോ ഖേമകസ്സ ചാ’’തി. സത്തമം.

൮. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. അട്ഠമേ ആയസ്മാ ഛന്നോതി തഥാഗതേന സദ്ധിം ഏകദിവസേ ജാതോ മഹാഭിനിക്ഖമനദിവസേ സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ പുന അപരഭാഗേ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ധമ്മോ’’തി ഏവം മക്ഖീ ചേവ പളാസീ ച ഹുത്വാ സബ്രഹ്മചാരീനം ഫരുസവാചായ സങ്ഘട്ടനം കരോന്തോ ഥേരോ. അവാപുരണം ആദായാതി കുഞ്ചികം ഗഹേത്വാ. വിഹാരേന വിഹാരം ഉപസങ്കമിത്വാതി ഏകം വിഹാരം പവിസിത്വാ തതോ അഞ്ഞം, തതോ അഞ്ഞന്തി ഏവം തേന തേന വിഹാരേന തം തം വിഹാരം ഉപസങ്കമിത്വാ. ഏതദവോച ഓവദന്തു മന്തി കസ്മാ ഏവം മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏതം അവോചാതി? ഉപ്പന്നസംവേഗതായ. തസ്സ ഹി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥരി ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി പേസിതോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മദണ്ഡം അദാസി. സോ ദിന്നേ ബ്രഹ്മദണ്ഡേ സഞ്ജാതപരിളാഹോ വിസഞ്ഞീഭൂതോ പതിത്വാ പുന സഞ്ഞം ലഭിത്വാ വുട്ഠായ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗതോ, സോ തേന സദ്ധിം കിഞ്ചി ന കഥേസി. അഞ്ഞസ്സ സന്തികം അഗമാസി, സോപി ന കഥേസീതി ഏവം സകലവിഹാരം വിചരിത്വാ നിബ്ബിന്നോ പത്തചീവരം ആദായ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗോ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏവം അവോച.

സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാതി സബ്ബേ തേഭൂമകസങ്ഖാരാ അനിച്ചാ. സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താതി സബ്ബേ ചതുഭൂമകധമ്മാ അനത്താ. ഇതി സബ്ബേപി തേ ഭിക്ഖൂ ഥേരം ഓവദന്താ അനിച്ചലക്ഖണം അനത്തലക്ഖണന്തി ദ്വേവ ലക്ഖണാനി കഥേത്വാ ദുക്ഖലക്ഖണം ന കഥയിംസു. കസ്മാ? ഏവം കിര നേസം അഹോസി – ‘‘അയം ഭിക്ഖു വാദീ ദുക്ഖലക്ഖണേ പഞ്ഞാപിയമാനേ രൂപം ദുക്ഖം…പേ… വിഞ്ഞാണം ദുക്ഖം, മഗ്ഗോ ദുക്ഖോ, ഫലം ദുക്ഖന്തി ‘തുമ്ഹേ ദുക്ഖപ്പത്താ ഭിക്ഖൂ നാമാ’തി ഗഹണം ഗണ്ഹേയ്യ, യഥാ ഗഹണം ഗഹേതും ന സക്കോതി, ഏവം നിദ്ദോസമേവസ്സ കത്വാ കഥേസ്സാമാ’’തി ദ്വേവ ലക്ഖണാനി കഥയിംസു.

പരിതസ്സനാ ഉപാദാനം ഉപ്പജ്ജതീതി പരിതസ്സനാ ച ഉപാദാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി. പച്ചുദാവത്തതി മാനസം, അഥ കോ ചരഹി മേ അത്താതി യദി രൂപാദീസു ഏകോപി അനത്താ, അഥ കോ നാമ മേ അത്താതി ഏവം പടിനിവത്തതി ‘‘മയ്ഹം മാനസ’’ന്തി. അയം കിര ഥേരോ പച്ചയേ അപരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേസി, സാസ്സ ദുബ്ബലവിപസ്സനാ അത്തഗാഹം പരിയാദാതും അസക്കുണന്തീ സങ്ഖാരേസു സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹന്തേസു ‘‘ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി വിനസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ചേവ പരിതസ്സനായ ച പച്ചയോ അഹോസി. സോ ച അത്താനം പാപതേ പപതന്തം വിയ ദിസ്വാ, ‘‘പരിതസ്സനാ ഉപാദാനം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ചുദാവത്തതി മാനസം, അഥ കോ ചരഹി മേ അത്താ’’തി ആഹ. ന ഖോ പനേവം ധമ്മം പസ്സതോ ഹോതീതി ചതുസച്ചധമ്മം പസ്സന്തസ്സ ഏവം ന ഹോതി. താവതികാ വിസ്സട്ഠീതി തത്തകോ വിസ്സാസോ. സമ്മുഖാ മേതന്തി ഥേരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ, ‘‘കീദിസാ നു ഖോ ഇമസ്സ ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി? ചിന്തേന്തോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം വിചിനിത്വാ കച്ചാനസുത്തം (സം. നി. ൨.൧൫) അദ്ദസ ‘‘ഇദം ആദിതോവ ദിട്ഠിവിനിവേഠനം കത്വാ മജ്ഝേ ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ സണ്ഹസുഖുമപച്ചയാകാരം പകാസയമാനം ഗതം, ഇദമസ്സ ദേസേസ്സാമീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മുഖാ മേത’’ന്തിആദിമാഹ. അട്ഠമം.

൯-൧൦. രാഹുലസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൧-൯൨. നവമദസമാനി രാഹുലസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൧൮൮) വുത്തത്ഥാനേവ. കേവലം ഹേതാനി അയം ഥേരവഗ്ഗോതി കത്വാ ഇധാഗതാനീതി. നവമദസമാനി.

ഥേരവഗ്ഗോ നവമോ.