൬. ദുക്ഖവഗ്ഗോ

൧. പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുക്ഖവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പരിവീമംസമാനോതി ഉപപരിക്ഖമാനോ. ജരാമരണന്തി കസ്മാ ജരാമരണം ഏകമേവ ‘‘അനേകവിധം നാനപ്പകാരക’’ന്തി വത്വാ ഗഹിതന്തി ചേ? തസ്മിം ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ. യഥാ ഹി ചൂളായ ഗഹിതേ പുരിസേ സോ പുരിസോ ഗഹിതോവ ഹോതി, ഏവം ജരാമരണേ ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ന്ഹത്വാ ഠിതം പുരിസം വിയ സബ്ബദുക്ഖം ദസ്സേത്വാ തം ചൂളായ ഗണ്ഹന്തോ വിയ ജരാമരണം ഗണ്ഹി.

ജരാമരണനിരോധസാരുപ്പഗാമിനീതി ജരാമരണനിരോധസ്സ സാരുപ്പഭാവേന നിക്കിലേസതായ പരിസുദ്ധതായ സദിസാവ ഹുത്വാ ഗാമിനീതി അത്ഥോ. തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതീതി യഥാ തം പടിപന്നോതി വുച്ചതി, ഏവം പടിപന്നോ ഹോതി. അനുധമ്മചാരീതി നിബ്ബാനധമ്മം അനുഗതം പടിപത്തിധമ്മം ചരതി, പൂരേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖക്ഖയായ പടിപന്നോതി സീലം ആദിം കത്വാ ജരാമരണദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായ പടിപന്നോ. സങ്ഖാരനിരോധായാതി സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായ. ഏത്താവതാ യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ.

ഇദാനി അരഹത്തഫലപച്ചവേക്ഖണം സതതവിഹാരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദേസനാ നിവത്തേതബ്ബാ സിയാ, തഥാ അകത്വാ അവിജ്ജാഗതോതി ഇദം കസ്മാ ഗണ്ഹാതീതി? ഖീണാസവസ്സ സമതിക്കന്തവട്ടദുക്ഖദസ്സനത്ഥം. അപിച പുന വട്ടം ആരഭിത്വാ വിവട്ടേ കഥിയമാനേ ബുജ്ഝനകസത്തോ ചേത്ഥ അത്ഥി, തസ്സ അജ്ഝാസയവസേനാപി ഇദം ഗണ്ഹാതീതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ ഗതോ ഉപഗതോ സമന്നാഗതോ. പുരിസപുഗ്ഗലോതി പുരിസോയേവ പുഗ്ഗലോ. ഉഭയേനാപി സമ്മുതികഥം കഥേതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സമ്മുതികഥാ പരമത്ഥകഥാതി ദ്വേ കഥാ ഹോന്തി. തത്ഥ ‘‘സത്തോ നരോ പുരിസോ പുഗ്ഗലോ തിസ്സോ നാഗോ’’തി ഏവം പവത്താ സമ്മുതികഥാ നാമ. ‘‘ഖന്ധാ ധാതുയോ ആയതനാനീ’’തി ഏവം പവത്താ പരമത്ഥകഥാ നാമ. പരമത്ഥം കഥേന്താപി സമ്മുതിം അമുഞ്ചിത്വാ കഥേന്തി. തേ സമ്മുതിം കഥേന്താപി പരമത്ഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ കഥേന്തി. തേനേവ വുത്തം –

‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതി;

സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണ’’ന്തി.

പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരന്തി തേരസചേതനാഭേദം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം. അഭിസങ്ഖരോതീതി കരോതി. പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണം കമ്മപുഞ്ഞേന ഉപഗതം സമ്പയുത്തം ഹോതി, വിപാകവിഞ്ഞാണം വിപാകപുഞ്ഞേന. അപുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരന്തി ദ്വാദസചേതനാഭേദം അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി. ആനേഞ്ജം ചേ സങ്ഖാരന്തി ചതുചേതനാഭേദം ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം. ആനേഞ്ജൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണന്തി കമ്മാനേഞ്ജേന കമ്മവിഞ്ഞാണം, വിപാകാനേഞ്ജേന വിപാകവിഞ്ഞാണം ഉപഗതം ഹോതി. ഏത്ഥ ച തിവിധസ്സ കമ്മാഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗഹിതത്താ ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ ഗഹിതോവ ഹോതി. ഏത്താവതാ വട്ടം ദസ്സിതം.

ഇദാനി വിവട്ടം ദസ്സേന്തോ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജാതി ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം. വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം. ഏത്ഥ ച പഠമമേവ അവിജ്ജായ പഹീനായ വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ പന ചതുരങ്ഗേപി തമേ രത്തിം പദീപുജ്ജലേന അന്ധകാരോ പഹീയതി, ഏവം വിജ്ജുപ്പാദാ അവിജ്ജായ പഹാനം വേദിതബ്ബം. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി ലോകേ കിഞ്ചി ധമ്മം ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അനുപാദിയന്തോ അഗണ്ഹന്തോ നേവ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ, ന ഭയപരിതസ്സനായ പരിതസ്സതി, ന തണ്ഹായതി ന ഭായതീതി അത്ഥോ. പച്ചത്തഞ്ഞേവാതി സയമേവ അത്തനാവ പരിനിബ്ബായതി, ന അഞ്ഞസ്സ ആനുഭാവേന.

സോ സുഖം ചേ വേദനന്തി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? ഖീണാസവസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണം ദസ്സേത്വാ സതതവിഹാരം ദസ്സേതും ആരഭി. അനജ്ഝോസിതാതി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ അഗഹിതാ. അഥ ദുക്ഖവേദനാ കസ്മാ വുത്താ, കിം തമ്പി അഭിനന്ദന്തോ അത്ഥീതി? ആമ അത്ഥി. സുഖം അഭിനന്ദന്തോയേവ ഹി ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമ ദുക്ഖം പത്വാ സുഖം പത്ഥനതോ സുഖസ്സ ച വിപരിണാമദുക്ഖതോതി. കായപരിയന്തികന്തി കായപരിച്ഛിന്നം, യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്തം പഞ്ചദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ജീവിതപരിച്ഛിന്നം. യാവ ജീവിതം പവത്തതി, താവ പവത്തം മനോദ്വാരികവേദനന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതി, മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതി. സാ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുരൂപസ്മിംയേവ പതിട്ഠാതി. പഞ്ചദ്വാരികാ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരവസേന പവത്തമാനാ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനവസേന അധിമത്താ ബലവതീ ഹോതി, പണ്ണാസവസ്സകാലേ ഠിതാ ഹോതി, സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ പരിഹായമാനാ അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ മന്ദാ ഹോതി. തദാ ഹി സത്താ ‘‘ചിരരത്തം ഏകതോ നിസീദിമ്ഹാ നിപജ്ജിമ്ഹാ’’തി വദന്തേപി ‘‘ന സഞ്ജാനാമാ’’തി വദന്തി. അധിമത്താനിപി രൂപാദിആരമ്മണാനി ‘‘ന പസ്സാമ ന സുണാമ’’, ‘‘സുഗന്ധം ദുഗ്ഗന്ധം വാ സാദും അസാദും വാ ഥദ്ധം മുദുകന്തി വാ ന ജാനാമാ’’തി വദന്തി. ഇതി നേസം പഞ്ചദ്വാരികവേദനാ ഭഗ്ഗാ ഹോതി, മനോദ്വാരികാവ പവത്തതി. സാപി അനുപുബ്ബേന പരിഹായമാനാ മരണസമയേ ഹദയകോടിംയേവ നിസ്സായ പവത്തതി. യാവ പനേസാ പവത്തതി, താവ സത്തോ ജീവതീതി വുച്ചതി. യദാ നപ്പവത്തതി, തദാ മതോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി.

