നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

സംയുത്തനികായേ

ഖന്ധവഗ്ഗ-അട്ഠകഥാ

൧. ഖന്ധസംയുത്തം

൧. നകുലപിതുവഗ്ഗോ

൧. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഖന്ധിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഭഗ്ഗേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. സുസുമാരഗിരേതി സുസുമാരഗിരനഗരേ. തസ്മിം കിര മാപിയമാനേ സുസുമാരോ സദ്ദമകാസി, തേനസ്സ ‘‘സുസുമാരഗിര’’ന്ത്വേവ നാമം അകംസു. ഭേസകളാവനേതി ഭേസകളായ നാമ യക്ഖിനിയാ അധിവുത്ഥത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ വനേ. തദേവ മിഗഗണസ്സ അഭയത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി. ഭഗവാ തസ്മിം ജനപദേ തം നഗരം നിസ്സായ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വിഹരതി. നകുലപിതാതി നകുലസ്സ നാമ ദാരകസ്സ പിതാ.

ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണോ. വുഡ്ഢോതി വയോവുഡ്ഢോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകോ. അദ്ധഗതോതി തിയദ്ധഗതോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി തേസു തീസു അദ്ധേസു പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. ആതുരകായോതി ഗിലാനകായോ. ഇദഞ്ഹി സരീരം സുവണ്ണവണ്ണമ്പി നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരംയേവ നാമ. വിസേസേന പനസ്സ ജരാതുരതാ ബ്യാധാതുരതാ മരണാതുരതാതി തിസ്സോ ആതുരതാ ഹോന്തി. താസു കിഞ്ചാപി ഏസോ മഹല്ലകത്താ ജരാതുരോവ, അഭിണ്ഹരോഗതായ പനസ്സ ബ്യാധാതുരതാ ഇധ അധിപ്പേതാ. അഭിക്ഖണാതങ്കോതി അഭിണ്ഹരോഗോ നിരന്തരരോഗോ. അനിച്ചദസ്സാവീതി തായ ആതുരതായ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ആഗന്തും അസക്കോന്തോ കദാചിദേവ ദട്ഠും ലഭാമി, ന സബ്ബകാലന്തി അത്ഥോ. മനോഭാവനീയാനന്തി മനവഡ്ഢകാനം. യേസു ഹി ദിട്ഠേസു കുസലവസേന ചിത്തം വഡ്ഢതി, തേ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ മഹാഥേരാ മനോഭാവനീയാ നാമ. അനുസാസതൂതി പുനപ്പുനം സാസതു. പുരിമഞ്ഹി വചനം ഓവാദോ നാമ, അപരാപരം അനുസാസനീ നാമ. ഓതിണ്ണേ വാ വത്ഥുസ്മിം വചനം ഓവാദോ നാമ, അനോതിണ്ണേ തന്തിവസേന വാ പവേണിവസേന വാ വുത്തം അനുസാസനീ നാമ. അപിച ഓവാദോതി വാ അനുസാസനീതി വാ അത്ഥതോ ഏകമേവ, ബ്യഞ്ജനമത്തമേവ നാനം.

ആതുരോ ഹായന്തി ആതുരോ ഹി അയം, സുവണ്ണവണ്ണോ പിയങ്ഗുസാമോപി സമാനോ നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേന ആതുരോയേവ. അണ്ഡഭൂതോതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോ ദുബ്ബലോ. യഥാ കുക്കുടണ്ഡം വാ മയൂരണ്ഡം വാ ഗേണ്ഡുകം വിയ ഗഹേത്വാ ഖിപന്തേന വാ പഹരന്തേന വാ ന സക്കാ കീളിതും, താവദേവ ഭിജ്ജതി, ഏവമയമ്പി കായോ കണ്ടകേപി ഖാണുകേപി പക്ഖലിതസ്സ ഭിജ്ജതീതി അണ്ഡം വിയ ഭൂതോതി അണ്ഡഭൂതോ. പരിയോനദ്ധോതി സുഖുമേന ഛവിമത്തേന പരിയോനദ്ധോ. അണ്ഡഞ്ഹി സാരതചേന പരിയോനദ്ധം, തേന ഡംസമകസാദയോ നിലീയിത്വാപി ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യൂസം പഗ്ഘരാപേതും ന സക്കോന്തി. ഇമസ്മിം പന ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ യം ഇച്ഛന്തി, തം കരോന്തി. ഏവം സുഖുമായ ഛവിയാ പരിയോനദ്ധോ. കിമഞ്ഞത്ര ബാല്യാതി ബാലഭാവതോ അഞ്ഞം കിമത്ഥി? ബാലോയേവ അയന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ അയം കായോ ഏവരൂപോ, തസ്മാ.

തേനുപസങ്കമീതി രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അനന്തരം പരിണായകരതനസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ രാജപുരിസോ വിയ, സദ്ധമ്മചക്കവത്തിസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, അനന്തരം ധമ്മസേനാപതിസ്സ അപചിതിം കാതുകാമോ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ, തേനുപസങ്കമി. വിപ്പസന്നാനീതി സുട്ഠു പസന്നാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി. പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ. പരിയോദാതോതി തസ്സേവ വേവചനം. നിരുപക്കിലേസതായേവ ഹി ഏസ പരിയോദാതോതി വുത്തോ, ന സേതഭാവേന. ഏതസ്സ ച പരിയോദാതതം ദിസ്വാവ ഇന്ദ്രിയാനം വിപ്പസന്നതം അഞ്ഞാസി. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ കിരേസാ ഥേരസ്സ.

കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി കേന കാരണേന ന ലദ്ധാ ഭവിസ്സതി? ലദ്ധായേവാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കിം ദീപേതി? സത്ഥുവിസ്സാസികഭാവം. അയം കിര സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പിതിപേമം, ഉപാസികാ ചസ്സ മാതിപേമം പടിലഭതി. ഉഭോപി ‘‘മമ പുത്തോ’’തി സത്ഥാരം വദന്തി. ഭവന്തരഗതോ ഹി നേസം സിനേഹോ. സാ കിര ഉപാസികാ പഞ്ച ജാതിസതാനി തഥാഗതസ്സ മാതാവ, സോ ച, ഗഹപതി, പിതാവ അഹോസി. പുന പഞ്ച ജാതിസതാനി ഉപാസികാ മഹാമാതാ, ഉപാസകോ മഹാപിതാ, തഥാ ചൂളാമാതാ ചൂളപിതാതി. ഏവം സത്ഥാ ദിയഡ്ഢഅത്തഭാവസഹസ്സം തേസംയേവ ഹത്ഥേ വഡ്ഢിതോ. തേനേവ തേ യം നേവ പുത്തസ്സ, ന പിതു സന്തികേ കഥേതും സക്കാ, തം സത്ഥു സന്തികേ നിസിന്നാ കഥേന്തി. ഇമിനായേവ ച കാരണേന ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഉപാസകാനം വിസ്സാസികാനം യദിദം നകുലപിതാ ഗഹപതി, യദിദം നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൫൭) തേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഇതി സോ ഇമം വിസ്സാസികഭാവം പകാസേന്തോ കഥഞ്ഹി നോ സിയാതി ആഹ. അമതേന അഭിസിത്തോതി നസ്സിധ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഝാനം വാ വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി ദട്ഠബ്ബോ, മധുരധമ്മദേസനായേവ പന ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ദൂരതോപീതി തിരോരട്ഠാപി തിരോജനപദാപി.

അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോതി ഇദം വുത്തത്ഥമേവ. അരിയാനം അദസ്സാവീതിആദീസു അരിയാതി ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ഇരിയനതോ, സദേവകേന ച ലോകേന അരണീയതോ ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വുച്ചന്തി. ബുദ്ധാ ഏവ വാ ഇധ അരിയാ. യഥാഹ – ‘‘സദേവകേ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ…പേ… തഥാഗതോ അരിയോ’’തി വുച്ചതീതി (സം. നി. ൫.൧൦൯൮). സപ്പുരിസാനന്തി ഏത്ഥ പന പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി ലോകുത്തരഗുണയോഗേന സോഭനാ പുരിസാതി സപ്പുരിസാ. സബ്ബേവ വാ ഏതേ ദ്വേധാപി വുത്താ. ബുദ്ധാപി ഹി അരിയാ ച സപ്പുരിസാ ച, പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധസാവകാപി. യഥാഹ –

‘‘യോ വേ കതഞ്ഞൂ കതവേദി ധീരോ,

കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതി;

ദുഖിതസ്സ സക്കച്ച കരോതി കിച്ചം,

തഥാവിധം സപ്പുരിസം വദന്തീ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൭൮);

‘‘കല്യാണമിത്തോ ദള്ഹഭത്തി ച ഹോതീ’’തി ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ, കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധാതി. ഇദാനി യോ തേസം അരിയാനം അദസ്സനസീലോ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരീ, സോ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ. സോ ച ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീ, ഞാണേന അദസ്സാവീതി ദുവിധോ. തേസു ഞാണേന അദസ്സാവീ ഇധ അധിപ്പേതോ. മംസചക്ഖുനാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ അരിയാ ദിട്ഠാപി അദിട്ഠാവ ഹോന്തി തേസം ചക്ഖൂനം വണ്ണമത്തഗ്ഗഹണതോ ന അരിയഭാവഗോചരതോ. സോണസിങ്ഗാലാദയോപി ചക്ഖുനാ അരിയേ പസ്സന്തി, ന ചേതേ അരിയാനം ദസ്സാവിനോ നാമ.

