൧. പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുക്ഖവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പരിവീമംസമാനോതി ഉപപരിക്ഖമാനോ. ജരാമരണന്തി കസ്മാ ജരാമരണം ഏകമേവ ‘‘അനേകവിധം നാനപ്പകാരക’’ന്തി വത്വാ ഗഹിതന്തി ചേ? തസ്മിം ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ. യഥാ ഹി ചൂളായ ഗഹിതേ പുരിസേ സോ പുരിസോ ഗഹിതോവ ഹോതി, ഏവം ജരാമരണേ ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ന്ഹത്വാ ഠിതം പുരിസം വിയ സബ്ബദുക്ഖം ദസ്സേത്വാ തം ചൂളായ ഗണ്ഹന്തോ വിയ ജരാമരണം ഗണ്ഹി.

ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീതി ജരാമരണനിരോധസ്സ സാരുപ്പഭാവേന നിക്കിലേസതായ പരിസുദ്ധതായ സദിസാവ ഹുത്വാ ഗാമിനീതി അത്ഥോ. തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതീതി യഥാ തം പടിപന്നോതി വുച്ചതി, ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി. അനുധമ്മചാരീതി നിബ്ബാനധമ്മം അനുഗതം പടിപത്തിധമ്മം ചരതി, പൂരേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോതി സീലം ആദിം കത്വാ ജരാമരണദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായ പടിപന്നോ. സങ്ഖാരനിരോധായാതി സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായ. ഏത്താവതാ യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ.

ഇദാനി അരഹത്തഫലപച്ചവേക്ഖണം സതതവിഹാരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദേസനാ നിവത്തേതബ്ബാ സിയാ, തഥാ അകത്വാ അവിജ്ജാഗതോതി ഇദം കസ്മാ ഗണ്ഹാതീതി? ഖീണാസവസ്സ സമതിക്കന്തവട്ടദുക്ഖദസ്സനത്ഥം. അപിച പുന വട്ടം ആരഭിത്വാ വിവട്ടേ കഥിയമാനേ ബുജ്ഝനകസത്തോ ചേത്ഥ അത്ഥി, തസ്സ അജ്ഝാസയവസേനാപി ഇദം ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ ഗതോ ഉപഗതോ സമന്നാഗതോ. പുരിസപുഗ്ഗലോതി പുരിസോയേവ പുഗ്ഗലോ. ഉഭയേനാപി സമ്മുതികഥം കഥേതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സമ്മുതികഥാ പരമത്ഥകഥാതി ദ്വേ കഥാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘സത്തോ നരോ പുരിസോ പുഗ്ഗലോ തിസ്സോ നാഗോ’’തി ഏവം പവത്താ സമ്മുതികഥാ നാമ. ‘‘ഖന്ധാ ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി ഏവം പവത്താ പരമത്ഥകഥാ നാമ. പരമത്ഥം കഥേന്താപി സമ്മുതിം അമുഞ്ചിത്വാ കഥേന്തി. തേ സമ്മുതിം കഥേന്താപി പരമത്ഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ കഥേന്തി. തേനേവ വുത്തം –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതി;

സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണ’’ന്തി.

പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരന്തി തേരസചേതനാഭേദം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം. അഭിസങ്ഖരോതീതി കരോതി. പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം കമ്മപുഞ്ഞേന ഉപഗതം സമ്പയുത്തം ഹോതി, വിപാകവിഞ്ഞാണം വിപാകപുഞ്ഞേന. അപുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരന്തി ദ്വാദസചേതനാഭേദം അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. ആനേഞ്ജം ചേ സങ്ഖാരന്തി ചതുചേതനാഭേദം ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം. ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മാനേഞ്ജേന കമ്മവിഞ്ഞാണം, വിപാകാനേഞ്ജേന വിപാകവിഞ്ഞാണം ഉപഗതം ഹോതി. ഏത്ഥ ച തിവിധസ്സ കമ്മാഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗഹിതത്താ ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ ഗഹിതോവ ഹോതി. ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സിതം.

ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജാതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം. വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം. ഏത്ഥ ച പഠമമേവ അവിജ്ജായ പഹീനായ വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ പന ചതുരങ്ഗേപി തമേ രത്തിം പദീപുജ്ജലേന അന്ധകാരോ പഹീയതി, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദാ അവിജ്ജായ പഹാനം വേദിതബ്ബം. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി ലോകേ കിഞ്ചി ധമ്മം ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അനുപാദിയന്തോ അഗണ്ഹന്തോ നേവ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ, ന ഭയപരിതസ്സനായ പരിതസ്സതി, ന തണ്ഹായതി ന ഭായതീതി അത്ഥോ. പച്ചത്തഞ്ഞേവാതി സയമേവ അത്തനാവ പരിനിബ്ബായതി, ന അഞ്ഞസ്സ ആനുഭാവേന.