സ്വായമത്ഥോ വാപിയാ ദീപേതബ്ബോ –

യഥാ ഹി പുരിസോ പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നം വാപിം കരേയ്യ, പഠമം ദേവേ വുട്ഠേ പഞ്ചഹി ഉദകമഗ്ഗേഹി ഉദകം പവിസിത്വാ അന്തോവാപിയം ആവാടേ പൂരേയ്യ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകമഗ്ഗേ പൂരേത്വാ ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം ഓത്ഥരിത്വാ ഉദകം തിട്ഠേയ്യ തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം, അഥ നിദ്ധമനതുമ്ബേ വിവരിത്വാ ഖേത്തേസു കമ്മേ കരിയമാനേ ഉദകം നിക്ഖമന്തം, സസ്സപാകകാലേ (ഉദകം നിക്ഖമന്തം,) ഉദകം പരിഹീനം ‘‘മച്ഛേ ഗണ്ഹാമാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ, തതോ കതിപാഹേന ആവാടേസുയേവ ഉദകം സണ്ഠഹേയ്യ. യാവ പന തം ആവാടേസു ഹോതി, താവ ‘‘മഹാവാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. യദാ പന തത്ഥ ഛിജ്ജതി, തദാ ‘‘വാപിയം ഉദകം നത്ഥീ’’തി വുച്ചതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചഹി മഗ്ഗേഹി ഉദകേ പവിസന്തേ ആവാടാനം പൂരണകാലോ വിയ ഹി പഠമമേവ പടിസന്ധിക്ഖണേ മനോദ്വാരികവേദനായ വത്ഥുരൂപേ പതിട്ഠിതകാലോ, പുനപ്പുനം ദേവേ വസ്സന്തേ പഞ്ചന്നം മഗ്ഗാനം പൂരിതകാലോ വിയ പവത്തേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ പവത്തികാലോ, ഗാവുതഡ്ഢയോജനമത്തം അജ്ഝോത്ഥരണം വിയ പഠമവയേ വീസതിവസ്സകാലേ രജ്ജനാദിവസേന തസ്സാ അധിമത്തബലവഭാവോ, യാവ വാപിതോ ഉദകം ന നിഗ്ഗച്ഛതി, താവ പൂരായ വാപിയാ ഠിതകാലോ വിയ പഞ്ഞാസവസ്സകാലേ തസ്സാ ഠിതകാലോ, നിദ്ധമനതുമ്ബേസു വിവടേസു കമ്മന്തേ കരിയമാനേ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനകാലോ വിയ സട്ഠിവസ്സകാലതോ പട്ഠായ തസ്സാ പരിഹാനി, ഉദകേ ഭട്ഠേ ഉദകമഗ്ഗേസു പരിത്തോദകസ്സ ഠിതകാലോ വിയ അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ പഞ്ചദ്വാരികവേദനായ മന്ദകാലോ, ആവാടേസുയേവ ഉദകസ്സ പതിട്ഠാനകാലോ വിയ ഹദയവത്ഥുകോടിം നിസ്സായ മനോദ്വാരികവേദനായ പവത്തികാലോ, ആവാടേസു പരിത്തേപി ഉദകേ സതി ‘‘വാപിയം ഉദകം അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബകാലോ വിയ യാവ സാ പവത്തതി, താവ ‘‘സത്തോ ജീവതീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ പന ആവാടേസു ഉദകേ ഛിന്നേ ‘‘നത്ഥി വാപിയം ഉദക’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം മനോദ്വാരികവേദനായ അപ്പവത്തമാനായ ‘‘സത്തോ മതോ’’തി വുച്ചതി. ഇമം വേദനം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ജീവിതപരിയന്തികം വേദനം വേദിയമാനോ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി കായസ്സ ഭേദേന. ജീവിതപരിയാദാനാ ഉദ്ധന്തി ജീവിതക്ഖയതോ ഉദ്ധം. ഇധേവാതി പടിസന്ധിവസേന പരതോ അഗന്ത്വാ ഇധേവ. സീതീഭവിസ്സന്തീതി പവത്തിവിപ്ഫന്ദദരഥരഹിതാനി സീതാനി അപ്പവത്തനധമ്മാനി ഭവിസ്സന്തി. സരീരാനീതി ധാതുസരീരാനി. അവസിസ്സന്തീതി അവസിട്ഠാനി ഭവിസ്സന്തി.

കുമ്ഭകാരപാകാതി കുമ്ഭകാരസ്സ ഭാജനപചനട്ഠാനതോ. പടിസിസ്സേയ്യാതി ഠപേയ്യ. കപല്ലാനീതി സഹ മുഖവട്ടിയാ ഏകാബദ്ധാനി കുമ്ഭകപല്ലാനി. അവസിസ്സേയ്യുന്തി തിട്ഠേയ്യും. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ആദിത്തകുമ്ഭകാരപാകോ വിയ ഹി തയോ ഭവാ ദട്ഠബ്ബാ, കുമ്ഭകാരോ വിയ യോഗാവചരോ, പാകതോ കുമ്ഭകാരഭാജനാനം നീഹരണദണ്ഡകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം, സമോ ഭൂമിഭാഗോ വിയ അസങ്ഖതം നിബ്ബാനതലം, ദണ്ഡകേന ഉണ്ഹകുമ്ഭം ആകഡ്ഢിത്വാ സമേ ഭൂമിഭാഗേ കുമ്ഭസ്സ ഠപിതകാലോ വിയ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകം വിപസ്സന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനേ ച പഗുണേ വിഭൂതേ ഉപട്ഠഹമാനേ തഥാരൂപം ഉതുസപ്പായാദിം ലഭിത്വാ ഏകാസനേ നിസിന്നസ്സ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പത്വാ ചതൂഹി അപായേഹി അത്തഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ ഫലസമാപത്തിവസേന അസങ്ഖതേ നിബ്ബാനതലേ ഠിതകാലോ ദട്ഠബ്ബോ. ഖീണാസവോ പന ഉണ്ഹകുമ്ഭോ വിയ അരഹത്തപ്പത്തദിവസേയേവ ന പരിനിബ്ബാതി, സാസനപ്പവേണിം പന ഘടയമാനോ പണ്ണാസസട്ഠിവസ്സാനി ഠത്വാ ചരിമകചിത്തപ്പത്തിയാ ഉപാദിണ്ണകക്ഖന്ധഭേദാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാതി. അഥസ്സ കുമ്ഭസ്സ വിയ കപല്ലാനി അനുപാദിണ്ണകസരീരാനേവ അവസിസ്സന്തീതി. സരീരാനി അവസിസ്സന്തീതി പജാനാതീതി ഇദം പന ഖീണാസവസ്സ അനുയോഗാരോപനത്ഥം വുത്തം.

വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥ. സാധു സാധൂതി ഥേരാനം ബ്യാകരണം സമ്പഹംസതി. ഏവമേതന്തി യദേതം തിവിധേ അഭിസങ്ഖാരേ അസതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ അപ്പഞ്ഞാണന്തിആദി, ഏവമേവ ഏതം. അധിമുച്ചഥാതി സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം അധിമോക്ഖം പടിലഭഥ. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി അയമേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തോ അയം പരിച്ഛേദോ, യദിദം നിബ്ബാനന്തി. പഠമം.