തത്രിദം വത്ഥു – ചിത്തലപബ്ബതവാസിനോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഏകദിവസം ഥേരേന സദ്ധിം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ, ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ, പിട്ഠിതോ ആഗച്ഛന്തോ ഥേരം പുച്ഛി – ‘‘അരിയാ നാമ, ഭന്തേ, കീദിസാ’’തി? ഥേരോ ആഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ മഹല്ലകോ അരിയാനം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വത്തപടിവത്തം കത്വാ സഹചരന്തോപി നേവ അരിയേ ജാനാതി, ഏവം ദുജ്ജാനാവുസോ, അരിയാ’’തി. ഏവം വുത്തേപി സോ നേവ അഞ്ഞാസി. തസ്മാ ന ചക്ഖുനാ ദസ്സനം ദസ്സനം, ഞാണേന ദസ്സനമേവ ദസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന? യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭). തസ്മാ ചക്ഖുനാ പസ്സന്തോപി ഞാണേന അരിയേഹി ദിട്ഠം അനിച്ചാദിലക്ഖണം അപസ്സന്തോ, അരിയാധിഗതഞ്ച ധമ്മം അനധിഗച്ഛന്തോ അരിയകരധമ്മാനം അരിയഭാവസ്സ ച അദിട്ഠത്താ ‘‘അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വേദിതബ്ബോ.

അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോതി, സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ അരിയധമ്മേ അകുസലോ. അരിയധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥ പന –

‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമ, ഏകമേകേത്ഥ പഞ്ചധാ;

അഭാവതോ തസ്സ അയം, അവിനീതോതി വുച്ചതി’’.

അയഞ്ഹി സംവരവിനയോ പഹാനവിനയോതി ദുവിധോ വിനയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധേപി വിനയേ ഏകമേകോ വിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതി. സംവരവിനയോപി ഹി സീലസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോ. പഹാനവിനയോപി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധോ.

തത്ഥ ‘‘ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ’’തി (വിഭ. ൫൧൧) അയം സീലസംവരോ. ‘‘രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി അയം (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൨൯൫; സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬) സതിസംവരോ.

‘‘യാനി സോതാനി ലോകസ്മിം, (അജിതാതി ഭഗവാ)

സതി തേസം നിവാരണം;

സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി,

പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി. (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ.൪) –

അയം ഞാണസംവരോ. ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം ഖന്തിസംവരോ. ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬; അ. നി. ൪.൧൧൪; ൬.൫൮) അയം വീരിയസംവരോ. സബ്ബോപി ചായം സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ ‘‘സംവരോ’’ വിനയനതോ ‘‘വിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം താവ സംവരവിനയോ പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

തഥാ യം നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസു പടിപക്ഖഭാവതോ ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ, തേന തേന വിപസ്സനാഞാണേന തസ്സ തസ്സ അനത്ഥസ്സ പഹാനം. സേയ്യഥിദം – നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിയാ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീനം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവസ്സ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹസ്സ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകാമതായ. ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവസ്സ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഗാഹസ്സ പഹാനം, ഏതം തദങ്ഗപ്പഹാനം നാമ.

യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിഭാവനിവാരണതോ ഘടപ്പഹാരേനേവ ഉദകപിട്ഠേ സേവാലസ്സ, തേസം തേസം നീവരണാദിധമ്മാനം പഹാനം, ഏതം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ നയേന (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന പഹാനം, ഇദം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, ഏതം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നാമ.

യം സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പഹീനസബ്ബസങ്ഖതം നിബ്ബാനം, ഏതം നിസ്സരണപ്പഹാനം നാമ. സബ്ബമ്പി ചേതം പഹാനം യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. തംതംപഹാനവതോ വാ തസ്സ തസ്സ വിനയസ്സ സമ്ഭവതോപേതം ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം പഹാനവിനയോപി പഞ്ചധാ ഭിജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ.

ഏവമയം സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ, ഭേദതോ ച ദസവിധോ വിനയോ ഭിന്നസംവരത്താ പഹാതബ്ബസ്സ ച അപ്പഹീനത്താ യസ്മാ ഏതസ്സ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ അഭാവതോ തസ്സ അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതീതി. ഏസ നയോ സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോതി ഏത്ഥാപി. നിന്നാനാകരണഞ്ഹി ഏതം അത്ഥതോ. യഥാഹ –

‘‘യേവ തേ അരിയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസാ. യേവ തേ സപ്പുരിസാ, തേവ തേ അരിയാ. യോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ. യോ ഏവ സോ സപ്പുരിസാനം ധമ്മോ, സോ ഏവ സോ അരിയാനം ധമ്മോ. യേവ തേ അരിയവിനയാ, തേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ. യേവ തേ സപ്പുരിസവിനയാ, തേവ തേ അരിയവിനയാ. അരിയേതി വാ സപ്പുരിസേതി വാ, അരിയധമ്മേതി വാ സപ്പുരിസധമ്മേതി വാ, അരിയവിനയേതി വാ സപ്പുരിസവിനയേതി വാ ഏസേസേ ഏകേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേ തഞ്ഞേവാ’’തി.

രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീതി ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, ‘‘യം രൂപം, സോ അഹം, യോ അഹം, തം രൂപ’’ന്തി രൂപഞ്ച അത്തഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. സേയ്യഥാപി നാമ തേലപ്പദീപസ്സ ഝായതോ യാ അച്ചി, സോ വണ്ണോ. യോ വണ്ണോ, സാ അച്ചീതി അച്ചിഞ്ച വണ്ണഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി, ഏവമേവ ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി…പേ… അദ്വയം സമനുപസ്സതീതി ഏവം രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. രൂപവന്തം വാ അത്താനന്തി അരൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ ഛായാവന്തം രുക്ഖം വിയ തം രൂപവന്തം സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ പുപ്ഫസ്മിം ഗന്ധം വിയ അത്തനി രൂപം സമനുപസ്സതി. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി അരൂപമേവ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ കരണ്ഡകേ മണിം വിയ തം അത്താനം രൂപസ്മിം സമനുപസ്സതി. പരിയുട്ഠട്ഠായീതി പരിയുട്ഠാനാകാരേന അഭിഭവനാകാരേന ഠിതോ, ‘‘അഹം രൂപം, മമ രൂപ’’ന്തി ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹനകോ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തം രൂപന്തി തസ്സ തം ഏവം ഗഹിതം രൂപം. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി സുദ്ധരൂപമേവ അത്താതി കഥിതം. ‘‘രൂപവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ രൂപം, രൂപസ്മിം വാ അത്താനം, വേദനം അത്തതോ…പേ… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു അരൂപം അത്താതി കഥിതം. ‘‘വേദനാവന്തം വാ അത്താനം, അത്തനി വാ വേദനം, വേദനായ വാ അത്താന’’ന്തി ഏവം ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ദ്വാദസസു ഠാനേസു രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ. തത്ഥ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി, വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഇമേസു പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, അവസേസേസു സസ്സതദിട്ഠീതി ഏവമേത്ഥ പന്നരസ ഭവദിട്ഠിയോ പഞ്ച വിഭവദിട്ഠിയോ ഹോന്തി, താ സബ്ബാപി മഗ്ഗാവരണാ, ന സഗ്ഗാവരണാ, പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, ആതുരകായോ ചേവ ഹോതി ആതുരചിത്തോ ചാതി കായോ നാമ ബുദ്ധാനമ്പി ആതുരോയേവ. ചിത്തം പന രാഗദോസമോഹാനുഗതം ആതുരം നാമ, തം ഇധ ദസ്സിതം. നോ ച ആതുരചിത്തോതി ഇധ നിക്കിലേസതായ ചിത്തസ്സ അനാതുരഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ലോകിയമഹാജനോ ആതുരകായോ ചേവ ആതുരചിത്തോ ചാതി ദസ്സിതോ, ഖീണാസവാ ആതുരകായാ അനാതുരചിത്താ, സത്ത സേഖാ നേവ ആതുരചിത്താ, ന അനാതുരചിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഭജമാനാ പന അനാതുരചിത്തതംയേവ ഭജന്തീതി. പഠമം.

൨. ദേവദഹസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ ദേവദഹന്തി ദേവാ വുച്ചന്തി രാജാനോ, തേസം മങ്ഗലദഹോ, സയംജാതോ വാ സോ ദഹോതി, തസ്മാ ‘‘ദേവദഹോ’’തി വുത്തോ. തസ്സ അവിദൂരേ നിഗമോ ദേവദഹന്ത്വേവ നപുംസകലിങ്ഗവസേന സങ്ഖം ഗതോ. പച്ഛാഭൂമഗമികാതി പച്ഛാഭൂമം അപരദിസായം നിവിട്ഠം ജനപദം ഗന്തുകാമാ. നിവാസന്തി തേമാസം വസ്സാവാസം. അപലോകിതോതി ആപുച്ഛിതോ. അപലോകേഥാതി ആപുച്ഛഥ. കസ്മാ ഥേരം ആപുച്ഛാപേതി? തേ സഭാരേ കാതുകാമതായ. യോ ഹി ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി സന്തികം ന ഗച്ഛതി പക്കമന്തോ അനാപുച്ഛാ പക്കമതി, അയം നിബ്ഭാരോ നാമ. യോ ഏകവിഹാരേ വസന്തോപി ആഗന്ത്വാ പസ്സതി, പക്കമന്തോ ആപുച്ഛതി, അയം സഭാരോ നാമ. ഇമേപി ഭിക്ഖൂ ഭഗവാ ‘‘ഏവമിമേ സീലാദീഹി വഡ്ഢിസ്സന്തീ’’തി സഭാരേ കാതുകാമോ ആപുച്ഛാപേതി.

