൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അസ്സുതവാതി ഖന്ധധാതുആയതനപച്ചയാകാരസതിപട്ഠാനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവിനിച്ഛയരഹിതോ. പുഥുജ്ജനോതി പുഥൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാദീനം ജനനാദികാരണേഹി പുഥുജ്ജനോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുഥു കിലേസേ ജനേന്തീതി പുഥുജ്ജനാ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അപിച പുഥൂനം ഗണനപഥമതീതാനം അരിയധമ്മപരമ്മുഖാനം നീചധമ്മസമാചാരാനം ജനാനം അന്തോഗധത്താപി പുഥുജ്ജനോ, പുഥു വാ അയം വിസുംയേവ സങ്ഖം ഗതോ, വിസംസട്ഠോ സീലസുതാദിഗുണയുത്തേഹി അരിയേഹി ജനോതി പുഥുജ്ജനോ. ഏവമേതേഹി ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ദ്വീഹിപി പദേഹി യേ തേ –

‘‘ദുവേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

അന്ധോ പുഥുജ്ജനോ ഏകോ, കല്യാണേകോ പുഥുജ്ജനോ’’തി. (മഹാനി. ൯൪); –

ദ്വേ പുഥുജ്ജനാ വുത്താ, തേസു അന്ധപുഥുജ്ജനോ ഗഹിതോ. ഇമസ്മിന്തി പച്ചുപ്പന്നപച്ചക്ഖകായം ദസ്സേതി. ചാതുമഹാഭൂതികസ്മിന്തി ചതുമഹാഭൂതകായേ ചതുമഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തേ ചതുമഹാഭൂതമയേതി അത്ഥോ. നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി ഉക്കണ്ഠേയ്യ. വിരജ്ജേയ്യാതി ന രജ്ജേയ്യ. വിമുച്ചേയ്യാതി മുച്ചിതുകാമോ ഭവേയ്യ. ആചയോതി വുഡ്ഢി. അപചയോതി പരിഹാനി. ആദാനന്തി നിബ്ബത്തി. നിക്ഖേപനന്തി ഭേദോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ഇമേ ചത്താരോ വുഡ്ഢിഹാനിനിബ്ബത്തിഭേദാ പഞ്ഞായന്തി, തസ്മാ തംകാരണാതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ചാതുമഹാഭൂതികേ കായേ രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും അയുത്തരൂപം കത്വാ അരൂപം പരിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപം കരോതി. കസ്മാ? തേസഞ്ഹി ഭിക്ഖൂനം രൂപസ്മിം ഗാഹോ ബലവാ അധിമത്തോ, തേന തേസം രൂപേ ഗാഹസ്സ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബരൂപതം ദസ്സേത്വാ നിക്കഡ്ഢന്തോ അരൂപേ പതിട്ഠാപനത്ഥം ഏവമാഹ.

ചിത്തന്തിആദി സബ്ബം മനായതനസ്സേവ നാമം. തഞ്ഹി ചിത്തവത്ഥുതായ ചിത്തഗോചരതായ സമ്പയുത്തധമ്മചിത്തതായ ച ചിത്തം, മനനട്ഠേന മനോ, വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. നാലന്തി ന സമത്ഥോ. അജ്ഝോസിതന്തി തണ്ഹായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹിതം. മമായിതന്തി തണ്ഹാമമത്തേന മമ ഇദന്തി ഗഹിതം. പരാമട്ഠന്തി ദിട്ഠിയാ പരാമസിത്വാ ഗഹിതം. ഏതം മമാതി തണ്ഹാഗാഹോ, തേന അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം ഗഹിതം ഹോതി. ഏസോഹമസ്മീതി മാനഗാഹോ, തേന നവ മാനാ ഗഹിതാ ഹോന്തി. ഏസോ മേ അത്താതി ദിട്ഠിഗാഹോ, തേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ഗഹിതാ ഹോന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം ദീഘരത്തം ഗഹിതം, തസ്മാ നിബ്ബിന്ദിതും ന സമത്ഥോ.

വരം, ഭിക്ഖവേതി ഇദം കസ്മാ ആഹ? പഠമഞ്ഹി തേന രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും അയുത്തരൂപം കതം, അരൂപം യുത്തരൂപം, അഥ ‘‘തേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപതോ ഗാഹോ നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ’’തി ഞത്വാ തം നിക്കഡ്ഢിതും ഇമം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാതി അത്താതി ഗണ്ഹേയ്യ. ഭിയ്യോപീതി വസ്സസതതോ ഉദ്ധമ്പി. കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവമാഹ? കിം അതിരേകവസ്സസതം തിട്ഠമാനം രൂപം നാമ അത്ഥി? നനു പഠമവയേ പവത്തം രൂപം മജ്ഝിമവയം ന പാപുണാതി, മജ്ഝിമവയേ പവത്തം പച്ഛിമവയം, പുരേഭത്തേ പവത്തം പച്ഛാഭത്തം, പച്ഛാഭത്തേ പവത്തം പഠമയാമം, പഠമയാമേ പവത്തം മജ്ഝിമയാമം, മജ്ഝിമയാമേ പവത്തം പച്ഛിമയാമം ന പാപുണാതി? തഥാ ഗമനേ പവത്തം ഠാനം, ഠാനേ പവത്തം നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ പവത്തം സയനം ന പാപുണാതി. ഏകഇരിയാപഥേപി പാദസ്സ ഉദ്ധരണേ പവത്തം അതിഹരണം, അതിഹരണേ പവത്തം വീതിഹരണം, വീതിഹരണേ പവത്തം വോസ്സജ്ജനം, വോസ്സജ്ജനേ പവത്തം സന്നിക്ഖേപനം, സന്നിക്ഖേപനേ പവത്തം സന്നിരുജ്ഝനം ന പാപുണാതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഓധി ഓധി പബ്ബം പബ്ബം ഹുത്വാ തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തതിലാ വിയ പടപടായന്താ സങ്ഖാരാ ഭിജ്ജന്തീതി? സച്ചമേതം. യഥാ പന പദീപസ്സ ജലതോ ജാതാ തം തം വട്ടിപ്പദേസം അനതിക്കമിത്വാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജതി, അഥ ച പന പവേണിസമ്ബന്ധവസേന സബ്ബരത്തിം ജലിതോ പദീപോതി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി പവേണിവസേന അയമ്പി കായോ ഏവം ചിരട്ഠിതികോ വിയ കത്വാ ദസ്സിതോ.

രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ചാതി രത്തിമ്ഹി ച ദിവസേ ച. ഭുമ്മത്ഥേ ഹേതം സാമിവചനം. അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി യം രത്തിം ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ച, തതോ അഞ്ഞദേവ ദിവാ ഉപ്പജ്ജതി ച നിരുജ്ഝതി ചാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, അനുപ്പന്നമേവ അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീതി ഏവം പന അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ചാ’’തി ഇദം പുരിമപവേണിതോ പരിത്തകം പവേണിം ഗഹേത്വാ പവേണിവസേനേവ വുത്തം, ഏകരത്തിം പന ഏകദിവസം വാ ഏകമേവ ചിത്തം ഠാതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി. ഏകസ്മിഞ്ഹി അച്ഛരാക്ഖണേ അനേകാനി ചിത്തകോടിസതസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം മിലിന്ദപഞ്ഹേ –

‘‘വാഹസതം ഖോ, മഹാരാജ, വീഹീനം, അഡ്ഢചൂളഞ്ച വാഹാ, വീഹിസത്തമ്ബണാനി, ദ്വേ ച തുമ്ബാ, ഏകച്ഛരാക്ഖണേ പവത്തസ്സ ചിത്തസ്സ ഏത്തകാ വീഹീ ലക്ഖം ഠപീയമാനാ പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യു’’ന്തി.

പവനേതി മഹാവനേ. തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതീതി ഇമിനാ ന സോ ഗണ്ഹിതബ്ബസാഖം അലഭിത്വാ ഭൂമിം ഓതരതി. അഥ ഖോ തസ്മിം മഹാവനേ വിചരന്തോ തം തം സാഖം ഗണ്ഹന്തോയേവ ചരതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അരഞ്ഞമഹാവനം വിയ ഹി ആരമ്മണവനം വേദിതബ്ബം. തസ്മിം വനേ വിചരണമക്കടോ വിയ ആരമ്മണവനേ ഉപ്പജ്ജനകചിത്തം. സാഖാഗഹണം വിയ ആരമ്മണേ ലുബ്ഭനം. യഥാ സോ അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ മക്കടോ തം തം സാഖം പഹായ തം തം സാഖം ഗണ്ഹാതി, ഏവമിദം ആരമ്മണവനേ വിചരന്തം ചിത്തമ്പി കദാചി രൂപാരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, കദാചി സദ്ദാദീസു അഞ്ഞതരം, കദാചി അതീതം, കദാചി അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ, തഥാ കദാചി അജ്ഝത്തം, കദാചി ബാഹിരം. യഥാ ച സോ അരഞ്ഞേ വിചരന്തോ മക്കടോ സാഖം അലഭിത്വാ ഓരുയ്ഹ ഭൂമിയം നിസിന്നോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏകം പന പണ്ണസാഖം ഗഹേത്വാവ നിസീദതി, ഏവമേവ ആരമ്മണവനേ വിചരന്തം ചിത്തമ്പി ഏകം ഓലുബ്ഭാരമ്മണം അലഭിത്വാ ഉപ്പന്നന്തി ന വത്തബ്ബം, ഏകജാതിയം പന ആരമ്മണം ഗഹേത്വാവ ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ച പന ഭഗവതാ രൂപതോ നീഹരിത്വാ അരൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ, അരൂപതോ നീഹരിത്വാ രൂപേ.

ഇദാനി തം ഉഭയതോ നിക്കഡ്ഢിതുകാമോ തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോതി ദേസനം ആരഭി. അയം പനത്ഥോ ആസീവിസദട്ഠൂപമായ ദീപേതബ്ബോ – ഏകോ കിര പുരിസോ ആസീവിസേന ദട്ഠോ, അഥസ്സ വിസം ഹരിസ്സാമീതി ഛേകോ ഭിസക്കോ ആഗന്ത്വാ വമനം കാരേത്വാ ഹേട്ഠാ ഗരുളോ, ഉപരി നാഗോതി മന്തം പരിവത്തേത്വാ വിസം ഉപരി ആരോപേസി. സോ യാവ അക്ഖിപ്പദേസാ ആരുള്ഹഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇതോ പരം അഭിരുഹിതും ന ദസ്സാമി, ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപേസ്സാമീ’’തി ഉപരി ഗരുളോ, ഹേട്ഠാ നാഗോതി മന്തം പരിവത്തേത്വാ കണ്ണേ ധുമേത്വാ ദണ്ഡകേന പഹരിത്വാ വിസം ഓതാരേത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപേസി. തത്രസ്സ ഠിതഭാവം ഞത്വാ അഗദലേപേന വിസം നിമ്മഥേത്വാ ന്ഹാപേത്വാ ‘‘സുഖീ ഹോഹീ’’തി വത്വാ യേനകാമം പക്കാമി.

തത്ഥ ആസീവിസേന ദട്ഠസ്സ കായേ വിസപതിട്ഠാനം വിയ ഇമേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപേ അധിമത്തഗാഹകാലോ, ഛേകോ ഭിസക്കോ വിയ തഥാഗതോ, മന്തം പരിവത്തേത്വാ ഉപരി വിസസ്സ ആരോപിതകാലോ വിയ തഥാഗതേന തേസം ഭിക്ഖൂനം രൂപതോ ഗാഹം നീഹരിത്വാ അരൂപേ പതിട്ഠാപിതകാലോ, യാവ അക്ഖിപ്പദേസാ ആരുള്ഹവിസസ്സ ഉപരി അഭിരുഹിതും അദത്വാ പുന മന്തബലേന ഓതാരേത്വാ ദട്ഠട്ഠാനേയേവ ഠപനം വിയ സത്ഥാരാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അരൂപതോ ഗാഹം നീഹരിത്വാ രൂപേ പതിട്ഠാപിതകാലോ. ദട്ഠട്ഠാനേ ഠിതസ്സ വിസസ്സ അഗദലേപേന നിമ്മഥനം വിയ ഉഭയതോ ഗാഹം നീഹരണത്ഥായ ഇമിസ്സാ ദേസനായ ആരദ്ധകാലോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ നിബ്ബിന്ദം വിരജ്ജതീതി ഇമിനാ മഗ്ഗോ കഥിതോ, വിരാഗാ വിമുച്ചതീതി ഫലം, വിമുത്തസ്മിന്തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാ. പഠമം.