൨. ഉപാദാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ ഉപാദാനിയേസൂതി ചതുന്നം ഉപാദാനാനം പച്ചയേസു തേഭൂമകധമ്മേസു. അസ്സാദാനുപസ്സിനോതി അസ്സാദം അനുപസ്സന്തസ്സ. തത്രാതി തസ്മിം അഗ്ഗിക്ഖന്ധേ. തദാഹാരോതി തംപച്ചയോ. തദുപാദാനോതി തസ്സേവ വേവചനം. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ഹി തയോ ഭവാ, തേഭൂമകവട്ടന്തിപി ഏതദേവ, അഗ്ഗിജഗ്ഗകപുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ ബാലപുഥുജ്ജനോ, സുക്ഖതിണഗോമയാദിപക്ഖിപനം വിയ അസ്സാദാനുപസ്സിനോ പുഥുജ്ജനസ്സ തണ്ഹാദിവസേന ഛഹി ദ്വാരേഹി കുസലാകുസലകമ്മകരണം. തിണഗോമയാദീസു ഖീണേസു പുനപ്പുനം തേസം പക്ഖിപനേന അഗ്ഗിക്ഖന്ധസ്സ വഡ്ഢനം വിയ ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ യഥാവുത്തകമ്മായൂഹനേന അപരാപരം വട്ടദുക്ഖനിബ്ബത്തനം.

ന കാലേന കാലം സുക്ഖാനി ചേവ തിണാനി പക്ഖിപേയ്യാതി തഞ്ഹി കോചി അത്ഥകാമോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ഭോ കസ്മാ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ കലാപേ ബന്ധിത്വാ സുക്ഖതിണകട്ഠാനം പച്ഛിയഞ്ച പൂരേത്വാ സുക്ഖഗോമയാനി പക്ഖിപന്തോ ഏതം അഗ്ഗിം ജാലേസി? അപി നു തേ അത്ഥി ഇതോനിദാനം കാചി വഡ്ഢീതി? വംസാഗതമേതം ഭോ അമ്ഹാകം, ഇതോനിദാനം പന മേ അവഡ്ഢിയേവ, കുതോ വഡ്ഢി? അഹഞ്ഹി ഇമം അഗ്ഗിം ജഗ്ഗന്തോ നേവ ന്ഹായിതും ന ഭുഞ്ജിതും ന നിപജ്ജിതും ലഭാമീതി. തേന ഹി ഭോ കിം തേ ഇമിനാ നിരത്ഥകേന അഗ്ഗിജാലനേന? ഏഹി ത്വം ഏതാനി ആഭതാനി തിണാദീനി ഏത്ഥ നിക്ഖിപ, താനി സയമേവ ഝായിസ്സന്തി, ത്വം പന അസുകസ്മിം ഠാനേ സീതോദകാ പോക്ഖരണീ അത്ഥി, തത്ഥ ന്ഹത്വാ, മാലാഗന്ധവിലേപനേഹി അത്താനം മണ്ഡേത്വാ സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോവ പാദുകാഹി നഗരം പവിസിത്വാ പാസാദവരമാരുയ്ഹ വാതപാനം വിവരിത്വാ മഹാവീഥിയം വിരോചമാനോ നിസീദ ഏകഗ്ഗോ സുഖസമപ്പിതോ ഹുത്വാ, തത്ഥ തേ നിസിന്നസ്സ തിണാദീനം ഖയേന സയമേവ അയം അഗ്ഗി അപ്പണ്ണത്തിഭാവം ഗമിസ്സതീ’’തി. സോ തഥാ കരേയ്യ. തഥേവ ച തത്ഥ നിസിന്നസ്സ സോ അഗ്ഗി ഉപാദാനക്ഖയേന അപ്പണ്ണത്തിഭാവം ഗച്ഛേയ്യ. ഇദം സന്ധായേതം ‘‘ന കാലേന കാല’’ന്തിആദി വുത്തം.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ പന ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ചത്താലീസായ കട്ഠവാഹാനം ജലമാനോ മഹാഅഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം ദട്ഠബ്ബം, അഗ്ഗിജഗ്ഗനകപുരിസോ വിയ വട്ടസന്നിസ്സിതകോ യോഗാവചരോ, അത്ഥകാമോ പുരിസോ വിയ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തേന പുരിസേന തസ്സ ദിന്നഓവാദോ വിയ തഥാഗതേന ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, തേഭൂമകധമ്മേസു നിബ്ബിന്ദ, ഏവം വട്ടദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സസീ’’തി തസ്സ തേഭൂമകധമ്മേസു കമ്മട്ഠാനസ്സ കഥിതകാലോ, തസ്സ പുരിസസ്സ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിത്വാ പാസാദേ നിസിന്നകാലോ വിയ യോഗിനോ സുഗതോവാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ തേഭൂമകധമ്മേസു വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന യഥാനുരൂപം ആഹാരസപ്പായാദിം ലഭിത്വാ, ഏകാസനേ നിസിന്നസ്സ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠിതകാലോ, തസ്സ ന്ഹാനവിലേപനാദീഹി സുധോതമണ്ഡിതകായത്താ തസ്മിം നിസിന്നസ്സ ഏകഗ്ഗസുഖസമപ്പിതകാലോ വിയ യോഗിനോ അരിയമഗ്ഗപോക്ഖരണിയം മഗ്ഗഞാണോദകേന സുന്ഹാതസുധോതകിലേസമലസ്സ ഹിരോത്തപ്പസാടകേ നിവാസേത്വാ സീലവിലേപനാനുലിത്തസ്സ അരഹത്തമണ്ഡനേന അത്തഭാവം മണ്ഡേത്വാ വിമുത്തിപുപ്ഫദാമം പിളന്ധിത്വാ ഇദ്ധിപാദപാദുകാ ആരുയ്ഹ നിബ്ബാനനഗരം പവിസിത്വാ ധമ്മപാസാദം ആരുയ്ഹ സതിപട്ഠാനമഹാവീഥിയം വിരോചമാനസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നകാലോ. തസ്സ പന പുരിസസ്സ തസ്മിം നിസിന്നസ്സ തിണാദീനം ഖയേന അഗ്ഗിക്ഖന്ധസ്സ അപ്പണ്ണത്തിഗമനകാലോ വിയ ഖീണാസവസ്സ യാവതായുകം ഠത്വാ ഉപാദിണ്ണകക്ഖന്ധഭേദേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ മഹാവട്ടവൂപസമോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയം.

൩. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ സംയോജനിയേസൂതി ദസന്നം സംയോജനാനം പച്ചയേസു. ഝായേയ്യാതി ജലേയ്യ. തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യാതി ദീപപടിജഗ്ഗനത്ഥം തേലഭാജനഞ്ച മഹന്തഞ്ച വട്ടികപാലം ഗഹേത്വാ സമീപേ നിച്ചം ഠിതോവ തേലേ ഖീണേ തേലം ആസിഞ്ചേയ്യ, വട്ടിയാ ഖീണായ വട്ടിം ഉപസംഹരേയ്യ. സേസമേത്ഥ സദ്ധിം ഓപമ്മസംസന്ദനേന പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തതിയം.

൪. ദുതിയസംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ ഉപമം പഠമം കത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ. സേസം താദിസമേവ. ചതുത്ഥം.