പണ്ഡിതോതി ധാതുകോസല്ലാദിനാ ചതുബ്ബിധേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. അനുഗ്ഗാഹകോതി ആമിസാനുഗ്ഗഹേന ച ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ചാതി ദ്വീഹിപി അനുഗ്ഗഹേഹി അനുഗ്ഗാഹകോ. ഥേരോ കിര അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വിയ പാതോവ പിണ്ഡായ അഗന്ത്വാ സബ്ബഭിക്ഖൂസു ഗതേസു സകലം സങ്ഘാരാമം അനുവിചരന്തോ അസമ്മട്ഠട്ഠാനം സമ്മജ്ജതി, അഛഡ്ഡിതം കചവരം ഛഡ്ഡേതി, സങ്ഘാരാമേ ദുന്നിക്ഖിത്താനി മഞ്ചപീഠദാരുഭണ്ഡമത്തികാഭണ്ഡാനി പടിസാമേതി. കിം കാരണാ? ‘‘മാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ വിഹാരം പവിട്ഠാ ദിസ്വാ പരിഭവം അകംസൂ’’തി. തതോ ഗിലാനസാലം ഗന്ത്വാ ഗിലാനേ അസ്സാസേത്വാ ‘‘കേനത്ഥോ’’തി പുച്ഛിത്വാ യേന അത്ഥോ ഹോതി, തദത്ഥം തേസം ദഹരസാമണേരേ ആദായ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ സഭാഗട്ഠാനേ വാ ഭേസജ്ജം പരിയേസിത്വാ തേസം ദത്വാ, ‘‘ഗിലാനുപട്ഠാനം നാമ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധേഹി വണ്ണിതം, ഗച്ഛഥ സപ്പുരിസാ അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി തേ പേസേത്വാ സയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഉപട്ഠാകകുലേ വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗച്ഛതി. ഇദം താവസ്സ നിബദ്ധവാസട്ഠാനേ ആചിണ്ണം.

ഭഗവതി പന ചാരികം ചരമാനേ ‘‘അഹം അഗ്ഗസാവകോ’’തി ഉപാഹനം ആരുയ്ഹ ഛത്തം ഗഹേത്വാ പുരതോ പുരതോ ന ഗച്ഛതി. യേ പന തത്ഥ മഹല്ലകാ വാ ആബാധികാ വാ അതിദഹരാ വാ, തേസം രുജ്ജനട്ഠാനാനി തേലേന മക്ഖാപേത്വാ പത്തചീവരം അത്തനോ ദഹരസാമണേരേഹി ഗാഹാപേത്വാ തംദിവസം വാ ദുതിയദിവസം വാ തേ ഗണ്ഹിത്വാവ ഗച്ഛതി. ഏകദിവസഞ്ഹി തഞ്ഞേവ ആയസ്മന്തം അതിവികാലേ സമ്പത്തത്താ സേനാസനം അലഭിത്വാ, ചീവരകുടിയം നിസിന്നം ദിസ്വാ, സത്ഥാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ, ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരവത്ഥും കഥേത്വാ, ‘‘യഥാവുഡ്ഢം സേനാസനം ദാതബ്ബ’’ന്തി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി. ഏവം താവേസ ആമിസാനുഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹാതി. ഓവദന്തോ പനേസ സതവാരമ്പി സഹസ്സവാരമ്പി താവ ഓവദതി, യാവ സോ പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, അഥ നം വിസ്സജ്ജേത്വാ അഞ്ഞം ഓവദതി. ഇമിനാ നയേന ഓവദതോ ചസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ അരഹത്തം പത്താ ഗണനപഥം അതിക്കന്താ. ഏവം ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹാതി.

പച്ചസ്സോസുന്തി തേ ഭിക്ഖൂ ‘‘അമ്ഹാകം നേവ ഉപജ്ഝായോ, ന ആചരിയോ ന സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്തോ. കിം തസ്സ സന്തികേ കരിസ്സാമാ’’തി? തുണ്ഹീഭാവം അനാപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിംസു. ഏളഗലാഗുമ്ബേതി ഗച്ഛമണ്ഡപകേ. സോ കിര ഏളഗലാഗുമ്ബോ ധുവസലിലട്ഠാനേ ജാതോ. അഥേത്ഥ ചതൂഹി പാദേഹി മണ്ഡപം കത്വാ തസ്സ ഉപരി തം ഗുമ്ബം ആരോപേസും, സോ തം മണ്ഡപം ഛാദേസി. അഥസ്സ ഹേട്ഠാ ഇട്ഠകാഹി പരിചിനിത്വാ വാലികം ഓകിരിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു. സീതലം ദിവാട്ഠാനം ഉദകവാതോ വായതി. ഥേരോ തസ്മിം നിസീദി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഏളഗലാഗുമ്ബേ’’തി.

നാനാവേരജ്ജഗതന്തി ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജതോ നാനാവിധം രജ്ജഗതം. വിരജ്ജന്തി അഞ്ഞം രജ്ജം. യഥാ ഹി സദേസതോ അഞ്ഞോ വിദേസോ, ഏവം നിവുത്ഥരജ്ജതോ അഞ്ഞം രജ്ജം വിരജ്ജം നാമ, തം വേരജ്ജന്തി വുത്തം. ഖത്തിയപണ്ഡിതാതി ബിമ്ബിസാരകോസലരാജാദയോ പണ്ഡിതരാജാനോ. ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാതി ചങ്കീതാരുക്ഖാദയോ പണ്ഡിതബ്രാഹ്മണാ. ഗഹപതിപണ്ഡിതാതി ചിത്തസുദത്താദയോ പണ്ഡിതഗഹപതയോ. സമണപണ്ഡിതാതി സഭിയപിലോതികാദയോ പണ്ഡിതപരിബ്ബാജകാ. വീമംസകാതി അത്ഥഗവേസിനോ. കിംവാദീതി കിം അത്തനോ ദസ്സനം വദതി, കിം ലദ്ധികോതി അത്ഥോ. കിമക്ഖായീതി കിം സാവകാനം ഓവാദാനുസാസനിം ആചിക്ഖതി? ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മന്തി ഭഗവതാ വുത്തബ്യാകരണസ്സ അനുബ്യാകരണം. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. വാദാനുവാദോതി ഭഗവതാ വുത്തവാദസ്സ അനുവാദോ. ‘‘വാദാനുപാതോ’’തിപി പാഠോ, സത്ഥു വാദസ്സ അനുപാതോ അനുപതനം, അനുഗമനന്തി അത്ഥോ. ഇമിനാപി വാദം അനുഗതോ വാദോയേവ ദീപിതോ ഹോതി.

അവിഗതരാഗസ്സാതിആദീസു തണ്ഹാവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തണ്ഹാ ഹി രജ്ജനതോ രാഗോ, ഛന്ദിയനതോ ഛന്ദോ, പിയായനട്ഠേന പേമം, പിവിതുകാമട്ഠേന പിപാസാ, അനുദഹനട്ഠേന പരിളാഹോതി വുച്ചതി. അകുസലേ ചാവുസോ, ധമ്മേതിആദി കസ്മാ ആരദ്ധം? പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അവീതരാഗസ്സ ആദീനവം, വീതരാഗസ്സ ച ആനിസംസം ദസ്സേതും. തത്ര അവിഘാതോതി നിദ്ദുക്ഖോ. അനുപായാസോതി നിരുപതാപോ. അപരിളാഹോതി നിദ്ദാഹോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദുതിയം.

൩. ഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ അവന്തീസൂതി അവന്തിദക്ഖിണാപഥസങ്ഖാതേ അവന്തിരട്ഠേ. കുരരഘരേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. പപാതേതി ഏകതോ പപാതേ. തസ്സ കിര പബ്ബതസ്സ ഏകം പസ്സം ഛിന്ദിത്വാ പാതിതം വിയ അഹോസി. ‘‘പവത്തേ’’തിപി പാഠോ, നാനാതിത്ഥിയാനം ലദ്ധിപവത്തട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഇതി ഥേരോ തസ്മിം രട്ഠേ തം നഗരം നിസ്സായ തസ്മിം പബ്ബതേ വിഹരതി. ഹാലിദ്ദികാനീതി ഏവംനാമകോ. അട്ഠകവഗ്ഗിയേ മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹേതി അട്ഠകവഗ്ഗികമ്ഹി മാഗണ്ഡിയപഞ്ഹോ നാമ അത്ഥി, തസ്മിം പഞ്ഹേ. രൂപധാതൂതി രൂപക്ഖന്ധോ അധിപ്പേതോ. രൂപധാതുരാഗവിനിബദ്ധന്തി രൂപധാതുമ്ഹി രാഗേന വിനിബദ്ധം. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. ഓകസാരീതി ഗേഹസാരീ ആലയസാരീ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ഖോ, ഗഹപതീ’’തി ന വുത്തന്തി? സമ്മോഹവിഘാതത്ഥം. ‘‘ഓകോ’’തി ഹി അത്ഥതോ പച്ചയോ വുച്ചതി, പുരേജാതഞ്ച കമ്മവിഞ്ഞാണം പച്ഛാജാതസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി വിപാകവിഞ്ഞാണഞ്ച വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സപി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സപി പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കതരം നു ഖോ ഇധ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി? സമ്മോഹോ ഭവേയ്യ, തസ്സ വിഘാതത്ഥം തം അഗഹേത്വാ അസമ്ഭിന്നാവ ദേസനാ കതാ. അപിച ആരമ്മണവസേന ചതസ്സോ അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ വുത്താതി താ ദസ്സേതുമ്പി ഇധ വിഞ്ഞാണം ന ഗഹിതം.