൨. ദുതിയഅസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയേ സുഖവേദനിയന്തി സുഖവേദനായ പച്ചയം. ഫസ്സന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിം. നനു ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സുഖവേദനായ പച്ചയോ ന ഹോതീതി? സഹജാതപച്ചയേന ന ഹോതി, ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പന ജവനവേദനായ ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. സോതസമ്ഫസ്സാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തജ്ജന്തി തജ്ജാതികം തസ്സാരുപ്പം, തസ്സ ഫസ്സസ്സ അനുരൂപന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖവേദനിയന്തിആദി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സങ്ഘട്ടനസമോധാനാതി സങ്ഘട്ടനേന ചേവ സമോധാനേന ച, സങ്ഘട്ടനസമ്പിണ്ഡനേനാതി അത്ഥോ. ഉസ്മാതി ഉണ്ഹാകാരോ. തേജോ അഭിനിബ്ബത്തതീതി അഗ്ഗിചുണ്ണോ നിക്ഖമതീതി ന ഗഹേതബ്ബം, ഉസ്മാകാരസ്സേവ പന ഏതം വേവചനം. തത്ഥ ദ്വിന്നം കട്ഠാനന്തി ദ്വിന്നം അരണീനം. തത്ഥ അധോഅരണീ വിയ വത്ഥു, ഉത്തരാരണീ വിയ ആരമ്മണം, സങ്ഘട്ടനം വിയ ഫസ്സോ, ഉസ്മാധാതു വിയ വേദനാ. ദുതിയം.

൩. പുത്തമംസൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയേ ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാതിആദി വുത്തനയമേവ. യസ്മാ പനസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ, തസ്മാ തം ദസ്സേത്വാവേത്ഥ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനം കരിസ്സാമി. കതരായ പന ഇദം അട്ഠുപ്പത്തിയാ നിക്ഖിത്തന്തി? ലാഭസക്കാരേന. ഭഗവതോ കിര മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി, യഥാ തം ചത്താരോ അസങ്ഖ്യേയ്യേ പൂരിതദാനപാരമീസഞ്ചയസ്സ. സബ്ബദിസാസു ഹിസ്സ യമകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ മഹോഘം വിയ സബ്ബപാരമിയോ ‘‘ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ വിപാകം ദസ്സാമാ’’തി സമ്പിണ്ഡിതാ വിയ ലാഭസക്കാരമഹോഘം നിബ്ബത്തയിംസു. തതോ തതോ അന്നപാനയാനവത്ഥമാലാഗന്ധവിലേപനാദിഹത്ഥാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദയോ ആഗന്ത്വാ, ‘‘കഹം ബുദ്ധോ, കഹം ഭഗവാ, കഹം ദേവദേവോ നരാസഭോ പുരിസസീഹോ’’തി? ഭഗവന്തം പരിയേസന്തി. സകടസതേഹിപി പച്ചയേ ആഹരിത്വാ ഓകാസം അലഭമാനാ സമന്താ ഗാവുതപ്പമാണമ്പി സകടധുരേന സകടധുരം ആഹച്ച തിട്ഠന്തി ചേവ അനുപ്പവത്തന്തി ച അന്ധകവിന്ദബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ. സബ്ബം ഖന്ധകേ തേസു തേസു സുത്തേസു ച ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

യഥാ ഭഗവതോ, ഏവം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സക്കതോ ഹോതി ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ അപചിതോ ലാഭീ ചീവര-പിണ്ഡപാത-സേനാസന-ഗിലാന-പച്ചയ-ഭേസജ്ജ-പരിക്ഖാരാനം. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ഖോ സക്കതോ ഹോതി…പേ… പരിക്ഖാരാന’’ന്തി (ഉദാ. ൧൪; സം. നി. ൨.൭൦).

തഥാ ‘‘യാവതാ ഖോ, ചുന്ദ, ഏതരഹി സങ്ഘോ വാ ഗണോ വാ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, നാഹം, ചുന്ദ, അഞ്ഞം ഏകസങ്ഘമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തം യഥരിവായം, ചുന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൭൬).

സ്വായം ഭഗവതോ ച സങ്ഘസ്സ ച ഉപ്പന്നോ ലാഭസക്കാരോ ഏകതോ ഹുത്വാ ദ്വിന്നം മഹാനദീനം ഉദകം വിയ അപ്പമേയ്യോ അഹോസി. അഥ സത്ഥാ രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാലാഭസക്കാരോ അതീതബുദ്ധാനമ്പി ഏവരൂപോ അഹോസി, അനാഗതാനമ്പി ഏവരൂപോ ഭവിസ്സതി. കിം നു ഖോ ഭിക്ഖൂ ആഹാരപരിഗ്ഗാഹകേന സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതാ മജ്ഝത്താ നിച്ഛന്ദരാഗാ ഹുത്വാ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജിതും സക്കോന്തി, ന സക്കോന്തീ’’തി?

സോ അദ്ദസ ഏകച്ചേ അധുനാ പബ്ബജിതേ കുലപുത്തേ അപച്ചവേക്ഖിത്വാ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജമാനേ. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേന്തേന ന ചീവരാദിഹേതു പൂരിതാ, ഉത്തമഫലസ്സ പന അരഹത്തസ്സത്ഥായ പൂരിതാ. ഇമേപി ഭിക്ഖൂ മമ സന്തികേ പബ്ബജന്താ ന ചീവരാദിഹേതു പബ്ബജിതാ, അരഹത്തസ്സേവ പന അത്ഥായ പബ്ബജിതാ. തേ ഇദാനി അസാരമേവ സാരം അനത്ഥമേവ ച അത്ഥം കരോന്തീ’’തി ഏവമസ്സ ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ പഞ്ചമം പാരാജികം പഞ്ഞപേതും സക്കാ അഭവിസ്സ, അപച്ചവേക്ഖിതാഹാരപരിഭോഗോ പഞ്ചമം പാരാജികം കത്വാ പഞ്ഞപേതബ്ബോ ഭവേയ്യ. ന പന സക്കാ ഏവം കാതും, ധുവപടിസേവനട്ഠാനഞ്ഹേതം സത്താനം. യഥാ പന കഥിതേ പഞ്ചമം പാരാജികം വിയ നം പസ്സിസ്സന്തി. ഏവം ധമ്മാദാസം സംവരം മരിയാദം ഠപേസ്സാമി, യം ആവജ്ജിത്വാ ആവജ്ജിത്വാ അനാഗതേ ഭിക്ഖൂ ചത്താരോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സന്തീ’’തി. ഇമായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഇമം പുത്തമംസൂപമസുത്തന്തം നിക്ഖിപി. തത്ഥ ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

ചത്താരോ പന ആഹാരേ വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി തേസു ആദീനവം ദസ്സേതും കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കബളീകാരോ ആഹാരോ ദട്ഠബ്ബോതിആദിമാഹ? തത്ഥ ജായമ്പതികാതി ജായാ ചേവ പതി ച. പരിത്തം സമ്ബലന്തി പുടഭത്തസത്തുമോദകാദീനം അഞ്ഞതരം അപ്പമത്തകം പാഥേയ്യം. കന്താരമഗ്ഗന്തി കന്താരഭൂതം മഗ്ഗം, കന്താരേ വാ മഗ്ഗം. കന്താരന്തി ചോരകന്താരം വാളകന്താരം അമനുസ്സകന്താരം നിരുദകകന്താരം അപ്പഭക്ഖകന്താരന്തി പഞ്ചവിധം. തേസു യത്ഥ ചോരഭയം അത്ഥി, തം ചോരകന്താരം. യത്ഥ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ വാളാ അത്ഥി, തം വാളകന്താരം. യത്ഥ ബലവാമുഖയക്ഖിനിആദീനം അമനുസ്സാനം വസേന ഭയം അത്ഥി, തം അമനുസ്സകന്താരം. യത്ഥ പാതും വാ ന്ഹായിതും വാ ഉദകം നത്ഥി, തം നിരുദകകന്താരം. യത്ഥ ഖാദിതബ്ബം വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം വാ അന്തമസോ കന്ദമൂലാദിമത്തമ്പി നത്ഥി, തം അപ്പഭക്ഖകന്താരം നാമ. യത്ഥ പനേതം പഞ്ചവിധമ്പി ഭയം അത്ഥി, തം കന്താരമേവ. തം പനേതം ഏകാഹദ്വീഹതീഹാദിവസേന നിത്ഥരിതബ്ബമ്പി അത്ഥി, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം. ഇധ പന നിരുദകം അപ്പഭക്ഖം യോജനസതികകന്താരം അധിപ്പേതം. ഏവരൂപേ കന്താരേ മഗ്ഗം. പടിപജ്ജേയ്യുന്തി ഛാതകഭയേന ചേവ രോഗഭയേന ച രാജഭയേന ച ഉപദ്ദുതാ പടിപജ്ജേയ്യും ‘‘ഏതം കന്താരം നിത്ഥരിത്വാ ധമ്മികസ്സ രഞ്ഞോ നിരുപദ്ദവേ രട്ഠേ സുഖം വസിസ്സാമാ’’തി മഞ്ഞമാനാ.

ഏകപുത്തകോതി ഉക്ഖിപിത്വാ ഗഹിതോ അനുകമ്പിതബ്ബയുത്തോ അഥിരസരീരോ ഏകപുത്തകോ. വല്ലൂരഞ്ച സോണ്ഡികഞ്ചാതി ഘനഘനട്ഠാനതോ ഗഹേത്വാ വല്ലൂരം, അട്ഠിനിസ്സിതസിരാനിസ്സിതട്ഠാനാനി ഗഹേത്വാ സൂലമംസഞ്ചാതി അത്ഥോ. പടിപിസേയ്യുന്തി പഹരേയ്യും. കഹം ഏകപുത്തകാതി അയം തേസം പരിദേവനാകാരോ.