൫. മഹാരുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തീതി പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച ഉപരി ആരോപേന്തി. ഓജായ ആരോപിതത്താ ഹത്ഥസതുബ്ബേധസ്സ രുക്ഖസ്സ അങ്കുരഗ്ഗേസു ബിന്ദുബിന്ദൂനി വിയ ഹുത്വാ സിനേഹോ തിട്ഠതി. ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – മഹാരുക്ഖോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം, മൂലാനി വിയ ആയതനാനി, മൂലേഹി ഓജായ ആരോഹനം വിയ ഛഹി ദ്വാരേഹി കമ്മാരോഹനം, ഓജായ അഭിരുള്ഹത്താ മഹാരുക്ഖസ്സ യാവകപ്പട്ഠാനം വിയ വട്ടനിസ്സിതബാലപുഥുജ്ജനസ്സ ഛഹി ദ്വാരേഹി കമ്മം ആയൂഹന്തസ്സ അപരാപരം വട്ടസ്സ വഡ്ഢനവസേന ദീഘരത്തം ഠാനം.

കുദ്ദാലപിടകന്തി കുദ്ദാലഞ്ചേവ പച്ഛിഭാജനഞ്ച. ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദേയ്യാതി ഖുദ്ദകമഹന്താനി ഖണ്ഡാഖണ്ഡാനി കരോന്തോ ഛിന്ദേയ്യ. ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – ഇധാപി ഹി മഹാരുക്ഖോ വിയ തേഭൂമകവട്ടം, രുക്ഖം നാസേതുകാമോ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, കുദ്ദാലോ വിയ ഞാണം, പച്ഛി വിയ സമാധി, രുക്ഖച്ഛേദനഫരസു വിയ ഞാണം, രുക്ഖസ്സ മൂലേ ഛിന്നകാലോ വിയ യോഗിനോ ആചരിയസന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ മനസികരോന്തസ്സ പഞ്ഞാ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദനകാലോ വിയ സങ്ഖേപതോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം മനസികാരോ, ഫാലനം വിയ ദ്വേചത്താലീസായ കോട്ഠാസേസു വിത്ഥാരമനസികാരോ, സകലികം സകലികം കരണകാലോ വിയ ഉപാദാരൂപസ്സ ചേവ രൂപക്ഖന്ധാരമ്മണസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ ചാതി ഇമേസം വസേന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ, മൂലാനം ഉപച്ഛേദനം വിയ തസ്സേവ നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിയേസനം, വാതാതപേ വിസോസേത്വാ അഗ്ഗിനാ ഡഹനകാലോ വിയ അനുപുബ്ബേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഞ്ഞതരം സപ്പായം ലഭിത്വാ കമ്മട്ഠാനേ വിഭൂതേ ഉപട്ഠഹമാനേ ഏകപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ അഗ്ഗഫലപ്പത്തി, മസികരണം വിയ അരഹത്തപ്പത്തദിവസേയേവ അപരിനിബ്ബായന്തസ്സ യാവതായുകം ഠിത കാലോ, മഹാവാതേ ഓപുനനം നദിയാ പവാഹനം വിയ ച ഉപാദിണ്ണകക്ഖന്ധഭേദേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ വട്ടവൂപസമോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ചമം.

൬. ദുതിയമഹാരുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേപി ഉപമം പഠമം വത്വാ പച്ഛാ അത്ഥോ വുത്തോ, ഇദമേവ നാനത്തം. ഛട്ഠം.

൭. തരുണരുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൫൭-൫൯. സത്തമേ തരുണോതി അജാതഫലോ. പലിമജ്ജേയ്യാതി സോധേയ്യ. പംസും ദദേയ്യാതി ഥദ്ധഫരുസപംസും ഹരിത്വാ മുദുഗോമയചുണ്ണമിസ്സം മധുരപംസും പക്ഖിപേയ്യ. വുദ്ധിന്തി വുദ്ധിം ആപജ്ജിത്വാ പുപ്ഫൂപഗോ പുപ്ഫം, ഫലൂപഗോ ഫലം ഗണ്ഹേയ്യ. ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മസംസന്ദനം – തരുണരുക്ഖോ വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം, രുക്ഖജഗ്ഗകോ പുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ പുഥുജ്ജനോ, മൂലഫലസന്താനാദീനി വിയ തീഹി ദ്വാരേഹി കുസലാകുസലകമ്മായൂഹനം, രുക്ഖസ്സ വുഡ്ഢിആപജ്ജനം വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ തീഹി ദ്വാരേഹി കമ്മം ആയൂഹതോ അപരാപരം വട്ടപ്പവത്തി. വിവട്ടം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അട്ഠമനവമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ. സത്തമാദീനി.

൧൦. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദസമേ കുരൂസു വിഹരതീതി കുരൂതി ഏവം ബഹുവചനവസേന ലദ്ധവോഹാരേ ജനപദേ വിഹരതി. കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോതി ഏവംനാമകോ കുരൂനം നിഗമോ, തം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം ഗരുവചനമേതം. ആനന്ദോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ഏകമന്തം നിസീദീതി ഛ നിസജ്ജദോസേ വിവജ്ജേന്തോ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലസ്സ അഭിമുഖട്ഠാനേ ഛബ്ബണ്ണാനം ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പവിസിത്വാ പസന്നലാഖാരസം വിഗാഹന്തോ വിയ സുവണ്ണപടം പാരുപന്തോ വിയ രത്തകമ്ബലവിതാനമജ്ഝം പവിസന്തോ വിയ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി.

കായ പന വേലായ കേന കാരണേന അയമായസ്മാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോതി? സായന്ഹവേലായ പച്ചയാകാരപഞ്ഹം പുച്ഛനകാരണേന. തം ദിവസം കിര അയമായസ്മാ കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ഘരദ്വാരേ ഘരദ്വാരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം നിക്ഖിപന്തോ വിയ കമ്മാസധമ്മം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സത്ഥു വത്തം ദസ്സേത്വാ സത്ഥരി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം പടിസമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പഞ്ഞപേത്വാ ഉദകതുമ്ബതോ ഉദകേന ഹത്ഥപാദേ സീതലം കത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ. അഥ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേസി. സോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിതോ പട്ഠായ അന്തം, അന്തതോ പട്ഠായ ആദിം, ഉഭയന്തതോ പട്ഠായ മജ്ഝം, മജ്ഝതോ പട്ഠായ ഉഭോ അന്തേ പാപേന്തോ തിക്ഖത്തും ദ്വാദസപദം പച്ചയാകാരം സമ്മസി. തസ്സേവം സമ്മസന്തസ്സ പച്ചയാകാരോ വിഭൂതോ ഹുത്വാ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പച്ചയാകാരോ സബ്ബബുദ്ധേഹി ഗമ്ഭീരോ ചേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാതി കഥിതോ, മയ്ഹം ഖോ പന പദേസഞാണേ ഠിതസ്സ സാവകസ്സ സതോ ഉത്താനോ വിയ വിഭൂതോ പാകടോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, മയ്ഹംയേവ നു ഖോ ഏസ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പീതി അത്തനോ ഉപട്ഠാനകാരണം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമീ’’തി നിസിന്നട്ഠാനതോ ഉട്ഠായ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പപ്ഫോടേത്വാ ആദായ സായന്ഹസമയേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം – ‘‘സായന്ഹവേലായം പച്ചയാകാരപഞ്ഹം പുച്ഛനകാരണേന ഉപസങ്കമന്തോ’’തി.