ഉപയുപാദാനാതി തണ്ഹൂപയദിട്ഠൂപയവസേന ദ്വേ ഉപയാ, കാമുപാദാനാദീനി ചത്താരി ഉപാദാനാനി ച. ചേതസോ അധിട്ഠാനാഭിനിവേസാനുസയാതി അകുസലചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനഭൂതാ ചേവ അഭിനിവേസഭൂതാ ച അനുസയഭൂതാ ച. തഥാഗതസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. സബ്ബേസമ്പി ഹി ഖീണാസവാനം ഏതേ പഹീനാവ, സത്ഥു പന ഖീണാസവഭാവോ ലോകേ അതിപാകടോതി ഉപരിമകോടിയാ ഏവം വുത്തം. വിഞ്ഞാണധാതുയാതി ഇധ വിഞ്ഞാണം കസ്മാ ഗഹിതം? കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം. കിലേസാ ഹി ന കേവലം ചതൂസുയേവ ഖന്ധേസു പഹീനാ പഹീയന്തി, പഞ്ചസുപി പഹീയന്തിയേവാതി കിലേസപ്പഹാനദസ്സനത്ഥം ഗഹിതം. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, അനോകസാരീ ഹോതീതി ഏവം കമ്മവിഞ്ഞാണേന ഓകം അസരന്തേന അനോകസാരീ നാമ ഹോതി.

രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപമേവ കിലേസാനം പച്ചയട്ഠേന നിമിത്തം, ആരമ്മണകിരിയസങ്ഖാതനിവാസനട്ഠാനട്ഠേന നികേതന്തി രൂപനിമിത്തനികേതം. വിസാരോ ച വിനിബന്ധോ ച വിസാരവിനിബന്ധാ. ഉഭയേനപി ഹി കിലേസാനം പത്ഥടഭാവോ ച വിനിബന്ധനഭാവോ ച വുത്തോ, രൂപനിമിത്തനികേതേ വിസാരവിനിബന്ധാതി രൂപനിമിത്തനികേതവിസാരവിനിബന്ധാ, തസ്മാ രൂപനിമിത്തനികേതമ്ഹി ഉപ്പന്നേന കിലേസവിസാരേന ചേവ കിലേസബന്ധനേന ചാതി അത്ഥോ. നികേതസാരീതി വുച്ചതീതി ആരമ്മണകരണവസേന നിവാസനട്ഠാനം സാരീതി വുച്ചതി. പഹീനാതി തേ രൂപനിമിത്തനികേതകിലേസവിസാരവിനിബന്ധാ പഹീനാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘‘ഓകാ’’തി വുത്താ, ഛ ആരമ്മണാനി ‘‘നികേത’’ന്തി? ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ. സമാനേപി ഹി ഏതേസം ആലയട്ഠേന വിസയഭാവേ ഓകോതി നിച്ചനിവാസനട്ഠാനഗേഹമേവ വുച്ചതി, നികേതന്തി ‘‘അജ്ജ അസുകട്ഠാനേ കീളിസ്സാമാ’’തി കതസങ്കേതട്ഠാനം നിവാസട്ഠാനം ഉയ്യാനാദി. തത്ഥ യഥാ പുത്തദാരധനധഞ്ഞപുണ്ണഗേഹേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, ഏവം അജ്ഝത്തികേസു ഖന്ധേസു. യഥാ പന ഉയ്യാനട്ഠാനാദീസു തതോ ദുബ്ബലതരോ ഹോതി, ഏവം ബാഹിരേസു ഛസു ആരമ്മണേസൂതി ഛന്ദരാഗസ്സ ബലവദുബ്ബലതായ ഏവം ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബോ.

സുഖിതേസു സുഖിതോതി ഉപട്ഠാകേസു ധനധഞ്ഞലാഭാദിവസേന സുഖിതേസു ‘‘ഇദാനാഹം മനാപം ഭോജനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ഗേഹസിതസുഖേന സുഖിതോ ഹോതി, തേഹി പത്തസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ വിയ ചരതി. ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോതി തേസം കേനചിദേവ കാരണേന ദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ സയം ദ്വിഗുണേന ദുക്ഖേന ദുക്ഖിതോ ഹോതി. കിച്ചകരണീയേസൂതി കിച്ചസങ്ഖാതേസു കരണീയേസു. തേസു യോഗം ആപജ്ജതീതി ഉപയോഗം സയം തേസം കിച്ചാനം കത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. ഏവം ഖോ, ഗഹപതി, കാമേഹി അരിത്തോ ഹോതീതി ഏവം കിലേസകാമേഹി അരിത്തോ ഹോതി അന്തോ കാമാനം ഭാവേന അതുച്ഛോ. സുക്കപക്ഖോ തേസം അഭാവേന രിത്തോ തുച്ഛോതി വേദിതബ്ബോ.

പുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ കുരുമാനോ. ഏവംരൂപോ സിയന്തിആദീസു ദീഘരസ്സകാളോദാതാദീസു രൂപേസു ‘‘ഏവംരൂപോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥേതി. സുഖാദീസു വേദനാസു ഏവംവേദനോ നാമ; നീലസഞ്ഞാദീസു സഞ്ഞാസു ഏവം സഞ്ഞോ നാമ; പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീസു സങ്ഖാരേസു ഏവംസങ്ഖാരോ നാമ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു വിഞ്ഞാണേസു ‘‘ഏവം വിഞ്ഞാണോ നാമ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥേതി.

അപുരക്ഖരാനോതി വട്ടം പുരതോ അകുരുമാനോ. സഹിതം മേ, അസഹിതം തേതി തുയ്ഹം വചനം അസഹിതം അസിലിട്ഠം, മയ്ഹം സഹിതം സിലിട്ഠം മധുരപാനസദിസം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തുയ്ഹം ദീഘേന കാലേന പരിചിതം സുപ്പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ സബ്ബം ഖണേന വിപരാവത്തം നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ദോസോ മയാ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി തം തം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉത്തരി പരിയേസന്തോ ഇമസ്സ വാദസ്സ മോക്ഖായ ചര ആഹിണ്ഡാഹി. നിബ്ബേഠേഹി വാ സചേ പഹോസീതി അഥ സയമേവ പഹോസി, ഇധേവ നിബ്ബേഠേഹീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഹാലിദ്ദികാനിസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ സക്കപഞ്ഹേതി ചൂളസക്കപഞ്ഹേ, മഹാസക്കപഞ്ഹേപേതം വുത്തമേവ. തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്താതി തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ തദാരമ്മണായ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്താ. അച്ചന്തനിട്ഠാതി അന്തം അതിക്കന്തനിട്ഠാ സതതനിട്ഠാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ചതുത്ഥം.

൫. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ സമാധിന്തി ഇദം ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ ചിത്തേകഗ്ഗതായ പരിഹായന്തേ ദിസ്വാ, ‘‘ചിത്തേകഗ്ഗതം ലഭന്താനം ഇമേസം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. അഭിനന്ദതീതി പത്ഥേതി. അഭിവദതീതി തായ അഭിനന്ദനായ ‘‘അഹോ പിയം ഇട്ഠം കന്തം മനാപ’’ന്തി വദതി. വാചം അഭിനന്ദന്തോപി ച തം ആരമ്മണം നിസ്സായ ഏവം ലോഭം ഉപ്പാദേന്തോ അഭിവദതിയേവ നാമ. അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗണ്ഹാതി. യാ രൂപേ നന്ദീതി യാ സാ രൂപേ ബലവപത്ഥനാസങ്ഖാതാ നന്ദീ. തദുപാദാനന്തി തം ഗഹണട്ഠേന ഉപാദാനം. നാഭിനന്ദതീതി ന പത്ഥേതി. നാഭിവദതീതി പത്ഥനാവസേന ന ‘‘ഇട്ഠം കന്ത’’ന്തി വദതി. വിപസ്സനാചിത്തേന ചേതസാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തി വചീഭേദം കരോന്തോപി നാഭിവദതിയേവ. പഞ്ചമം.

൬. പടിസല്ലാണസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ പടിസല്ലാണേതി ഇദം ഭഗവാ തേ ഭിക്ഖൂ കായവിവേകേന പരിഹായന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കായവിവേകം ലഭന്താനം ഇമേസം കമ്മട്ഠാനം ഫാതിം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. ഛട്ഠം.