സോ സുഖം ചേ വേദനന്തി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? ഖീണാസവസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേത്വാ സതതവിഹാരം ദസ്സേതും ആരഭി. അനജ്ഝോസിതാതി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ അഗഹിതാ. അഥ ദുക്ഖവേദനാ കസ്മാ വുത്താ, കിം തമ്പി അഭിനന്ദന്തോ അത്ഥീതി? ആമ അത്ഥി. സുഖം അഭിനന്ദന്തോയേവ ഹി ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമ ദുക്ഖം പത്വാ സുഖം പത്ഥനതോ സുഖസ്സ ച വിപരിണാമദുക്ഖതോതി. കായപരിയന്തികന്തി കായപരിച്ഛിന്നം, യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്തം പഞ്ചദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ജീവിതപരിച്ഛിന്നം. യാവ ജീവിതം പവത്തതി, താവ പവത്തം മനോദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതി, മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതി. സാ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപസ്മിംയേവ പതിട്ഠാതി. പഞ്ചദ്വാരികാ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരവസേന പവത്തമാനാ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അധിമത്താ ബലവതീ ഹോതി, പണ്ണാസവസ്സകാലേ ഠിതാ ഹോതി, സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ പരിഹായമാനാ അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ മന്ദാ ഹോതി. തദാ ഹി സത്താ ‘‘ചിരരത്തം ഏകതോ നിസീദിമ്ഹാ നിപജ്ജിമ്ഹാ’’തി വദന്തേപി ‘‘ന സഞ്ജാനാമാ’’തി വദന്തി. അധിമത്താനിപി രൂപാദിആരമ്മണാനി ‘‘ന പസ്സാമ ന സുണാമ’’, ‘‘സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം വാ സാദും അസാദും വാ ഥദ്ധം മുദുകന്തി വാ ന ജാനാമാ’’തി വദന്തി. ഇതി നേസം പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ ഭഗ്ഗാ ഹോതി, മനോദ്വാരികാവ പവത്തതി. സാപി അനുപുബ്ബേന പരിഹായമാനാ മരണസമയേ ഹദയകോടിംയേവ നിസ്സായ പവത്തതി. യാവ പനേസാ പവത്തതി, താവ സത്തോ ജീവതീതി വുച്ചതി. യദാ നപ്പവത്തതി, തദാ മതോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി.

സ്വായമത്ഥോ വാപിയാ ദീപേതബ്ബോ –

യഥാ ഹി പുരിസോ പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നം വാപിം കരേയ്യ, പഠമം ദേവേ വുട്ഠേ പഞ്ചഹി ഉദകമഗ്ഗേഹി ഉദകം പവിസിത്വാ അന്തോവാപിയം ആവാടേ പൂരേയ്യ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകമഗ്ഗേ പൂരേത്വാ ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം തിട്ഠേയ്യ തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം, അഥ നിദ്ധമനതുമ്ബേ വിവരിത്വാ ഖേത്തേസു കമ്മേ കരിയമാനേ ഉദകം നിക്ഖമന്തം, സസ്സപാകകാലേ (ഉദകം നിക്ഖമന്തം,) ഉദകം പരിഹീനം ‘‘മച്ഛേ ഗണ്ഹാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ, തതോ കതിപാഹേന ആവാടേസുയേവ ഉദകം സണ്ഠഹേയ്യ. യാവ പന തം ആവാടേസു ഹോതി, താവ ‘‘മഹാവാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യദാ പന തത്ഥ ഛിജ്ജതി, തദാ ‘‘വാപിയം ഉദകം നത്ഥീ’’തി വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചഹി മഗ്ഗേഹി ഉദകേ പവിസന്തേ ആവാടാനം പൂരണകാലോ വിയ ഹി പഠമമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ മനോദ്വാരികവേദനായ വത്ഥുരൂപേ പതിട്ഠിതകാലോ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചന്നം മഗ്ഗാനം പൂരിതകാലോ വിയ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ പവത്തികാലോ, ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനാദിവസേന തസ്സാ അധിമത്തബലവഭാവോ, യാവ വാപിതോ ഉദകം ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ പൂരായ വാപിയാ ഠിതകാലോ വിയ പഞ്ഞാസവസ്സകാലേ തസ്സാ ഠിതകാലോ, നിദ്ധമനതുമ്ബേസു വിവടേസു കമ്മന്തേ കരിയമാനേ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനകാലോ വിയ സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ തസ്സാ പരിഹാനി, ഉദകേ ഭട്ഠേ ഉദകമഗ്ഗേസു പരിത്തോദകസ്സ ഠിതകാലോ വിയ അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ മന്ദകാലോ, ആവാടേസുയേവ ഉദകസ്സ പതിട്ഠാനകാലോ വിയ ഹദയവത്ഥുകോടിം നിസ്സായ മനോദ്വാരികവേദനായ പവത്തികാലോ, ആവാടേസു പരിത്തേപി ഉദകേ സതി ‘‘വാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബകാലോ വിയ യാവ സാ പവത്തതി, താവ ‘‘സത്തോ ജീവതീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ പന ആവാടേസു ഉദകേ ഛിന്നേ ‘‘നത്ഥി വാപിയം ഉദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം മനോദ്വാരികവേദനായ അപ്പവത്തമാനായ ‘‘സത്തോ മതോ’’തി വുച്ചതി. ഇമം വേദനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി കായസ്സ ഭേദേന. ജീവിതപരിയാദാനാ ഉദ്ധന്തി ജീവിതക്ഖയതോ ഉദ്ധം. ഇധേവാതി പടിസന്ധിവസേന പരതോ അഗന്ത്വാ ഇധേവ. സീതീഭവിസ്സന്തീതി പവത്തിവിപ്ഫന്ദദരഥരഹിതാനി സീതാനി അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തി. സരീരാനീതി ധാതുസരീരാനി. അവസിസ്സന്തീതി അവസിട്ഠാനി ഭവിസ്സന്തി.