യാവ ഗമ്ഭീരോതി ഏത്ഥ യാവസദ്ദോ പമാണാതിക്കമേ. അതിക്കമ്മ പമാണം ഗമ്ഭീരോ, അതിഗമ്ഭീരോതി അത്ഥോ. ഗമ്ഭീരാവഭാസോതി ഗമ്ഭീരോവ ഹുത്വാ അവഭാസതി, ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏകഞ്ഹി ഉത്താനമേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസം ഹോതി പൂതിപണ്ണരസവസേന കാളവണ്ണം പുരാണഉദകം വിയ. തഞ്ഹി ജാണുപ്പമാണമ്പി സതപോരിസം വിയ ദിസ്സതി. ഏകം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനാവഭാസം ഹോതി മണിഭാസം വിപ്പസന്നഉദകം വിയ. തഞ്ഹി സതപോരിസമ്പി ജാണുപ്പമാണം വിയ ഖായതി. ഏകം ഉത്താനം ഉത്താനാവഭാസം ഹോതി പാതിആദീസു ഉദകം വിയ. ഏകം ഗമ്ഭീരം ഗമ്ഭീരാവഭാസം ഹോതി സിനേരുപാദകമഹാസമുദ്ദേ ഉദകം വിയ. ഏവം ഉദകമേവ ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. പടിച്ചസമുപ്പാദേ പനേതം നത്ഥി. അയഞ്ഹി ഗമ്ഭീരോ ച ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാതി ഏകമേവ നാമം ലഭതി. ഏവരൂപോ സമാനോപി അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതി, തദിദം അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേതി ഏവം അത്തനോ വിമ്ഹയം പകാസേന്തോ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ നിസീദി.

ഭഗവാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ആനന്ദോ ഭവഗ്ഗഗഹണായ ഹത്ഥം പസാരേന്തോ വിയ സിനേരും ഭിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം നീഹരിതും വായമമാനോ വിയ വിനാ നാവായ മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോ വിയ പഥവിം പരിവത്തേത്വാ പഥവോജം ഗഹേതും വായമമാനോ വിയ ബുദ്ധവിസയം പഞ്ഹം അത്തനോ ഉത്താനുത്താനന്തി വദതി, ഹന്ദസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവം ആചിക്ഖാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മാ ഹേവന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ മാ ഹേവന്തി ഹ-കാരോ നിപാതമത്തം, ഏവം മാ ഭണീതി അത്ഥോ. ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തി ച ഇദം വചനം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഉസ്സാദേന്തോപി ഭണതി അപസാദേന്തോപി. തത്ഥ ഉസ്സാദേന്തോപീതി, ആനന്ദ, ത്വം മഹാപഞ്ഞോ വിസദഞാണോ, തേന തേ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഖായതി, അഞ്ഞേസം പനേസ ഉത്താനകോതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബോ, ഗമ്ഭീരോയേവ ച സോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച.

തത്ഥ ചതസ്സോ ഉപമാ വദന്തി – ഛ മാസേ സുഭോജനരസപുട്ഠസ്സ കിര കതയോഗസ്സ മഹാമല്ലസ്സ സമജ്ജസമയേ കതമല്ലപാസാണപരിചയസ്സ യുദ്ധഭൂമിം ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാ മല്ലപാസാണം ദസ്സേസും. സോ ‘‘കിം ഏത’’ന്തി ആഹ. മല്ലപാസാണോതി. ആഹരഥ നന്തി. ‘‘ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോമാ’’തി വുത്തേ സയം ഗന്ത്വാ ‘‘കുഹിം ഇമസ്സ ഭാരിയട്ഠാന’’ന്തി വത്വാ ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ദ്വേ പാസാണേ ഉക്ഖിപിത്വാ കീളാഗുളേ വിയ ഖിപിത്വാ അഗമാസി. തത്ഥ മല്ലസ്സ മല്ലപാസാണോ ലഹുകോതി ന അഞ്ഞേസമ്പി ലഹുകോതി വത്തബ്ബോ. ഛ മാസേ സുഭോജനരസപുട്ഠോ മല്ലോ വിയ ഹി കപ്പസതസഹസ്സം അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ. യഥാ മല്ലസ്സ മഹാബലതായ മല്ലപാസാണോ ലഹുകോ, ഏവം ഥേരസ്സ മഹാപഞ്ഞതായ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി വത്തബ്ബോ, സോ അഞ്ഞേസം ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ.

മഹാസമുദ്ദേ ച തിമി നാമ മഹാമച്ഛോ ദ്വിയോജനസതികോ, തിമിങ്ഗലോ തിയോജനസതികോ, തിമിരപിങ്ഗലോ പഞ്ചയോജനസതികോ, ആനന്ദോ തിമിനന്ദോ അജ്ഝാരോഹോ മഹാതിമീതി ഇമേ ചത്താരോ യോജനസഹസ്സികാ. തത്ഥ തിമിരപിങ്ഗലേനേവ ദീപേന്തി. തസ്സ കിര ദക്ഖിണകണ്ണം ചാലേന്തസ്സ പഞ്ചയോജനസതേ പദേസേ ഉദകം ചലതി, തഥാ വാമകണ്ണം, തഥാ നങ്ഗുട്ഠം, തഥാ സീസം. ദ്വേ പന കണ്ണേ ചാലേത്വാ നങ്ഗുട്ഠേന പഹരിത്വാ സീസം അപരാപരം കത്വാ കീളിതും ആരദ്ധസ്സ സത്തട്ഠയോജനസതേ ഠാനേ ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധനേ ആരോപിതം വിയ ഉദകം പക്കുഥതി. യോജനസതമത്തേ പദേസേ ഉദകം പിട്ഠിം ഛാദേതും ന സക്കോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോതി വദന്തി, കുതസ്സ ഗമ്ഭീരതാ, മയം പിട്ഠിമത്തച്ഛാദനമ്പി ഉദകം ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായൂപപന്നസ്സ തിമിരപിങ്ഗലസ്സ മഹാസമുദ്ദോ ഉത്താനോതി അഞ്ഞേസഞ്ച ഖുദ്ദകമച്ഛാനം ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏവമേവ ഞാണൂപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ. സുപണ്ണരാജാ ച ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ ഹോതി. തസ്സ ദക്ഖിണപക്ഖോ പഞ്ഞാസയോജനികോ ഹോതി, തഥാ വാമപക്ഖോ, പിഞ്ഛവട്ടി ച സട്ഠിയോജനികാ, ഗീവാ തിംസയോജനികാ, മുഖം നവയോജനം, പാദാ ദ്വാദസയോജനികാ, തസ്മിം സുപണ്ണവാതം ദസ്സേതും ആരദ്ധേ സത്തട്ഠയോജനസതം ഠാനം നപ്പഹോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം ആകാസോ അനന്തോതി വദന്തി, കുതസ്സ അനന്തതാ, മയം പക്ഖവാതപ്പത്ഥരണോകാസമ്പി ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായൂപപന്നസ്സ സുപണ്ണരഞ്ഞോ ആകാസോ പരിത്തോതി അഞ്ഞേസഞ്ച ഖുദ്ദകപക്ഖീനം പരിത്തോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏവമേവ ഞാണൂപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ.

