൧. നിദാനസംയുത്തം
൧. ബുദ്ധവഗ്ഗോ
൧. പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ
൧. ഏവം മേ സുതന്തി – നിദാനവഗ്ഗേ പഠമം പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തം. തത്രായം അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ – തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി, ഏത്ഥ തത്രാതി ദേസകാലപരിദീപനം. തഞ്ഹി ‘‘യം സമയം വിഹരതി, തത്ര സമയേ, യസ്മിഞ്ച ജേതവനേ വിഹരതി, തത്ര ജേതവനേ’’തി ദീപേതി. ഭാസിതബ്ബയുത്തേ വാ ദേസകാലേ ദീപേതി. ന ഹി ഭഗവാ അയുത്തേ ദേസേ കാലേ ച ധമ്മം ഭാസതി. ‘‘അകാലോ ഖോ താവ ബാഹിയാ’’തിആദി (ഉദാ. ൧൦) ചേത്ഥ സാധകം. ഖോതി പദപൂരണമത്തേ, അവധാരണേ ആദികാലത്ഥേ വാ നിപാതോ. ഭഗവാതി ലോകഗരുദീപനം. ഭിക്ഖൂതി കഥാസവനയുത്തപുഗ്ഗലവചനം. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝൂപഗതോതി ഭിക്ഖൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൫; വിഭ. ൫൧൦) നയേന വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആമന്തേസീതി ആലപി, അഭാസി, സമ്ബോധേസി, അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര പന ഞാപനേപി ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ആമന്തയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ’’തി. പക്കോസനേപി. യഥാഹ – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാരിപുത്തം ആമന്തേഹീ’’തി (അ. നി. ൯.൧൧). ഭിക്ഖവോതി ആമന്തനാകാരദീപനം. തഞ്ച ഭിക്ഖനസീലതാദിഗുണയോഗസിദ്ധത്താ വുത്തം. ഭിക്ഖനസീലതാഗുണയുത്തോപി ഹി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖനധമ്മതാഗുണയുത്തോപി ഭിക്ഖനേ സാധുകാരിതാഗുണയുത്തോപീതി സദ്ദവിദൂ മഞ്ഞന്തി. തേന ച തേസം ഭിക്ഖനസീലതാദിഗുണയോഗസിദ്ധേന വചനേന ഹീനാധികജനസേവിതവുത്തിം പകാസേന്തോ ഉദ്ധതദീനഭാവനിഗ്ഗഹം കരോതി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഇമിനാ ച കരുണാവിപ്ഫാരസോമ്മഹദയനയനനിപാതപുബ്ബങ്ഗമേന വചനേന തേ അത്തനോ അഭിമുഖേ കരോന്തോ തേനേവ കഥേതുകമ്യതാദീപകേന നേസം വചനേന സോതുകമ്യതം ജനേതി, തേനേവ ച സമ്ബോധനത്ഥേന സാധുകം മനസികാരേപി നിയോജേതി. സാധുകം മനസികാരായത്താ ഹി സാസനസമ്പത്തി.
അപരേസുപി ദേവമനുസ്സേസു വിജ്ജമാനേസു കസ്മാ ഭിക്ഖൂയേവ ആമന്തേസീതി ചേ? ജേട്ഠസേട്ഠാസന്നസദാസന്നിഹിതഭാവതോ. സബ്ബപരിസസാധാരണാ ഹി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ, പരിസായ ജേട്ഠാ ഭിക്ഖൂ പഠമം ഉപ്പന്നത്താ, സേട്ഠാ അനഗാരിയഭാവം ആദിം കത്വാ സത്ഥുചരിയാനുവിധായകത്താ സകലസാസനപടിഗ്ഗാഹകത്താ ച, ആസന്നാ തത്ഥ നിസിന്നേസു സത്ഥുസന്തികത്താ, സദാസന്നിഹിതാ സത്ഥുസന്തികാവചരത്താതി. അപിച തേ ധമ്മദേസനായ ഭാജനം യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിസബ്ഭാവതോ. വിസേസതോ ച ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂയേവ സന്ധായ അയം ദേസനാപീതി ഏവം ആമന്തേസി.
കിമത്ഥം പന ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേന്തോ പഠമം ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, ന ധമ്മമേവ ദേസേസീതി? സതിജനനത്ഥം. ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞം ചിന്തേന്താപി വിക്ഖിത്തചിത്താപി ധമ്മം പച്ചവേക്ഖന്താപി കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്താപി നിസിന്നാ ഹോന്തി. തേ അനാമന്തേത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ‘‘അയം ദേസനാ കിംനിദാനാ കിംപച്ചയാ കതമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ദേസിതാ’’തി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്താ ദുഗ്ഗഹിതം വാ ഗണ്ഹേയ്യും, ന വാ ഗണ്ഹേയ്യും, തേന നേസം സതിജനനത്ഥം ഭഗവാ പഠമം ആമന്തേത്വാ പച്ഛാ ധമ്മം ദേസേതി.
ഭദന്തേതി ഗാരവവചനമേതം, സത്ഥുനോ പടിവചനദാനം വാ. അപിചേത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി വദമാനോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആലപതി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി വദമാനാ തേ ഭഗവന്തം പച്ചാലപന്തി. തഥാ ഹി ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി ഭഗവാ ആഭാസതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി പച്ചാഭാസന്തി. ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി പടിവചനം ദാപേതി, ‘‘ഭദന്തേ’’തി പടിവചനം ദേന്തി. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ ഭഗവാ ആമന്തേസി, തേ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഭഗവതോ ആമന്തനം പതിഅസ്സോസും, അഭിമുഖാ ഹുത്വാ സുണിംസു സമ്പടിച്ഛിംസു പടിഗ്ഗഹേസുന്തി അത്ഥോ. ഭഗവാ ഏതദവോചാതി, ഭഗവാ ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലസുത്തം അവോച. ഏത്താവതാ യം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ബുദ്ധാനം ദേസനാഞാണഗമ്ഭീരഭാവസംസൂചകസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സുഖാവഗാഹണത്ഥം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസപ്പടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതം, തസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ സമത്താ.
ഇദാനി പടിച്ചസമുപ്പാദം വോതിആദിനാ നയേന ഭഗവതാ നിക്ഖിത്തസ്സ സുത്തസ്സ സംവണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. സാ പനേസാ സുത്തവണ്ണനാ യസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപം വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപം താവ വിചാരേസ്സാമ. ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ – അത്തജ്ഝാസയോ, പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസികോ, അട്ഠുപ്പത്തികോതി. തത്ഥ യാനി സുത്താനി ഭഗവാ പരേഹി അനജ്ഝിട്ഠോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേതി, സേയ്യഥിദം – ദസബലസുത്തന്തഹാരകോ ചന്ദോപമ-വീണോപമ-സമ്മപ്പധാന-ഇദ്ധിപാദ-ഇന്ദ്രിയബല-ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗ-സുത്തന്തഹാരകോതി ഏവമാദീനി, തേസം അത്തജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.
യാനി പന ‘‘പരിപക്കാ ഖോ രാഹുലസ്സ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ. യംനൂനാഹം രാഹുലം ഉത്തരിം ആസവാനം ഖയേ വിനേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൨൧; മ. നി. ൩.൪൧൬) ഏവം പരേസം അജ്ഝാസയം ഖന്തിം നിജ്ഝാനക്ഖമം മനം അഭിനീഹാരം ബുജ്ഝനഭാവഞ്ച അപേക്ഖിത്വാ പരജ്ഝാസയവസേന കഥിതാനി, സേയ്യഥിദം – ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം, മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം, അനത്തലക്ഖണസുത്തം, ആസീവിസോപമസുത്തം, ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തന്തി, ഏവമാദീനി, തേസം പരജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.
ഭഗവന്തം പന ഉപസങ്കമിത്വാ ചതസ്സോ പരിസാ ചത്താരോ വണ്ണാ നാഗാ സുപണ്ണാ ഗന്ധബ്ബാ അസുരാ യക്ഖാ മഹാരാജാനോ താവതിംസാദയോ ദേവാ മഹാബ്രഹ്മാതി ഏവമാദയോ ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ ബോജ്ഝങ്ഗാതി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി – (സം. നി. ൫.൨൦൨) നീവരണാ നീവരണാതി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി – ഇമേ നു ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, കിംസൂധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൩) നയേന പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി. ഏവം പുട്ഠേന ഭഗവതാ യാനി കഥിതാനി ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്താദീനി, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി ദേവതാസംയുത്ത, മാരസംയുത്ത, ബ്രഹ്മസംയുത്ത, സക്കപഞ്ഹ, ചൂളവേദല്ല, മഹാവേദല്ല, സാമഞ്ഞഫലആളവക, സൂചിലോമ, ഖരലോമസുത്താദീനി, തേസം പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ.
യാനി പന താനി ഉപ്പന്നം കാരണം പടിച്ച കഥിതാനി, സേയ്യഥിദം – ധമ്മദായാദം. ചൂളസീഹനാദസുത്തം പുത്തമംസൂപമം ദാരുക്ഖന്ധൂപമം അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമം ഫേണപിണ്ഡൂപമം പാരിച്ഛത്തകൂപമന്തി ഏവമാദീനി, തേസം അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ.
ഏവമേതേസു ചതൂസു നിക്ഖേപേസു ഇമസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തസ്സ പരജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ. പരപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ഹിദം ഭഗവതാ നിക്ഖിത്തം. കതമേസം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേനാതി? ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം. ചത്താരോ ഹി പുഗ്ഗലാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ നേയ്യോ പദപരമോതി. തത്ഥ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഹ ഉദാഹടവേലായ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥേ വിഭജിയമാനേ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉദ്ദേസതോ പരിപുച്ഛതോ യോനിസോ മനസികരോതോ, കല്യാണമിത്തേ സേവതോ, ഭജതോ, പയിരുപാസതോ, അനുപുബ്ബേന ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ നേയ്യോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ, ബഹുമ്പി ധാരയതോ, ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പദപരമോ. ഇതി ഇമേസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന ഇദം സുത്തം നിക്ഖിത്തം.
തദാ കിര പഞ്ചസതാ ജനപദവാസികാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബേവ ഏകചരാ ദ്വിചരാ തിചരാ ചതുചരാ പഞ്ചചരാ സഭാഗവുത്തിനോ ധുതങ്ഗധരാ ആരദ്ധവീരിയാ യുത്തയോഗാ വിപസ്സകാ സണ്ഹം സുഖുമം സുഞ്ഞതം പച്ചയാകാരദേസനം പത്ഥയമാനാ സായന്ഹസമയേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ, രത്തകമ്ബലസാണിയാ പരിക്ഖിപമാനാ വിയ ദേസനം പച്ചാസീസമാനാ പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. തേസം അജ്ഝാസയവസേന ഭഗവാ ഇദം സുത്തം ആരഭി. യഥാ ഹി ഛേകോ ചിത്തകാരോ അപരികമ്മകതഭിത്തിം ലഭിത്വാ, ന ആദിതോവ രൂപം സമുട്ഠാപേസി, മഹാമത്തികലേപാദീഹി പന ഭിത്തിപരികമ്മം താവ കത്വാ, കതപരികമ്മായ ഭിത്തിയാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, കതപരികമ്മം പന ഭിത്തിം ലഭിത്വാ, ഭിത്തിപരികമ്മബ്യാപാരം അകത്വാ, രങ്ഗജാതാനി യോജേത്വാ, വട്ടികം വാ തൂലികം വാ ആദായ രൂപമേവ സമുട്ഠാപേതി, ഏവമേവ ഭഗവാ അകതാഭിനിവേസം ആദികമ്മികകുലപുത്തം ലഭിത്വാ നാസ്സ ആദിതോവ അരഹത്തപദട്ഠാനം സണ്ഹം സുഖുമം സുഞ്ഞതം വിപസ്സനാലക്ഖണം ആചിക്ഖതി, സീലസമാധികമ്മസ്സകതാദിട്ഠിസമ്പദായ പന യോജേന്തോ പുബ്ബഭാഗപടിപദം താവ ആചിക്ഖതി. യം സന്ധായ വുത്തം –
‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഭിക്ഖു, ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ഭവിസ്സതി ദിട്ഠി ച ഉജുകാ. തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ തിവിധേന ഭാവേയ്യാസി. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ത്വം, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തം വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. ബഹിദ്ധാ വാ കായേ…പേ… അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വാ കായേ…പേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം. യതോ ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഏവം തിവിധേന ഭാവേസ്സസി, തതോ തുയ്ഹം, ഭിക്ഖു, യാ രത്തി വാ ദിവസോ വാ ആഗമിസ്സതി, വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ കുസലേസു ധമ്മേസു, നോ പരിഹാനീ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯).
ഏവം ആദികമ്മികകുലപുത്തസ്സ സീലകഥായ പരികമ്മം കഥേത്വാ, അരഹത്തപദട്ഠാനം സണ്ഹം സുഖുമം സുഞ്ഞതം വിപസ്സനാലക്ഖണം ആചിക്ഖതി.
പരിസുദ്ധസീലം പന ആരദ്ധവീരിയം യുത്തയോഗം വിപസ്സകം ലഭിത്വാ, നാസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദം ആചിക്ഖതി, ഉജുകമേവ പന അരഹത്തപദട്ഠാനം സണ്ഹം സുഖുമം സുഞ്ഞതം വിപസ്സനാലക്ഖണം ആചിക്ഖതി. ഇമേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബഭാഗപടിപദം പരിസോധേത്വാ ഠിതാ സുധന്തസുവണ്ണസദിസാ സുപരിമജ്ജിതമണിക്ഖന്ധസന്നിഭാ, ഏകോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോവ നേസം അനാഗതോ. ഇതി തസ്സാഗമനത്ഥായ സത്ഥാ തേസം അജ്ഝാസയം അപേക്ഖമാനോ ഇദം സുത്തം ആരഭി.
തത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പാദന്തി പച്ചയാകാരം. പച്ചയാകാരോ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിച്ച സഹിതേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതി. തസ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി വുച്ചതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ ഗഹേതബ്ബോ.
വോതി അയം വോ-സദ്ദോ പച്ചത്ത-ഉപയോഗകരണ-സമ്പദാന-സാമിവചന-പദപൂരണേസു ദിസ്സതി. ‘‘കച്ചി പന വോ അനുരുദ്ധാ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൨൬; മഹാവ. ൪൬൬) ഹി പച്ചത്തേ ദിസ്സതി. ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭിക്ഖവേ, പണാമേമി വോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൫൭) ഉപയോഗേ. ‘‘ന വോ മമ സന്തികേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൫൭) കരണേ. ‘‘വനപത്ഥപരിയായം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൯൦) സമ്പദാനേ. ‘‘സബ്ബേസം വോ, സാരിപുത്ത, സുഭാസിത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൪൫) സാമിവചനേ. ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫) പദപൂരണമത്തേ. ഇധ പനായം സമ്പദാനേ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖവേതി പതിസ്സവേന അഭിമുഖീഭൂതാനം പുന ആലപനം. ദേസേസ്സാമീതി ദേസനാപടിജാനനം. തം സുണാഥാതി തം പടിച്ചസമുപ്പാദം തം ദേസനം മയാ വുച്ചമാനം സുണാഥ.