അയം പനേത്ഥ ഭൂതമത്ഥം കത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ സങ്ഖേപതോ അത്ഥവണ്ണനാ – ദ്വേ കിര ജായമ്പതികാ പുത്തം ഗഹേത്വാ പരിത്തേന പാഥേയ്യേന യോജനസതികം കന്താരമഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. തേസം പഞ്ഞാസയോജനാനി ഗന്ത്വാ പാഥേയ്യം നിട്ഠാസി, തേ ഖുപ്പിപാസാതുരാ വിരളച്ഛായായം നിസീദിംസു. തതോ പുരിസോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ ഇതോ സമന്താ പഞ്ഞാസയോജനാനി ഗാമോ വാ നിഗമോ വാ നത്ഥി. തസ്മാ യം തം പുരിസേന കാതബ്ബം ബഹുമ്പി കസിഗോരക്ഖാദികമ്മം, ന ദാനി സക്കാ തം മയാ കാതും, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. പുന സാപി തം ആഹ – ‘‘സാമി മയാ ദാനി യം തം ഇത്ഥിയാ കാതബ്ബം ബഹുമ്പി സുത്തകന്തനാദികമ്മം, തം കാതും ന സക്കാ, ഏഹി മം മാരേത്വാ ഉപഡ്ഢമംസം ഖാദിത്വാ ഉപഡ്ഢം പാഥേയ്യം കത്വാ പുത്തേന സദ്ധിം കന്താരം നിത്ഥരാഹീ’’തി. പുന സോപി തം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ മാതുഗാമമരണേന ദ്വിന്നം മരണം പഞ്ഞായതി. ന ഹി മന്ദോ കുമാരോ മാതരാ വിനാ ജീവിതും സക്കോതി. യദി പന മയം ജീവാമ. പുന ദാരകം ലഭേയ്യാമ. ഹന്ദ ദാനി പുത്തകം മാരേത്വാ, മംസം ഗഹേത്വാ കന്താരം നിത്ഥരാമാ’’തി. തതോ മാതാ പുത്തമാഹ – ‘‘താത, പിതുസന്തികം ഗച്ഛാ’’തി, സോ അഗമാസി. അഥസ്സ പിതാ, ‘‘മയാ ‘പുത്തകം പോസേസ്സാമീ’തി കസിഗോരക്ഖാദീഹി അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭൂതം, ന സക്കോമി അഹം പുത്തം മാരേതും, ത്വംയേവ തവ പുത്തം മാരേഹീ’’തി വത്വാ, ‘‘താത മാതുസന്തികം ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. സോ അഗമാസി. അഥസ്സ മാതാപി, ‘‘മയാ പുത്തം പത്ഥേന്തിയാ ഗോവതകുക്കുരവതദേവതായാചനാദീഹിപി താവ അനപ്പകം ദുക്ഖമനുഭൂതം, കോ പന വാദോ കുച്ഛിനാ പരിഹരന്തിയാ? ന സക്കോമി അഹം പുത്തം മാരേതു’’ന്തി വത്വാ ‘‘താത, പിതുസന്തികമേവ ഗച്ഛാ’’തി ആഹ. ഏവം സോ ദ്വിന്നമന്തരാ ഗച്ഛന്തോയേവ മതോ. തേ തം ദിസ്വാ പരിദേവിത്വാ വുത്തനയേന മംസാനി ഗഹേത്വാ ഖാദന്താ പക്കമിംസു.

തേസം സോ പുത്തമംസാഹാരോ നവഹി കാരണേഹി പടികൂലത്താ നേവ ദവായ ഹോതി, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ, കേവലം കന്താരനിത്ഥരണത്ഥായേവ ഹോതി. കതമേഹി നവഹി കാരണേഹി പടികൂലോതി ചേ? സജാതിമംസതായ ഞാതിമംസതായ പുത്തമംസതായ പിയപുത്തമംസതായ തരുണമംസതായ ആമകമംസതായ അഭോഗമംസതായ അലോണതായ അധൂപിതതായാതി. ഏവഞ്ഹി തേ നവഹി കാരണേഹി പടികൂലം തം പുത്തമംസം ഖാദന്താ ന സാരത്താ ഗിദ്ധമാനസാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, മജ്ഝത്തഭാവേയേവ പന നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേ ഠിതാ ഖാദിംസു. ന അട്ഠിന്ഹാരുചമ്മനിസ്സിതട്ഠാനാനി അപനേത്വാ ഥൂലഥൂലം വരമംസമേവ ഖാദിംസു, ഹത്ഥസമ്പത്തം മംസമേവ പന ഖാദിംസു. ന യാവദത്ഥം കണ്ഠപ്പമാണം കത്വാ ഖാദിംസു, ഥോകം ഥോകം പന ഏകദിവസം യാപനമത്തമേവ ഖാദിംസു. ന അഞ്ഞമഞ്ഞം മച്ഛരായന്താ ഖാദിംസു, വിഗതമച്ഛേരമലേന പന പരിസുദ്ധേനേവ ചേതസാ ഖാദിംസു. ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി മിഗമംസം വാ മോരമംസാദീനം വാ അഞ്ഞതരം ഖാദാമാതി സമ്മൂള്ഹാ ഖാദിംസു, പിയപുത്തമംസഭാവം പന ജാനന്താവ ഖാദിംസു. ന ‘‘അഹോ വത മയം പുനപി ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദേയ്യാമാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ ഖാദിംസു, പത്ഥനം പന വീതിവത്താവ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ന ‘‘ഏത്തകം കന്താരേ ഖാദിത്വാ അവസിട്ഠം കന്താരം അതിക്കമ്മ ലോണമ്ബിലാദീഹി യോജേത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി സന്നിധിം അകംസു, കന്താരപരിയോസാനേ പന ‘‘പുരേ മഹാജനോ പസ്സതീ’’തി ഭൂമിയം വാ നിഖണിംസു, അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപയിംസു. ന ‘‘കോചി അഞ്ഞോ അമ്ഹേ വിയ ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദിതും ന ലഭതീ’’തി മാനം വാ ദപ്പം വാ അകംസു, നിഹതമാനാ പന നിഹതദപ്പാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ‘‘കിം ഇമിനാ അലോണേന അനമ്ബിലേന അധൂപിതേന ദുഗ്ഗന്ധേനാ’’തി ന ഹീളേത്വാ ഖാദിംസു, ഹീളനം പന വീതിവത്താ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ന ‘‘തുയ്ഹം ഭാഗോ മയ്ഹം ഭാഗോ തവ പുത്തോ മമ പുത്തോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിമഞ്ഞിംസു. സമഗ്ഗാ പന സമ്മോദമാനാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു. ഇമം നേസം ഏവരൂപം നിച്ഛന്ദരാഗാദിപരിഭോഗം സമ്പസ്സമാനോ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘമ്പി തം കാരണം അനുജാനാപേന്തോ തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ, അപി നു തേ ദവായ വാ ആഹാരം ആഹാരേയ്യുന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദവായ വാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൮) വിത്ഥാരിതാനേവ. കന്താരസ്സാതി നിത്തിണ്ണാവസേസസ്സ കന്താരസ്സ.

ഏവമേവ ഖോതി നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന പിയപുത്തമംസസദിസോ കത്വാ ദട്ഠബ്ബോതി അത്ഥോ. കതമേസം നവന്നം? ഗമനപാടികുല്യതാദീനം. ഗമനപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി കബളീകാരാഹാരം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, പരിയേസനപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി, പരിഭോഗനിധാനആസയപരിപക്കാപരിപക്കസമ്മക്ഖണനിസ്സന്ദപാടികുല്യതം പച്ചവേക്ഖന്തോപി, താനി പനേതാനി ഗമനപാടികുല്യതാദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൪) ആഹാരപാടികുല്യതാനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇതി ഇമേസം നവന്നം പാടികുല്യാനം വസേന പുത്തമംസൂപമം കത്വാ ആഹാരോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ തേ ജായമ്പതികാ പാടികുല്യം പിയപുത്തമംസം ഖാദന്താ ന സാരത്താ ഗിദ്ധമാനസാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, മജ്ഝത്തഭാവേയേവ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേ ഠിതാ ഖാദിംസു, ഏവം നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന അട്ഠിന്ഹാരുചമ്മനിസ്സിതം അപനേത്വാ ഥൂലഥൂലം വരമംസമേവ ഖാദിംസു, ഹത്ഥസമ്പത്തമേവ പന ഖാദിംസു, ഏവം സുക്ഖഭത്തമന്ദബ്യഞ്ജനാദീനി പിട്ഠിഹത്ഥേന അപടിക്ഖിപിത്വാ വട്ടകേന വിയ കുക്കുടേന വിയ ച ഓധിം അദസ്സേത്വാ തതോ തതോ സപ്പിമംസാദിസംസട്ഠവരഭോജനംയേവ വിചിനിത്വാ അഭുഞ്ജന്തേന സീഹേന വിയ സപദാനം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന യാവദത്ഥം കണ്ഠപ്പമാണം ഖാദിംസു, ഥോകം ഥോകം പന ഏകേകദിവസം യാപനമത്തമേവ ഖാദിംസു, ഏവമേവ ആഹരഹത്ഥകാദിബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞതരേന വിയ യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം അഭുഞ്ജന്തേന ചതുന്നം പഞ്ചന്നം വാ ആലോപാനം ഓകാസം ഠപേത്വാവ ധമ്മസേനാപതിനാ വിയ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സോ കിര പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി തിട്ഠമാനോ ‘‘പച്ഛാഭത്തേ അമ്ബിലുഗ്ഗാരസമുട്ഠാപകം കത്വാ ഏകദിവസമ്പി ആഹാരം ന ആഹാരേസി’’ന്തി വത്വാ സീഹനാദം നദന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

യഥാ ച തേ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം മച്ഛരായന്താ ഖാദിംസു, വിഗതമലമച്ഛേരേന പന പരിസുദ്ധേനേവ ചേതസാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ അമച്ഛരായിത്വാ ‘‘ഇമം സബ്ബം ഗണ്ഹന്തസ്സ സബ്ബം ദസ്സാമി, ഉപഡ്ഢം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉപഡ്ഢം, സചേ ഗഹിതാവസേസോ ഭവിസ്സതി, അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി സാരണീയധമ്മേ ഠിതേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘അഞ്ഞം കിഞ്ചി മയം മിഗമംസം വാ മോരമംസാദീനം വാ അഞ്ഞതരം ഖാദാമാ’’തി സമ്മൂള്ഹാ ഖാദിംസു, പിയപുത്തമംസഭാവം പന ജാനന്താവ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ ‘‘അഹം ഖാദാമി ഭുഞ്ജാമീ’’തി അത്തൂപലദ്ധിസമ്മോഹം അനുപ്പാദേത്വാ ‘‘കബളീകാരാഹാരോ ന ജാനാതി ‘ചാതുമഹാഭൂതികകായം വഡ്ഢേമീ’തി, കായോപി ന ജാനാതി ‘കബളീകാരാഹാരോ മം വഡ്ഢേതീ’’’തി, ഏവം സമ്മോഹം പഹായ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. സതിസമ്പജഞ്ഞവസേനാപി ചേസ അസമ്മൂള്ഹേനേവ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന ‘‘അഹോ വത മയം പുനപി ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദേയ്യാമാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ ഖാദിംസു, പത്ഥനം പന വീതിവത്താവ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പണീതഭോജനം ലദ്ധാ ‘അഹോ വതാഹം സ്വേപി പുനദിവസേപി ഏവരൂപം ലഭേയ്യം’, ലൂഖം വാ പന ലദ്ധാ ‘‘ഹിയ്യോ വിയ മേ അജ്ജ പണീതഭോജനം ന ലദ്ധ’’ന്തി പത്ഥനം വാ അനുസോചനം വാ അകത്വാ നിത്തണ്ഹേന –

‘‘അതീതം നാനുസോചാമി, നപ്പജപ്പാമിനാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേമി, തേന വണ്ണോ പസീദതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൯൦) –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന ‘‘പച്ചുപ്പന്നേനേവ യാപേസ്സാമീ’’തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ന ‘‘ഏത്തകം കന്താരേ ഖാദിത്വാ അവസിട്ഠം കന്താരം അതിക്കമ്മ ലോണമ്ബിലാദീഹി യോജേത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി സന്നിധിം അകംസു, കന്താരപരിയോസാനേ പന ‘‘പുരേ മഹാജനോ പസ്സതീ’’തി ഭൂമിയം വാ നിഖണിംസു, അഗ്ഗിനാ വാ ഝാപയിംസു, ഏവമേവ –

‘‘അന്നാനമഥോ പാനാനം,

ഖാദനീയാനം അഥോപി വത്ഥാനം;

ലദ്ധാ ന സന്നിധിം കയിരാ,

ന ച പരിത്തസേ താനി അലഭമാനോ’’തി. (സു. നി. ൯൩൦); –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന ചതൂസു പച്ചയേസു യം യം ലഭതി, തതോ തതോ അത്തനോ യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ, സേസം സബ്രഹ്മചാരീനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സന്നിധിം പരിവജ്ജന്തേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘കോചി അഞ്ഞോ അമ്ഹേ വിയ ഏവരൂപം പുത്തമംസം ഖാദിതും ന ലഭതീ’’തി മാനം വാ ദപ്പം വാ അകംസു, നിഹതമാനാ പന നിഹതദപ്പാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പണീതഭോജനം ലഭിത്വാ ‘‘അഹമസ്മി ലാഭീ ചീവരപിണ്ഡപാതാദീന’’ന്തി ന മാനോ വാ ദപ്പോ വാ കാതബ്ബോ. ‘‘നായം പബ്ബജ്ജാ ചീവരാദിഹേതു, അരഹത്തഹേതു പനായം പബ്ബജ്ജാ’’തി പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിഹതമാനദപ്പേനേവ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ.