രാഹു അസുരിന്ദോ പന പാദന്തതോ യാവ കേസന്താ യോജനാനം ചത്താരി സഹസ്സാനി അട്ഠ ച സതാനി ഹോന്തി. തസ്സ ദ്വിന്നം ബാഹാനം അന്തരേ ദ്വാദസയോജനസതികം, ബഹലത്തേന ഛയോജനസതികം, ഹത്ഥപാദതലാനി തിയോജനസതികാനി, തഥാ മുഖം, ഏകങ്ഗുലിപബ്ബം പഞ്ഞാസയോജനം, തഥാ ഭമുകന്തരം, നലാടം തിയോജനസതികം, സീസം നവയോജനസതികം. തസ്സ മഹാസമുദ്ദം ഓതിണ്ണസ്സ ഗമ്ഭീരം ഉദകം ജാണുപ്പമാണം ഹോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോതി വദന്തി. കുതസ്സ ഗമ്ഭീരതാ? മയം ജാണുപ്പടിച്ഛാദനമത്തമ്പി ഉദകം ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായൂപപന്നസ്സ രാഹുനോ മഹാസമുദ്ദോ ഉത്താനോതി അഞ്ഞേസഞ്ച ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ. ഏവമേവ ഞാണൂപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ. ഏതമത്ഥം സന്ധായ ഭഗവാ മാ ഹേവം, ആനന്ദ, മാ ഹേവം, ആനന്ദാതി ആഹ.

ഥേരസ്സ ഹി ചതൂഹി കാരണേഹി ഗമ്ഭീരോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി ഉപട്ഠാസി. കതമേഹി ചതൂഹി? പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ തിത്ഥവാസേന സോതാപന്നതായ ബഹുസ്സുതഭാവേനാതി.

ഇതോ കിര സതസഹസ്സിമേ കപ്പേ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തസ്സ ഹംസവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, ആനന്ദോ നാമ രാജാ പിതാ, സുമേധാ നാമ ദേവീ മാതാ, ബോധിസത്തോ ഉത്തരകുമാരോ നാമ അഹോസി. സോ പുത്തസ്സ ജാതദിവസേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ പധാനമനുയുത്തോ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ, ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്താഹം ബോധിപല്ലങ്കേ വീതിനാമേത്വാ ‘‘പഥവിയം പാദം ഠപേസ്സാമീ’’തി പാദം അഭിനീഹരി. അഥ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം പദുമം ഉട്ഠാസി. തസ്സ ധുരപത്താനി നവുതിഹത്ഥാനി, കേസരം തിംസഹത്ഥം, കണ്ണികാ ദ്വാദസഹത്ഥാ, നവഘടപ്പമാണാ രേണു അഹോസി.

സത്ഥാ പന ഉബ്ബേധതോ അട്ഠപഞ്ഞാസഹത്ഥോ അഹോസി, തസ്സ ഉഭിന്നം ബാഹാനമന്തരം അട്ഠാരസഹത്ഥം, നലാടം പഞ്ചഹത്ഥം, ഹത്ഥപാദാ ഏകാദസഹത്ഥാ. തസ്സ ഏകാദസഹത്ഥേന പാദേന ദ്വാദസഹത്ഥായ കണ്ണികായ അക്കന്തമത്തായ നവഘടപ്പമാണാ രേണു ഉട്ഠായ അട്ഠപഞ്ഞാസഹത്ഥം പദേസം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഓകിണ്ണമനോസിലാചുണ്ണം വിയ പച്ചോകിണ്ണം. തദുപാദായ ഭഗവാ ‘‘പദുമുത്തരോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സ ദേവിലോ ച സുജാതോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അഹേസും, അമിതാ ച അസമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, സുമനോ നാമ ഉപട്ഠാകോ. പദുമുത്തരോ ഭഗവാ പിതുസങ്ഗഹം കുരുമാനോ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ഹംസവതിയാ രാജധാനിയാ വസതി.

കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ സുമനകുമാരോ നാമ. തസ്സ രാജാ ഹംസവതിതോ വീസയോജനസതേ ഭോഗം അദാസി. സോ കദാചി ആഗന്ത്വാ പിതരഞ്ച സത്ഥാരഞ്ച പസ്സതി. അഥേകദിവസം പച്ചന്തോ കുപിതോ. സുമനോ രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി. രാജാ ‘‘ത്വം മയാ, താത, കസ്മാ ഠപിതോ’’തി പടിപേസേസി. സോ ചോരേ വൂപസമേത്വാ ‘‘ഉപസന്തോ, ദേവ, ജനപദോ’’തി രഞ്ഞോ പേസേസി. രാജാ തുട്ഠോ ‘‘സീഘം മമ പുത്തോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. തസ്സ സഹസ്സമത്താ അമച്ചാ ഹോന്തി. സോ തേഹി സദ്ധിം അന്തരാമഗ്ഗേ മന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം പിതാ തുട്ഠോ സചേ മേ വരം ദേതി, കിം ഗണ്ഹാമീ’’തി? അഥ നം ഏകച്ചേ ‘‘ഹത്ഥിം ഗണ്ഹഥ, അസ്സം ഗണ്ഹഥ, ജനപദം ഗണ്ഹഥ, സത്തരതനാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. അപരേ ‘‘തുമ്ഹേ പഥവിസ്സരസ്സ പുത്താ, ന തുമ്ഹാകം ധനം ദുല്ലഭം, ലദ്ധമ്പി ചേതം സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, പുഞ്ഞമേവ ഏകം ആദായ ഗമനീയം, തസ്മാ ദേവേ വരം ദദമാനേ തേമാസം പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും വരം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സോ ‘‘തുമ്ഹേ മയ്ഹം കല്യാണമിത്താ നാമ, മമേതം ചിത്തം നത്ഥി, തുമ്ഹേഹി പന ഉപ്പാദിതം, ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി, ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ പിതരാ ആലിങ്ഗേത്വാ, മത്ഥകേ ചുമ്ബിത്വാ ‘‘വരം തേ, പുത്ത, ദേമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, മഹാരാജ, ഭഗവന്തം തേമാസം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ജീവിതം അവഞ്ഝം കാതും, ഇദം മേ വരം ദേഹീ’’തി ആഹ. ന സക്കാ, താത, അഞ്ഞം വരേഹീതി. ദേവ, ഖത്തിയാനം നാമ ദ്വേകഥാ നത്ഥി, ഏതമേവ മേ ദേഹി, ന മമഞ്ഞേന അത്ഥോതി. താത, ബുദ്ധാനം നാമ ചിത്തം ദുജ്ജാനം, സചേ ഭഗവാ ന ഇച്ഛിസ്സതി, മയാ ദിന്നമ്പി കിം ഭവിസ്സതീതി? ‘‘സാധു, ദേവ, അഹം ഭഗവതോ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗതോ.