സാധുകം മനസി കരോഥാതി ഏത്ഥ പന സാധുകം സാധൂതി ഏകത്ഥമേതം. അയഞ്ച സാധുസദ്ദോ ആയാചന-സമ്പടിച്ഛന-സമ്പഹംസന-സുന്ദര-ദള്ഹീകമ്മാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൨൫൭; സം. നി. ൪.൬൫; ൫.൩൮൧) ഹി ആയാചനേ ദിസ്സതി. ‘‘സാധു, ഭന്തേതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൮൬) സമ്പടിച്ഛനേ. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്താ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൪൯) സമ്പഹംസനേ.
‘‘സാധു ധമ്മരുചീ രാജാ, സാധു പഞ്ഞാണവാ നരോ;
സാധു മിത്താനമദ്ദുബ്ഭോ, പാപസ്സ അകരണം സുഖ’’ന്തി. –
ആദീസു (ജാ. ൨.൧൮.൧൦൧) സുന്ദരേ. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സാധുകം സുണാഹീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൧൯൨) സാധുകസദ്ദോയേവ ദള്ഹീകമ്മേ ആണത്തിയന്തിപി വുച്ചതി. ഇധ പനായം ഏത്ഥേവ ദള്ഹീകമ്മേ ആണത്തിയാ ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, സുന്ദരത്ഥേപി വട്ടതി. ദള്ഹീകരണത്ഥേന ഹി ‘‘ദള്ഹം ഇമം ധമ്മം സുണാഥ, സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹന്താ’’, ആണത്തിഅത്ഥേന ‘‘മമ ആണത്തിയാ സുണാഥ’’ സുന്ദരത്ഥേന ‘‘സുന്ദരമിമം ഭദ്ദകം ധമ്മം സുണാഥാ’’തി ഏതം ദീപിതം ഹോതി. മനസി കരോഥാതി ആവജ്ജേഥ. സമന്നാഹരഥാതി അത്ഥോ. അവിക്ഖിത്തചിത്താ ഹുത്വാ നിസാമേഥ, ചിത്തേ കരോഥാതി അധിപ്പായോ.
ഇദാനേത്ഥ തം സുണാഥാതി സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണമേതം. സാധുകം മനസി കരോഥാതി മനസികാരേ ദള്ഹീകമ്മനിയോജനേന മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം. പുരിമഞ്ചേത്ഥ ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗാഹനിവാരണം, പച്ഛിമം അത്ഥവിപല്ലാസഗാഹനിവാരണം. പുരിമേന ച ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി, പച്ഛിമേന സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണൂപപരിക്ഖാസു. പുരിമേന ച ‘‘സബ്യഞ്ജനോ അയം ധമ്മോ, തസ്മാ സവനീയോ’’തി ദീപേതി, പച്ഛിമേന ‘‘സാത്ഥോ, തസ്മാ മനസി കാതബ്ബോ’’തി. സാധുകപദം വാ ഉഭയപദേഹി യോജേത്വാ, ‘‘യസ്മാ അയം ധമ്മോ ധമ്മഗമ്ഭീരോ ച ദേസനാഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സുണാഥ സാധുകം. യസ്മാ അത്ഥഗമ്ഭീരോ ച പടിവേധഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സാധുകം മനസി കരോഥാ’’തി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഭാസിസ്സാമീതി ദേസേസ്സാമി. ‘‘തം സുണാഥാ’’തി ഏത്ഥ പടിഞ്ഞാതം ദേസനം സംഖിത്തതോവ ന ദേസേസ്സാമി, അപിച ഖോ വിത്ഥാരതോപി നം ഭാസിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഖേപവിത്ഥാരവാചകാനി ഹി ഏതാനി പദാനി. യഥാഹ വങ്ഗീസത്ഥേരോ –
‘‘സംഖിത്തേനപി ദേസേതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസതി;
സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോ, പടിഭാനം ഉദീരയീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൧൪; ഥേരഗാ. ൧൨൪൧);
ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതാ ഹുത്വാ ഏവം, ഭന്തേതി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിംസു, പടിഗ്ഗഹേസുന്തി വുത്തം ഹോതി.
അഥ നേസം ഭഗവാ ഏതദവോച – ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തിആദിം സകലം സുത്തം അവോച. തത്ഥ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ചസമുപ്പാദോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. പഞ്ചവിധാ ഹി പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി, താസം ഇദം നാനത്തം –
കതമാ അദിട്ഠജോതനാ പുച്ഛാ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨)? പകതിയാ ലക്ഖണം അഞ്ഞാതം ഹോതി അദിട്ഠം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം. തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ തുലനായ തീരണായ വിഭൂതായ വിഭാവനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ.
കതമാ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ ലക്ഖണം ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം തുലിതം തീരിതം വിഭൂതം വിഭാവിതം. സോ അഞ്ഞേഹി പണ്ഡിതേഹി സദ്ധിം സംസന്ദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. അയം ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ.
കതമാ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ? പകതിയാ സംസയപക്ഖന്ദോ ഹോതി വിമതിപക്ഖന്ദോ ദ്വേള്ഹകജാതോ – ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ, കഥം നു ഖോ’’തി, സോ വിമതിച്ഛേദനത്ഥായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, അയം വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ.
കതമാ അനുമതിപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം അനുമതിയാ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തി, അനിച്ചം, ഭന്തേ. യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വാ തം സുഖം വാതി, ദുക്ഖം, ഭന്തേ. യം പനാനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, കല്ലം നു തം സമനുപസ്സിതും – ‘‘ഏതം മമ ഏസോഹമസ്മി ഏസോ മേ അത്താ’’തി, നോ ഹേതം ഭന്തേതി (സം. നി. ൩.൭൯). അയം അനുമതിപുച്ഛാ.
കതമാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ? ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം കഥേതുകമ്യതായ പഞ്ഹം പുച്ഛതി – ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ’’തി? അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാതി.
തത്ഥ ബുദ്ധാനം പുരിമാ തിസ്സോ പുച്ഛാ നത്ഥി. കസ്മാ? ബുദ്ധാനഞ്ഹി തീസു അദ്ധാസു കിഞ്ചി സങ്ഖതം അദ്ധാവിമുത്തം വാ അസങ്ഖതം അദിട്ഠം അജോതിതം അതുലിതം അതീരിതം അവിഭൂതം അവിഭാവിതം നാമ നത്ഥി. തേന നേസം അദിട്ഠജോതനാപുച്ഛാ നത്ഥി. യം പന ഭഗവതാ അത്തനോ ഞാണേന പടിവിദ്ധം, തസ്സ അഞ്ഞേന സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ സദ്ധിം സംസന്ദനകിച്ചം നത്ഥി. തേനസ്സ ദിട്ഠസംസന്ദനാപുച്ഛാ നത്ഥി. യസ്മാ പനേസ അകഥംകഥീ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ സബ്ബധമ്മേസു വിഹതസംസയോ. തേനസ്സ വിമതിച്ഛേദനാപുച്ഛാ നത്ഥി. ഇതരാ പന ദ്വേ പുച്ഛാ ഭഗവതോ അത്ഥി. താസു അയം കഥേതുകമ്യതാ പുച്ഛാതി വേദിതബ്ബാ.
ഇദാനി താവ പുച്ഛായ പുട്ഠം പച്ചയാകാരം വിഭജന്തോ അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാതിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച യഥാ നാമ ‘‘പിതരം കഥേസ്സാമീ’’തി ആരദ്ധോ ‘‘തിസ്സസ്സ പിതാ സോണസ്സ പിതാ’’തി പഠമതരം പുത്തമ്പി കഥേതി, ഏവമേവ ഭഗവാ പച്ചയം കഥേതും ആരദ്ധോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയേ അവിജ്ജാദിധമ്മേ കഥേന്തോ പച്ചയുപ്പന്നമ്പി കഥേസി. ആഹാരവഗ്ഗസ്സ പന പരിയോസാനേ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦) ഉഭയം ആരഭിത്വാ ഉഭയമ്പി കഥേസി. ഇദാനി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു പന അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീതി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരേന പന സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതാ, തസ്മാ സാ തത്ഥ കഥിതവസേനേവ ഗഹേതബ്ബാ.
പടിലോമകഥായം പന അവിജ്ജായ ത്വേവാതി അവിജ്ജായ തു ഏവ. അസേസവിരാഗനിരോധാതി വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധാ. സങ്ഖാരനിരോധോതി സങ്ഖാരാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി. ഏവംനിരോധാനം പന സങ്ഖാരാനം നിരോധാ വിഞ്ഞാണാദീനഞ്ച നിരോധാ നാമരൂപാദീനി നിരുദ്ധാനിയേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതും സങ്ഖാരനിരോധാ വിഞ്ഞാണനിരോധോതിആദീനി വത്വാ, ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീതി ആഹ. തത്ഥ കേവലസ്സാതി സകലസ്സ, സുദ്ധസ്സ വാ, സത്തവിരഹിതസ്സാതി അത്ഥോ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖരാസിസ്സ. നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതി. ഇതി ഭഗവാ അനുലോമതോ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടകഥം കഥേത്വാ തമേവ വട്ടം വിനിവട്ടേത്വാ പടിലോമതോ ദ്വാദസഹി പദേഹി വിവട്ടം കഥേന്തോ അരഹത്തേന ദേസനായ കൂടം ഗണ്ഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ തേ പഞ്ചസതാ ആരദ്ധവിപസ്സകാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലാ സൂരിയരസ്മിസമ്ഫുട്ഠാനി പരിപാകഗതാനി പദുമാനി വിയ സച്ചാനി ബുജ്ഝിത്വാ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.
ഇദമവോച ഭഗവാതി ഇദം വട്ടവിവട്ടവസേന സകലസുത്തം ഭഗവാ അവോച. അത്തമനാ തേ ഭിക്ഖൂതി തുട്ഠചിത്താ തേ പഞ്ചസതാ ഖീണാസവാ ഭിക്ഖൂ. ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദുന്തി കരവീകരുതമഞ്ജുനാ കണ്ണസുഖേന പണ്ഡിതജനഹദയാനം അമതാഭിസേകസദിസേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ഭാസതോ ഭഗവതോ വചനം അഭിനന്ദിംസു, അനുമോദിംസു ചേവ സമ്പടിച്ഛിംസു ചാതി അത്ഥോ. തേനേതം വുച്ചതി –
‘‘സുഭാസിതം സുലപിതം, സാധു സാധൂതി താദിനോ;
അനുമോദമാനാ സിരസാ, സമ്പടിച്ഛിംസു ഭിക്ഖവോ’’തി.
പഠമപടിച്ചസമുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. വിഭങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ
൨. ദുതിയേപി വുത്തനയേനേവ സുത്തനിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – പഠമം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂപുഗ്ഗലാനം വസേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതം, ഇദം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂനം വസേന വിത്ഥാരതോതി. ഇമസ്മിഞ്ച പന സുത്തേ ചതസ്സോ വല്ലിഹാരകപുരിസൂപമാ വത്തബ്ബാ, താ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ ഏവ. യഥാ ഹി വല്ലിഹാരകോ പുരിസോ വല്ലിയാ അഗ്ഗം ദിസ്വാ തദനുസാരേന മൂലം പരിയേസന്തോ തം ദിസ്വാ വല്ലിം മൂലേ ഛേത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേയ്യ, ഏവം ഭഗവാ വിത്ഥാരദേസനം ദേസേന്തോ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അഗ്ഗഭൂതാ ജരാമരണാ പട്ഠായ യാവ മൂലഭൂതം അവിജ്ജാപദം, താവ ദേസനം ആഹരിത്വാ പുന വട്ടവിവട്ടം ദേസേന്തോ നിട്ഠപേസി.
തത്രായം ജരാമരണാദീനം വിത്ഥാരദേസനായ അത്ഥനിച്ഛയോ – ജരാമരണനിദ്ദേസേ താവ തേസം തേസന്തി അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോതി വിഞ്ഞാതബ്ബോ. യാ ദേവദത്തസ്സ ജരാ, യാ സോമദത്തസ്സാതി ഏവഞ്ഹി ദിവസമ്പി കഥേന്തസ്സ നേവ സത്താ പരിയാദാനം ഗച്ഛന്തി. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി ന കോചി സത്തോ അപരിയാദിന്നോ ഹോതി. തസ്മാ വുത്തം, ‘‘അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോ’’തി. തമ്ഹി തമ്ഹീതി അയം ഗതിജാതിവസേന അനേകേസം സത്തനികായാനം സാധാരണനിദ്ദേസോ. സത്തനികായേതി സാധാരണനിദ്ദേസേന നിദ്ദിട്ഠസ്സ സരൂപനിദസ്സനം. ജരാ ജീരണതാതിആദീസു പന ജരാതി സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ, പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ. അയഞ്ഹി ജരാതി ഇമിനാ പദേന സഭാവതോ ദീപിതാ, തേനസ്സായം സഭാവനിദ്ദേസോ. ജീരണതാതി ഇമിനാ ആകാരതോ, തേനസ്സായം ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തി ഇമിനാ കാലാതിക്കമേ ദന്തനഖാനം ഖണ്ഡിതഭാവകരണകിച്ചതോ. പാലിച്ചന്തി ഇമിനാ കേസലോമാനം പലിതഭാവകരണകിച്ചതോ. വലിത്തചതാതി ഇമിനാ മംസം മിലാപേത്വാ തചവലിഭാവകരണകിച്ചതോ ദീപിതാ. തേനസ്സാ ഇമേ ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. തേഹി ഇമേസം വികാരാനം ദസ്സനവസേന പാകടീഭൂതാ പാകടജരാ ദസ്സിതാ. യഥേവ ഹി ഉദകസ്സ വാ വാതസ്സ വാ അഗ്ഗിനോ വാ തിണരുക്ഖാദീനം സംഭഗ്ഗപലിഭഗ്ഗതായ വാ ഝാമതായ വാ ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ ഹോതി, ന ച സോ ഗതമഗ്ഗോ താനേവ ഉദകാദീനി, ഏവമേവ ജരായ ദന്താദീസു ഖണ്ഡിച്ചാദിവസേന ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ, ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാപി ഗയ്ഹതി ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാ. ന ഹി ജരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി.
ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോതി ഇമേഹി പന പദേഹി കാലാതിക്കമേയേവ അഭിബ്യത്തായ ആയുക്ഖയ-ചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയ-പരിപാകസഞ്ഞിതായ പകതിയാ ദീപിതാ. തേനസ്സിമേ പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി, തസ്മാ ജരാ ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്താ. യസ്മാ ച ദഹരകാലേ സുപ്പസന്നാനി സുഖുമമ്പി അത്തനോ വിസയം സുഖേനേവ ഗണ്ഹനസമത്ഥാനി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ജരം പത്തസ്സ പരിപക്കാനി ആലുളിതാനി അവിസദാനി, ഓളാരികമ്പി അത്തനോ വിസയം ഗഹേതും അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ’’തി ഫലൂപചാരേനേവ വുത്താ.
സാ പനായം ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ സബ്ബാപി ജരാ പാകടാ പടിച്ഛന്നാതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ദന്താദീസു ഖണ്ഡാദിഭാവദസ്സനതോ രൂപധമ്മേസു ജരാ പാകടജരാ നാമ, അരൂപധമ്മേസു പന ജരാ താദിസസ്സ വികാരസ്സ അദസ്സനതോ പടിച്ഛന്നജരാ നാമ. തത്ഥ യ്വായം ഖണ്ഡാദിഭാവോ ദിസ്സതി, സോ താദിസാനം ദന്താദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വണ്ണോയേവ, തം ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ മനോദ്വാരേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമേ ദന്താ ജരായ പഹടാ’’തി ജരം ജാനാതി ഉദകട്ഠാനേ ബദ്ധാനി ഗോസീസാദീനി ഓലോകേത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനനം വിയ. പുന അവീചി സവീചീതി ഏവമ്പി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ മണി-കനക-രജത-പവാളചന്ദസൂരിയാദീനം വിയ മന്ദദസകാദീസു പാണീനം വിയ ച പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു ച അപാണീനം വിയ അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ അവീചിജരാ നാമ, നിരന്തരജരാതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേസു പന യഥാവുത്തേസു അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ സവീചിജരാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.