യഥാ ച തേ ‘‘കിം ഇമിനാ അലോണേന അനമ്ബിലേന അധൂപിതേന ദുഗ്ഗന്ധേനാ’’തി ഹീളേത്വാ ന ഖാദിംസു, ഹീളനം പന വീതിവത്താ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവ പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഇമിനാ അസ്സഗോണഭത്തസദിസേന ലൂഖേന നിരസേന, സുവാനദോണിയം തം പക്ഖിപഥാ’’തി ഏവം പിണ്ഡപാതം വാ ‘‘കോ ഇമം ഭുഞ്ജിസ്സതി, കാകസുനഖാദീനം ദേഹീ’’തി ഏവം ദായകം വാ അഹീളേന്തേന –

‘‘സ പത്തപാണി വിചരന്തോ, അമൂഗോ മൂഗസമ്മതോ;

അപ്പം ദാനം ന ഹീളേയ്യ, ദാതാരം നാവജാനിയാ’’തി. (സു. നി. ൭൧൮); –

ഇമം ഓവാദം അനുസ്സരന്തേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബോ. യഥാ ച തേ ന ‘‘തുയ്ഹം ഭാഗോ, മയ്ഹം ഭാഗോ, തവ പുത്തോ മമ പുത്തോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിമഞ്ഞിംസു, സമഗ്ഗാ പന, സമ്മോദമാനാ ഹുത്വാ ഖാദിംസു, ഏവമേവം പിണ്ഡപാതം ലഭിത്വാ യഥാ ഏകച്ചോ ‘‘കോ തുമ്ഹാദിസാനം ദസ്സതി നിക്കാരണാ ഉമ്മാരേസു പക്ഖലന്താനം ആഹിണ്ഡന്താനം വിജാതമാതാപി വോ ദാതബ്ബം ന മഞ്ഞതി, മയം പന ഗതഗതട്ഠാനേ പണീതാനി ചീവരാദീനി ലഭാമാ’’തി സീലവന്തേ സബ്രഹ്മചാരീ അതിമഞ്ഞതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സോ തേന ലാഭസക്കാരസിലോകേന അഭിഭൂതോ പരിയാദിണ്ണചിത്തോ അഞ്ഞേ പേസലേ ഭിക്ഖൂ അതിമഞ്ഞതി. തഞ്ഹി തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, മോഘപുരിസസ്സ ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൬൧).

ഏവം കഞ്ചി അനതിമഞ്ഞിത്വാ സബ്ബേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം സമഗ്ഗേന സമ്മോദമാനേന ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

പരിഞ്ഞാതേതി ഞാതപരിഞ്ഞാ തീരണപരിഞ്ഞാ പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. കഥം? ഇധ ഭിക്ഖു ‘‘കബളീകാരാഹാരോ നാമ അയം സവത്ഥുകവസേന ഓജട്ഠമകരൂപം ഹോതി, ഓജട്ഠമകരൂപം കത്ഥ പടിഹഞ്ഞതി? ജിവ്ഹാപസാദേ, ജിവ്ഹാപസാദോ കിന്നിസ്സിതോ? ചതുമഹാഭൂതനിസ്സിതോ. ഇതി ഓജട്ഠമകം ജിവ്ഹാപസാദോ തസ്സ പച്ചയാനി മഹാഭൂതാനീതി ഇമേ ധമ്മാ രൂപക്ഖന്ധോ നാമ, തം പരിഗ്ഗണ്ഹതോ ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ. ഇതി സബ്ബേപിമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ സങ്ഖേപതോ നാമരൂപമത്തം ഹോതീ’’തി പജാനാതി. സോ തേ ധമ്മേ സരസലക്ഖണതോ വവത്ഥപേത്വാ തേസം പച്ചയം പരിയേസന്തോ അനുലോമപടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദം പസ്സതി. ഏത്താവതാനേന കബളീകാരാഹാരമുഖേന സപ്പച്ചയസ്സ നാമരൂപസ്സ യാഥാവതോ ദിട്ഠത്താ കബളീകാരാഹാരോ ഞാതപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. സോ തദേവ സപ്പച്ചയം നാമരൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന സമ്മസതി. ഏത്താവതാനേന സോ തിലക്ഖണപടിവേധസമ്മസനഞാണസങ്ഖാതായ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. തസ്മിംയേവ നാമരൂപേ ഛന്ദരാഗാവകഡ്ഢനേന അനാഗാമിമഗ്ഗേന പരിജാനതാ പഹാനപരിഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി.

പഞ്ചകാമഗുണികോതി പഞ്ചകാമഗുണസമ്ഭവോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതി. ഏത്ഥ പന തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ ഏകപരിഞ്ഞാ സബ്ബപരിഞ്ഞാ മൂലപരിഞ്ഞാതി. കതമാ ഏകപരിഞ്ഞാ? യോ ഭിക്ഖു ജിവ്ഹാദ്വാരേ ഏകരസതണ്ഹം പരിജാനാതി, തേന പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി. കസ്മാ? തസ്സായേവ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനതോ. സായേവ ഹി തണ്ഹാ ചക്ഖുദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ രൂപരാഗോ നാമ ഹോതി, സോതദ്വാരാദീസു ഉപ്പന്നാ സദ്ദരാഗാദയോ. ഇതി യഥാ ഏകസ്സേവ ചോരസ്സ പഞ്ചമഗ്ഗേ ഹനതോ ഏകസ്മിം മഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ സീസേ ഛിന്നേ പഞ്ചപി മഗ്ഗാ ഖേമാ ഹോന്തി, ഏവം ജിവ്ഹാദ്വാരേ രസതണ്ഹായ പരിഞ്ഞാതായ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി അയം ഏകപരിഞ്ഞാ നാമ.

കതമാ സബ്ബപരിഞ്ഞാ? പത്തേ പക്ഖിത്തപിണ്ഡപാതസ്മിഞ്ഹി ഏകസ്മിംയേവ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ ലബ്ഭതി. കഥം? പരിസുദ്ധം താവസ്സ വണ്ണം ഓലോകയതോ രൂപരാഗോ ഹോതി, ഉണ്ഹേ സപ്പിമ്ഹി തത്ഥ ആസിഞ്ചന്തേ പടപടാതി സദ്ദോ ഉട്ഠഹതി, തഥാരൂപം ഖാദനീയം വാ ഖാദന്തസ്സ മുരുമുരൂതി സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, തം അസ്സാദയതോ സദ്ദരാഗോ. ജീരകാദിവസഗന്ധം അസ്സാദേന്തസ്സ ഗന്ധരാഗോ, സാദുരസവസേന രസരാഗോ. മുദുഭോജനം ഫസ്സവന്തന്തി അസ്സാദയതോ ഫോട്ഠബ്ബരാഗോ. ഇതി ഇമസ്മിം ആഹാരേ സതിസമ്പജഞ്ഞേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗേന പരിഭുത്തേ സബ്ബോപി സോ പരിഞ്ഞാതോ ഹോതീതി അയം സബ്ബപരിഞ്ഞാ നാമ.

കതമാ മൂലപരിഞ്ഞാ? പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ ഹി കബളീകാരാഹാരോ മൂലം. കസ്മാ? തസ്മിം സതി തസ്സുപ്പത്തിതോ. ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ കിര ദ്വാദസ വസ്സാനി ജായമ്പതികാനം ഉപനിജ്ഝാനചിത്തം നാമ നാഹോസി. കസ്മാ? ആഹാരമന്ദതായ. ഭയേ പന വൂപസന്തേ യോജനസതികോ തമ്ബപണ്ണിദീപോ ദാരകാനം ജാതമങ്ഗലേഹി ഏകമങ്ഗലോ അഹോസി. ഇതി മൂലഭൂതേ ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ പരിഞ്ഞാതോവ ഹോതീതി അയം മൂലപരിഞ്ഞാ നാമ.

നത്ഥി തം സംയോജനന്തി തേന രാഗേന സദ്ധിം പഹാനേകട്ഠതായ പഹീനത്താ നത്ഥി. ഏവമയം ദേസനാ യാവ അനാഗാമിമഗ്ഗാ കഥിതാ. ‘‘ഏത്തകേന പന മാ വോസാനം ആപജ്ജിംസൂ’’തി ഏതേസംയേവ രൂപാദീനം വസേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ യാവ അരഹത്താ കഥേതും വട്ടതീതി. പഠമാഹാരോ (നിട്ഠിതോ).

ദുതിയേ നിച്ചമ്മാതി ഖുരതോ പട്ഠായ യാവ സിങ്ഗമൂലാ സകലസരീരതോ ഉദ്ദാലിതചമ്മാ കിംസുകരാസിവണ്ണാ. കസ്മാ പന അഞ്ഞം ഹത്ഥിഅസ്സഗോണാദിഉപമം അഗഹേത്വാ നിച്ചമ്മഗാവൂപമാ ഗഹിതാതി? തിതിക്ഖിതും അസമത്ഥഭാവദീപനത്ഥം. മാതുഗാമോ ഹി ഉപ്പന്നം ദുക്ഖവേദനം തിതിക്ഖിതും അധിവാസേതും ന സക്കോതി, ഏവമേവ ഫസ്സാഹാരോ അബലോ ദുബ്ബലോതി ദസ്സനത്ഥം സദിസമേവ ഉപമം ആഹരി. കുട്ടന്തി സിലാകുട്ടാദീനം അഞ്ഞതരം. കുട്ടനിസ്സിതാ പാണാ നാമ ഉണ്ണനാഭിസരബൂമൂസികാദയോ. രുക്ഖനിസ്സിതാതി ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാദയോ. ഉദകനിസ്സിതാതി മച്ഛസുംസുമാരാദയോ. ആകാസനിസ്സിതാതി ഡംസമകസകാകകുലലാദയോ. ഖാദേയ്യുന്തി ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദേയ്യും. സാ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ തം തംഠാനസന്നിസ്സയമൂലികം പാണഖാദനഭയം സമ്പസ്സമാനാ നേവ അത്തനോ സക്കാരസമ്മാനം, ന പിട്ഠിപരികമ്മസരീരസമ്ബാഹനഉണ്ഹോദകാനി ഇച്ഛതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു ഫസ്സാഹാരമൂലകം കിലേസപാണകഖാദനഭയം സമ്പസ്സമാനോ തേഭൂമകഫസ്സേന അനത്ഥികോ ഹോതി.

ഫസ്സേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ പരിഞ്ഞാതേതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. ഇധാപി തിസ്സോ പരിഞ്ഞാ. തത്ഥ ‘‘ഫസ്സോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, തേസം വത്ഥാരമ്മണാനി രൂപക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം സപ്പച്ചയസ്സ നാമരൂപസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സനം ഞാതപരിഞ്ഞാ. തത്ഥേവ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന അനിച്ചാദിതോ തുലനം തീരണപരിഞ്ഞാ. തസ്മിംയേവ പന നാമരൂപേ ഛന്ദരാഗനിക്കഡ്ഢനോ അരഹത്തമഗ്ഗോ പഹാനപരിഞ്ഞാ. തിസ്സോ വേദനാതി ഏവം ഫസ്സാഹാരേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ തിസ്സോ വേദനാ പരിഞ്ഞാതാവ ഹോന്തി തമ്മൂലകത്താ തംസമ്പയുത്തത്താ ച. ഇതി ഫസ്സാഹാരവസേന ദേസനാ യാവ അരഹത്താ കഥിതാ. ദുതിയാഹാരോ.

തതിയേ അങ്ഗാരകാസൂതി അങ്ഗാരാനം കാസു. കാസൂതി രാസിപി വുച്ചതി ആവാടോപി.