തേന ച സമയേന ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠോ ഹോതി. സോ മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികം അഗമാസി. തേ നം ആഹംസു – ‘‘രാജപുത്ത കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, ദസ്സേഥ മേ ഭഗവന്തന്തി. ‘‘ന മയം, രാജപുത്ത, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സത്ഥാരം ദട്ഠും ലഭാമാ’’തി. കോ പന, ഭന്തേ, ലഭതീതി? സുമനത്ഥേരോ നാമ രാജപുത്താതി. സോ ‘‘കുഹിം ഭന്തേ ഥേരോ’’തി? ഥേരസ്സ നിസിന്നട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പസ്സിതും, ദസ്സേഥ മേ ഭഗവന്ത’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഏഹി, രാജപുത്താ’’തി തം ഗഹേത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ ഠപേത്വാ ഗന്ധകുടിം ആരുഹി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘സുമന, കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. രാജപുത്തോ, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗതോതി. തേന ഹി ഭിക്ഖു ആസനം പഞ്ഞപേഹീതി. ഥേരോ ആസനം പഞ്ഞപേസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. രാജപുത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം അകാസി, ‘‘കദാ ആഗതോസി രാജപുത്താ’’തി? ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേസു, ഭിക്ഖൂ പന ‘‘ന മയം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ലഭാമാ’’തി മം ഥേരസ്സ സന്തികം പാഹേസും, ഥേരോ പന ഏകവചനേനേവ ദസ്സേസി, ഥേരോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സാസനേ വല്ലഭോ മഞ്ഞേതി. ആമ, രാജകുമാര, വല്ലഭോ ഏസ ഭിക്ഖു മയ്ഹം സാസനേതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധാനം സാസനേ കിം കത്വാ വല്ലഭോ ഹോതീതി? ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ, കുമാരാതി. ഭഗവാ അഹമ്പി ഥേരോ വിയ ബുദ്ധസാസനേ വല്ലഭോ ഹോതുകാമോ, തേമാസം മേ വസ്സാവാസം അധിവാസേഥാതി. ഭഗവാ, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഗതേന അത്ഥോ’’തി ഓലോകേത്വാ ‘‘അത്ഥീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ, രാജകുമാര, തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി വത്വാ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പുരിമതരം ഗന്ത്വാ വിഹാരം കാരേമി, മയാ പേസിതേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേന സദ്ധിം ആഗച്ഛഥാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദിന്നാ മേ, ദേവ, ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ, മയാ പഹിതേ തുമ്ഹേ ഭഗവന്തം പേസേയ്യാഥാ’’തി പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം കാരേത്വാ വീസയോജനസതം അദ്ധാനം ഗതോ. ഗന്ത്വാ അത്തനോ നഗരേ വിഹാരട്ഠാനം വിചിനന്തോ സോഭനസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ ഉയ്യാനം ദിസ്വാ സതസഹസ്സേന കിണിത്വാ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിഹാരം കാരേസി. തത്ഥ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം, സേസഭിക്ഖൂനഞ്ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനത്ഥായ കുടിലേണമണ്ഡപേ കാരാപേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപം ദ്വാരകോട്ഠകഞ്ച നിട്ഠാപേത്വാ പിതു സന്തികം പേസേസി ‘‘നിട്ഠിതം മയ്ഹം കിച്ചം, സത്ഥാരം പഹിണഥാ’’തി.

രാജാ ഭഗവന്തം ഭോജേത്വാ ‘‘ഭഗവാ സുമനസ്സ കിച്ചം നിട്ഠിതം, തുമ്ഹാകം ആഗമനം പച്ചാസീസതീ’’തി. ഭഗവാ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ യോജനേ യോജനേ വിഹാരേസു വസമാനോ അഗമാസി. കുമാരോ ‘‘സത്ഥാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ യോജനം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനോ വിഹാരം പവേസേത്വാ –

‘‘സതസഹസ്സേന മേ കീതം, സതസഹസ്സേന മാപിതം;

സോഭനം നാമ ഉയ്യാനം പടിഗ്ഗണ്ഹ, മഹാമുനീ’’തി. –

വിഹാരം നിയ്യാതേസി. സോ വസ്സൂപനായികദിവസേ ദാനം ദത്വാ അത്തനോ പുത്തദാരേ ച അമച്ചേ ച പക്കോസാപേത്വാ ആഹ –‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം സന്തികം ദൂരതോ ആഗതോ, ബുദ്ധാ ച നാമ ധമ്മഗരുനോവ, നാമിസഗരുകാ. തസ്മാ അഹം ഇമം തേമാസം ദ്വേ സാടകേ നിവാസേത്വാ ദസ സീലാനി സമാദിയിത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഖീണാസവസതസഹസ്സസ്സ ഇമിനാവ നീഹാരേന തേമാസം ദാനം ദദേയ്യാഥാ’’തി.

സോ സുമനത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനസഭാഗേയേവ ഠാനേ വസന്തോ യം ഥേരോ ഭഗവതോ വത്തം കരോതി, തം സബ്ബം ദിസ്വാ, ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകന്തവല്ലഭോ ഏസ ഥേരോ, ഏതസ്സേവ ഠാനന്തരം പത്ഥേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ഉപകട്ഠായ പവാരണായ ഗാമം പവിസിത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഭിക്ഖൂസതസഹസ്സസ്സ പാദമൂലേ തിചീവരം ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യദേതം മയാ മഗ്ഗേ യോജനന്തരികവിഹാരകാരാപനതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞം കതം, തം നേവ സക്കസമ്പത്തിം, ന മാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിം പത്ഥയന്തേന, ബുദ്ധസ്സ പന ഉപട്ഠാകഭാവം പത്ഥേന്തേന കതം. തസ്മാ അഹമ്പി ഭഗവാ അനാഗതേ സുമനത്ഥേരോ വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോമീ’’തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന പതിത്വാ വന്ദിത്വാ നിപന്നോ. ഭഗവാ ‘‘മഹന്തം കുലപുത്തസ്സ ചിത്തം, ഇജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ, നോ’’തി ഓലോകേന്തോ, ‘‘അനാഗതേ ഇതോ സതസഹസ്സിമേ കപ്പേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സേവ ഉപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, സബ്ബമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ’’തി. –

ആഹ. കുമാരോ സുത്വാ ‘‘ബുദ്ധാ നാമ അദ്വേജ്ഝകഥാ ഹോന്തീ’’തി ദുതിയദിവസേയേവ തസ്സ ഭഗവതോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. സോ തസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വസ്സസതസഹസ്സം ദാനം ദത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേപി പിണ്ഡായ ചരതോ ഥേരസ്സ പത്തഗ്ഗഹണത്ഥം ഉത്തരിസാടകം ദത്വാ പൂജം അകാസി. പുന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ അട്ഠന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം പണ്ണസാലായോ കാരേത്വാ മണിആധാരകേ ഉപട്ഠപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ദസവസ്സസഹസ്സാനി ഉപട്ഠാനം അകാസി. ഏതാനി പാകടട്ഠാനാനി.

കപ്പസതസഹസ്സം പന ദാനം ദദമാനോവ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തേന സദ്ധിം തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ അമിതോദനസക്കസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന കതാഭിനിക്ഖമനോ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമഗമനേന കപിലവത്ഥും ആഗന്ത്വാ തതോ നിക്ഖമന്തേ ഭഗവതി ഭഗവതോ പരിവാരത്ഥം രാജകുമാരേസു പബ്ബജന്തേസു ഭദ്ദിയാദീഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ മന്താണിപുത്തസ്സ സന്തികേ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ഏവമേസ ആയസ്മാ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പന്നോ, തസ്സിമായ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി.