ഇതോ പരം തേസം തേസന്തിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ചുതി ചവനതാതിആദീസു പന ചുതീതി ചവനകവസേന വുച്ചതി, ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധസാമഞ്ഞവചനമേതം. ചവനതാതി ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സനം. ഭേദോതി ചുതിക്ഖന്ധാനം ഭങ്ഗുപ്പത്തിപരിദീപനം. അന്തരധാനന്തി ഘടസ്സേവ ഭിന്നസ്സ ഭിന്നാനം ചുതിക്ഖന്ധാനം യേന കേനചി പരിയായേന ഠാനാഭാവപരിദീപനം. മച്ചു മരണന്തി മച്ചുസങ്ഖാതം മരണം, തേന സമുച്ഛേദമരണാദീനി നിസേധേതി. കാലോ നാമ അന്തകോ, തസ്സ കിരിയാ കാലകിരിയാ. ഏവം തേന ലോകസമ്മുതിയാ മരണം ദീപേതി.
ഇദാനി പരമത്ഥേന ദീപേതും ഖന്ധാനം ഭേദോതിആദിമാഹ. പരമത്ഥേന ഹി ഖന്ധായേവ ഭിജ്ജന്തി, ന സത്തോ നാമ കോചി മരതി. ഖന്ധേസു പന ഭിജ്ജമാനേസു സത്തോ മരതി, ഭിന്നേസു മതോതി വോഹാരോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ചതുപഞ്ചവോകാരവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ചതുവോകാരവസേന ച ഖന്ധാനം ഭേദോ, സേസദ്വയവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഭവദ്വയേപി രൂപകായസങ്ഖാതസ്സ കളേവരസ്സ സബ്ഭാവതോ. അഥ വാ യസ്മാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തേവ, ന കിഞ്ചി നിക്ഖിപതി, തസ്മാ തേസം വസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏത്ഥ ച കളേവരസ്സ നിക്ഖേപകാരണതോ മരണം ‘‘കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇതി അയഞ്ച ജരാ ഇദഞ്ച മരണം, ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേതി ഇദം ഉഭയമ്പി ഏകതോ കത്വാ ജരാമരണന്തി കഥീയതി.
ജാതിനിദ്ദേസേ ജാതി സഞ്ജാതീതിആദീസു ജായനട്ഠേന ജാതി, സാ അപരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. സഞ്ജായനട്ഠേന സഞ്ജാതി, സാ പരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തി, സാ അണ്ഡജജലാബുജവസേന യുത്താ. തേ ഹി അണ്ഡകോസഞ്ച വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്താ പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തി, സാ സംസേദജഓപപാതികവസേന യുത്താ. തേ ഹി പാകടായേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അയം താവ വോഹാരദേസനാ.
ഇദാനി പരമത്ഥദേസനാ ഹോതി. ഖന്ധായേവ ഹി പരമത്ഥതോ പാതുഭവന്തി, ന സത്തോ. തത്ഥ ച ഖന്ധാനന്തി ഏകവോകാരഭവേ ഏകസ്സ, ചതുവോകാരഭവേ ചതുന്നം, പഞ്ചവോകാരഭവേ പഞ്ചന്നമ്പി ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാതുഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ തത്ര തത്ര ഉപ്പജ്ജമാനായതനവസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പടിലാഭോതി സന്തതിയം പാതുഭാവോയേവ. പാതുഭവന്താനേവ ഹി താനി പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ജാതീതി ഇമിനാ പദേന വോഹാരതോ പരമത്ഥതോ ച ദേസിതായ ജാതിയാ നിഗമനം കരോതീതി.
ഭവനിദ്ദേസേ കാമഭവോതി കമ്മഭവോ ച ഉപപത്തിഭവോ ച. തത്ഥ കമ്മഭവോ നാമ കാമഭവൂപഗകമ്മമേവ. തഞ്ഹി തത്ഥ ഉപപത്തിഭവസ്സ കാരണത്താ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനം ഉപ്പാദോ (ധ. പ. ൧൯൪) ദുക്ഖോ പാപസ്സ ഉച്ചയോ’’തിആദീനി (ധ. പ. ൧൧൭) വിയ ഫലവോഹാരേന ഭവോതി വുത്തം. ഉപപത്തിഭവോ നാമ തേന കമ്മേന നിബ്ബത്തം ഉപാദിണ്ണക്ഖന്ധപഞ്ചകം. തഞ്ഹി തത്ഥ ഭവതീതി കത്വാ ഭവോതി വുത്തം. സബ്ബഥാപി ഇദം കമ്മഞ്ച ഉപപത്തിഞ്ച ഉഭയമ്പേതമിധ ‘‘കാമഭവോ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ രൂപാരൂപഭവേസൂതി.
ഉപാദാനനിദ്ദേസേ കാമുപാദാനന്തിആദീസു വത്ഥുകാമം ഉപാദിയന്തി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതീതി കാമുപാദാനം, കാമോ ച സോ ഉപാദാനഞ്ചാതി കാമുപാദാനം. ഉപാദാനന്തി ദള്ഹഗ്ഗഹണം വുച്ചതി. ദള്ഹത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ ഉപസദ്ദോ ഉപായാസഉപകട്ഠാദീസു വിയ. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം കാമുപാദാനം? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൦; വിഭ. ൯൩൮) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
തഥാ ദിട്ഠി ച സാ ഉപാദാനഞ്ചാതി ദിട്ഠുപാദാനം. അഥ വാ ദിട്ഠിം ഉപാദിയതി, ഉപാദിയന്തി വാ ഏതേന ദിട്ഠിന്തി ദിട്ഠുപാദാനം. ഉപാദിയതി ഹി പുരിമദിട്ഠിം ഉത്തരദിട്ഠി, ഉപാദിയന്തി ച തായ ദിട്ഠിം. യഥാഹ – ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൩.൨൭). സീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനവജ്ജസ്സ സബ്ബദിട്ഠിഗതസ്സേതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം ദിട്ഠുപാദാനം? നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തി (ധ. സ. ൧൨൨൧) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
തഥാ സീലബ്ബതമുപാദിയന്തി ഏതേന, സയം വാ തം ഉപാദിയതി, സീലബ്ബതഞ്ച തം ഉപാദാനഞ്ചാതി വാ സീലബ്ബതുപാദാനം. ഗോസീലഗോവതാദീനി ഹി ‘‘ഏവം സുദ്ധീ’’തി (ധ. സ. ൧൨൨൨; വിഭ. ൯൩൮) അഭിനിവേസതോ സയമേവ ഉപാദാനാനീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം സീലബ്ബതുപാദാനം? ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധീ’’തി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
ഇദാനി വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി ഉപാദാനം, കിം വദന്തി ഉപാദിയന്തി വാ? അത്താനം. അത്തനോ വാദുപാദാനം അത്തവാദുപാദാനം. അത്തവാദമത്തമേവ വാ അത്താതി ഉപാദിയന്തി ഏതേനാതി അത്തവാദുപാദാനം. വീസതിവത്ഥുകായ സക്കായദിട്ഠിയാ ഏതം അധിവചനം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം, ‘‘തത്ഥ കതമം അത്തവാദുപാദാനം? ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ’’തി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
തണ്ഹാനിദ്ദേസേ രൂപതണ്ഹാ…പേ… ധമ്മതണ്ഹാതി ഏതം ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ജവനവീഥിയാ പവത്തായ തണ്ഹായ ‘‘സേട്ഠിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു പിതിതോ നാമം വിയ പിതിസദിസാരമ്മണതോ നാമം. ഏത്ഥ ച രൂപാരമ്മണാ തണ്ഹാ, രൂപേ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ. സാ കാമരാഗഭാവേന രൂപം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ കാമതണ്ഹാ, സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന ‘‘രൂപം നിച്ചം ധുവം സസ്സത’’ന്തി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ ഭവതണ്ഹാ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതരാഗഭാവേന ‘‘രൂപം ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി പേച്ച ന ഭവതീ’’തി ഏവം അസ്സാദേന്തീ പവത്തമാനാ വിഭവതണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാ ഏവം തിവിധാ ഹോതി. യഥാ ച രൂപതണ്ഹാ, തഥാ സദ്ദതണ്ഹാദയോപീതി ഏവം താനി അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. താനി അജ്ഝത്തരൂപാദീസു അട്ഠാരസ, ബഹിദ്ധാരൂപാദീസു അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏവം അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ അസ്മീതി ഹോതി, ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൯൭൩) വാ ഏവമാദീനി അജ്ഝത്തികരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസ, ‘‘ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ ഇമിനാ അസ്മീതി ഹോതി, ഇമിനാ ഇത്ഥസ്മീതി ഹോതീ’’തി (വിഭ. ൯൭൫) വാ ഏവമാദീനി ബാഹിരരൂപാദിനിസ്സിതാനി അട്ഠാരസാതി ഛത്തിംസ, ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസാതി ഏവമ്പി അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. പുന സങ്ഗഹേ കരിയമാനേ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഛളേവ തണ്ഹാകായാ തിസ്സോയേവ കാമതണ്ഹാദയോ ഹോന്തീതി. ഏവം –
‘‘നിദ്ദേസത്ഥേന നിദ്ദേസ, വിത്ഥാരാ വിത്ഥാരസ്സ ച;
പുന സങ്ഗഹതോ തണ്ഹാ, വിഞ്ഞാതബ്ബാ വിഭാവിനാ’’തി.
വേദനാനിദ്ദേസേ വേദനാകായാതി വേദനാസമൂഹാ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാവേദനാതി ഏതം ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാവേദനാ അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അകുസലാ, അത്ഥി അബ്യാകതാ’’തി ഏവം വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൩൪) ആഗതത്താ ചക്ഖുദ്വാരാദീസു പവത്താനം കുസലാകുസലാബ്യാകതവേദനാനം ‘‘സാരിപുത്തോ മന്താണിപുത്തോ’’തി ഏവമാദീസു മാതിതോ നാമം വിയ മാതിസദിസതോ വത്ഥുതോ നാമം. വചനത്ഥോ പനേത്ഥ – ചക്ഖുസമ്ഫസ്സഹേതു ജാതാ വേദനാ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അയം താവേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ കഥാ. വിപാകവസേന പന ചക്ഖുദ്വാരേ ദ്വേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാനി, ദ്വേ മനോധാതുയോ, തിസ്സോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോതി ഏതാഹി സമ്പയുത്തവസേന വേദനാ വേദിതബ്ബാ. ഏസേവ നയോ സോതദ്വാരാദീസു. മനോദ്വാരേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താവ.
ഫസ്സനിദ്ദേസേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ചക്ഖുമ്ഹി സമ്ഫസ്സോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ…പേ… കായസമ്ഫസ്സോതി ഏത്താവതാ ച കുസലാകുസലവിപാകാ പഞ്ചവത്ഥുകാ ദസ ഫസ്സാ വുത്താ ഹോന്തി. മനോസമ്ഫസ്സോതി ഇമിനാ സേസബാവീസതിലോകിയവിപാകമനസമ്പയുത്താ ഫസ്സാ.
സളായതനനിദ്ദേസേ ചക്ഖായതനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ചേവ ആയതനനിദ്ദേസേ ച വുത്തമേവ.
നാമരൂപനിദ്ദേസേ നമനലക്ഖണം നാമം. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം. വിഭജനേ പനസ്സ വേദനാതി വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചേതനാ ഫസ്സോ മനസികാരോതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോ. കാമഞ്ച അഞ്ഞേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതാ ധമ്മാ സന്തി, ഇമേ പന തയോ സബ്ബദുബ്ബലേസുപി ചിത്തേസു സന്തി, തസ്മാ ഏതേസംയേവ വസേനേത്ഥ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ. ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാതി ഏത്ഥ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. മഹാഭൂതാതി പഥവീആപതേജവായാനമേതം അധിവചനം. യേന പന കാരണേന താനി മഹാഭൂതാനീതി വുച്ചന്തി, യോ ചേത്ഥ അഞ്ഞോ വിനിച്ഛയനയോ, സോ സബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ രൂപക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ വുത്തോ. ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ പന ചതുന്നന്തി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം, ചത്താരി മഹാഭൂതാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഉപാദായാതി ഉപാദിയിത്വാ, ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. നിസ്സായാതിപി ഏകേ. ‘‘വത്തമാന’’ന്തി അയഞ്ചേത്ഥ പാഠസേസോ. സമൂഹത്ഥേ വാ ഏതം സാമിവചനം, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സമൂഹം ഉപാദായ വത്തമാനം രൂപന്തി ഏത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സബ്ബഥാപി യാനി ച ചത്താരി പഥവീആദീനി മഹാഭൂതാനി, യഞ്ച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വത്തമാനം ചക്ഖായതനാദിഭേദേന അഭിധമ്മപാളിയമേവ വുത്തം തേവീസതിവിധം രൂപം, തം സബ്ബമ്പി രൂപന്തി വേദിതബ്ബം.
വിഞ്ഞാണനിദ്ദേസേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുമ്ഹി വിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുതോ വാ ജാതം വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ഏവം സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി. ഇതരം പന മനോയേവ വിഞ്ഞാണന്തി മനോവിഞ്ഞാണം. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിതതേഭൂമകവിപാകചിത്തസ്സേതം അധിവചനം.
സങ്ഖാരനിദ്ദേസേ അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണോ സങ്ഖാരോ. വിഭജനേ പനസ്സ കായസങ്ഖാരോതി കായതോ പവത്തസങ്ഖാരോ. കായദ്വാരേ ചോപനവസേന പവത്താനം കാമാവചരകുസലതോ അട്ഠന്നം, അകുസലതോ ദ്വാദസന്നന്തി വീസതിയാ കായസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. വചീസങ്ഖാരോതി വചനതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, വചീദ്വാരേ വചനഭേദവസേന പവത്താനം വീസതിയാ ഏവ വചീസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം. ചിത്തസങ്ഖാരോതി ചിത്തതോ പവത്തസങ്ഖാരോ, കായവചീദ്വാരേ ചോപനം അകത്വാ രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ പവത്താനം ലോകിയകുസലാകുസലവസേന ഏകൂനതിംസമനോസഞ്ചേതനാനമേതം അധിവചനം.
അവിജ്ജാനിദ്ദേസേ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണന്തി ദുക്ഖസച്ചേ അഞ്ഞാണം, മോഹസ്സേതം അധിവചനം. ഏസ നയോ ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണന്തിആദീസു. തത്ഥ ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം വേദിതബ്ബം അന്തോഗധതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. തഥാ ഹി തം ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്താ ദുക്ഖേ അന്തോഗധം, ദുക്ഖസച്ചഞ്ചസ്സ നിസ്സയപച്ചയഭാവേന വത്ഥു, ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന ആരമ്മണം, ദുക്ഖസച്ചം ഏതം പടിച്ഛാദേതി തസ്സ യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേന ഞാണപ്പവത്തിയാ ചേത്ഥ അപ്പദാനേന.
ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം തീഹി കാരണേഹി വേദിതബ്ബം വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ പടിച്ഛാദനതോ ച. നിരോധേ പടിപദായ ച അഞ്ഞാണം ഏകേനേവ കാരണേന വേദിതബ്ബം പടിച്ഛാദനതോ. നിരോധപടിപദാനഞ്ഹി പടിച്ഛാദകമേവ അഞ്ഞാണം തേസം യാഥാവലക്ഖണപടിവേധനിവാരണേന തേസു ച ഞാണപ്പവത്തിയാ അപ്പദാനേന. ന പന തം തത്ഥ അന്തോഗധം തസ്മിം സച്ചദ്വയേ അപരിയാപന്നത്താ, ന തസ്സ തം സച്ചദ്വയം വത്ഥു അസഹജാതത്താ, നാരമ്മണം, തദാരബ്ഭ അപ്പവത്തനതോ. പച്ഛിമഞ്ഹി സച്ചദ്വയം ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസം, ന തത്ഥ അന്ധഭൂതം അഞ്ഞാണം പവത്തതി. പുരിമം പന വചനീയത്തേന സഭാവലക്ഖണസ്സ ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരം, തത്ഥ വിപല്ലാസഗാഹവസേന പവത്തതി.
അപിച ‘‘ദുക്ഖേ’’തി ഏത്താവതാ സങ്ഗഹതോ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച അവിജ്ജാ ദീപിതാ. ‘‘ദുക്ഖസമുദയേ’’തി ഏത്താവതാ വത്ഥുതോ ആരമ്മണതോ കിച്ചതോ ച. ‘‘ദുക്ഖനിരോധേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായാ’’തി ഏത്താവതാ കിച്ചതോ. അവിസേസതോ പന ‘‘അഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏതേന സഭാവതോ നിദ്ദിട്ഠാതി ഞാതബ്ബാ.
ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. നിരോധോ ഹോതീതി അനുപ്പാദോ ഹോതി. അപിചേത്ഥ സബ്ബേഹേവ തേഹി നിരോധപദേഹി നിബ്ബാനം ദേസിതം. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആഗമ്മ തേ തേ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ തം തേസം തേസം നിരോധോതി വുച്ചതി. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ദ്വാദസഹി പദേഹി വട്ടവിവട്ടം ദേസേന്തോ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം നിട്ഠപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ വുത്തനയേനേവ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസൂതി.
വിഭങ്ഗസുത്തം ദുതിയം.
൩. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ
൩. തതിയേ മിച്ഛാപടിപദന്തി അയം താവ അനിയ്യാനികപടിപദാ. നനു ച അവിജ്ജാപച്ചയാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോപി അത്ഥി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോപി, സോ കഥം മിച്ഛാപടിപദാ ഹോതീതി. വട്ടസീസത്താ. യഞ്ഹി കിഞ്ചി ഭവത്തയസങ്ഖാതം വട്ടം പത്ഥേത്വാ പവത്തിതം, അന്തമസോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ വാ പന സമാപത്തിയോ, സബ്ബം തം വട്ടപക്ഖിയം വട്ടസീസന്തി വട്ടസീസത്താ മിച്ഛാപടിപദാവ ഹോതി. യം പന കിഞ്ചി വിവട്ടം നിബ്ബാനം പത്ഥേത്വാ പവത്തിതം, അന്തമസോ ഉളുങ്കയാഗുമത്തദാനമ്പി പണ്ണമുട്ഠിദാനമത്തമ്പി, സബ്ബം തം വിവട്ടപക്ഖിയം വിവട്ടനിസ്സിതം, വിവട്ടപക്ഖികത്താ സമ്മാപടിപദാവ ഹോതി. അപ്പമത്തകമ്പി ഹി പണ്ണമുട്ഠിമത്തദാനകുസലം വാ ഹോതു മഹന്തം വേലാമദാനാദികുസലം വാ, സചേ വട്ടസമ്പത്തിം പത്ഥേത്വാ വട്ടനിസ്സിതവസേന മിച്ഛാ ഠപിതം ഹോതി, വട്ടമേവ ആഹരിതും സക്കോതി, നോ വിവട്ടം. ‘‘ഇദം മേ ദാനം ആസവക്ഖയാവഹം ഹോതൂ’’തി ഏവം പന വിവട്ടം പത്ഥേന്തേന വിവട്ടവസേന സമ്മാ ഠപിതം അരഹത്തമ്പി പച്ചേകബോധിഞാണമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമ്പി ദാതും സക്കോതിയേവ, ന അരഹത്തം അപ്പത്വാ പരിയോസാനം ഗച്ഛതി. ഇതി അനുലോമവസേന മിച്ഛാപടിപദാ, പടിലോമവസേന സമ്മാപടിപദാ ദേസിതാതി വേദിതബ്ബാ. നനു ചേത്ഥ പടിപദാ പുച്ഛിതാ, നിബ്ബാനം ഭാജിതം, നിയ്യാതനേപി പടിപദാവ നിയ്യാതിതാ. ന ച നിബ്ബാനസ്സ പടിപദാതി നാമം, സവിപസ്സനാനം പന ചതുന്നം മഗ്ഗാനമേതം നാമം, തസ്മാ പുച്ഛാനിയ്യാതനേഹി പദഭാജനം ന സമേതീതി. നോ ന സമേതി, കസ്മാ? ഫലേന പടിപദായ ദസ്സിതത്താ. ഫലേന ഹേത്ഥ പടിപദാ ദസ്സിതാ. ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തി ഏതം നിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം യസ്സാ പടിപദായ ഫലം, അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാപടിപദാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ അസേസവിരാഗനിരോധാതി ഏത്ഥ വിരാഗോ നിരോധസ്സേവ വേവചനം, അസേസവിരാഗാ അസേസനിരോധാതി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. യേന വാ വിരാഗസങ്ഖാതേന മഗ്ഗേന അസേസനിരോധോ ഹോതി, തം ദസ്സേതും ഏതം പദഭാജനം വുത്തം. ഏവഞ്ഹി സതി സാനുഭാവാ പടിപദാ വിഭത്താ ഹോതി. ഇതി ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതന്തി. തതിയം.
൪. വിപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ
൪. ചതുത്ഥേ വിപസ്സിസ്സാതി തസ്സ കിര ബോധിസത്തസ്സ യഥാ ലോകിയമനുസ്സാനം കിഞ്ചിദേവ പസ്സന്താനം പരിത്തകമ്മാഭിനിബ്ബത്തസ്സ കമ്മജപസാദസ്സ ദുബ്ബലത്താ അക്ഖീനി വിപ്ഫന്ദന്തി, ന ഏവം വിപ്ഫന്ദിംസു. ബലവകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ പന കമ്മജപസാദസ്സ ബലവത്താ അവിപ്ഫന്ദന്തേഹി അനിമിസേഹി ഏവ അക്ഖീഹി പസ്സി സേയ്യഥാപി ദേവാ താവതിംസാ. തേന വുത്തം – ‘‘അനിമിസന്തോ കുമാരോ പേക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦). അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അന്തരന്തരാ നിമിസജനിതന്ധകാരവിരഹേന വിസുദ്ധം പസ്സതി, വിവടേഹി വാ അക്ഖീഹി പസ്സതീതി വിപസ്സീ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി പച്ഛിമഭവികാനം സബ്ബബോധിസത്താനം ബലവകമ്മനിബ്ബത്തസ്സ കമ്മജപസാദസ്സ ബലവത്താ അക്ഖീനി ന വിപ്ഫന്ദന്തി, സോ പന ബോധിസത്തോ ഏതേനേവ നാമം ലഭി.
അപിച വിചേയ്യ വിചേയ്യ പസ്സതീതി വിപസ്സീ, വിചിനിത്വാ വിചിനിത്വാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏകദിവസം കിര വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ അത്ഥേ അനുസാസന്തസ്സ രഞ്ഞോ അലങ്കതപടിയത്തം മഹാപുരിസം ആഹരിത്വാ അങ്കേ ഠപയിംസു. തസ്സ തം അങ്കേ കത്വാ പലാളയമാനസ്സേവ അമച്ചാ സാമികം അസ്സാമികം അകംസു. ബോധിസത്തോ അനത്തമനസദ്ദം നിച്ഛാരേസി. രാജാ ‘‘കിമേതം ഉപധാരേഥാ’’തി ആഹ. ഉപധാരയമാനാ അഞ്ഞം അദിസ്വാ ‘‘അട്ടസ്സ ദുബ്ബിനിച്ഛിതത്താ ഏവം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി പുന സാമികമേവ സാമികം കത്വാ ‘‘ഞത്വാ നു ഖോ കുമാരോ ഏവം കരോതീ’’തി? വീമംസന്താ പുന സാമികം അസ്സാമികമകംസു. പുന ബോധിസത്തോ തഥേവ സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. അഥ രാജാ ‘‘ജാനാതി മഹാപുരിസോ’’തി തതോ പട്ഠായ അപ്പമത്തോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘വിചേയ്യ വിചേയ്യ കുമാരോ അത്ഥേ പനായതി ഞായേനാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ ‘വിപസ്സീ വിപസ്സീ’ത്വേവ സമഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൧).
ഭഗവതോതി ഭാഗ്യസമ്പന്നസ്സ. അരഹതോതി രാഗാദിഅരീനം ഹതത്താ, സംസാരചക്കസ്സ വാ അരാനം ഹതത്താ, പച്ചയാനം വാ അരഹത്താ അരഹാതി ഏവം ഗുണതോ ഉപ്പന്നനാമധേയ്യസ്സ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാതി സമ്മാ നയേന ഹേതുനാ സാമം പച്ചത്തപുരിസകാരേന ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധസ്സ. പുബ്ബേവ സമ്ബോധാതി സമ്ബോധോ വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തതോ പുബ്ബേവ. ബോധിസത്തസ്സേവ സതോതി ഏത്ഥ ബോധീതി ഞാണം, ബോധിമാ സത്തോ ബോധിസത്തോ, ഞാണവാ പഞ്ഞവാ പണ്ഡിതോതി അത്ഥോ. പുരിമബുദ്ധാനഞ്ഹി പാദമൂലേ അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പണ്ഡിതോവ സോ സത്തോ, ന അന്ധബാലോതി ബോധിസത്തോ. യഥാ വാ ഉദകതോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതം പരിപാകഗതം പദുമം സൂരിയരസ്മിസമ്ഫസ്സേന അവസ്സം ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകപദുമന്തി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധാനം സന്തികേ ബ്യാകരണസ്സ ലദ്ധത്താ അവസ്സം അനന്തരായേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുജ്ഝനകസത്തോതിപി ബോധിസത്തോ. യാ ച ഏസാ ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതാ ബോധി, തം പത്ഥയമാനോ പവത്തതീതി ബോധിയം സത്തോ ആസത്തോതിപി ബോധിസത്തോ. ഏവം ഗുണതോ ഉപ്പന്നനാമവസേന ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ. കിച്ഛന്തി ദുക്ഖം. ആപന്നോതി അനുപ്പത്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അഹോ അയം സത്തലോകോ ദുക്ഖം അനുപ്പത്തോതി. ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ചാതി ഇദം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വുത്തം. നിസ്സരണന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി ജരാമരണദുക്ഖതോ നിസ്സടത്താ തസ്സ നിസ്സരണന്തി വുച്ചതി. കുദാസ്സു നാമാതി കതരസ്മിം നു ഖോ കാലേ.
യോനിസോ മനസികാരാതി ഉപായമനസികാരേന പഥമനസികാരേന. അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോതി പഞ്ഞായ സദ്ധിം ജരാമരണകാരണസ്സ അഭിസമയോ സമവായോ സമായോഗോ അഹോസി, ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഇദം തേന ദിട്ഠന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായാതി യോനിസോ മനസികാരേന ച പഞ്ഞായ ച അഭിസമയോ അഹു. ‘‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണ’’ന്തി, ഏവം ജരാമരണകാരണസ്സ പടിവേധോ അഹോസീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.
ഇതി ഹിദന്തി ഏവമിദം. സമുദയോ സമുദയോതി ഏകാദസസു ഠാനേസു സങ്ഖാരാദീനം സമുദയം സമ്പിണ്ഡേത്വാ നിദ്ദിസതി. പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസൂതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാനം സമുദയോ ഹോതീ’’തി. ഏവം ഇതോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു, ചതൂസു വാ അരിയസച്ചധമ്മേസു. ചക്ഖുന്തിആദീനി ഞാണവേവചനാനേവ. ഞാണമേവ ഹേത്ഥ ദസ്സനട്ഠേന ചക്ഖു, ഞാതട്ഠേന ഞാണം, പജാനനട്ഠേന പഞ്ഞാ, പടിവേധനട്ഠേന വിജ്ജാ, ഓഭാസനട്ഠേന ആലോകോതി വുത്തം. തം പനേതം ചതൂസു സച്ചേസു ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. നിരോധവാരേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥം.
൫-൧൦. സിഖീസുത്താദിവണ്ണനാ
൫-൧൦. പഞ്ചമാദീസു സിഖിസ്സ, ഭിക്ഖവേതിആദീനം പദാനം ‘‘സിഖിസ്സപി, ഭിക്ഖവേ’’തി ന ഏവം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഏകാസനേ അദേസിതത്താ. നാനാഠാനേസു ഹി ഏതാനി ദേസിതാനി, അത്ഥോ പന സബ്ബത്ഥ സദിസോയേവ. സബ്ബബോധിസത്താനഞ്ഹി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നാനം ന അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ ആചിക്ഖതി – ‘‘അതീതേ ബോധിസത്താ പച്ചയാകാരം സമ്മസിത്വാ ബുദ്ധാ ജാതാ’’തി. യഥാ പന പഠമകപ്പികകാലേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകസ്സ ഗതമഗ്ഗേനേവ അപരാപരം വുട്ഠിഉദകം ഗച്ഛതി, ഏവം തേഹി തേഹി പുരിമബുദ്ധേഹി ഗതമഗ്ഗേനേവ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഗച്ഛന്തി. സബ്ബബോധിസത്താ ഹി ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ തം അനുലോമപടിലോമം സമ്മസിത്വാ ബുദ്ധാ ഹോന്തീതി പടിപാടിയാ സത്തസു സുത്തേസു ബുദ്ധവിപസ്സനാ നാമ കഥിതാതി.
ബുദ്ധവഗ്ഗോ പഠമോ.