‘‘അങ്ഗാരകാസും അപരേ ഫുണന്തി,

നരാ രുദന്താ പരിദഡ്ഢഗത്താ;

ഭയഞ്ഹി മം വിന്ദതി സൂത ദിസ്വാ,

പുച്ഛാമി തം മാതലി ദേവസാരഥീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൪൬൨); –

ഏത്ഥ രാസി ‘‘കാസൂ’’തി വുത്തോ.

‘‘കിന്നു സന്തരമാനോവ, കാസും ഖനസി സാരഥീ’’തി? (ജാ. ൨.൨൨.൩). –

ഏത്ഥ ആവാടോ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതോ. സാധികപോരിസാതി അതിരേകപോരിസാ പഞ്ചരതനപ്പമാണാ. വീതച്ചികാനം വീതധൂമാനന്തി ഏതേനസ്സ മഹാപരിളാഹതം ദസ്സേതി. ജാലായ വാ ഹി ധൂമേ വാ സതി വാതോ സമുട്ഠാതി, പരിളാഹോ മഹാ ന ഹോതി, തദഭാവേ വാതാഭാവതോ പരിളാഹോ മഹാ ഹോതി. ആരകാവസ്സാതി ദൂരേയേവ ഭവേയ്യ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അങ്ഗാരകാസു വിയ ഹി തേഭൂമകവട്ടം ദട്ഠബ്ബം. ജീവിതുകാമോ പുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ ബാലപുഥുജ്ജനോ. ദ്വേ ബലവന്തോ പുരിസാ വിയ കുസലാകുസലകമ്മം. തേസം തം പുരിസം നാനാബാഹാസു ഗഹേത്വാ അങ്ഗാരകാസും ഉപകഡ്ഢനകാലോ വിയ പുഥുജ്ജനസ്സ കമ്മായൂഹനകാലോ. കമ്മഞ്ഹി ആയൂഹിയമാനമേവ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി നാമ. അങ്ഗാരകാസുനിദാനം ദുക്ഖം വിയ കമ്മനിദാനം വട്ടദുക്ഖം വേദിതബ്ബം.

പരിഞ്ഞാതേതി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. പരിഞ്ഞായോജനാ പനേത്ഥ ഫസ്സേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. തിസ്സോ തണ്ഹാതി കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി ഇമാ പരിഞ്ഞാതാ ഹോന്തി. കസ്മാ? തണ്ഹാമൂലകത്താ മനോസഞ്ചേതനായ. ന ഹി ഹേതുമ്ഹി അപ്പഹീനേ ഫലം പഹീയതി. ഇതി മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേനപി യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ. തതിയാഹാരോ.

ചതുത്ഥേ ആഗുചാരിന്തി പാപചാരിം ദോസകാരകം. കഥം സോ പുരിസോതി സോ പുരിസോ കഥംഭൂതോ, കിം യാപേതി, ന യാപേതീതി പുച്ഛതി? തഥേവ ദേവ ജീവതീതി യഥാ പുബ്ബേ, ഇദാനിപി തഥേവ ജീവതി.

ഏവമേവ ഖോതി ഇധാപി ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – രാജാ വിയ ഹി കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, ആഗുചാരീ പുരിസോ വിയ വട്ടസന്നിസ്സിതോ ബാലപുഥുജ്ജനോ, തീണി സത്തിസതാനി വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം, ആഗുചാരിം പുരിസം ‘‘തീഹി സത്തിസതേഹി ഹനഥാ’’തി രഞ്ഞാ ആണത്തകാലോ വിയ കമ്മരഞ്ഞാ വട്ടസന്നിസ്സിതപുഥുജ്ജനം ഗഹേത്വാ പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനകാലോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി തീണി സത്തിസതാനി വിയ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം, സത്തീസു പന ദുക്ഖം നത്ഥി, സത്തീഹി പഹടവണമൂലകം ദുക്ഖം, ഏവമേവ പടിസന്ധിയമ്പി ദുക്ഖം നത്ഥി, ദിന്നായ പന പടിസന്ധിയാ പവത്തേ വിപാകദുക്ഖം സത്തിപഹടവണമൂലകം ദുക്ഖം വിയ ഹോതി.

പരിഞ്ഞാതേതി തീഹേവ പരിഞ്ഞാഹി പരിഞ്ഞാതേ. ഇധാപി പരിഞ്ഞായോജനാ ഫസ്സാഹാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. നാമരൂപന്തി വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം. വിഞ്ഞാണസ്മിഞ്ഹി പരിഞ്ഞാതേ തം പരിഞ്ഞാതമേവ ഹോതി തമ്മൂലകത്താ സഹുപ്പന്നത്താ ച. ഇതി വിഞ്ഞാണാഹാരവസേനപി യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാതി. ചതുത്ഥാഹാരോ. തതിയം.

൪. അത്ഥിരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ചതുത്ഥേ രാഗോതിആദീനി ലോഭസ്സേവ നാമാനി. സോ ഹി രഞ്ജനവസേന രാഗോ, നന്ദനവസേന നന്ദീ, തണ്ഹായനവസേന തണ്ഹാതി വുച്ചതി. പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരൂള്ഹന്തി കമ്മം ജവാപേത്വാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനസമത്ഥതായ പതിട്ഠിതഞ്ചേവ വിരൂള്ഹഞ്ച. യത്ഥാതി തേഭൂമകവട്ടേ ഭുമ്മം, സബ്ബത്ഥ വാ പുരിമപുരിമപദേ ഏതം ഭുമ്മം. അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധീതി ഇദം ഇമസ്മിം വിപാകവട്ടേ ഠിതസ്സ ആയതിവട്ടഹേതുകേ സങ്ഖാരേ സന്ധായ വുത്തം. യത്ഥ അത്ഥി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി യസ്മിം ഠാനേ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി അത്ഥി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – രജകചിത്തകാരാ വിയ ഹി സഹകമ്മസമ്ഭാരം കമ്മം, ഫലകഭിത്തിദുസ്സപടാ വിയ തേഭൂമകവട്ടം. യഥാ രജകചിത്തകാരാ പരിസുദ്ധേസു ഫലകാദീസു രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി, ഏവമേവ സസമ്ഭാരകകമ്മം ഭവേസു രൂപം സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ യഥാ അകുസലേന ചിത്തകാരേന സമുട്ഠാപിതം രൂപം വിരൂപം ഹോതി ദുസ്സണ്ഠിതം അമനാപം, ഏവമേവ ഏകച്ചോ കമ്മം കരോന്തോ ഞാണവിപ്പയുത്തേന ചിത്തേന കരോതി, തം കമ്മം രൂപം സമുട്ഠാപേന്തം ചക്ഖാദീനം സമ്പത്തിം അദത്വാ ദുബ്ബണ്ണം ദുസ്സണ്ഠിതം മാതാപിതൂനമ്പി അമനാപം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. യഥാ പന കുസലേന ചിത്തകാരേന സമുട്ഠാപിതം രൂപം സുരൂപം ഹോതി സുസണ്ഠിതം മനാപം, ഏവമേവ ഏകച്ചോ കമ്മം കരോന്തോ ഞാണസമ്പയുത്തേന ചിത്തേന കരോതി, തം കമ്മം രൂപം സമുട്ഠാപേന്തം ചക്ഖാദീനം സമ്പത്തിം ദത്വാ സുവണ്ണം സുസണ്ഠിതം അലങ്കതപടിയത്തം വിയ രൂപം സമുട്ഠാപേതി.

ഏത്ഥ ച ആഹാരം വിഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സങ്ഖിപിത്വാ ആഹാരനാമരൂപാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, വിപാകവിധിം നാമരൂപേന സങ്ഖിപിത്വാ നാമരൂപസങ്ഖാരാനം അന്തരേ ഏകോ സന്ധി, സങ്ഖാരാനഞ്ച ആയതിഭവസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധീതി വേദിതബ്ബോ.

കൂടാഗാരന്തി ഏകകണ്ണികം ഗാഹാപേത്വാ കതം അഗാരം. കൂടാഗാരസാലാതി ദ്വേ കണ്ണികേ ഗഹേത്വാ കതസാലാ. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഖീണാസവസ്സ കമ്മം സൂരിയരസ്മിസമം വേദിതബ്ബം. സൂരിയരസ്മി പന അത്ഥി, സാ കേവലം പതിട്ഠായ അഭാവേന അപ്പതിട്ഠാ നാമ ജാതാ, ഖീണാസവസ്സ കമ്മം നത്ഥിതായ ഏവ അപ്പതിട്ഠം. തസ്സ ഹി കായാദയോ അത്ഥി, തേഹി പന കതകമ്മം കുസലാകുസലം നാമ ന ഹോതി, കിരിയമത്തേ ഠത്വാ അവിപാകം ഹോതി. ഏവമസ്സ കമ്മം നത്ഥിതായ ഏവ അപ്പതിട്ഠം നാമ ജാതന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. നഗരസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ നാമരൂപേ ഖോ സതി വിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഖാരേസു സതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ച ‘‘അവിജ്ജായ സതി സങ്ഖാരാ’’തി ച വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തദുഭയമ്പി ന വുത്തം. കസ്മാ? അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഹി തതിയോ ഭവോ, തേഹി സദ്ധിം അയം വിപസ്സനാ ന ഘടീയതി. മഹാപുരിസോ ഹി പച്ചുപ്പന്നപഞ്ചവോകാരവസേന അഭിനിവിട്ഠോതി.

നനു ച അവിജ്ജാസങ്ഖാരേസു അദിട്ഠേസു ന സക്കാ ബുദ്ധേന ഭവിതുന്തി. സച്ചം ന സക്കാ, ഇമിനാ പന തേ ഭവഉപാദാനതണ്ഹാവസേന ദിട്ഠാവ. തസ്മാ യഥാ നാമ ഗോധം അനുബന്ധന്തോ പുരിസോ തം കൂപം പവിട്ഠം ദിസ്വാ ഓതരിത്വാ പവിട്ഠട്ഠാനം ഖണിത്വാ ഗോധം ഗഹേത്വാ പക്കമേയ്യ, ന പരഭാഗം ഖനേയ്യ, കസ്മാ? കസ്സചി നത്ഥിതായ. ഏവം മഹാപുരിസോപി ഗോധം അനുബന്ധന്തോ പുരിസോ വിയ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ജരാമരണതോ പട്ഠായ ‘‘ഇമസ്സ അയം പച്ചയോ, ഇമസ്സ അയം പച്ചയോ’’തി പരിയേസന്തോ യാവ നാമരൂപധമ്മാനം പച്ചയം ദിസ്വാ തസ്സപി പച്ചയം പരിയേസന്തോ വിഞ്ഞാണമേവ അദ്ദസ. തതോ ‘‘ഏത്തകോ പഞ്ചവോകാരഭവവസേന സമ്മസനചാരോ’’തി വിപസ്സനം പടിനിവത്തേസി, പരതോ തുച്ഛകൂപസ്സ അഭിന്നട്ഠാനം വിയ അവിജ്ജാസങ്ഖാരദ്വയം അത്ഥി, തദേതം ഹേട്ഠാ വിപസ്സനായ ഗഹിതത്താ പാടിയേക്കം സമ്മസനൂപഗം ന ഹോതീതി ന അഗ്ഗഹേസി.

പച്ചുദാവത്തതീതി പടിനിവത്തതി. കതമം പനേത്ഥ വിഞ്ഞാണം പച്ചുദാവത്തതീതി? പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമ്പി വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണമ്പി. തത്ഥ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പച്ചയതോ പടിനിവത്തതി, വിപസ്സനാവിഞ്ഞാണം ആരമ്മണതോ. ഉഭയമ്പി നാമരൂപം നാതിക്കമതി, നാമരൂപതോ പരം ന ഗച്ഛതി. ഏത്താവതാ ജായേഥ വാതിആദീസു വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, നാമരൂപേ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, ദ്വീസുപി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേസു ഹോന്തേസു ഏത്തകേന ജായേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ. ഇതോ ഹി പരം കിമഞ്ഞം ജായേഥ വാ ഉപപജ്ജേഥ വാ, നനു ഏതദേവ ജായതി ച ഉപപജ്ജതി ചാതി?