൭. ഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ ഉപാദാപരിതസ്സനന്തി ഗഹണേന ഉപ്പന്നം പരിതസ്സനം. അനുപാദാഅപരിതസ്സനന്തി അഗ്ഗഹണേന അപരിതസ്സനം. രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തിവിഞ്ഞാണം ഹോതീതി ‘‘മമ രൂപം വിപരിണത’’ന്തി വാ ‘‘അഹു വത മേതം, ദാനി വത മേ നത്ഥീ’’തി വാ ആദിനാ നയേന കമ്മവിഞ്ഞാണം രൂപസ്സ ഭേദാനുപരിവത്തി ഹോതി. വിപരിണാമാനുപരിവത്തിജാതി വിപരിണാമസ്സ അനുപരിവത്തിതോ വിപരിണാമാരമ്മണചിത്തതോ ജാതാ. പരിതസ്സനാ ധമ്മസമുപ്പാദാതി തണ്ഹാപരിതസ്സനാ ച അകുസലധമ്മസമുപ്പാദാ ച. ചിത്തന്തി കുസലചിത്തം. പരിയാദായ തിട്ഠന്തീതി പരിയാദിയിത്വാ തിട്ഠന്തി. ഉത്താസവാതി സഉത്താസോ. വിഘാതവാതി സവിഘാതോ സദുക്ഖോ. അപേക്ഖവാതി സാലയോ. ഉപാദായ ച പരിതസ്സതീതി ഗണ്ഹിത്വാ പരിതസ്സകോ നാമ ഹോതി. ന രൂപവിപരിണാമാനുപരിവത്തീതി ഖീണാസവസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണമേവ നത്ഥി, തസ്മാ രൂപഭേദാനുപരിവത്തി ന ഹോതീതി വത്തും വട്ടതി. സത്തമം.

൮. ദുതിയഉപാദാപരിതസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന ദേസനാ കതാ. ഇതി പടിപാടിയാ ചതൂസു സുത്തേസു വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം. അട്ഠമം.

൯. കാലത്തയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ കോ പന വാദോ പച്ചുപ്പന്നസ്സാതി പച്ചുപ്പന്നമ്ഹി കഥാവ കാ, അനിച്ചമേവ തം. തേ കിര ഭിക്ഖൂ അതീതാനാഗതം അനിച്ചന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പച്ചുപ്പന്നേ കിലമിംസു, അഥ നേസം ഇതോ അതീതാനാഗതേപി ‘‘പച്ചുപ്പന്നം അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝിസ്സന്തീതി അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ സത്ഥാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന ഇമം ദേസനം ദേസേസി. നവമം.

൧൦-൧൧. കാലത്തയദുക്ഖസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦-൧൧. ദസമേകാദസമാനി ദുക്ഖം അനത്താതി പദേഹി വിസേസേത്വാ തഥാരൂപേനേവ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന കഥിതാനീതി. ദസമേകാദസമാനി.

നകുലപിതുവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. അനിച്ചവഗ്ഗോ

൧-൧൦. അനിച്ചസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൨-൨൧. അനിച്ചവഗ്ഗേ പരിയോസാനസുത്തം പുച്ഛാവസികം, സേസാനി തഥാ തഥാ ബുജ്ഝനകാനഞ്ച വസേന ദേസിതാനീതി. പഠമാദീനി.

അനിച്ചവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഭാരവഗ്ഗോ

൧. ഭാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ഭാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാതിസ്സ വചനീയന്തി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ഇതി അസ്സ വചനീയം, ഏവം വത്തബ്ബം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഭാരോതി യേ ഇമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, അയം ഭാരോതി വുച്ചതി. കേനട്ഠേനാതി? പരിഹാരഭാരിയട്ഠേന. ഏതേസഞ്ഹി ഠാപനഗമനനിസീദാപനനിപജ്ജാപനന്ഹാപനമണ്ഡനഖാദാപനഭുഞ്ജാപനാദിപരിഹാരോ ഭാരിയോതി പരിഹാരഭാരിയട്ഠേന ഭാരോതി വുച്ചതി. ഏവംനാമോതി തിസ്സോ ദത്തോതിആദിനാമോ. ഏവംഗോത്തോതി കണ്ഹായനോ വച്ഛായനോതിആദിഗോത്തോ. ഇതി വോഹാരമത്തസിദ്ധം പുഗ്ഗലം ‘‘ഭാരഹാരോ’’തി കത്വാ ദസ്സേതി. പുഗ്ഗലോ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ ഖന്ധഭാരം ഉക്ഖിപിത്വാ ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി വസ്സസതമ്പീതി യാവജീവം ഇമം ഖന്ധഭാരം ന്ഹാപേന്തോ ഭോജേന്തോ മുദുസമ്ഫസ്സമഞ്ചപീഠേസു നിസീദാപേന്തോ നിപജ്ജാപേന്തോ പരിഹരിത്വാ ചുതിക്ഖണേ ഛഡ്ഡേത്വാ പുന പടിസന്ധിക്ഖണേ അപരം ഖന്ധഭാരം ആദിയതി, തസ്മാ ഭാരഹാരോതി ജാതോ.

പോനോഭവികാതി പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തികാ. നന്ദീരാഗസഹഗതാതി നന്ദിരാഗേന സഹ ഏകത്തമേവ ഗതാ. തബ്ഭാവസഹഗതഞ്ഹി ഇധ അധിപ്പേതം. തത്ര തത്രാഭിനന്ദിനീതി ഉപപത്തിട്ഠാനേ വാ രൂപാദീസു വാ ആരമ്മണേസു തത്ഥ തത്ഥ അഭിനന്ദനസീലാവ. കാമതണ്ഹാദീസു പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമതണ്ഹാ നാമ, രൂപാരൂപഭവരാഗോ ഝാനനികന്തി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോതി അയം ഭവതണ്ഹാ നാമ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ വിഭവതണ്ഹാ നാമ. ഭാരാദാനന്തി ഭാരഗഹണം. തണ്ഹായ ഹി ഏസ ഭാരം ആദിയതി. അസേസവിരാഗനിരോധോതിആദി സബ്ബം നിബ്ബാനസ്സേവ വേവചനം. തഞ്ഹി ആഗമ്മ തണ്ഹാ അസേസതോ വിരജ്ജതി നിരുജ്ഝതി ചജിയതി പടിനിസ്സജ്ജിയതി വിമുച്ചതി, നത്ഥി ചേത്ഥ കാമാലയോ വാ ദിട്ഠാലയോ വാതി നിബ്ബാനം ഏതാനി നാമാനി ലഭതി. സമൂലം തണ്ഹന്തി തണ്ഹായ അവിജ്ജാ മൂലം നാമ. അബ്ബുയ്ഹാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന തം സമൂലകം ഉദ്ധരിത്വാ. നിച്ഛാതോ പരിനിബ്ബുതോതി നിത്തണ്ഹോ പരിനിബ്ബുതോ നാമാതി വത്തും വട്ടതീതി. പഠമം.

൨. പരിഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. ദുതിയേ പരിഞ്ഞേയ്യേതി പരിജാനിതബ്ബേ, സമതിക്കമിതബ്ബേതി അത്ഥോ. പരിഞ്ഞന്തി അച്ചന്തപരിഞ്ഞം, സമതിക്കമന്തി അത്ഥോ. രാഗക്ഖയോതിആദി നിബ്ബാനസ്സ നാമം. തഞ്ഹി അച്ചന്തപരിഞ്ഞാ നാമ. ദുതിയം.

൩. അഭിജാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. തതിയേ അഭിജാനന്തി അഭിജാനന്തോ. ഇമിനാ ഞാതപരിഞ്ഞാ കഥിതാ, ദുതിയപദേന തീരണപരിഞ്ഞാ, തതിയചതുത്ഥേഹി പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ കഥിതാതി. തതിയം.

൪-൯. ഛന്ദരാഗസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫-൩൦. ചതുത്ഥാദീനി ധാതുസംയുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. പടിപാടിയാ പനേത്ഥ പഞ്ചമഛട്ഠസത്തമേസു ചത്താരി സച്ചാനി കഥിതാനി, അട്ഠമനവമേസു വട്ടവിവട്ടം. ചതുത്ഥാദീനി.

൧൦. അഘമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ദസമേ അഘന്തി ദുക്ഖം. ഏവമേത്ഥ ദുക്ഖലക്ഖണമേവ കഥിതം. ദസമം.

൧൧. പഭങ്ഗുസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ഏകാദസമേ പഭങ്ഗുന്തി പഭിജ്ജനസഭാവം. ഏവമിധ അനിച്ചലക്ഖണമേവ കഥിതന്തി. ഏകാദസമം.

ഭാരവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. നതുമ്ഹാകവഗ്ഗോ

൧. നതുമ്ഹാകസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. നതുമ്ഹാകവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പജഹഥാതി ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹഥ. തിണാദീസു തിണം നാമ അന്തോഫേഗ്ഗു ബഹിസാരം താലനാളികേരാദി. കട്ഠം നാമ അന്തോസാരം ബഹിഫേഗ്ഗു ഖദിരസാലസാകപനസാദി. സാഖാ നാമ രുക്ഖസ്സ ബാഹാ വിയ നിക്ഖന്താ. പലാസം നാമ താലനാളികേരപണ്ണാദി. പഠമം.

൨. ദുതിയനതുമ്ഹാകസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ദുതിയം വിനാ ഉപമായ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയേന വുത്തം. ദുതിയം.