൨. ആഹാരവഗ്ഗോ
൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ
൧൧. ആഹാരവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ആഹാരാതി പച്ചയാ. പച്ചയാ ഹി ആഹരന്തി അത്തനോ ഫലം, തസ്മാ ആഹാരാതി വുച്ചന്തി. ഭൂതാനം വാ സത്താനന്തിആദീസു ഭൂതാതി ജാതാ നിബ്ബത്താ. സമ്ഭവേസിനോതി യേ സമ്ഭവം ജാതിം നിബ്ബത്തിം ഏസന്തി ഗവേസന്തി. തത്ഥ ചതൂസു യോനീസു അണ്ഡജജലാബുജാ സത്താ യാവ അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ന ഭിന്ദന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, അണ്ഡകോസം വത്ഥികോസഞ്ച ഭിന്ദിത്വാ ബഹി നിക്ഖന്താ ഭൂതാ നാമ. സംസേദജാ ഓപപാതികാ ച പഠമചിത്തക്ഖണേ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, ദുതിയചിത്തക്ഖണതോ പഭുതി ഭൂതാ നാമ. യേന വാ ഇരിയാപഥേന ജായന്തി, യാവ തതോ അഞ്ഞം ന പാപുണന്തി, താവ സമ്ഭവേസിനോ നാമ, തതോ പരം ഭൂതാ നാമ. അഥ വാ ഭൂതാതി ജാതാ അഭിനിബ്ബത്താ, യേ ഭൂതാ അഭിനിബ്ബത്തായേവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഖീണാസവാനം ഏതം അധിവചനം. സമ്ഭവമേസന്തീതി സമ്ഭവേസിനോ. അപ്പഹീനഭവസംയോജനത്താ ആയതിമ്പി സമ്ഭവം ഏസന്താനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനമേതം അധിവചനം. ഏവം സബ്ബഥാപി ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി സബ്ബസത്തേ പരിയാദിയതി. വാസദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തസ്മാ ഭൂതാനഞ്ച സമ്ഭവേസീനഞ്ചാതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുഗ്ഗഹത്ഥം. വചനഭേദോയേവ ചേസ, അത്ഥോ പന ദ്വിന്നമ്പി പദാനം ഏകോയേവ. അഥ വാ ഠിതിയാതി തസ്സ തസ്സ സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനം അനുപ്പബന്ധവസേന അവിച്ഛേദായ. അനുഗ്ഗഹായാതി അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ. ഉഭോപി ചേതാനി ‘‘ഭൂതാനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ച, സമ്ഭവേസീനം വാ ഠിതിയാ ചേവ അനുഗ്ഗഹായ ചാ’’തി ഏവം ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനീതി.
കബളീകാരോ ആഹാരോതി കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബകോ ആഹാരോ, ഓദനകുമ്മാസാദിവത്ഥുകായ ഓജായേതം അധിവചനം. ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാതി വത്ഥുഓളാരികതായ ഓളാരികോ, സുഖുമതായ സുഖുമോ. സഭാവേന പന സുഖുമരൂപപരിയാപന്നത്താ കബളീകാരോ ആഹാരോ സുഖുമോവ ഹോതി. സാപി ചസ്സ വത്ഥുതോ ഓളാരികതാ സുഖുമതാ ച ഉപാദായുപാദായ വേദിതബ്ബാ. കുമ്ഭീലാനഞ്ഹി ആഹാരം ഉപാദായ മോരാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. കുമ്ഭീലാ കിര പാസാണേ ഗിലന്തി, തേ ച നേസം കുച്ഛിപ്പത്താ വിലീയന്തി. മോരാ സപ്പവിച്ഛികാദിപാണേ ഖാദന്തി. മോരാനം പന ആഹാരം ഉപാദായ തരച്ഛാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനി വിസാണാനി ചേവ അട്ഠീനി ച ഖാദന്തി, താനി ച നേസം ഖേളേന തേമിതമത്താനേവ കന്ദമൂലം വിയ മുദുകാനി ഹോന്തി. തരച്ഛാനം ആഹാരം ഉപാദായ ഹത്ഥീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ ഹി നാനാരുക്ഖസാഖാദയോ ഖാദന്തി. ഹത്ഥീനം ആഹാരതോ ഗവയഗോകണ്ണമിഗാദീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ കിര നിസ്സാരാനി നാനാരുക്ഖപണ്ണാദീനി ഖാദന്തി. തേസമ്പി ആഹാരതോ ഗുന്നം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേ അല്ലസുക്ഖതിണാനി ഖാദന്തി. തേസം ആഹാരതോ സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സസാനം ആഹാരതോ സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. സകുണാനം ആഹാരതോ പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരതോ ഗാമഭോജകാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഗാമഭോജകാനം ആഹാരതോ രാജരാജമഹാമത്താനം ആഹാരോ സുഖുമോ. തേസമ്പി ആഹാരതോ ചക്കവത്തിനോ ആഹാരോ സുഖുമോ. ചക്കവത്തിനോ ആഹാരതോ ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരോ സുഖുമോ. ഭുമ്മാനം ദേവാനം ആഹാരതോ ചാതുമഹാരാജികാനം. ഏവം യാവ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ആഹാരാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ. തേസം പനാഹാരോ സുഖുമോത്വേവ നിട്ഠം പത്തോ.
ഏത്ഥ ച ഓളാരികേ വത്ഥുസ്മിം ഓജാ പരിത്താ ഹോതി ദുബ്ബലാ, സുഖുമേ ബലവതീ. തഥാ ഹി ഏകപത്തപൂരമ്പി യാഗും പീതോ മുഹുത്തേനേവ ജിഘച്ഛിതോ ഹോതി യംകിഞ്ചിദേവ ഖാദിതുകാമോ, സപ്പിം പന പസതമത്തം പിവിത്വാ ദിവസം അഭോത്തുകാമോ ഹോതി. തത്ഥ വത്ഥു കമ്മജതേജസങ്ഖാതം പരിസ്സയം വിനോദേതി, ന പന സക്കോതി പാലേതും. ഓജാ പന പാലേതി, ന സക്കോതി പരിസ്സയം വിനോദേതും. ദ്വേ പന ഏകതോ ഹുത്വാ പരിസ്സയഞ്ചേവ വിനോദേന്തി പാലേന്തി ചാതി.
ഫസ്സോ ദുതിയോതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദി ഛബ്ബിധോപി ഫസ്സോ ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു ദുതിയോ ആഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. ദേസനാനയോ ഏവ ചേസ, തസ്മാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ദുതിയോ തതിയോ ചാതി ഇദമേത്ഥ ന ഗവേസിതബ്ബം. മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാവ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണന്തി ചിത്തം. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉപാദിണ്ണകഅനുപാദിണ്ണകവസേന ഏകരാസിം കത്വാ ചത്താരോ ആഹാരേ ദസ്സേസി. കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപാദിണ്ണകോപി അത്ഥി അനുപാദിണ്ണകോപി, തഥാ ഫസ്സാദയോ. തത്ഥ സപ്പാദീഹി ഗിലിതാനം മണ്ഡൂകാദീനം വസേന ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. മണ്ഡൂകാദയോ ഹി സപ്പാദീഹി ഗിലിതാ അന്തോകുച്ഛിഗതാപി കിഞ്ചി കാലം ജീവന്തിയേവ. തേ യാവ ഉപാദിണ്ണകപക്ഖേ തിട്ഠന്തി, താവ ആഹാരത്ഥം ന സാധേന്തി. ഭിജ്ജിത്വാ പന അനുപാദിണ്ണകപക്ഖേ ഠിതാ സാധേന്തി. തദാപി ഉപാദിണ്ണകാഹാരോതി വുച്ചന്തീതി. ഇദം പന ആചരിയാനം ന രുച്ചതീതി അട്ഠകഥായമേവ പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – ഇമേസം സത്താനം ഖാദന്താനമ്പി അഖാദന്താനമ്പി ഭുഞ്ജന്താനമ്പി അഭുഞ്ജന്താനമ്പി പടിസന്ധിചിത്തേനേവ സഹജാതാ കമ്മജാ ഓജാ നാമ അത്ഥി, സാ യാവപി സത്തമാ ദിവസാ പാലേതി, അയമേവ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. തേഭൂമകവിപാകവസേന പന ഉപാദിണ്ണകഫസ്സാദയോ വേദിതബ്ബാ, തേഭൂമകകുസലാകുസലകിരിയവസേന അനുപാദിണ്ണകാ. ലോകുത്തരാ പന രുള്ഹീവസേന കഥിതാതി.
ഏത്ഥാഹ – ‘‘യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോ, അഥ കസ്മാ അഞ്ഞേസുപി സത്താനം പച്ചയേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമേയേവ ചത്താരോ വുത്താ’’തി? വുച്ചതേ – അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ, നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി (സം. നി. ൫.൧൮൩), തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧; വിഭ. ൨൨൫).
കോ പനേത്ഥ ആഹാരോ കിം ആഹരതീതി? കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപന്തി.
കഥം? കബളീകാരാഹാരോ താവ മുഖേ ഠപിതമത്തേയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി, ദന്തവിചുണ്ണിതം പന അജ്ഝോഹരിയമാനം ഏകേകം സിത്ഥം അട്ഠട്ഠരൂപാനി സമുട്ഠാപേതിയേവ. ഏവം കബളീകാരാഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതി. ഫസ്സാഹാരോ പന സുഖവേദനീയോ ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജമാനോയേവ സുഖം വേദനം ആഹരതി, ദുക്ഖവേദനീയോ ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖവേദനീയോ അദുക്ഖമസുഖന്തി ഏവം സബ്ബഥാപി ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി.
മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ കാമഭവൂപഗം കമ്മം കാമഭവം ആഹരതി, രൂപാരൂപഭവൂപഗാനി തം തം ഭവം. ഏവം സബ്ബഥാപി മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ തയോ ഭവേ ആഹരതി. വിഞ്ഞാണാഹാരോ പന യേ ച പടിസന്ധിക്ഖണേ തംസമ്പയുത്തകാ തയോ ഖന്ധാ, യാനി ച തിസന്തതിവസേന തിംസ രൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹജാതാദിപച്ചയനയേന താനി ആഹരതീതി വുച്ചതി. ഏവം വിഞ്ഞാണാഹാരോ പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ തയോ ഭവേ ആഹരതീ’’തി സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ. ‘‘വിഞ്ഞാണം പടിസന്ധിനാമരൂപം ആഹരതീ’’തി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തം. അവിസേസേന പന തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനം ആഹരണതോപേതേ ‘‘ആഹാരാ’’തി വേദിതബ്ബാ.
ഏതേസു ചതൂസു ആഹാരേസു കബളീകാരാഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി, ഫസ്സോ ഫുസന്തോയേവ മനോസഞ്ചേതനാ ആയൂഹമാനാവ, വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ. കഥം? കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോയേവ കായട്ഠപനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. കമ്മജനിതോപി ഹി അയം കായോ കബളീകാരാഹാരേന ഉപത്ഥദ്ധോ ദസപി വസ്സാനി വസ്സസതമ്പി യാവ ആയുപരിമാണാ തിട്ഠതി. യഥാ കിം? യഥാ മാതുയാ ജനിതോപി ദാരകോ ധാതിയാ ഥഞ്ഞാദീനി പായേത്വാ പോസിയമാനോ ചിരം തിട്ഠതി, യഥാ ച ഉപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം ഗേഹം. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘യഥാ, മഹാരാജ, ഗേഹേ പപതന്തേ അഞ്ഞേന ദാരുനാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം സന്തം ഏവ തം ഗേഹം ന പതതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതീ’’തി.
ഏവം കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതി.
ഏവം സാധേന്തോപി ച കബളീകാരോ ആഹാരോ ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീനം പച്ചയോ ഹോതി ആഹാരസമുട്ഠാനസ്സ ച ഉപാദിണ്ണകസ്സ ച. കമ്മജാനം അനുപാലകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, ആഹാരസമുട്ഠാനാനം ജനകോ ഹുത്വാതി. ഫസ്സോ പന സുഖാദിവത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ സുഖാദിവേദനാപവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. മനോസഞ്ചേതനാ കുസലാകുസലകമ്മവസേന ആയൂഹമാനായേവ ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ നാമരൂപപ്പവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതീതി.
ഏവം ഉപത്ഥമ്ഭനാദിവസേന ആഹാരകിച്ചം സാധയമാനേസു പനേതേസു ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം – കബളീകാരാഹാരേ നികന്തിയേവ ഭയം, ഫസ്സേ ഉപഗമനമേവ, മനോസഞ്ചേതനായ ആയൂഹനമേവ, വിഞ്ഞാണേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി. കിം കാരണാ? കബളീകാരാഹാരേ ഹി നികന്തിം കത്വാ സീതാദീനം പുരക്ഖതാ സത്താ ആഹാരത്ഥായ മുദ്ദാഗണനാദികമ്മാനി കരോന്താ അനപ്പകം ദുക്ഖം നിഗച്ഛന്തി. ഏകച്ചേ ച ഇമസ്മിം സാസനേ പബ്ബജിത്വാപി വേജ്ജകമ്മാദികായ അനേസനായ ആഹാരം പരിയേസന്താ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഗാരയ്ഹാ ഹോന്തി, സമ്പരായേപി, ‘‘തസ്സ സങ്ഘാടിപി ആദിത്താ സമ്പജ്ജലിതാ’’തിആദിനാ ലക്ഖണസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൨൧൮) വുത്തനയേന സമണപേതാ ഹോന്തി. ഇമിനാ താവ കാരണേന കബളീകാരേ ആഹാരേ നികന്തി ഏവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബാ.
ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താപി ഫസ്സസ്സാദിനോ പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസു ദാരാദീസു ഭണ്ഡേസു അപരജ്ഝന്തി, തേ സഹ ഭണ്ഡേന ഭണ്ഡസാമികാ ഗഹേത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം വാ ഛിന്ദിത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേന്തി, രഞ്ഞോ വാ നിയ്യാദേന്തി. തതോ തേ രാജാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരാപേതി. കായസ്സ ച ഭേദാ ദുഗ്ഗതി തേസം പാടികങ്ഖാ ഹോതി. ഇതി ഫസ്സസ്സാദമൂലകം ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി ഭയം സബ്ബമാഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന ഫസ്സാഹാരേ ഉപഗമനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.
കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനേ പന തമ്മൂലകം തീസു ഭവേസു ഭയം സബ്ബം ആഗതമേവ ഹോതി. ഇമിനാ കാരണേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരേ ആയൂഹനമേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബം.
പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച യസ്മിം യസ്മിം ഠാനേ അഭിനിപതതി, തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ പടിസന്ധിനാമരൂപം ഗഹേത്വാവ നിബ്ബത്തതി. തസ്മിഞ്ച നിബ്ബത്തേ സബ്ബഭയാനി നിബ്ബത്താനിയേവ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താതി ഇമിനാ കാരണേന വിഞ്ഞാണാഹാരേ അഭിനിപാതോയേവ ഭയന്തി വേദിതബ്ബോതി.
കിംനിദാനാതിആദീസു നിദാനാദീനി സബ്ബാനേവ കാരണവേവചനാനി. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ ഫലം നിദേതി, ‘‘ഹന്ദ നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ, തസ്മാ നിദാനന്തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം തതോ സമുദേതി ജായതി പഭവതി, തസ്മാ സമുദയോ ജാതി പഭവോതി വുച്ചതി. അയം പനേത്ഥ പദത്ഥോ – കിംനിദാനം ഏതേസന്തി കിംനിദാനാ. കോ സമുദയോ ഏതേസന്തി കിംസമുദയാ. കാ ജാതി ഏതേസന്തി കിംജാതികാ. കോ പഭവോ ഏതേസന്തി കിംപഭവാ. യസ്മാ പന തേസം തണ്ഹാ യഥാവുത്തേന അത്ഥേന നിദാനഞ്ചേവ സമുദയോ ച ജാതി ച പഭവോ ച, തസ്മാ ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഏത്ഥ ച ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാതി പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാ അത്തഭാവസങ്ഖാതാനം ആഹാരാനം പുരിമതണ്ഹാനം വസേന നിദാനം വേദിതബ്ബം. കഥം? പടിസന്ധിക്ഖണേ താവ പരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം സത്തസന്തതിവസേന, സേസാനം തതോ ഊനഊനസന്തതിവസേന ഉപ്പന്നരൂപബ്ഭന്തരം ജാതാ ഓജാ അത്ഥി, അയം തണ്ഹാനിദാനോ ഉപാദിണ്ണകകബളീകാരാഹാരോ. പടിസന്ധിചിത്തസമ്പയുത്താ പന ഫസ്സചേതനാ സയഞ്ച ചിത്തം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേ തണ്ഹാനിദാനാ ഉപാദിണ്ണക-ഫസ്സമനോസഞ്ചേതനാ-വിഞ്ഞാണാഹാരാതി ഏവം താവ പുരിമതണ്ഹാനിദാനാ പടിസന്ധികാ ആഹാരാ. യഥാ ച പടിസന്ധികാ, ഏവം തതോ പരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണാദിനിബ്ബത്താപി വേദിതബ്ബാ.