ഏവം സദ്ധിം അപരാപരചുതിപടിസന്ധീഹി പഞ്ച പദാനി ദസ്സേത്വാ പുന തം ഏത്താവതാതി വുത്തമത്ഥം നിയ്യാതേന്തോ യദിദം നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപന്തി വത്വാ തതോ പരം അനുലോമപച്ചയാകാരവസേന വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപമൂലകം ആയതിജരാമരണം ദസ്സേതും നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനന്തിആദിമാഹ.

അഞ്ജസന്തി മഗ്ഗസ്സേവ വേവചനം. ഉദ്ധാപവന്തന്തി ആപതോ ഉഗ്ഗതത്താ ഉദ്ധാപന്തി ലദ്ധവോഹാരേന പാകാരവത്ഥുനാ സമന്നാഗതം. രമണീയന്തി സമന്താ ചതുന്നം ദ്വാരാനം അബ്ഭന്തരേ ച നാനാഭണ്ഡാനം സമ്പത്തിയാ രമണീയം. മാപേഹീതി മഹാജനം പേസേത്വാ വാസം കാരേഹി. മാപേയ്യാതി വാസം കാരേയ്യ. കാരേന്തോ ച പഠമം അട്ഠാരസ മനുസ്സകോടിയോ പേസേത്വാ ‘‘സമ്പുണ്ണ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി പഞ്ചകുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി പഞ്ചപഞ്ഞാസകുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി തിംസ കുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരം കുലസഹസ്സം പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി ഏകാദസനഹുതാനി കുലാനി പേസേയ്യ. പുന പുച്ഛിത്വാ ‘‘ന താവ സമ്പുണ്ണ’’ന്തി വുത്തേ അപരാനി ചതുരാസീതികുലസഹസ്സാനി പേസേയ്യ. പുന ‘‘സമ്പുണ്ണ’’ന്തി പുച്ഛിതേ, ‘‘മഹാരാജ, കിം വദേസി? മഹന്തം നഗരം അസമ്ബാധം, ഇമിനാ നയേന കുലാനി പേസേത്വാ ന സക്കാ പൂരേതും, ഭേരിം പന ചരാപേത്വാ ‘അമ്ഹാകം നഗരം ഇമായ ച ഇമായ ച സമ്പത്തിയാ സമ്പന്നം, യേ തത്ഥ വസിതുകാമാ, യഥാസുഖം ഗച്ഛന്തു, ഇമഞ്ചിമഞ്ച പരിഹാരം ലഭിസ്സന്തീ’തി നഗരസ്സ ചേവ വണ്ണം ലോകസ്സ ച പരിഹാരലാഭം ഘോസാപേഥാ’’തി വദേയ്യ. സോ ഏവം കരേയ്യ. തതോ മനുസ്സാ നഗരഗുണഞ്ചേവ പരിഹാരലാഭഞ്ച സുത്വാ സബ്ബദിസാഹി സമോസരിത്വാ നഗരം പൂരേയ്യും. തം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ അസ്സ ഫീതഞ്ച. തം സന്ധായ തദസ്സ നഗരം അപരേന സമയേന ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ചാതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം സുഭിക്ഖം. ഫീതന്തി സബ്ബസമ്പത്തീഹി പുപ്ഫിതം. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹൂഹി ഞാതബ്ബം, ബഹുജനാനം ഹിതം വാ. ‘‘ബഹുജന’’ന്തിപി പാഠോ. ആകിണ്ണമനുസ്സന്തി മനുസ്സേഹി ആകിണ്ണം നിരന്തരം ഫുട്ഠം. വുഡ്ഢിവേപുല്ലപ്പത്തന്തി വുഡ്ഢിപ്പത്തഞ്ചേവ വേപുല്ലപ്പത്തഞ്ച, സേട്ഠഭാവഞ്ചേവ വിപുലഭാവഞ്ച പത്തം, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ അഗ്ഗനഗരം ജാതന്തി അത്ഥോ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – അരഞ്ഞപവനേ ചരമാനപുരിസോ വിയ ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ പട്ഠായ പാരമിയോ പൂരയമാനോ മഹാപുരിസോ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്സ പുരിസസ്സ പുബ്ബകേഹി മനുസ്സേഹി അനുയാതമഗ്ഗദസ്സനം വിയ മഹാസത്തസ്സ അനുപുബ്ബേന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ പുബ്ബഭാഗേ അട്ഠങ്ഗികസ്സ വിപസ്സനാമഗ്ഗസ്സ ദസ്സനം, പുരിസസ്സ തം ഏകപദികമഗ്ഗം അനുഗച്ഛതോ അപരഭാഗേ മഹാമഗ്ഗദസ്സനം വിയ മഹാസത്തസ്സ ഉപരിവിപസ്സനായ ചിണ്ണന്തേ ലോകുത്തരമഗ്ഗദസ്സനം, പുരിസസ്സ തേനേവ മഗ്ഗേന ഗച്ഛതോ പുരതോ നഗരദസ്സനം വിയ തഥാഗതസ്സ നിബ്ബാനനഗരദസ്സനം, ബഹിനഗരം പനേത്ഥ അഞ്ഞേന ദിട്ഠം, അഞ്ഞേന മനുസ്സവാസം കതം, നിബ്ബാനനഗരം സത്ഥാ സയമേവ പസ്സി, സയം വാസമകാസി. തസ്സ പുരിസസ്സ ചതുന്നം ദ്വാരാനം ദിട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ദിട്ഠകാലോ, തസ്സ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നഗരം പവിട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി നിബ്ബാനം പവിട്ഠകാലോ, തസ്സ നഗരബ്ഭന്തരേ ഭണ്ഡവവത്ഥാനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന പരോപണ്ണാസകുസലധമ്മവവത്ഥാനകാലോ. നഗരസ്സ അഗാരകരണത്ഥം കുലപരിയേസനകാലോ വിയ സത്ഥു ഫലസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വേനേയ്യസത്തേ വോലോകനകാലോ, തേന പുരിസേന യാചിതസ്സ രഞ്ഞോ ഏകം മഹാകുടുമ്ബികം ദിട്ഠകാലോ വിയ മഹാബ്രഹ്മുനാ യാചിതസ്സ ഭഗവതോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം ദിട്ഠകാലോ, രഞ്ഞോ മഹാകുടുമ്ബികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘നഗരവാസം കരോഹീ’’തി പഹിതകാലോ വിയ ഭഗവതോ ഏകസ്മിം പച്ഛാഭത്തേ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമദിവസേ ബാരാണസിയം ഇസിപതനം പവിസിത്വാ ഥേരം കായസക്ഖിം കത്വാ ധമ്മം ദേസിതകാലോ, മഹാകുടുമ്ബികേന അട്ഠാരസ പുരിസകോടിയോ ഗഹേത്വാ നഗരം അജ്ഝാവുട്ഠകാലോ വിയ തഥാഗതേന ധമ്മചക്കേ പവത്തിതേ ഥേരസ്സ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതകാലോ, ഏവം നിബ്ബാനനഗരം പഠമം ആവാസിതം, തതോ സമ്പുണ്ണം നഗരന്തി പുച്ഛിത്വാ ന താവാതി വുത്തേ പഞ്ച കുലാനി ആദിം കത്വാ യാവ ചതുരാസീതികുലസഹസ്സപേസനം വിയ തഥാഗതസ്സ പഞ്ചമദിവസതോ പട്ഠായ അനത്തലക്ഖണസുത്താദീനി ദേസേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആദിം കത്വാ യസപമുഖാ പഞ്ചപണ്ണാസ കുലപുത്താ, തിംസ ഭദ്ദവഗ്ഗിയാ, സഹസ്സപുരാണജടിലാ, ബിമ്ബിസാരപമുഖാനി ഏകാദസപുരിസനഹുതാനി, തിരോകുട്ടാനുമോദനേ ചതുരാസീതിസഹസ്സാനീതി ഏത്തകസ്സ ജനസ്സ അരിയമഗ്ഗം ഓതാരേത്വാ നിബ്ബാനനഗരം പേസിതകാലോ, അഥ തേന നയേന നഗരേ അപൂരിയമാനേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ നഗരസ്സ വണ്ണഘോസനം കുലാനം പരിഹാരലാഭഘോസനം വിയ ച മാസസ്സ അട്ഠ ദിവസേ തത്ഥ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ധമ്മകഥികാനം നിബ്ബാനവണ്ണസ്സ ചേവ നിബ്ബാനപ്പത്താനം ജാതികന്താരാദിനിത്ഥരണാനിസംസസ്സ ച ഘോസനം, തതോ സബ്ബദിസാഹി ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം നഗരസമോസരണം വിയ തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മകഥം സുത്വാ തതോ തതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജ്ജം ആദിം കത്വാ അനുലോമപടിപദം പടിപന്നാനം അപരിമാണാനം കുലപുത്താനം നിബ്ബാനസമോസരണം ദട്ഠബ്ബം.

പുരാണം മഗ്ഗന്തി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം. അയഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗോ പവാരണസുത്തേ (സം. നി. ൧.൨൧൫) അവത്തമാനകട്ഠേന ‘‘അനുപ്പന്നമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ, ഇമസ്മിം സുത്തേ അവളഞ്ജനട്ഠേന ‘‘പുരാണമഗ്ഗോ’’തി. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സകലസാസനം. ഇദ്ധന്തി ഝാനസ്സാദേന സമിദ്ധം സുഭിക്ഖം. ഫീതന്തി അഭിഞ്ഞാഭരണേഹി പുപ്ഫിതം. വിത്ഥാരികന്തി വിത്ഥിണ്ണം. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹുജനവിഞ്ഞേയ്യം. യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി യാവ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സേഹി പരിച്ഛേദോ അത്ഥി, ഏതസ്മിം അന്തരേ സുപ്പകാസിതം സുദേസിതം തഥാഗതേനാതി. പഞ്ചമം.

൬. സമ്മസസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഛട്ഠേ ആമന്തേസീതി കസ്മാ ആമന്തേസി? യസ്മാസ്സ സുഖുമാ തിലക്ഖണാഹതാ ധമ്മദേസനാ ഉപട്ഠാസി. തസ്മിം കിര ജനപദേ മനുസ്സാ സഹേതുകാ പഞ്ഞവന്തോ. സിനിദ്ധാനി കിരേത്ഥ ഭോജനാനി, താനിസേവതോ ജനസ്സ പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, തേ ഗമ്ഭീരം തിലക്ഖണാഹതം ധമ്മകഥം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാ ഹോന്തി. തേനേവ ഭഗവാ ദീഘമജ്ഝിമേസു മഹാസതിപട്ഠാനാനി (ദീ. നി. ൨.൩൭൨ ആദയോ) മഹാനിദാനം (ദീ. നി. ൨.൯൫ ആദയോ), ആനേഞ്ജസപ്പായം (മ. നി. ൩.൬൬ ആദയോ), സംയുത്തകേ ചൂളനിദാനാദിസുത്തന്തി ഏവമാദീനി അഞ്ഞാനി ഗമ്ഭീരാനി സുത്താനി തത്ഥേവ കഥേസി. സമ്മസഥ നോതി സമ്മസഥ നു. അന്തരം സമ്മസന്തി അബ്ഭന്തരം പച്ചയസമ്മസനം. ന സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ചിത്തം ആരാധേസീതി പച്ചയാകാരവസേന ബ്യാകാരാപേതുകാമസ്സ ഭഗവതോ തഥാ അബ്യാകരിത്വാ ദ്വത്തിംസാകാരവസേന ബ്യാകരോന്തോ അജ്ഝാസയം ഗഹേതും നാസക്ഖി.