൩. അഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. തതിയേ രൂപഞ്ചേ, ഭന്തേ, അനുസേതീതി യദി രൂപം അനുസേതി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി കാമരാഗാദീസു യേന അനുസയേന തം രൂപം അനുസേതി, തേനേവ അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി പണ്ണത്തിം ഗച്ഛതി. ന തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തേന അഭൂതേന അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅഞ്ഞതരഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ചതുത്ഥേ തം അനുമീയതീതി തം അനുസയിതം രൂപം മരന്തേന അനുസയേന അനുമരതി. ന ഹി ആരമ്മണേ ഭിജ്ജമാനേ തദാരമ്മണാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി. യം അനുമീയതീതി യം രൂപം യേന അനുസയേന അനുമരതി. തേന സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി തേന അനുസയേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. അഥ വാ യന്തി കരണവചനമേതം, യേന അനുസയേന അനുമീയതി, തേന ‘‘രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥം.

൫-൬. ആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൭-൩൮. പഞ്ചമേ ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി ധരമാനസ്സ ജീവമാനസ്സ ജരാ പഞ്ഞായതി. ഠിതീതി ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയസങ്ഖാതായ അനുപാലനായ നാമം. അഞ്ഞഥത്തന്തി ജരായ. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ഉപ്പാദോ ജാതി അക്ഖാതോ, ഭങ്ഗോ വുത്തോ വയോതി ച;

അഞ്ഞഥത്തം ജരാ വുത്താ, ഠിതീ ച അനുപാലനാ’’തി.

ഏവം ഏകേകസ്സ ഖന്ധസ്സ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗസങ്ഖാതാനി തീണി ലക്ഖണാനി ഹോന്തി യാനി സന്ധായ വുത്തം ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനീ’’തി (അ. നി. ൩.൪൭).

തത്ഥ സങ്ഖതം നാമ പച്ചയനിബ്ബത്തോ യോ കോചി സങ്ഖാരോ. സങ്ഖാരോ ച ന ലക്ഖണം, ലക്ഖണം ന സങ്ഖാരോ, ന ച സങ്ഖാരേന വിനാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നാപി ലക്ഖണം വിനാ സങ്ഖാരോ, ലക്ഖണേന പന സങ്ഖാരോ പാകടോ ഹോതി. യഥാ ഹി ന ച ഗാവീയേവ ലക്ഖണം, ലക്ഖണമേവ ന ഗാവീ, നാപി ഗാവിം മുഞ്ചിത്വാ ലക്ഖണം പഞ്ഞാപേതും സക്കാ, നാപി ലക്ഖണം മുഞ്ചിത്വാ ഗാവിം, ലക്ഖണേന പന ഗാവീ പാകടാ ഹോതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദക്ഖണേ സങ്ഖാരോപി ഉപ്പാദലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. ‘‘ഉപ്പാദോപീ’’തി വുത്തേ സങ്ഖാരോപി ജരാലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. ഭങ്ഗക്ഖണേ സങ്ഖാരോപി തംലക്ഖണമ്പി കാലസങ്ഖാതോ തസ്സ ഖണോപി പഞ്ഞായതി. അപരേ പന വദന്തി ‘‘അരൂപധമ്മാനം ജരാഖണോ നാമ ന സക്കാ പഞ്ഞാപേതും, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ച ‘വേദനായ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതായ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’തി വദന്തോ അരൂപധമ്മാനമ്പി തീണി ലക്ഖണാനി പഞ്ഞാപേതി, താനി അത്ഥിക്ഖണം ഉപാദായ ലബ്ഭന്തീ’’തി വത്വാ –

‘‘അത്ഥിതാ സബ്ബധമ്മാനം, ഠിതി നാമ പവുച്ചതി;

തസ്സേവ ഭേദോ മരണം, സബ്ബദാ സബ്ബപാണിന’’ന്തി. –

ഇമായ ആചരിയഗാഥായ തമത്ഥം സാധേന്തി. അഥ വാ സന്തതിവസേന ഠാനം ഠിതീതി വേദിതബ്ബന്തി ച വദന്തി. യസ്മാ പന സുത്തേ അയം വിസേസോ നത്ഥി, തസ്മാ ആചരിയമതിയാ സുത്തം അപടിബാഹേത്വാ സുത്തമേവ പമാണം കത്തബ്ബം. ഛട്ഠം ഉത്താനമേവ. പഞ്ചമഛട്ഠാനി.

൭-൧൦. അനുധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൨. സത്തമേ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നസ്സാതി നവന്നം ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുലോമധമ്മം പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപന്നസ്സ. അയമനുധമ്മോതി അയം അനുലോമധമ്മോ ഹോതി. നിബ്ബിദാബഹുലോതി ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ ഹുത്വാ. പരിജാനാതീതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനാതി. പരിമുച്ചതീതി മഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നായ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിമുച്ചതി. ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ മഗ്ഗോവ കഥിതോ ഹോതി, തഥാ ഇതോ പരേസു തീസു. ഇധ പന അനുപസ്സനാ അനിയമിതാ, തേസു നിയമിതാ. തസ്മാ ഇധാപി സാ തത്ഥ നിയമിതവസേനേവ നിയമേതബ്ബാ. ന ഹി സക്കാ തീസു അഞ്ഞതരം അനുപസ്സനം വിനാ നിബ്ബിന്ദിതും പരിജാനിതും വാതി. സത്തമാദീനി.

നതുമ്ഹാകവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. അത്തദീപവഗ്ഗോ

൧. അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. അത്തദീപവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അത്തദീപാതി അത്താനം ദീപം താണം ലേണം ഗതിം പരായണം പതിട്ഠം കത്വാ വിഹരഥാതി അത്ഥോ. അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. അനഞ്ഞസരണാതി ഇദം അഞ്ഞസ്സ സരണപടിക്ഖേപവചനം. ന ഹി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ സരണം ഹോതി അഞ്ഞസ്സ വായാമേന അഞ്ഞസ്സ അസിജ്ഝനതോ, വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ,

കോ ഹി നാഥോ പരോ സിയാ’’തി. (ധ. പ. ൧൬൦);

തേനാഹ ‘‘അനഞ്ഞസരണാ’’തി. കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമ? ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ. തേനേവാഹ – ‘‘ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ’’തി. യോനീതി കാരണം – ‘‘യോനി ഹേസാ, ഭൂമിജ, ഫലസ്സ അധിഗമായാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൭) വിയ. കിംപഹോതികാതി കിംപഭുതികാ, കുതോ പഭവന്തീതി അത്ഥോ? രൂപസ്സ ത്വേവാതി ഇദം തേസംയേവ സോകാദീനം പഹാനദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. ന പരിതസ്സതീതി ന ഗണ്ഹാതി ന ഗഹതി. തദങ്ഗനിബ്ബുതോതി തേന വിപസ്സനങ്ഗേന കിലേസാനം നിബ്ബുതത്താ തദങ്ഗനിബ്ബുതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വിപസ്സനാവ കഥിതാ. പഠമം.

൨. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ദുതിയേ ദുക്ഖസമുദയഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി യസ്മാ സക്കായോ ദുക്ഖം, തസ്സ ച സമുദയഗാമിനീ പടിപദാ നാമ ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏവം ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ വുത്താ, തസ്മാ ദുക്ഖസമുദയഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ഹോതി. ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ സമനുപസ്സനാതി ഏത്ഥ സഹ വിപസ്സനായ ചതുമഗ്ഗഞാണം ‘‘സമനുപസ്സനാ’’തി വുത്തം. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദുതിയം.

൩. അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. തതിയേ സമ്മപ്പഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബന്തി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബം. വിരജ്ജതി വിമുച്ചതീതി മഗ്ഗക്ഖണേ വിരജ്ജതി, ഫലക്ഖണേ വിമുച്ചതി. അനുപാദായ ആസവേഹീതി അനുപ്പാദനിരോധേന നിരുദ്ധേഹി ആസവേഹി അഗഹേത്വാ ഇതി വിമുച്ചതി. രൂപധാതുയാതിആദി പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സഹ ഫലേന പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥന്തിപി വദന്തിയേവ. ഠിതന്തി ഉപരി കത്തബ്ബകിച്ചാഭാവേന ഠിതം. ഠിതത്താ സന്തുസ്സിതന്തി പത്തബ്ബം പത്തഭാവേന സന്തുട്ഠം. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ പരിനിബ്ബായതി. തതിയം.

൪. ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ചതുത്ഥേ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠിയോതി പുബ്ബന്തം അനുഗതാ അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. അപരന്താനുദിട്ഠിയോതി അപരന്തം അനുഗതാ ചതുചത്താലീസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി. ഥാമസോ പരാമാസോതി ദിട്ഠിഥാമസോ ചേവ ദിട്ഠിപരാമാസോ ച ന ഹോതി. ഏത്താവതാ പഠമമഗ്ഗോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി സഹ വിപസ്സനായ തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച ദസ്സേതും രൂപസ്മിന്തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ദിട്ഠിയോ നാമ വിപസ്സനായ ഏവ പഹീനാ, ഇദം പന ഉപരി സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. ചതുത്ഥം.

൫. സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. പഞ്ചമേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ സമനുപസ്സന്തി ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരന്തി പരിപുണ്ണഗാഹവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ സമനുപസ്സന്തി, അപരിപുണ്ണഗാഹവസേന ഏതേസം അഞ്ഞതരം. ഇതി അയഞ്ചേവ സമനുപസ്സനാതി ഇതി അയഞ്ച ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ. അസ്മീതി ചസ്സ അവിഗതം ഹോതീതി യസ്സ അയം സമനുപസ്സനാ അത്ഥി, തസ്മിം അസ്മീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതം പപഞ്ചത്തയം അവിഗതമേവ ഹോതി. പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അവക്കന്തി ഹോതീതി തസ്മിം കിലേസജാതേ സതി കമ്മകിലേസപച്ചയാനം പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിബ്ബത്തി ഹോതി.

അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മനോതി ഇദം കമ്മമനം സന്ധായ വുത്തം. ധമ്മാതി ആരമ്മണം. അവിജ്ജാധാതൂതി ജവനക്ഖണേ അവിജ്ജാ. അവിജ്ജാസമ്ഫസ്സജേനാതി അവിജ്ജാസമ്പയുത്തഫസ്സതോ ജാതേന. അപിച മനോതി ഭവങ്ഗക്ഖണേ വിപാകമനോധാതു, ആവജ്ജനക്ഖണേ കിരിയമനോധാതു. ധമ്മാദയോ വുത്തപ്പകാരാവ. അസ്മീതിപിസ്സ ഹോതീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസ്മീതി ഏവമ്പിസ്സ ഹോതി. ഇതോ പരേസു അയമഹമസ്മീതി രൂപാദീസു കിഞ്ചിദേവ ധമ്മം ഗഹേത്വാ ‘‘അയം അഹമസ്മീ’’തി അത്തദിട്ഠിവസേന വുത്തം. ഭവിസ്സന്തി സസ്സതദിട്ഠിവസേന. ന ഭവിസ്സന്തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിവസേന. രൂപീ ഭവിസ്സന്തിആദീനി സബ്ബാനി സസ്സതമേവ ഭജന്തി. അഥേത്ഥാതി അഥ തേനേവാകാരേന ഠിതേസു ഏതേസു ഇന്ദ്രിയേസു. അവിജ്ജാ പഹീയതീതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണഭൂതാ അവിജ്ജാ പഹീയതി. വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമേത്ഥ അസ്മീതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ. കമ്മസ്സ പഞ്ചന്നഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വിപാകമനം പഞ്ചിന്ദ്രിയപക്ഖികം കത്വാ പഞ്ചന്നഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം കമ്മസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധീതി. ഇതി തയോ പപഞ്ചാ അതീതോ അദ്ധാ, ഇന്ദ്രിയാദീനി പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ, തത്ഥ കമ്മമനം ആദിം കത്വാ അനാഗതസ്സ പച്ചയോ ദസ്സിതോതി. പഞ്ചമം.

൬. ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. ഛട്ഠേ രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ, ചത്താരോ ഖന്ധാ ചതുഭൂമകാ. സാസവന്തി ആസവാനം ആരമ്മണഭാവേന പച്ചയഭൂതം. ഉപാദാനിയന്തി തഥേവ ച ഉപാദാനാനം പച്ചയഭൂതം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവം. ഉപാദാതബ്ബന്തി ഉപാദാനിയം. ഇധാപി രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ, അവസേസാ തേഭൂമകാ വിപസ്സനാചാരവസേന വുത്താ. ഏവമേത്ഥ രൂപം രാസട്ഠേന ഖന്ധേസു പവിട്ഠം, സാസവരാസട്ഠേന ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. വേദനാദയോ സാസവാപി അത്ഥി, അനാസവാപി അത്ഥി. തേ രാസട്ഠേന സബ്ബേപി ഖന്ധേസു പവിട്ഠാ, തേഭൂമകാ പനേത്ഥ സാസവട്ഠേന ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു പവിട്ഠാതി. ഛട്ഠം.

൭-൮. സോണസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. സത്തമേ സേയ്യോഹമസ്മീതി വിസിട്ഠോ ഉത്തമോ അഹമസ്മി. കിമഞ്ഞത്ര യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനാതി യഥാഭൂതസ്സ അദസ്സനതോ അഞ്ഞം കിം ഭവേയ്യ? അദസ്സനം അഞ്ഞാണമേവ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇദാനിസ്സ തേ പരിവട്ടം വജിരഭേദദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി സോണോതിആദിമാഹ. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. സത്തമഅട്ഠമാനി.

൯-൧൦. നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. നവമദസമേസു നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ, രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോതി ഇദം നന്ദീതി വാ രാഗോതി വാ ഇമേസം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതായ വുത്തം. നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ വാ നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരാഗാനുപസ്സനായ വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി. ഏത്താവതാ വിപസ്സനം നിട്ഠപേത്വാ ‘‘രാഗക്ഖയാ നന്ദിക്ഖയോ’’തി ഇധ മഗ്ഗം ദസ്സേത്വാ ‘‘നന്ദിരാഗക്ഖയാ ചിത്തം വിമുത്ത’’ന്തി ഫലം ദസ്സിതന്തി. നവമദസമാനി.

അത്തദീപവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

മൂലപണ്ണാസകോ സമത്തോ.

൬. ഉപയവഗ്ഗോ

൧. ഉപയസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ഉപയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഉപയോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉപഗതോ. വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം. ആപജ്ജേയ്യാതി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ വുദ്ധിആദീനി ആപജ്ജേയ്യ. വിഞ്ഞാണുപയന്തി പദസ്സ അഗ്ഗഹണേ കാരണം വുത്തമേവ. വോച്ഛിജ്ജതാരമ്മണന്തി പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ അഭാവേന ആരമ്മണം വോച്ഛിജ്ജതി. പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠാ ന ഹോതി. തദപ്പതിട്ഠിതന്തി തം അപ്പതിട്ഠിതം. അനഭിസങ്ഖച്ച വിമുത്തന്തി പടിസന്ധിം അനഭിസങ്ഖരിത്വാ വിമുത്തം. പഠമം.

൨. ബീജസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ദുതിയേ ബീജജാതാനീതി ബീജാനി. മൂലബീജന്തി വചം വചത്തം ഹലിദ്ദം സിങ്ഗിവേരന്തി ഏവമാദി. ഖന്ധബീജന്തി അസ്സത്ഥോ നിഗ്രോധോതി ഏവമാദി. ഫലുബീജന്തി ഉച്ഛു വേളു നളോതി ഏവമാദി. അഗ്ഗബീജന്തി അജ്ജുകം ഫണിജ്ജകന്തി ഏവമാദി. ബീജബീജന്തി സാലിവീഹിആദി പുബ്ബണ്ണഞ്ചേവ മുഗ്ഗമാസാദി അപരണ്ണഞ്ച. അഖണ്ഡാനീതി അഭിന്നാനി. ഭിന്നകാലതോ പട്ഠായ ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അപൂതികാനീതി ഉദകതേമനേന അപൂതികാനി. പൂതിബീജഞ്ഹി ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. അവാതാതപഹതാനീതി വാതേന ച ആതപേന ച ന ഹതാനി, നിരോജതം ന പാപിതാനി. നിരോജഞ്ഹി കസടം ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സാരാദാനീതി ഗഹിതസാരാനി പതിട്ഠിതസാരാനി. നിസ്സാരഞ്ഹി ബീജം ബീജത്ഥായ ന ഉപകപ്പതി. സുഖസയിതാനീതി ചത്താരോ മാസേ കോട്ഠേ പക്ഖിത്തനിയാമേനേവ സുഖം സയിതാനി. പഥവീതി ഹേട്ഠാ പതിട്ഠാനപഥവീ. ആപോതി ഉപരിസ്നേഹനആപോ. ചതസ്സോ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭൂതാ രൂപാദയോ ചത്താരോ ഖന്ധാ. തേ ഹി ആരമ്മണവസേന പതിട്ഠാഭൂതത്താ പഥവീധാതുസദിസാ. നന്ദിരാഗോ സിനേഹനട്ഠേന ആപോധാതുസദിസോ. വിഞ്ഞാണം സാഹാരന്തി സപ്പച്ചയം കമ്മവിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി ബീജം വിയ പഥവിയം ആരമ്മണപഥവിയം വിരുഹതി. ദുതിയം.

൩. ഉദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. തതിയേ ഉദാനം ഉദാനേസീതി ബലവസോമനസ്സസമുട്ഠാനം ഉദാനം ഉദാഹരി. കിം നിസ്സായ പനേസ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നോതി. സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം. കഥം? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, ‘‘തയോമേ ഉപനിസ്സയാ – ദാനൂപനിസ്സയോ സീലൂപനിസ്സയോ ഭാവനൂപനിസ്സയോ ചാ’’തി. തേസു ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ദുബ്ബലാ, ഭാവനൂപനിസ്സയോ ബലവാ. ദാനസീലൂപനിസ്സയാ ഹി തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച പാപേന്തി, ഭാവനൂപനിസ്സയോ അരഹത്തം പാപേതി. ഇതി ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി ബന്ധനാനി ഛേത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി, ‘‘അഹോ സാസനം നിയ്യാനിക’’ന്തി ആവജ്ജേന്തസ്സ അയം ഉദപാദി.