കുമ്ഭകാരപാകാതി കുമ്ഭകാരസ്സ ഭാജനപചനട്ഠാനതോ. പടിസിസ്സേയ്യാതി ഠപേയ്യ. കപല്ലാനീതി സഹ മുഖവട്ടിയാ ഏകാബദ്ധാനി കുമ്ഭകപല്ലാനി. അവസിസ്സേയ്യുന്തി തിട്ഠേയ്യും. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ആദിത്തകുമ്ഭകാരപാകോ വിയ ഹി തയോ ഭവാ ദട്ഠബ്ബാ, കുമ്ഭകാരോ വിയ യോഗാവചരോ, പാകതോ കുമ്ഭകാരഭാജനാനം നീഹരണദണ്ഡകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം, സമോ ഭൂമിഭാഗോ വിയ അസങ്ഖതം നിബ്ബാനതലം, ദണ്ഡകേന ഉണ്ഹകുമ്ഭം ആകഡ്ഢിത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ കുമ്ഭസ്സ ഠപിതകാലോ വിയ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകം വിപസ്സന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനേ ച പഗുണേ വിഭൂതേ ഉപട്ഠഹമാനേ തഥാരൂപം ഉതുസപ്പായാദിം ലഭിത്വാ ഏകാസനേ നിസിന്നസ്സ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പത്വാ ചതൂഹി അപായേഹി അത്തഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ ഫലസമാപത്തിവസേന അസങ്ഖതേ നിബ്ബാനതലേ ഠിതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖീണാസവോ പന ഉണ്ഹകുമ്ഭോ വിയ അരഹത്തപ്പത്തദിവസേയേവ ന പരിനിബ്ബാതി, സാസനപ്പവേണിം പന ഘടയമാനോ പണ്ണാസസട്ഠിവസ്സാനി ഠത്വാ ചരിമകചിത്തപ്പത്തിയാ ഉപാദിണ്ണകക്ഖന്ധഭേദാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാതി. അഥസ്സ കുമ്ഭസ്സ വിയ കപല്ലാനി അനുപാദിണ്ണകസരീരാനേവ അവസിസ്സന്തീതി. സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതീതി ഇദം പന ഖീണാസവസ്സ അനുയോഗാരോപനത്ഥം വുത്തം.

വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥ. സാധു സാധൂതി ഥേരാനം ബ്യാകരണം സമ്പഹംസതി. ഏവമേതന്തി യദേതം തിവിധേ അഭിസങ്ഖാരേ അസതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ അപ്പഞ്ഞാണന്തിആദി, ഏവമേവ ഏതം. അധിമുച്ചഥാതി സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം അധിമോക്ഖം പടിലഭഥ. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി അയമേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തോ അയം പരിച്ഛേദോ, യദിദം നിബ്ബാനന്തി. പഠമം.