ഏതദവോചാതി ദേസനാ യഥാനുസന്ധിം ന ഗതാ, ദേസനായ യഥാനുസന്ധിഗമനത്ഥം ഏതദവോച. തേനഹാനന്ദ, സുണാഥാതി ഇദം തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ അസമ്ഭിന്നപദം. അഞ്ഞത്ഥ ഹി ഏവം വുത്തം നാമ നത്ഥി. ഉപധിനിദാനന്തി ഖന്ധുപധിനിദാനം. ഖന്ധപഞ്ചകഞ്ഹേത്ഥ ഉപധീതി അധിപ്പേതം. ഉപ്പജ്ജതീതി ജായതി. നിവിസതീതി പുനപ്പുനം പവത്തിവസേന പതിട്ഠഹതി.

യം ഖോ ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപന്തി യം ലോകസ്മിം പിയസഭാവഞ്ചേവ മധുരസഭാവഞ്ച. ചക്ഖും ലോകേതിആദീസു ലോകസ്മിഞ്ഹി ചക്ഖാദീസു മമത്തേന അഭിനിവിട്ഠാ സത്താ സമ്പത്തിയം പതിട്ഠിതാ അത്തനോ ചക്ഖും ആദാസാദീസു നിമിത്തഗ്ഗഹണാനുസാരേന വിപ്പസന്നപഞ്ചപസാദം സുവണ്ണവിമാനേ ഉഗ്ഘാടിതമണിസീഹപഞ്ജരം വിയ മഞ്ഞന്തി, സോതം രജതപനാളികം വിയ പാമങ്ഗസുത്തം വിയ ച മഞ്ഞന്തി, തുങ്ഗനാസാതി ലദ്ധവോഹാരം ഘാനം വട്ടേത്വാ ഠപിതഹരിതാലവട്ടിം വിയ മഞ്ഞന്തി, ജിവ്ഹം രത്തകമ്ബലപടലം വിയ മുദുസിനിദ്ധമധുരരസദം മഞ്ഞന്തി, കായം സാലലട്ഠിം വിയ സുവണ്ണതോരണം വിയ ച മഞ്ഞന്തി, മനം അഞ്ഞേസം മനേന അസദിസം ഉളാരം മഞ്ഞന്തി.

നിച്ചതോ അദ്ദക്ഖുന്തി നിച്ചന്തി അദ്ദസംസു. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ന പരിമുച്ചിംസു ദുക്ഖസ്മാതി സകലസ്മാപി വട്ടദുക്ഖാ ന പരിമുച്ചിംസു. ദക്ഖിസ്സന്തീതി പസ്സിസ്സന്തി. ആപാനീയകംസോതി സരകസ്സ നാമം. യസ്മാ പനേത്ഥ ആപം പിവന്തി, തസ്മാ ‘‘ആപാനീയോ’’തി വുച്ചതി. ആപാനീയോ ച സോ കംസോ ചാതി ആപാനീയകംസോ. സുരാമണ്ഡസരകസ്സേതം നാമം. ‘‘വണ്ണസമ്പന്നോ’’തിആദിവചനതോ പന കംസേ ഠിതപാനമേവ ഏവം വുത്തം. ഘമ്മാഭിതത്തോതി ഘമ്മേന അഭിതത്തോ. ഘമ്മപരേതോതി ഘമ്മേന ഫുട്ഠോ, അനുഗതോതി അത്ഥോ. പിവതോ ഹി ഖോ തം ഛാദേസ്സതീതി പിവന്തസ്സ തം പാനീയം വണ്ണാദിസമ്പത്തിയാ രുച്ചിസ്സതി, സകലസരീരം വാ ഫരിത്വാ തുട്ഠിം ഉപ്പാദയമാനം ഠസ്സതി. അപ്പടിസങ്ഖാതി അപച്ചവേക്ഖിത്വാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ഇദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – ആപാനീയകംസോ വിയ ഹി ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം ആരമ്മണം ദട്ഠബ്ബം, ഘമ്മാഭിതത്തപുരിസോ വിയ വട്ടനിസ്സിതോ പുഥുജ്ജനോ, ആപാനീയകംസേന നിമന്തനപുരിസോ വിയ ലോകേ പിയരൂപേന സാതരൂപേന ആരമ്മണേന നിമന്തകജനോ, ആപാനീയകംസേ സമ്പത്തിഞ്ച ആദീനവഞ്ച ആരോചേന്തോ ആപാനകമനുസ്സോ വിയ ആചരിയുപജ്ഝായാദികോ കല്യാണമിത്തോ. യഥേവ ഹി തസ്സ പുരിസസ്സ അപലോകിതമനുസ്സോ ആപാനീയകംസേ ഗുണഞ്ച ആദീനവഞ്ച ആരോചേതി, ഏവമേവ ആചരിയോ വാ ഉപജ്ഝായോ വാ ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അസ്സാദഞ്ച നിസ്സരണഞ്ച കഥേതി.

തത്ഥ യഥാ ആപാനീയകംസമ്ഹി ഗുണേ ച ആദീനവേ ച ആരോചിതേ സോ പുരിസോ പിയവണ്ണാദിസമ്പദായമേവ സഞ്ജാതവേഗോ ‘‘സചേ മരണം ഭവിസ്സതി, പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി സഹസാ അപ്പടിസങ്ഖായ തം പിവിത്വാ മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം നിഗച്ഛതി, ഏവമേവ, ഭിക്ഖു, ‘‘പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ദസ്സനാദിവസേന ഉപ്പന്നസോമനസ്സമത്തമേവ അസ്സാദോ, ആദീനവോ പന ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികോ ബഹു നാനപ്പകാരോ, അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ’’തി ഏവം ആചരിയുപജ്ഝായേഹി ആനിസംസഞ്ച ആദീനവഞ്ച കഥേത്വാ – ‘‘സമണപടിപദം പടിപജ്ജ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭവ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയം അനുയുത്തോ’’തി ഏവം ഓവദിതോപി അസ്സാദബദ്ധചിത്തതായ ‘‘സചേ വുത്തപ്പകാരോ ആദീനവോ ഭവിസ്സതി, പച്ഛാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ആചരിയുപജ്ഝായേ അപസാദേത്വാ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനി ചേവ വത്തപടിപത്തിഞ്ച പഹായ ലോകാമിസകഥം കഥേന്തോ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുകാമതായ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. തതോ ദുച്ചരിതാനി പൂരേന്തോ സന്ധിച്ഛേദനാദികാലേ ‘‘ചോരോ അയ’’ന്തി ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സിതോ ഇധേവ ഹത്ഥപാദാദിഛേദനം പത്വാ സമ്പരായേ ചതൂസു അപായേസു മഹാദുക്ഖം അനുഭോതി.

പാനീയേന വാ വിനേതുന്തി സീതേന വാരിനാ ഹരിതും. ദധിമണ്ഡകേനാതി ദധിമണ്ഡനമത്തേന. ഭട്ഠലോണികായാതി സലോണേന സത്തുപാനീയേന. ലോണസോവീരകേനാതി സബ്ബധഞ്ഞഫലകളീരാദീനി പക്ഖിപിത്വാ ലോണസോവീരകം നാമ കരോന്തി, തേന.

ഓപമ്മസംസന്ദനം പനേത്ഥ – ഘമ്മാഭിതത്തപുരിസോ വിയ വട്ടസന്നിസ്സിതകാലേ യോഗാവചരോ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്സ പുരിസസ്സ പടിസങ്ഖാ ആപാനീയകംസം പഹായ പാനീയാദീഹി പിപാസസ്സ വിനോദനം വിയ ഭിക്ഖുനോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം ഓവാദേ ഠത്വാ ഛദ്വാരാദീനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ അനുക്കമേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ അരഹത്തഫലാധിഗമോ, പാനീയാദീനി ചത്താരി പാനാനി വിയ ഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ, തേസു അഞ്ഞതരം പിവിത്വാ സുരാപിപാസിതം വിനോദേത്വാ സുഖിനോ യേന കാമം ഗമനം വിയ ഖീണാസവസ്സ ചതുമഗ്ഗപാനം പിവിത്വാ തണ്ഹം വിനോദേത്വാ അഗതപുബ്ബം നിബ്ബാനദിസം ഗമനകാലോ വേദിതബ്ബോ. ഛട്ഠം.

൭. നളകലാപീസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. സത്തമേ കിന്നു ഖോ, ആവുസോതി കസ്മാ പുച്ഛതി? ‘‘ഏവം പുട്ഠോ കഥം നു ഖോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി. ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം. അപിച അതീതേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഇമം പഞ്ഹം വിനിച്ഛയിംസൂതി അനാഗതേ ഭിക്ഖൂ ജാനിസ്സന്തീതിപി പുച്ഛതി. ഇദാനേവ ഖോ മയന്തി ഇദം ഥേരോ യസ്സ നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ചയോതി വുത്തം, തദേവ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോതി വുത്തത്താ ആഹ. നളകലാപിയോതി ഇധ പന അയകലാപാദിവസേന ഉപമം അനാഹരിത്വാ വിഞ്ഞാണനാമരൂപാനം അബലദുബ്ബലഭാവദസ്സനത്ഥം അയം ഉപമാ ആഭതാ.

നിരോധോ ഹോതീതി ഏത്തകേ ഠാനേ പച്ചയുപ്പന്നപഞ്ചവോകാരഭവവസേന ദേസനാ കഥിതാ. ഛത്തിംസായ വത്ഥൂഹീതി ഹേട്ഠാ വിസ്സജ്ജിതേസു ദ്വാദസസു പദേസു ഏകേകസ്മിം തിണ്ണം തിണ്ണം വസേന ഛത്തിംസായ കാരണേഹി. ഏത്ഥ ച പഠമോ ധമ്മകഥികഗുണോ, ദുതിയാ പടിപത്തി, തതിയം പടിപത്തിഫലം. തത്ഥ പഠമനയേന ദേസനാസമ്പത്തി കഥിതാ, ദുതിയേന സേക്ഖഭൂമി, തതിയേന അസേക്ഖഭൂമീതി. സത്തമം.

൮. കോസമ്ബിസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. അട്ഠമേ അഞ്ഞത്രേവാതി ഏകച്ചോ ഹി പരസ്സ സദ്ദഹിത്വാ യം ഏസ ഭണതി, തം ഭൂതന്തി ഗണ്ഹാതി. അപരസ്സ നിസീദിത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ യം കാരണം രുച്ചതി, സോ ‘‘അത്ഥി ഏത’’ന്തി രുചിയാ ഗണ്ഹാതി. ഏകോ ‘‘ചിരകാലതോ പട്ഠായ ഏവം അനുസ്സവോ അത്ഥി, ഭൂതമേത’’ന്തി അനുസ്സവേന ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞസ്സ വിതക്കയതോ ഏകം കാരണം ഉപട്ഠാതി, സോ ‘‘അത്ഥേത’’ന്തി ആകാരപരിവിതക്കേന ഗണ്ഹാതി. അപരസ്സ ചിന്തയതോ ഏകാ ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി, യായസ്സ തം കാരണം നിജ്ഝായന്തസ്സ ഖമതി, സോ ‘‘അത്ഥേത’’ന്തി ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ഗണ്ഹാതി. ഥേരോ പന പഞ്ചപി ഏതാനി കാരണാനി പടിക്ഖിപിത്വാ പച്ചക്ഖഞാണേന പടിവിദ്ധഭാവം പുച്ഛന്തോ അഞ്ഞത്രേവ, ആവുസോ മുസില, സദ്ധായാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഞ്ഞത്രേവാതി സദ്ധാദീനി കാരണാനി ഠപേത്വാ, വിനാ ഏതേഹി കാരണേഹീതി അത്ഥോ. ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധനിരോധോ നിബ്ബാനം.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി ഥേരോ ഖീണാസവോ, അഹം പന ഖീണാസവോതി വാ ന വാതി വാ അവത്വാ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. ആയസ്മാ നാരദോ ആയസ്മന്തം പവിട്ഠം ഏതദവോചാതി കസ്മാ അവോച? സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാനം നാമാതി സേഖേഹിപി ജാനിതബ്ബോ പഞ്ഹോ ഏസ, അയം പന ഥേരോ ഇമം ഥേരം അസേഖഭൂമിയാ കാരേതി, ഇമം ഠാനം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ഏതം അവോച.