തത്ഥ ‘‘ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠത്വാ ഘടമാനോ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണാതീ’’തി ഇമസ്സത്ഥസ്സാവിഭാവനത്ഥം മിലകത്ഥേരസ്സ വത്ഥു വേദിതബ്ബം – സോ കിര ഗിഹികാലേ പാണാതിപാതകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തോ അരഞ്ഞേ പാസസതഞ്ചേവ അദൂഹലസതഞ്ച യോജേസി. അഥേകദിവസം അങ്ഗാരപക്കമംസം ഖാദിത്വാ പാസട്ഠാനേസു വിചരന്തോ പിപാസാഭിഭൂതോ ഏകസ്സ അരഞ്ഞവാസിത്ഥേരസ്സ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ചങ്കമന്തസ്സ അവിദൂരേ ഠിതം പാനീയഘടം വിവരി, ഹത്ഥതേമനമത്തമ്പി ഉദകം നാദ്ദസ. സോ കുജ്ഝിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു തുമ്ഹേ ഗഹപതികേഹി ദിന്നം ഭുഞ്ജിത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാ സുപഥ, പാനീയഘടേ അഞ്ജലിമത്തമ്പി ഉദകം ന ഠപേഥ, ന യുത്തമേത’’ന്തി. ഥേരോ ‘‘മയാ പാനീയഘടോ പൂരേത്വാ ഠപിതോ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ പരിപുണ്ണഘടം ദിസ്വാ പാനീയസങ്ഖം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ ദ്വത്തിസങ്ഖപൂരം പിവിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം പൂരിതഘടോ നാമ മമ കമ്മം ആഗമ്മ തത്തകപാലോ വിയ ജാതോ. കിം നു ഖോ അനാഗതേ അത്തഭാവേ ഭവിസ്സതീ’’തി? സംവിഗ്ഗചിത്തോ ധനും ഛഡ്ഡേത്വാ, ‘‘പബ്ബാജേഥ മം, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ തം പബ്ബാജേസി.

തസ്സ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ ബഹൂനം മിഗസൂകരാനം മാരിതട്ഠാനം പാസഅദൂഹലാനഞ്ച യോജിതട്ഠാനം ഉപട്ഠാതി. തം അനുസ്സരതോ സരീരേ ദാഹോ ഉപ്പജ്ജതി, കൂടഗോണോ വിയ കമ്മട്ഠാനമ്പി വീഥിം ന പടിപജ്ജതി. സോ ‘‘കിം കരിസ്സാമി ഭിക്ഖുഭാവേനാ’’തി? അനഭിരതിയാ പീളിതോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ന സക്കോമി, ഭന്തേ, സമണധമ്മം കാതു’’ന്തി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ഉദുമ്ബരാദയോ അല്ലരുക്ഖേ ഛിന്ദിത്വാ മഹന്തം രാസിം കത്വാ, ‘‘ഇദാനി കിം കരോമീ’’തി പുച്ഛി? ഝാപേഹി നന്തി. സോ ചതൂസു ദിസാസു അഗ്ഗിം ദത്വാ ഝാപേതും അസക്കോന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘തേന ഹി അപേഹീ’’തി പഥവിം ദ്വിധാ കത്വാ അവീചിതോ ഖജ്ജോപനകമത്തം അഗ്ഗിം നീഹരിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപി. സോ താവ മഹന്തം രാസിം സുക്ഖപണ്ണം വിയ ഖണേന ഝാപേസി. അഥസ്സ ഥേരോ അവീചിം ദസ്സേത്വാ, ‘‘സചേ വിബ്ഭമിസ്സസി, ഏത്ഥ പച്ചിസ്സസീ’’തി സംവേഗം ജനേസി. സോ അവീചിദസ്സനതോ പട്ഠായ പവേധമാനോ ‘‘നിയ്യാനികം, ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസന’’ന്തി പുച്ഛി, ആമാവുസോതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധസാസനസ്സ നിയ്യാനികത്തേ സതി മിലകോ അത്തമോക്ഖം കരിസ്സതി, മാ ചിന്തയിത്ഥാതി. തതോ പട്ഠായ സമണധമ്മം കരോതി ഘടേതി, തസ്സ വത്തപടിവത്തം പൂരേതി, നിദ്ദായ ബാധയമാനായ തിന്തം പലാലം സീസേ ഠപേത്വാ പാദേ സോണ്ഡിയം ഓതാരേത്വാ നിസീദതി. സോ ഏകദിവസം പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ ഘടം ഊരുമ്ഹി ഠപേത്വാ ഉദകമണികാനം പച്ഛേദം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസി. അഥ ഖോ ഥേരോ സാമണേരസ്സ ഇമം ഉദ്ദേസം ദേതി –

‘‘ഉട്ഠാനവതോ സതീമതോ,

സുചികമ്മസ്സ നിസമ്മകാരിനോ;

സഞ്ഞതസ്സ ധമ്മജീവിനോ,

അപ്പമത്തസ്സ യസോഭിവഡ്ഢതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൪);

സോ ചതുപ്പദികമ്പി തം ഗാഥം അത്തനിയേവ ഉപനേസി – ‘‘ഉട്ഠാനവതാ നാമ മാദിസേന ഭവിതബ്ബം. സതിമതാപി മാദിസേനേവ…പേ… അപ്പമത്തേനപി മാദിസേനേവ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം തം ഗാഥം അത്തനി ഉപനേത്വാ തസ്മിംയേവ പദവാരേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ ഹട്ഠതുട്ഠോ –

‘‘അല്ലം പലാലപുഞ്ജാഹം, സീസേനാദായ ചങ്കമിം;

പത്തോസ്മി തതിയം ഠാനം, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തി. –

ഇമം ഉദാനഗാഥം ആഹ. ഏവം ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദിത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ, നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യ ഓരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തി.

തത്ഥ നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാതി സചേ അഹം ന ഭവേയ്യം, മമ പരിക്ഖാരോപി ന ഭവേയ്യ. സചേ വാ പന മേ അതീതേ കമ്മാഭിസങ്ഖാരോ നാഭവിസ്സ, ഇദം മേ ഏതരഹി ഖന്ധപഞ്ചകം ന ഭവേയ്യ. നാഭവിസ്സ, ന മേ ഭവിസ്സതീതി ഇദാനി പന തഥാ പരക്കമിസ്സാമി, യഥാ മേ ആയതിം ഖന്ധാഭിനിബ്ബത്തകോ കമ്മസങ്ഖാരോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മിം അസതി ആയതിം പടിസന്ധി നാമ ന മേ ഭവിസ്സതി. ഏവം അധിമുച്ചമാനോതി ഏവം അധിമുച്ചന്തോ ഭിക്ഖു ദുബ്ബലൂപനിസ്സയേ ഠിതോ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി ഛിന്ദേയ്യ. ഏവം വുത്തേതി ഏവം സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം ആവജ്ജേന്തേന ഭഗവതാ ഇമസ്മിം ഉദാനേ വുത്തേ. രൂപം വിഭവിസ്സതീതി രൂപം ഭിജ്ജിസ്സതി. രൂപസ്സ വിഭവാതി വിഭവദസ്സനേന സഹവിപസ്സനേന. സഹവിപസ്സനകാ ഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ രൂപാദീനം വിഭവദസ്സനം നാമ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏവം അധിമുച്ചമാനോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യാതി, ഭന്തേ, ഏവം അധിമുച്ചമാനോ ഭിക്ഖു ഛിന്ദേയ്യേവ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി. കസ്മാ ന ഛിന്ദിസ്സതീതി?

ഇദാനി ഉപരി മഗ്ഗഫലം പുച്ഛന്തോ കഥം പന, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനന്തരാതി ദ്വേ അനന്തരാനി ആസന്നാനന്തരഞ്ച ദൂരാനന്തരഞ്ച. വിപസ്സനാ മഗ്ഗസ്സ ആസന്നാനന്തരം നാമ, ഫലസ്സ ദൂരാനന്തരം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘കഥം പന, ഭന്തേ, ജാനതോ കഥം പസ്സതോ വിപസ്സനാനന്തരാ ‘ആസവാനം ഖയോ’തി സങ്ഖം ഗതം അരഹത്തഫലം ഹോതീ’’തി പുച്ഛതി. അതസിതായേതി അതസിതബ്ബേ അഭായിതബ്ബേ ഠാനമ്ഹി. താസം ആപജ്ജതീതി ഭയം ആപജ്ജതി. താസോ ഹേസോതി യാ ഏസാ ‘‘നോ ചസ്സം, നോ ച മേ സിയാ’’തി ഏവം പവത്താ ദുബ്ബലവിപസ്സനാ, സാ യസ്മാ അത്തസിനേഹം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ താസോ നാമ ഹോതി. സോ ഹി ‘‘ഇദാനാഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമി, ന ദാനി കിഞ്ചി ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്താനം പപാതേ പതന്തം വിയ പസ്സതി അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ വിയ. ലോഹപാസാദസ്സ കിര ഹേട്ഠാ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ തിലക്ഖണാഹതം ധമ്മം പരിവത്തേതി. അഥ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏകമന്തേ ഠത്വാ ധമ്മം സുണന്തസ്സ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ പപാതേ പതന്തോ വിയ ഹുത്വാ വിവടദ്വാരേന തതോ പലായിത്വാ ഗേഹം പവിസിത്വാ, പുത്തം ഉരേ സയാപേത്വാ, ‘‘താത, സക്യസമയം ആവജ്ജേന്തോ മനമ്ഹി നട്ഠോ’’തി ആഹ. ന ഹേസോ ഭിക്ഖു താസോതി ഏസാ ഏവം പവത്താ ബലവവിപസ്സനാ സുതവതോ അരിയസാവകസ്സ ന താസോ നാമ ഹോതി. ന ഹി തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘അഹം ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘വിനസ്സിസ്സാമീ’’തി വാതി. ഏവം പന ഹോതി ‘‘സങ്ഖാരാവ ഉപ്പജ്ജന്തി, സങ്ഖാരാവ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി. തതിയം.