തിത്ഥവാസോതി പന ഗരൂനം സന്തികേ ഉഗ്ഗഹണസവനപരിപുച്ഛനധാരണാനി വുച്ചന്തി. സോ ഥേരസ്സ അതിവിയ പരിസുദ്ധോ. തേനാപിസ്സായം ഗമ്ഭീരോപി ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി. സോതാപന്നാനഞ്ച നാമ പച്ചയാകാരോ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, അയഞ്ച ആയസ്മാ സോതാപന്നോ. ബഹുസ്സുതാനം ചതുഹത്ഥേ ഓവരകേ പദീപേ ജലമാനേ മഞ്ചപീഠം വിയ നാമരൂപപരിച്ഛേദോ പാകടോ ഹോതി, അയഞ്ച ആയസ്മാ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ. ഇതി ബാഹുസച്ചഭാവേനപിസ്സ ഗമ്ഭീരോപി പച്ചയാകാരോ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി. പടിച്ചസമുപ്പാദോ ചതൂഹി ഗമ്ഭീരതാഹി ഗമ്ഭീരോ. സാ പനസ്സ ഗമ്ഭീരതാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാവ. സാ സബ്ബാപി ഥേരസ്സ ഉത്താനകാ വിയ ഉപട്ഠാസി. തേന ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഉസ്സാദേന്തോ മാ ഹേവന്തിആദിമാഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ആനന്ദ, ത്വം മഹാപഞ്ഞോ വിസദഞാണോ, തേന തേ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഖായതി. തസ്മാ ‘‘മയ്ഹമേവ നു ഖോ ഏസ ഉത്താനകോ വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പീ’’തി മാ ഏവം അവച.

യം പന വുത്തം ‘‘അപസാദേന്തോ’’തി, തത്ഥായമധിപ്പായോ – ആനന്ദ, ‘‘അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതീ’’തി മാ ഹേവം അവച. യദി ഹി തേ ഏസ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതി, കസ്മാ ത്വം അത്തനോ ധമ്മതായ സോതാപന്നോ നാഹോസി, മയാ ദിന്നനയേ ഠത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝി? ആനന്ദ, ഇദം നിബ്ബാനമേവ ഗമ്ഭീരം, പച്ചയാകാരോ പന ഉത്താനകോ ജാതോ, അഥ കസ്മാ ഓളാരികം കാമരാഗസംയോജനം പടിഘസംയോജനം ഓളാരികം കാമരാഗാനുസയം പടിഘാനുസയന്തി ഇമേ ചത്താരോ കിലേസേ സമുഗ്ഘാതേത്വാ സകദാഗാമിഫലം ന സച്ഛികരോസി, തേയേവ അണുസഹഗതേ ചത്താരോ കിലേസേ സമുഗ്ഘാതേത്വാ അനാഗാമിഫലം ന സച്ഛികരോസി, രൂപരാഗാദീനി പഞ്ച സംയോജനാനി, മാനാനുസയം ഭവരാഗാനുസയം അവിജ്ജാനുസയന്തി ഇമേ അട്ഠ കിലേസേ സമുഗ്ഘാതേത്വാ അരഹത്തം ന സച്ഛികരോസി? കസ്മാ വാ സതസഹസ്സകപ്പാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം പൂരിതപാരമിനോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ വിയ സാവകപാരമീഞാണം ന പടിവിജ്ഝസി, സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിനോ പച്ചേകബുദ്ധാ വിയ ച പച്ചേകബോധിഞാണം ന പടിവിജ്ഝസി? യദി വാ തേ സബ്ബഥാവ ഏസ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി. അഥ കസ്മാ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അട്ഠ സോളസ വാ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിനോ ബുദ്ധാ വിയ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ന സച്ഛികരോസി? കിം അനത്ഥികോസി ഏതേഹി വിസേസാധിഗമേഹി? പസ്സ യാവ ച തേ അപരദ്ധം, ത്വം നാമ സാവകപദേസഞാണേ ഠിതോ അതിഗമ്ഭീരം പച്ചയാകാരം ‘‘ഉത്താനകോ വിയ മേ ഉപട്ഠാതീ’’തി വദസി. തസ്സ തേ ഇദം വചനം ബുദ്ധാനം കഥായ പച്ചനീകം ഹോതി. താദിസേന നാമ ഭിക്ഖുനാ ബുദ്ധാനം കഥായ പച്ചനീകം കഥേതബ്ബന്തി ന യുത്തമേതം. നനു മയ്ഹം, ആനന്ദ, ഇമം പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തസ്സേവ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി അതിക്കന്താനി. പച്ചയാകാരപടിവിജ്ഝനത്ഥായ ച പന മേ അദിന്നദാനം നാമ നത്ഥി, അപൂരിതപാരമീ നാമ നത്ഥി. ‘‘അജ്ജ പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി പന മേ നിരുസ്സാഹം വിയ മാരബലം വിധമന്തസ്സ അയം മഹാപഥവീ ദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി നാകമ്പി, തഥാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും സമ്പാദേന്തസ്സ. പച്ഛിമയാമേ പന മേ ബലവപച്ചൂസസമയേ, ‘‘അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം നവഹി ആകാരേഹി പച്ചയോ ഹോതീ’’തി ദിട്ഠമത്തേയേവ ദസസഹസ്സിലോകധാതു അയദണ്ഡേന ആകോടിതകംസഥാലോ വിയ വിരവസതം വിരവസഹസ്സം മുഞ്ചമാനാ വാതാഹതേ പദുമിനിപണ്ണേ ഉദകബിന്ദു വിയ പകമ്പിത്ഥ. ഏവം ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച, ഏതസ്സ, ആനന്ദ, ധമ്മസ്സ അനനുബോധാ…പേ… നാതിവത്തതീതി.

ഏതസ്സ ധമ്മസ്സാതി ഏതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ. അനനുബോധാതി ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അനനുബുജ്ഝനാ. അപ്പടിവേധാതി തീരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന അപ്പടിവിജ്ഝനാ. തന്താകുലകജാതാതി തന്തം വിയ ആകുലജാതാ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ‘‘ഇദം അഗ്ഗം, ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി. ഏവമേവ സത്താ ഇമസ്മിം പച്ചയാകാരേ ഖലിതാ ആകുലാ ബ്യാകുലാ ഹോന്തി, ന സക്കോന്തി പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും. തത്ഥ തന്തം പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാപി ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ആകുലം തന്തം കഞ്ജിയം ദത്വാ കോച്ഛേന പഹടം തത്ഥ തത്ഥ ഗുളകജാതം ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധം, ഏവമിമേ സത്താ പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാ പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്താ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന ഗുളകജാതാ ഹോന്തി ഗണ്ഠിബദ്ധാ. യേ ഹി കേചി ദിട്ഠിയോ സന്നിസ്സിതാ, സബ്ബേ തേ പച്ചയം ഉജും കാതും അസക്കോന്തായേവ.

കുലാഗണ്ഠികജാതാതി കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം. കുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോതിപി ഏകേ. യഥാ ഹി തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതാ താദിസാ ജാതാ. യഥാ ഹി താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജു ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ‘‘ഇദം അഗ്ഗം, ഇദം മൂല’’ന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം, മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം, തമ്പി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞോ സത്തോ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി, ഏവമയം പജാ പച്ചയം ഉജും കാതും അസക്കോന്തീ ദിട്ഠിഗതവസേന ഗണ്ഠികജാതാ ഹുത്വാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

തത്ഥ അപായോതി നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയഅസുരകായാ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ അയസ്സ അഭാവതോ ‘‘അപായോ’’തി വുച്ചതി, തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി, സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ഭോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതി’’.

തം സബ്ബമ്പി നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി, അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം, പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹമാനാ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതക്ഖിത്താ നാവാ വിയ യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ. ഇതി സബ്ബമേതം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അപസാദേന്തോ ആഹ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവാതി. ദസമം.

ദുക്ഖവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.