യസ്മാ പന ഭഗവാ ന കേവലം ആഹാരാനമേവ നിദാനം ജാനാതി, ആഹാരനിദാനഭൂതായ തണ്ഹായപി, തണ്ഹായ നിദാനാനം വേദനാദീനമ്പി നിദാനം ജാനാതിയേവ, തസ്മാ തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിംനിദാനാതിആദിനാ നയേന വട്ടം ദസ്സേത്വാ വിവട്ടം ദസ്സേസി. ഇമസ്മിഞ്ച പന ഠാനേ ഭഗവാ അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതി. കഥം? ആഹാരവസേന ഹി അയം അത്തഭാവോ ഗഹിതോ.
തണ്ഹാതി ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം, വേദനാഫസ്സസളായതനനാമരൂപവിഞ്ഞാണാനി യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ കമ്മം ആയൂഹിതം, തം ദസ്സേതും വുത്താനി, അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം. ഇതി ദ്വീസു ഠാനേസു അത്തഭാവോ, ദ്വീസു തസ്സ ജനകം കമ്മന്തി സങ്ഖേപേന കമ്മഞ്ചേവ കമ്മവിപാകഞ്ചാതി, ദ്വേപി ധമ്മേ ദസ്സേന്തേന അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാ അതീതേന വട്ടം ദസ്സിതം.
തത്രായം ദേസനാ അനാഗതസ്സ അദസ്സിതത്താ അപരിപുണ്ണാതി ന ദട്ഠബ്ബാ. നയതോ പന പരിപുണ്ണാത്വേവ ദട്ഠബ്ബാ. യഥാ ഹി ചക്ഖുമാ പുരിസോ ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നം സുംസുമാരം ദിസ്വാ തസ്സ പരഭാഗം ഓലോകേന്തോ ഗീവം പസ്സേയ്യ, ഓരതോ പിട്ഠിം, പരിയോസാനേ നങ്ഗുട്ഠമൂലം, ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തോ പന ഉദകഗതം അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ ന പസ്സേയ്യ, സോ ന ഏത്താവതാ ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി ഗണ്ഹാതി, നയതോ പന പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗണ്ഹാതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.
ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നസുംസുമാരോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം. തീരേ ഠിതോ ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ. തേന പുരിസേന ഉദകപിട്ഠേ സുംസുമാരസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ യോഗിനാ ആഹാരവസേന ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ദിട്ഠകാലോ. പരതോ ഗീവായ ദിട്ഠകാലോ വിയ ഇമസ്സത്തഭാവസ്സ ജനികായ തണ്ഹായ ദിട്ഠകാലോ. പിട്ഠിയാ ദിട്ഠകാലോ വിയ യസ്മിം അത്തഭാവേ തണ്ഹാസങ്ഖാതം കമ്മം കതം, വേദനാദിവസേന തസ്സ ദിട്ഠകാലോ. നങ്ഗുട്ഠമൂലസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയ തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകാനം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം ദിട്ഠകാലോ. ഹേട്ഠാ കുച്ഛിം ഓലോകേന്തസ്സ പന അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠഞ്ചേവ ചത്താരോ ച ഹത്ഥപാദേ അദിസ്വാപി ‘‘അപരിപുണ്ണോ സുംസുമാരോ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണോത്വേവ ഗഹണം വിയ യത്ഥ യത്ഥ പച്ചയവട്ടം പാളിയം ന ആഗതം, തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ദേസനാ അപരിപുണ്ണാ’’തി അഗഹേത്വാ നയതോ പരിപുണ്ണാത്വേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ച ആഹാരതണ്ഹാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, തണ്ഹാവേദനാനം അന്തരേ ഏകോ, വിഞ്ഞാണസങ്ഖാരാനം അന്തരേ ഏകോതി ഏവം തിസന്ധിചതുസങ്ഖേപമേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി. പഠമം.
൨. മോളിയഫഗ്ഗുനസുത്തവണ്ണനാ
൧൨. ദുതിയേ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായാതി ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. കസ്മാ? ദിട്ഠിഗതികസ്സ നിസിന്നത്താ. തസ്സഞ്ഹി പരിസതി മോളിയഫഗ്ഗുനോ നാമ ഭിക്ഖു ദിട്ഠിഗതികോ നിസിന്നോ. അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഉട്ഠഹിത്വാ മം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി, അഥസ്സാഹം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി പുച്ഛായ ഓകാസദാനത്ഥം ദേസനം നിട്ഠാപേസി. മോളിയഫഗ്ഗുനോതി മോളീതി ചൂളാ വുച്ചതി. യഥാഹ –
‘‘ഛേത്വാന മോളിം വരഗന്ധവാസിതം
വേഹായസം ഉക്ഖിപി സക്യപുങ്ഗവോ;
രതനചങ്കോടവരേന വാസവോ,
സഹസ്സനേത്തോ സിരസാ പടിഗ്ഗഹീ’’തി.
സാ തസ്സ ഗിഹികാലേ മഹന്താ അഹോസി. തേനസ്സ ‘‘മോളിയഫഗ്ഗുനോ’’തി സങ്ഖാ ഉദപാദി. പബ്ബജിതമ്പി നം തേനേവ നാമേന സഞ്ജാനന്തി. ഏതദവോചാതി ദേസനാനുസന്ധിം ഘടേന്തോ ഏതം ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരം ആഹാരേതീ’’തി വചനം അവോച. തസ്സത്ഥോ – ഭന്തേ, കോ നാമ സോ, യോ ഏതം വിഞ്ഞാണാഹാരം ഖാദതി വാ ഭുഞ്ജതി വാതി?
കസ്മാ പനായം ഇതരേ തയോ ആഹാരേ അപുച്ഛിത്വാ ഇമമേവ പുച്ഛതീതി? ജാനാമീതി ലദ്ധിയാ. സോ ഹി മഹന്തേ പിണ്ഡേ കത്വാവ കബളീകാരാഹാരം ഭുഞ്ജന്തേ പസ്സതി, തേനസ്സ തം ജാനാമീതി ലദ്ധി. തിത്തിരവട്ടകമോരകുക്കുടാദയോ പന മാതുസമ്ഫസ്സേന യാപേന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതേ ഫസ്സാഹാരേന യാപേന്തീ’’തി തസ്സ ലദ്ധി. കച്ഛപാ പന അത്തനോ ഉതുസമയേ മഹാസമുദ്ദതോ നിക്ഖമിത്വാ സമുദ്ദതീരേ വാലികന്തരേ അണ്ഡാനി ഠപേത്വാ വാലികായ പടിച്ഛാദേത്വാ മഹാസമുദ്ദമേവ ഓതരന്തി. താനി മാതുഅനുസ്സരണവസേന ന പൂതീനി ഹോന്തി. താനി മനോസഞ്ചേതനാഹാരേന യാപേന്തീതി തസ്സ ലദ്ധി. കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ അയം ലദ്ധി, ന പന ഏതായ ലദ്ധിയാ ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഉമ്മത്തകസദിസോ. യഥാ ഉമ്മത്തകോ പച്ഛിം ഗഹേത്വാ അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണോ ഗോമയമ്പി പാസാണമ്പി ഗൂഥമ്പി ഖജ്ജഖണ്ഡമ്പി തം തം മനാപമ്പി അമനാപമ്പി ഗഹേത്വാ പച്ഛിയം പക്ഖിപതി. ഏവമേവ ദിട്ഠിഗതികോ യുത്തമ്പി അയുത്തമ്പി പുച്ഛതി. സോ ‘‘കസ്മാ ഇമം പുച്ഛസീ’’തി ന നിഗ്ഗഹേതബ്ബോ, പുച്ഛിതപുച്ഛിതട്ഠാനേ പന ഗഹണമേവ നിസേധേതബ്ബം. തേനേവ നം ഭഗവാ ‘‘കസ്മാ ഏവം പുച്ഛസീ’’തി അവത്വാ ഗഹിതഗാഹമേവ തസ്സ മോചേതും നോ കല്ലോ പഞ്ഹോതിആദിമാഹ.
തത്ഥ നോ കല്ലോതി അയുത്തോ. ആഹാരേതീതി അഹം ന വദാമീതി അഹം കോചി സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ ആഹാരേതീതി ന വദാമി. ആഹാരേതീതി ചാഹം വദേയ്യന്തി യദി അഹം ആഹാരേതീതി വദേയ്യം. തത്രസ്സ കല്ലോ പഞ്ഹോതി തസ്മിം മയാ ഏവം വുത്തേ അയം പഞ്ഹോ യുത്തോ ഭവേയ്യ. കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോതി, ഭന്തേ, അയം വിഞ്ഞാണാഹാരോ കതമസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോതി അത്ഥോ. തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണന്തി തസ്മിം ഏവം പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ ഇമം വേയ്യാകരണം യുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ പച്ചയോ’’തി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞാണാഹാരോതി പടിസന്ധിചിത്തം. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി തേനേവ വിഞ്ഞാണേന സഹുപ്പന്നനാമരൂപം. തസ്മിം ഭൂതേ സതി സളായതനന്തി തസ്മിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിസങ്ഖാതേ നാമരൂപേ ജാതേ സതി സളായതനം ഹോതീതി അത്ഥോ.
സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇധാപി ഭഗവാ ഉത്തരി പഞ്ഹസ്സ ഓകാസം ദേന്തോ ദേസനം നിട്ഠാപേസി. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി നവപുച്ഛം ഉപ്പാദേതും ന സക്കോതി, നിദ്ദിട്ഠം നിദ്ദിട്ഠംയേവ പന ഗണ്ഹിത്വാ പുച്ഛതി, തേനസ്സ ഭഗവാ ഓകാസം അദാസി. അത്ഥോ പനസ്സ സബ്ബപദേസു വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭവതീ’’തി കസ്മാ ന പുച്ഛതി? ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഹി സത്തോ നാമ ഭൂതോ നിബ്ബത്തോയേവാതി ലദ്ധി, തസ്മാ അത്തനോ ലദ്ധിവിരുദ്ധം ഇദന്തി ന പുച്ഛതി. അപിച ഇദപ്പച്ചയാ ഇദം ഇദപ്പച്ചയാ ഇദന്തി ബഹൂസു ഠാനേസു കഥിതത്താ സഞ്ഞത്തിം ഉപഗതോ, തേനാപി ന പുച്ഛതി. സത്ഥാപി ‘‘ഇമസ്സ ബഹും പുച്ഛന്തസ്സാപി തിത്തി നത്ഥി, തുച്ഛപുച്ഛമേവ പുച്ഛതീ’’തി ഇതോ പട്ഠായ ദേസനം ഏകാബദ്ധം കത്വാ ദേസേസി. ഛന്നം ത്വേവാതി യതോ പട്ഠായ ദേസനാരുള്ഹം, തമേവ ഗഹേത്വാ ദേസനം വിവട്ടേന്തോ ഏവമാഹ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വേദനാതണ്ഹാനം അന്തരേ ഏകോ, ഭവജാതീനം അന്തരേ ഏകോതി. ദുതിയം.
൩. സമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ
൧൩. തതിയേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാതി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിതും അസമത്ഥാ ബാഹിരകസമണബ്രാഹ്മണാ. ജരാമരണം നപ്പജാനന്തീതിആദീസു ജരാമരണം ന ജാനന്തി ദുക്ഖസച്ചവസേന, ജരാമരണസമുദയം ന ജാനന്തി സഹ തണ്ഹായ ജാതി ജരാമരണസ്സ സമുദയോതി സമുദയസച്ചവസേന, ജരാമരണനിരോധം ന ജാനന്തി നിരോധസച്ചവസേന, പടിപദം ന ജാനന്തി മഗ്ഗസച്ചവസേന. ജാതിം ന ജാനന്തി ദുക്ഖസച്ചവസേന, ജാതിസമുദയം ന ജാനന്തി സഹ തണ്ഹായ ഭവോ ജാതിസമുദയോതി സമുദയസച്ചവസേന. ഏവം സഹ തണ്ഹായ സമുദയം യോജേത്വാ സബ്ബപദേസു ചതുസച്ചവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സാമഞ്ഞത്ഥം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞത്ഥം വാതി ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗോ സാമഞ്ഞഞ്ചേവ ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ച. ഉഭയത്ഥാപി പന അത്ഥോ നാമ അരിയഫലം വേദിതബ്ബം. ഇതി ഭഗവാ ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകാദസസു ഠാനേസു ചത്താരി സച്ചാനി കഥേസീതി. തതിയം.
൪. ദുതിയസമണബ്രാഹ്മണസുത്തവണ്ണനാ
൧൪. ചതുത്ഥേ ഇമേ ധമ്മേ കതമേ ധമ്മേതി ഏത്തകം പപഞ്ചം കത്വാ കഥിതം, ദേസനം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാനം പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയേന ഇമേ ധമ്മേ നപ്പജാനന്തീതിആദി വുത്തം. സേസം പുരിമസദിസമേവ. ചതുത്ഥം.
൫. കച്ചാനഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ
൧൫. പഞ്ചമേ സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാദിട്ഠീതി യം പണ്ഡിതാ ദേവമനുസ്സാ തേസു തേസു ഠാനേസു സമ്മാദസ്സനം വദന്തി, സബ്ബമ്പി തം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഖിപിത്വാ പുച്ഛതി. ദ്വയനിസ്സിതോതി ദ്വേ കോട്ഠാസേ നിസ്സിതോ. യേഭുയ്യേനാതി ഇമിനാ ഠപേത്വാ അരിയപുഗ്ഗലേ സേസമഹാജനം ദസ്സേതി. അത്ഥിതന്തി സസ്സതം. നത്ഥിതന്തി ഉച്ഛേദം. ലോകസമുദയന്തി ലോകോ നാമ സങ്ഖാരലോകോ, തസ്സ നിബ്ബത്തി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോതി സമ്മാപഞ്ഞാ നാമ സവിപസ്സനാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ, തായ പസ്സന്തസ്സാതി അത്ഥോ. യാ ലോകേ നത്ഥിതാതി സങ്ഖാരലോകേ നിബ്ബത്തേസു ധമ്മേസു പഞ്ഞായന്തേസ്വേവ യാ നത്ഥീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ലോകനിരോധന്തി സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗം. യാ ലോകേ അത്ഥിതാതി സങ്ഖാരലോകേ ഭിജ്ജമാനേസു ധമ്മേസു പഞ്ഞായന്തേസ്വേവ യാ അത്ഥീതി സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.
അപിച ലോകസമുദയന്തി അനുലോമപച്ചയാകാരം. ലോകനിരോധന്തി പടിലോമപച്ചയാകാരം. ലോകനിസ്സയേ പസ്സന്തസ്സാപി ഹി പച്ചയാനം അനുച്ഛേദേന പച്ചയുപ്പന്നസ്സ അനുച്ഛേദം പസ്സതോ യാ നത്ഥീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതി. പച്ചയനിരോധം പസ്സന്തസ്സാപി പച്ചയനിരോധേന പച്ചയുപ്പന്നനിരോധം പസ്സതോ യാ അത്ഥീതി സസ്സതദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാ ന ഹോതീതി അയമ്പേത്ഥ അത്ഥോ.
ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോതി ഉപയേഹി ച ഉപാദാനേഹി ച അഭിനിവേസേഹി ച വിനിബന്ധോ. തത്ഥ ഉപയാതി ദ്വേ ഉപയാ തണ്ഹുപയോ ച ദിട്ഠുപയോ ച. ഉപാദാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ ഹി യസ്മാ അഹം മമന്തിആദീഹി ആകാരേഹി തേഭൂമകധമ്മേ ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, തസ്മാ ഉപയാതി വുച്ചന്തി. യസ്മാ പന തേ ധമ്മേ ഉപാദിയന്തി ചേവ അഭിനിവിസന്തി ച, തസ്മാ ഉപാദാനാതി ച അഭിനിവേസാതി ച വുച്ചന്തി. താഹി ചായം ലോകോ വിനിബന്ധോ. തേനാഹ ‘‘ഉപയുപാദാനാഭിനിവേസവിനിബന്ധോ’’തി.
തഞ്ചായന്തി തഞ്ച ഉപയുപാദാനം അയം അരിയസാവകോ. ചേതസോ അധിട്ഠാനന്തി ചിത്തസ്സ പതിട്ഠാനഭൂതം. അഭിനിവേസാനുസയന്തി അഭിനിവേസഭൂതഞ്ച അനുസയഭൂതഞ്ച. തണ്ഹാദിട്ഠീസു ഹി അകുസലചിത്തം പതിട്ഠാതി, താ ച തസ്മിം അഭിനിവിസന്തി ചേവ അനുസേന്തി ച, തസ്മാ തദുഭയം ചേതസോ അധിട്ഠാനം അഭിനിവേസാനുസയന്തി ച ആഹ. ന ഉപേതീതി ന ഉപഗച്ഛതി. ന ഉപാദിയതീതി ന ഗണ്ഹാതി. നാധിട്ഠാതീതി ന അധിട്ഠാതി, കിന്തി? അത്താ മേതി. ദുക്ഖമേവാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധമത്തമേവ. ന കങ്ഖതീതി ‘‘ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, ന അഞ്ഞോ ഏത്ഥ സത്തോ നാമ അത്ഥീ’’തി കങ്ഖം ന കരോതി. ന വിചികിച്ഛതീതി ന വിചികിച്ഛം ഉപ്പാദേതി.
അപരപ്പച്ചയാതി ന പരപ്പച്ചയേന, അഞ്ഞസ്സ അപത്തിയായേത്വാ അത്തപച്ചക്ഖഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതീതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീതി ഏവം സത്തസഞ്ഞായ പഹീനത്താ ഏത്തകേന സമ്മാദസ്സനം നാമ ഹോതീതി മിസ്സകസമ്മാദിട്ഠിം ആഹ. അയമേകോ അന്തോതി ഏസ ഏകോ നികൂടന്തോ ലാമകന്തോ പഠമകം സസ്സതം. അയം ദുതിയോതി ഏസ ദുതിയോ സബ്ബം നത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജനകദിട്ഠിസങ്ഖാതോ നികൂടന്തോ ലാമകന്തോ ദുതിയകോ ഉച്ഛേദോതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി. പഞ്ചമം.
൬. ധമ്മകഥികസുത്തവണ്ണനാ
൧൬. ഛട്ഠേ നിബ്ബിദായാതി നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായാതി വിരജ്ജനത്ഥായ. നിരോധായാതി നിരുജ്ഝനത്ഥായ. പടിപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ സീലതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പടിപന്നോതി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി ലോകുത്തരസ്സ നിബ്ബാനധമ്മസ്സ അനുധമ്മഭൂതം പടിപദം പടിപന്നോ. അനുധമ്മഭൂതന്തി അനുരൂപസഭാവഭൂതം. നിബ്ബിദാ വിരാഗാ നിരോധാതി നിബ്ബിദായ ചേവ വിരാഗേന ച നിരോധേന ച. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി കിഞ്ചി ധമ്മം അനുപാദിയിത്വാ വിമുത്തോ. ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനപ്പത്തോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാനപ്പത്തോ. അലം വചനായാതി, ഏവം വത്തബ്ബതം അരഹതി, യുത്തോ അനുച്ഛവികോതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ഏകേന നയേന ധമ്മകഥികസ്സ പുച്ഛാ കഥിതാ, ദ്വീഹി തം വിസേസേത്വാ സേക്ഖാസേക്ഖഭൂമിയോ നിദ്ദിട്ഠാതി. ഛട്ഠം.
൭. അചേലകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ
൧൭. സത്തമേ അചേലോ കസ്സപോതി ലിങ്ഗേന അചേലോ നിച്ചേലോ, നാമേന കസ്സപോ. ദൂരതോവാതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിവുതം ആഗച്ഛന്തം ദൂരതോ ഏവ അദ്ദസ. കിഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കിഞ്ചിദേവ കാരണം. ഓകാസന്തി പഞ്ഹബ്യാകരണസ്സ ഖണം കാലം. അന്തരഘരന്തി ‘‘ന പല്ലത്ഥികായ അന്തരഘരേ നിസീദിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ അന്തോനിവേസനം അന്തരഘരം. ‘‘ഓക്ഖിത്തചക്ഖു അന്തരഘരേ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഏത്ഥ ഇന്ദഖീലതോ പട്ഠായ അന്തോഗാമോ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതോ. യദാകങ്ഖസീതി യം ഇച്ഛസി.
കസ്മാ പന ഭഗവാ കഥേതുകാമോ യാവതതിയം പടിക്ഖിപീതി? ഗാരവജനനത്ഥം. ദിട്ഠിഗതികാ ഹി ഖിപ്പം കഥിയമാനേ ഗാരവം ന കരോന്തി, ‘‘സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിതുമ്പി പുച്ഛിതുമ്പി സുകരം, പുച്ഛിതമത്തേയേവ കഥേതീ’’തി വചനമ്പി ന സദ്ദഹന്തി. ദ്വേ തയോ വാരേ പടിക്ഖിത്തേ പന ഗാരവം കരോന്തി, ‘‘സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിതുമ്പി പഞ്ഹം പുച്ഛിതുമ്പി ദുക്കര’’ന്തി യാവതതിയം യാചിതേ കഥിയമാനം സുസ്സൂസന്തി സദ്ദഹന്തി. ഇതി ഭഗവാ ‘‘അയം സുസ്സൂസിസ്സതി സദ്ദഹിസ്സതീ’’തി യാവതതിയം യാചാപേത്വാ കഥേസി. അപിച യഥാ ഭിസക്കോ തേലം വാ ഫാണിതം വാ പചന്തോ മുദുപാകഖരപാകാനം പാകകാലം ആഗമയമാനോ പാകകാലം അനതിക്കമിത്വാവ ഓതാരേതി. ഏവം ഭഗവാ സത്താനം ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ ‘‘ഏത്തകേന കാലേന ഇമസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാവ യാവതതിയം യാചാപേസി.
മാ ഹേവം, കസ്സപാതി, കസ്സപ, മാ ഏവം ഭണി. സയംകതം ദുക്ഖന്തി ഹി വത്തും ന വട്ടതി, അത്താ നാമ കോചി ദുക്ഖസ്സ കാരകോ നത്ഥീതി ദീപേതി. പരതോപി ഏസേവ നയോ. അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തി അകാരണേന യദിച്ഛായ ഉപ്പന്നം. ഇതി പുട്ഠോ സമാനോതി കസ്മാ ഏവമാഹ? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അയം ‘സയംകതം ദുക്ഖ’ന്തിആദിനാ പുട്ഠോ ‘മാ ഹേവ’ന്തി വദതി, ‘നത്ഥീ’തി പുട്ഠോ ‘അത്ഥീ’തി വദതി. ‘ഭവം ഗോതമോ ദുക്ഖം ന ജാനാതി ന പസ്സതീ’തി പുട്ഠോ ‘ജാനാമി ഖ്വാഹ’ന്തി വദതി. കിഞ്ചി നു ഖോ മയാ വിരജ്ഝിത്വാ പുച്ഛിതോ’’തി മൂലതോ പട്ഠായ അത്തനോ പുച്ഛമേവ സോധേന്തോ ഏവമാഹ. ആചിക്ഖതു ച മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാതി ഇധ സത്ഥരി സഞ്ജാതഗാരവോ ‘‘ഭവ’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദതി.
സോ കരോതീതിആദി, ‘‘സയംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഏത്ഥ ച സതോതി ഇദം ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, തസ്മാ ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – സോ കരോതി സോ പടിസംവേദയതീതി ഖോ, കസ്സപ, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി പച്ഛാ സയംകതം ദുക്ഖന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏത്ഥ ച ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം അധിപ്പേതം. ഇതി വദന്തി ഏതസ്സ പുരിമേന ആദിസദ്ദേന അനന്തരേന ച സസ്സതസദ്ദേന സമ്ബന്ധോ ഹോതി. ‘‘ദീപേതി ഗണ്ഹാതീ’’തി അയം പനേത്ഥ പാഠസേസോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ഇതി ഏവം വദന്തോ ആദിതോവ സസ്സതം ദീപേതി, സസ്സതം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, കാരകഞ്ച വേദകഞ്ച ഏകമേവ ഗണ്ഹന്തം ഏതം സസ്സതം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.
അഞ്ഞോ കരോതീതിആദി പന ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ‘‘ആദിതോ സതോ’’തി ഇദം പന ഇധാപി ആഹരിതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദിയതീതി ഖോ പന, കസ്സപ, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി, പച്ഛാ ‘‘കാരകോ ഇധേവ ഉച്ഛിജ്ജതി, തേന കതം അഞ്ഞോ പടിസംവേദിയതീ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമ്പയുത്തായ വേദനായ അഭിതുന്നസ്സ വിദ്ധസ്സ സതോ ‘‘പരംകതം ദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതീതി. ഇതി വദന്തിആദി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. തത്രായം യോജനാ – ഏവഞ്ച വദന്തോ ആദിതോവ ഉച്ഛേദം ദീപേതി, ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം ഉച്ഛേദം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.
ഏതേ തേതി യേ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതേ ഉഭോ അന്തേ (അനുപഗമ്മ തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി, ഏതേ തേ, കസ്സപ, ഉഭോ അന്തേ) അനുപഗമ്മ പഹായ അനല്ലീയിത്വാ മജ്ഝേന തഥാഗതോ ധമ്മം ദേസേതി, മജ്ഝിമായ പടിപദായ ഠിതോ ദേസേതീതി അത്ഥോ. കതരം ധമ്മന്തി ചേ? യദിദം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി. ഏത്ഥ ഹി കാരണതോ ഫലം, കാരണനിരോധേന ചസ്സ നിരോധോ ദീപിതോ, ന കോചി കാരകോ വാ വേദകോ വാ നിദ്ദിട്ഠോ. ഏത്താവതാ സേസപഞ്ഹാ പടിസേധിതാ ഹോന്തി. ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മാതി ഇമിനാ ഹി തതിയപഞ്ഹോ പടിക്ഖിത്തോ. അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഇമിനാ അധിച്ചസമുപ്പന്നതാ ചേവ അജാനനഞ്ച പടിക്ഖിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.
ലഭേയ്യന്തി ഇദം സോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഭിക്ഖുഭാവം പത്ഥയമാനോ ആഹ. അഥ ഭഗവാ യോനേന ഖന്ധകേ തിത്ഥിയപരിവാസോ (മഹാവ. ൮൬) പഞ്ഞത്തോ, യം അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ഇത്ഥന്നാമോ അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ആകങ്ഖാമി ഉപസമ്പദം. സ്വാഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘം ചത്താരോ മാസേ പരിവാസം യാചാമീ’’തിആദിനാ നയേന സമാദിയിത്വാ പരിവസതി, തം സന്ധായ യോ ഖോ, കസ്സപ, അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പബ്ബജ്ജന്തി വചനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്തം. അപരിവസിത്വായേവ ഹി പബ്ബജ്ജം ലഭതി. ഉപസമ്പദത്ഥികേന പന നാതികാലേന ഗാമപ്പവേസനാദീനി അട്ഠ വത്താനി പൂരേന്തേന പരിവസിതബ്ബം. ആരദ്ധചിത്താതി അട്ഠവത്തപൂരണേന തുട്ഠചിത്താ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസ തിത്ഥിയപരിവാസോ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ പബ്ബജ്ജക്ഖന്ധകവണ്ണനായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൬) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.
അപിച മയാതി അയമേത്ഥ പാഠോ, അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘അപിച മേത്ഥാ’’തി. പുഗ്ഗലവേമത്തതാ വിദിതാതി പുഗ്ഗലനാനത്തം വിദിതം. ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ പരിവാസാരഹോ, അയം ന പരിവാസാരഹോ’’തി ഇദം മയ്ഹം പാകടന്തി ദസ്സേതി. തതോ കസ്സപോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയം ബുദ്ധസാസനം, യത്ഥ ഏവം ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാ യുത്തമേവ ഗണ്ഹന്തി, അയുത്തം ഛഡ്ഡേന്തീ’’തി. തതോ സുട്ഠുതരം പബ്ബജ്ജായ സഞ്ജാതുസ്സാഹോ സചേ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. അഥ ഭഗവാ തസ്സ തിബ്ബച്ഛന്ദതം വിദിത്വാ ‘‘ന കസ്സപോ പരിവാസം അരഹതീ’’തി അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭിക്ഖു, കസ്സപം നഹാപേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ആനേഹീ’’തി. സോ തഥാ കത്വാ തം പബ്ബാജേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. ഭഗവാ ഗണേ നിസീദിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തേന വുത്തം അലത്ഥ ഖോ അചേലോ കസ്സപോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, അലത്ഥ ഉപസമ്പദന്തി. അചിരൂപസമ്പന്നോതിആദി സേസം ബ്രാഹ്മണസംയുത്തേ (സം. നി. ൧.൧൮൭) വുത്തമേവാതി. സത്തമം.
൮. തിമ്ബരുകസുത്തവണ്ണനാ
൧൮. അട്ഠമേ സാ വേദനാതിആദി ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ നിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഏത്ഥാപി സതോതി ഭുമ്മത്ഥേയേവ സാമിവചനം. തത്രായം അത്ഥദീപനാ – ‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദിയതീ’’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏവഞ്ഹി സതി വേദനായ ഏവ വേദനാ കതാ ഹോതി. ഏവഞ്ച വദന്തോ ഇമിസ്സാ വേദനായ പുബ്ബേപി അത്ഥിതം അനുജാനാതി, സസ്സതം ദീപേതി സസ്സതം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം സസ്സതം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. പുരിമഞ്ഹി അത്ഥം സന്ധായേവേതം ഭഗവതാ വുത്തം ഭവിസ്സതി, തസ്മാ അട്ഠകഥായം തം യോജേത്വാവസ്സ അത്ഥോ ദീപിതോ. ഏവമ്പാഹം ന വദാമീതി അഹം ‘‘സാ വേദനാ, സോ വേദിയതീ’’തി ഏവമ്പി ന വദാമി. ‘‘സയംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ഏവമ്പി ന വദാമീതി അത്ഥോ.
അഞ്ഞാ വേദനാതിആദി ‘‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ലദ്ധിയാ പടിസേധനത്ഥം വുത്തം. ഇധാപി അയം അത്ഥയോജനാ –‘‘അഞ്ഞാ വേദനാ അഞ്ഞോ വേദിയതീ’’തി ഖോ, തിമ്ബരുക, ആദിമ്ഹിയേവ ഏവം സതി പച്ഛാ യാ പുരിമപക്ഖേ കാരകവേദനാ, സാ ഉച്ഛിന്നാ. തായ പന കതം അഞ്ഞോ വേദിയതീതി ഏവം ഉപ്പന്നായ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ സദ്ധിം സമ്പയുത്തായ വേദനായ അഭിതുന്നസ്സ സതോ ‘‘പരംകതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തി അയം ലദ്ധി ഹോതി. ഏവഞ്ച വദന്തോ കാരകോ ഉച്ഛിന്നോ, അഞ്ഞേന പടിസന്ധി ഗഹിതാതി ഉച്ഛേദം ദീപേതി, ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാതി. കസ്മാ? തസ്സ ഹി തം ദസ്സനം ഏതം പരേതി, ഏതം ഉച്ഛേദം ഉപഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇധാപി ഹി ഇമാനി പദാനി അട്ഠകഥായം ആഹരിത്വാ യോജിതാനേവ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വേദനാസുഖദുക്ഖം കഥിതം. തഞ്ച ഖോ വിപാകസുഖദുക്ഖമേവ വട്ടതീതി വുത്തം. അട്ഠമം.
൯. ബാലപണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ
൧൯. നവമേ അവിജ്ജാനീവരണസ്സാതി അവിജ്ജായ നിവാരിതസ്സ. ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോതി ഏവം അവിജ്ജായ നിവാരിതത്താ തണ്ഹായ ച സമ്പയുത്തത്തായേവ അയം കായോ നിബ്ബത്തോ. അയഞ്ചേവ കായോതി അയഞ്ചസ്സ അത്തനോ സവിഞ്ഞാണകോ കായോ. ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപന്തി ബഹിദ്ധാ ച പരേസം സവിഞ്ഞാണകോ കായോ. അത്തനോ ച പരസ്സ ച പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഛഹി ആയതനേഹി ചാപി അയം അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോവ. ഇത്ഥേതം ദ്വയന്തി ഏവമേതം ദ്വയം. ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോതി അഞ്ഞത്ഥ ചക്ഖുരൂപാദീനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി. മഹാദ്വയം നാമ കിരേതം. സളേവായതനാനീതി സളേവ ഫസ്സായതനാനി ഫസ്സകാരണാനി. യേഹി ഫുട്ഠോതി യേഹി കാരണഭൂതേഹി ആയതനേഹി ഉപ്പന്നേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ. അഞ്ഞതരേനാതി ഏത്ഥ പരിപുണ്ണവസേന അഞ്ഞതരതാ വേദിതബ്ബാ. തത്രാതി തസ്മിം ബാലപണ്ഡിതാനം കായനിബ്ബത്തനാദിമ്ഹി. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപയോഗോ.
ഭഗവംമൂലകാതി ഭഗവാ മൂലം ഏതേസന്തി ഭഗവംമൂലകാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ധമ്മാ പുബ്ബേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഉപ്പാദിതാ, തസ്മിം പരിനിബ്ബുതേ ഏകം ബുദ്ധന്തരം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇമേ ധമ്മേ ഉപ്പാദേതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി, ഭഗവതാ പന നോ ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പാദിതാ. ഭഗവന്തഞ്ഹി നിസ്സായ മയം ഇമേ ധമ്മേ ആജാനാമ പടിവിജ്ഝാമാതി ഏവം ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാതി. ഭഗവംനേത്തികാതി ഭഗവാ ഹി ധമ്മാനം നേതാ വിനേതാ അനുനേതാ, യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗഹേത്വാ ദസ്സേതാതി ധമ്മാ ഭഗവംനേത്തികാ നാമ ഹോന്തി. ഭഗവംപടിസരണാതി ചതുഭൂമകധമ്മാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛമാനാ ഭഗവതി പടിസരന്തി നാമാതി ഭഗവംപടിസരണാ. പടിസരന്തീതി സമോസരന്തി. അപിച മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ പടിവേധവസേന ഫസ്സോ ആഗച്ഛതി ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമോ’’തി? ത്വം ഫുസനട്ഠേന ഫസ്സോ നാമ. വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം ആഗച്ഛതി ‘‘അഹം ഭഗവാ കിന്നാമ’’ന്തി, ത്വം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം നാമാതി ഏവം ചതുഭൂമകധമ്മാനം യഥാസഭാവതോ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം നാമം ഗണ്ഹന്തോ ഭഗവാ ധമ്മേ പടിസരതീതി ഭഗവംപടിസരണാ. ഭഗവന്തംയേവ പടിഭാതൂതി ഭഗവതോവ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥോ ഉപട്ഠാതു, തുമ്ഹേയേവ നോ കഥേത്വാ ദേഥാതി അത്ഥോ.
സാ ചേവ അവിജ്ജാതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സാ അവിജ്ജാ ച തണ്ഹാ ച കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിത്വാ നിരുദ്ധാ, യഥാ പന അജ്ജാപി യം ഹിയ്യോ ഭേസജ്ജം പീതം, തദേവ ഭോജനം ഭുഞ്ജാതി സരിക്ഖകത്തേന തദേവാതി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി സാ ചേവ അവിജ്ജാ സാ ച തണ്ഹാതി ഇദമ്പി സരിക്ഖകത്തേന വുത്തം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം. ദുക്ഖക്ഖയായാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ ഖയത്ഥായ. കായൂപഗോ ഹോതീതി അഞ്ഞം പടിസന്ധികായം ഉപഗന്താ ഹോതി. യദിദം ബ്രഹ്മചരിയവാസോതി യോ അയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസോ, അയം ബാലതോ പണ്ഡിതസ്സ വിസേസോതി ദസ്സേതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബോപി സപടിസന്ധികോ പുഥുജ്ജനോ ‘‘ബാലോ’’തി, അപ്പടിസന്ധികോ ഖീണാസവോ ‘‘പണ്ഡിതോ’’തി വുത്തോ. സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ പന ‘‘പണ്ഡിതാ’’തി വാ ‘‘ബാലാ’’തി വാ ന വത്തബ്ബാ, ഭജമാനാ പന പണ്ഡിതപക്ഖം ഭജന്തി. നവമം.
൧൦. പച്ചയസുത്തവണ്ണനാ
൨൦. ദസമേ പടിച്ചസമുപ്പാദഞ്ച വോ ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമി പടിച്ചസമുപ്പന്നേ ച ധമ്മേതി സത്ഥാ ഇമസ്മിം സുത്തേ പച്ചയേ ച പച്ചയനിബ്ബത്തേ ച സഭാവധമ്മേ ദേസേസ്സാമീതി ഉഭയം ആരഭി. ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനന്തി തഥാഗതാനം ഉപ്പാദേപി, ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസു അനുപ്പന്നേസുപി ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, ജാതിയേവ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ. ഠിതാവ സാ ധാതൂതി ഠിതോവ സോ പച്ചയസഭാവോ, ന കദാചി ജാതി ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി. ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാതി ഇമേഹിപി ദ്വീഹി പച്ചയമേവ കഥേതി. പച്ചയേന ഹി പച്ചയുപ്പന്നാ ധമ്മാ തിട്ഠന്തി, തസ്മാ പച്ചയോവ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തി വുച്ചതി. പച്ചയോ ധമ്മേ നിയമേതി, തസ്മാ ‘‘ധമ്മനിയാമതാ’’തി വുച്ചതി. ഇദപ്പച്ചയതാതി ഇമേസം ജരാമരണാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാവ ഇദപ്പച്ചയതാ. തന്തി തം പച്ചയം. അഭിസമ്ബുജ്ഝതീതി ഞാണേന അഭിസമ്ബുജ്ഝതി. അഭിസമേതീതി ഞാണേന അഭിസമാഗച്ഛതി. ആചിക്ഖതീതി കഥേതി. ദേസേതീതി ദസ്സേതി. പഞ്ഞാപേതീതി ജാനാപേതി. പട്ഠപേതീതി ഞാണമുഖേ ഠപേതി. വിവരതീതി വിവരിത്വാ ദസ്സേതി. വിഭജതീതി വിഭാഗതോ ദസ്സേതി. ഉത്താനീകരോതീതി പാകടം കരോതി. പസ്സഥാതി ചാഹാതി പസ്സഥ ഇതി ച വദതി. കിന്തി? ജാതിപച്ചയാ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണന്തിആദി.
ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. യാ തത്രാതി യാ തേസു ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദീസു. തഥതാതിആദീനി പച്ചയാകാരസ്സേവ വേവചനാനി. സോ തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി അനൂനാധികേഹേവ തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ സമ്ഭവതോ തഥതാതി, സാമഗ്ഗിം ഉപഗതേസു പച്ചയേസു മുഹുത്തമ്പി തതോ നിബ്ബത്താനം ധമ്മാനം അസമ്ഭവാഭാവതോ അവിതഥതാതി, അഞ്ഞധമ്മപച്ചയേഹി അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോ അനഞ്ഞഥതാതി, ജരാമരണാദീനം പച്ചയതോ വാ പച്ചയസമൂഹതോ വാ ഇദപ്പച്ചയതാതി വുത്തോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഇമേസം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാ, ഇദപ്പച്ചയാനം വാ സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാ. ലക്ഖണം പനേത്ഥ സദ്ദസത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.
അനിച്ചന്തി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചം. ഏത്ഥ ച അനിച്ചന്തി ന ജരാമരണം അനിച്ചം, അനിച്ചസഭാവാനം പന ഖന്ധാനം ജരാമരണത്താ അനിച്ചം നാമ ജാതം. സങ്ഖതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച സങ്ഖതന്തി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതം. പടിച്ചസമുപ്പന്നന്തി പച്ചയേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നം. ഖയധമ്മന്തി ഖയസഭാവം. വയധമ്മന്തി വിഗച്ഛനകസഭാവം. വിരാഗധമ്മന്തി വിരജ്ജനകസഭാവം. നിരോധധമ്മന്തി നിരുജ്ഝനകസഭാവം. ജാതിയാപി വുത്തനയേനേവ അനിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. ജനകപച്ചയാനം വാ കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ ദിട്ഠത്താ ഏകേന പരിയായേനേത്ഥ അനിച്ചാതിആദീനി യുജ്ജന്തിയേവ. ഭവാദയോ അനിച്ചാദിസഭാവായേവ.
സമ്മപ്പഞ്ഞായാതി സവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. പുബ്ബന്തന്തി പുരിമം അതീതന്തി അത്ഥോ. അഹോസിം നു ഖോതിആദീസു ‘‘അഹോസിം നു ഖോ നനു ഖോ’’തി സസ്സതാകാരഞ്ച അധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരഞ്ച നിസ്സായ അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കിം കാരണന്തി ന വത്തബ്ബം, ഉമ്മത്തകോ വിയ ബാലപുഥുജ്ജനോ യഥാ വാ തഥാ വാ പവത്തതി. കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി ജാതിലിങ്ഗുപപത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ നു ഖോ അഹോസിം, ബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദഗഹട്ഠപബ്ബജിതദേവമനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. കഥം നു ഖോതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോ അഹോസിം രസ്സഓദാതകണ്ഹപമാണികഅപ്പമാണികാദീനം അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. കേചി പന ‘‘ഇസ്സരനിമ്മാനാദീനി നിസ്സായ ‘കേന നു ഖോ കാരണേന അഹോസി’ന്തി ഹേതുതോ കങ്ഖതീ’’തി വദന്തി. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ജാതിആദീനി നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം…പേ… ദേവോ ഹുത്വാ മനുസ്സോ’’തി അത്തനോ പരമ്പരം കങ്ഖതി. സബ്ബത്ഥേവ പന അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനമേതം. അപരന്തന്തി അനാഗതം അന്തം. ഭവിസ്സാമി നു ഖോ നനു ഖോതി സസ്സതാകാരഞ്ച ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതഞ്ച അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ.
ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനന്തി ഇദാനി വാ പടിസന്ധിമാദിം കത്വാ ചുതിപരിയന്തം സബ്ബമ്പി വത്തമാനകാലം ഗഹേത്വാ. അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഭവിസ്സതീതി അത്തനോ ഖന്ധേസു വിചികിച്ഛീ ഭവിസ്സതി. അഹം നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ അത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. യുത്തം പനേതന്തി? യുത്തം അയുത്തന്തി കാ ഏത്ഥ ചിന്താ. അപിചേത്ഥ ഇദം വത്ഥുമ്പി ഉദാഹരന്തി – ചൂളമാതായ കിര പുത്തോ മുണ്ഡോ, മഹാമാതായ പുത്തോ അമുണ്ഡോ, തം പുത്തം മുണ്ഡേസും, സോ ഉട്ഠായ ‘‘അഹം നു ഖോ ചൂളമാതായ പുത്തോ’’തി ചിന്തേസി. ഏവം അഹം നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖാ ഹോതി. നോ നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ നത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. തത്രാപി ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര മച്ഛേ ഗണ്ഹന്തോ ഉദകേ ചിരട്ഠാനേന സീതിഭൂതം അത്തനോ ഊരും മച്ഛോതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. അപരോ സുസാനപസ്സേ ഖേത്തം രക്ഖന്തോ ഭീതോ സങ്കുടിതോ സയി, സോ പടിബുജ്ഝിത്വാ അത്തനോ ജണ്ണുകാനി ദ്വേ യക്ഖാതി ചിന്തേത്വാ പഹരി. ഏവം നോ നു ഖോസ്മീതി കങ്ഖതി.
കിം നു ഖോസ്മീതി ഖത്തിയോവ സമാനോ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ദേവോ പന സമാനോ ദേവഭാവം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി, സോപി പന ‘‘അഹം രൂപീ നു ഖോ അരൂപീ നു ഖോ’’തിആദിനാ നയേന കങ്ഖതി. ഖത്തിയാദയോ കസ്മാ ന ജാനന്തീതി ചേ? അപച്ചക്ഖാ തേസം തത്ഥ തത്ഥ കുലേ ഉപ്പത്തി. ഗഹട്ഠാപി ച പോത്ഥലികാദയോ പബ്ബജിതസഞ്ഞിനോ, പബ്ബജിതാപി ‘‘കുപ്പം നു ഖോ മേ കമ്മ’’ന്തിആദിനാ നയേന ഗഹട്ഠസഞ്ഞിനോ. മനുസ്സാപി ച രാജാനോ വിയ അത്തനി ദേവസഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. കഥം നു ഖോസ്മീതി വുത്തനയമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ അബ്ഭന്തരേ ജീവോ നാമ അത്ഥീതി ഗഹേത്വാ തസ്സ സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോസ്മി രസ്സചതുരസ്സഛളംസഅട്ഠംസസോളസംസാദീനം അഞ്ഞതരപ്പകാരോ’’തി കങ്ഖന്തോ കഥം നു ഖോസ്മീതി? കങ്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. സരീരസണ്ഠാനം പന പച്ചുപ്പന്നം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. കുതോ ആഗതോ സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാനം കങ്ഖന്തോ ഏവം കങ്ഖതി. അരിയസാവകസ്സാതി ഇധ സോതാപന്നോ അധിപ്പേതോ, ഇതരേപി പന തയോ അവാരിതായേവാതി. ദസമം.
ആഹാരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.