സമ്മപ്പഞ്ഞായ സുദിട്ഠന്തി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സുട്ഠു ദിട്ഠം. ന ചമ്ഹി അരഹന്തി അനാഗാമിമഗ്ഗേ ഠിതത്താ അരഹം ന ഹോമീതി ദീപേതി. യം പനസ്സ ഇദാനി ‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി ഞാണം, തം ഏകൂനവീസതിയാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേഹി വിമുത്തം പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ഉദപാനോതി വീസതിംസഹത്ഥഗമ്ഭീരോ പാനീയകൂപോ. ഉദകവാരകോതി ഉദകഉസ്സിഞ്ചനവാരകോ. ഉദകന്തി ഹി ഖോ ഞാണം അസ്സാതി തീരേ ഠിതസ്സ ഓലോകയതോ ഏവം ഞാണം ഭവേയ്യ. ന ച കായേന ഫുസിത്വാതി ഉദകം പന നീഹരിത്വാ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരിതും ന സക്കുണേയ്യ. ഉദപാനേ ഉദകദസ്സനം വിയ ഹി അനാഗാമിനോ നിബ്ബാനദസ്സനം, ഘമ്മാഭിതത്തപുരിസോ വിയ അനാഗാമീ, ഉദകവാരകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗോ, യഥാ ഘമ്മാഭിതത്തപുരിസോ ഉദപാനേ ഉദകം പസ്സതി. ഏവം അനാഗാമീ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന ‘‘ഉപരി അരഹത്തഫലസമയോ നാമ അത്ഥീ’’തി ജാനാതി. യഥാ പന സോ പുരിസോ ഉദകവാരകസ്സ നത്ഥിതായ ഉദകം നീഹരിത്വാ കായേന ഫുസിതും ന ലഭതി, ഏവം അനാഗാമീ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ നത്ഥിതായ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അരഹത്തഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദിതും ന ലഭതി. അട്ഠമം.

൯. ഉപയന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ ഉപയന്തോതി ഉദകവഡ്ഢനസമയേ ഉപരി ഗച്ഛന്തോ. മഹാനദിയോതി ഗങ്ഗായമുനാദികാ മഹാസരിതായോ. ഉപയാപേതീതി ഉപരി യാപേതി, വഡ്ഢേതി പൂരേതീതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാ ഉപയന്തീതി അവിജ്ജാ ഉപരി ഗച്ഛന്തീ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഭവിതും സക്കുണന്തീ. സങ്ഖാരേ ഉപയാപേതീതി സങ്ഖാരേ ഉപരി യാപേതി വഡ്ഢേതി. ഏവം സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അപയന്തോതി അപഗച്ഛന്തോ ഓസരന്തോ. അവിജ്ജാ അപയന്തീതി അവിജ്ജാ അപഗച്ഛമാനാ ഓസരമാനാ ഉപരി സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കുണന്തീതി അത്ഥോ. സങ്ഖാരേ അപയാപേതീതി സങ്ഖാരേ അപഗച്ഛാപേതി. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു. നവമം.

൧൦. സുസിമസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ ഗരുകതോതി സബ്ബേഹി ദേവമനുസ്സേഹി പാസാണച്ഛത്തം വിയ ചിത്തേന ഗരുകതോ. മാനിതോതി മനേന പിയായിതോ. പൂജിതോതി ചതുപച്ചയപൂജായ പൂജിതോ. അപചിതോതി നീചവുത്തികരണേന അപചിതോ. സത്ഥാരഞ്ഹി ദിസ്വാ മനുസ്സാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധാദീഹി ഓതരന്തി മഗ്ഗം ദേന്തി, അംസകൂടതോ സാടകം അപനേന്തി, ആസനതോ വുട്ഠഹന്തി വന്ദന്തി. ഏവം സോ തേഹി അപചിതോ നാമ ഹോതി. സുസിമോതി ഏവംനാമകോ വേദങ്ഗേസു കുസലോ പണ്ഡിതപരിബ്ബാജകോ. ഏഹി ത്വന്തി തേസം കിര ഏതദഹോസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ന ജാതിഗോത്താദീനി ആഗമ്മ ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോ ജാതോ, കവിസേട്ഠോ പനേസ ഉത്തമകവിതായ സാവകാനം ഗന്ഥം ബന്ധിത്വാ ദേതി, തം തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉപട്ഠാകാനം ഉപനിസിന്നകഥമ്പി അനുമോദനമ്പി സരഭഞ്ഞമ്പീതി ഏവമാദീനി കഥേന്തി, തേ തേസം പസന്നാ ലാഭം ഉപസംഹരന്തി. സചേ മയം യം സമണോ ഗോതമോ ജാനാതി, തതോ ഥോകം ജാനേയ്യാമ, അത്തനോ സമയം തത്ഥ പക്ഖിപിത്വാ മയമ്പി ഉപട്ഠാകാനം കഥേയ്യാമ, തതോ ഏതേഹി ലാഭിതരാ ഭവേയ്യാമ. കോ നു ഖോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഖിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി. തേ ഏവം ചിന്തേത്വാ ‘‘സുസിമോ പടിബലോ’’തി ദിസ്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു.

യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, ‘‘കസ്സ നു ഖോ സന്തികം ഗന്ത്വാ അഹം ഇമം ധമ്മം ഖിപ്പം ലദ്ധും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി? തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഗരു തേജുസ്സദോ നിയമമനുയുത്തോ, ന സക്കാ അകാലേ ഉപസങ്കമിതും, അഞ്ഞേപി ബഹൂ ഖത്തിയാദയോ സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമന്തി, തസ്മിമ്പി സമയേ ന സക്കാ ഉപസങ്കമിതും. സാവകേസുപിസ്സ സാരിപുത്തോ മഹാപഞ്ഞോ വിപസ്സനാലക്ഖണമ്ഹി ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സമാധിലക്ഖണസ്മിം ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, മഹാകസ്സപോ ധുതങ്ഗധരേസു അനുരുദ്ധോ ദിബ്ബചക്ഖുകേസു, പുണ്ണോ മന്താണിപുത്തോ ധമ്മകഥികേസു, ഉപാലിത്ഥേരോ വിനയധരേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, അയം പന ആനന്ദോ ബഹുസ്സുതോ തിപിടകധരോ, സത്ഥാപിസ്സ തത്ഥ തത്ഥ കഥിതം ധമ്മം ആഹരിത്വാ കഥേതി, പഞ്ചസു ഠാനേസു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, അട്ഠന്നം വരാനം ലാഭീ, ചതൂഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, തസ്സ സമീപം ഗതോ ഖിപ്പം ധമ്മം ലദ്ധും സക്ഖിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ സയം അപബ്ബാജേത്വാ ഉപസങ്കമി? ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അയം തിത്ഥിയസമയേ പാടിയേക്കോ ‘അഹം സത്ഥാ’തി പടിജാനന്തോ ചരതി, പബ്ബജിത്വാ സാസനസ്സ അലാഭായപി പരിസക്കേയ്യ. ന ഖോ പനസ്സാഹം അജ്ഝാസയം ആജാനാമി, സത്ഥാ ജാനിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ തം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. തേനഹാനന്ദ, സുസിമം പബ്ബാജേഥാതി സത്ഥാ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ തിത്ഥിയസമയേ ‘അഹം പാടിയേക്കോ സത്ഥാ’തി പടിജാനമാനോ ചരതി, ‘ഇധ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും ഇച്ഛാമീ’തി കിര വദതി. കിം നു ഖോ മയി പസന്നോ, ഉദാഹു മയ്ഹം സാവകേസു, ഉദാഹു മയ്ഹം വാ മമ സാവകാനം വാ ധമ്മകഥായ പസന്നോ’’തി? അഥസ്സ ഏകട്ഠാനേപി പസാദാഭാവം ഞത്വാ, ‘‘അയം മമ സാസനേ ധമ്മം ഥേനേസ്സാമീതി പബ്ബജതി. ഇതിസ്സ ആഗമനം അപരിസുദ്ധം; നിപ്ഫത്തി നു ഖോ കീദിസാ’’തി? ഓലോകേന്തോ ‘‘കിഞ്ചാപി ‘ധമ്മം ഥേനേസ്സാമീ’തി പബ്ബജതി, കതിപാഹേനേവ പന ഘടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘തേനഹാനന്ദ, സുസിമം പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ.

അഞ്ഞാ ബ്യാകതാ ഹോതീതി തേ കിര ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തേമാസം വസ്സം വസന്താ തസ്മിംയേവ അന്തോതേമാസേ ഘടേന്താ വായമന്താ അരഹത്തം പടിലഭിംസു. തേ ‘‘പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമാ’’തി പവാരിതപവാരണാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ അത്തനോ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേസും. തം സന്ധായേതം വുത്തം. അഞ്ഞാതി അരഹത്തസ്സ നാമം. ബ്യാകതാതി ആരോചിതാ. അസ്സോസീതി സോ കിര ഓഹിതസോതോ ഹുത്വാ തേസം തേസം ഭിക്ഖൂനം ഠിതട്ഠാനം ഗച്ഛതി തം തം കഥം സുണിതുകാമോ. യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? തം കിരസ്സ പവത്തിം സുത്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘അഞ്ഞാ നാമ ഇമസ്മിം സാസനേ പരമപ്പമാണം സാരഭൂതാ ആചരിയമുട്ഠി മഞ്ഞേ ഭവിസ്സതി, പുച്ഛിത്വാ നം ജാനിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഉപസങ്കമി.

അനേകവിഹിതന്തി അനേകവിധം. ഇദ്ധിവിധന്തി ഇദ്ധികോട്ഠാസം. ആവിഭാവം തിരോഭാവന്തി ആവിഭാവം ഗഹേത്വാ തിരോഭാവം, തിരോഭാവം ഗഹേത്വാ ആവിഭാവം കാതും സക്കോഥാതി പുച്ഛതി. തിരോകുട്ടന്തി പരകുട്ടം. ഇതരപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജന്തി ഉമ്മുജ്ജനഞ്ച നിമുജ്ജനഞ്ച. പല്ലങ്കേനാതി പല്ലങ്കബന്ധനേന. കമഥാതി നിസീദിതും വാ ഗന്തും വാ സക്കോഥാതി പുച്ഛതി? പക്ഖീ സകുണോതി പക്ഖയുത്തോ സകുണോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന ഇമസ്സ ഇദ്ധിവിധസ്സ, ഇതോ പരേസം ദിബ്ബസോതാദീനഞ്ച വണ്ണനാനയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോതി.

സന്താ വിമോക്ഖാതി അങ്ഗസന്തതായ ചേവ ആരമ്മണസന്തതായ ച സന്താ ആരുപ്പവിമോക്ഖാ. കായേന ഫുസിത്വാതി നാമകായേന ഫുസിത്വാ പടിലഭിത്വാ. പഞ്ഞാവിമുത്താ ഖോ മയം, ആവുസോതി, ആവുസോ, മയം നിജ്ഝാനകാ സുക്ഖവിപസ്സകാ പഞ്ഞാമത്തേനേവ വിമുത്താതി ദസ്സേതി. ആജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, ആവുസോ സുസിമ, ന വാ ത്വം ആജാനേയ്യാസീതി കസ്മാ ഏവമാഹംസു? ഏവം കിര നേസം അഹോസി – ‘‘മയം ഇമസ്സ അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സാമ, ദസബലം പന പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി വിപസ്സനാഞാണം, തം പഠമതരം ഉപ്പജ്ജതി. നിബ്ബാനേ ഞാണന്തി വിപസ്സനായ ചിണ്ണന്തേ പവത്തമഗ്ഗഞാണം, തം പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹ.

ആജാനേയ്യാസി വാതിആദി കസ്മാ വുത്തം? വിനാപി സമാധിം ഏവം ഞാണുപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – സുസിമ, മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ന സമാധിനിസ്സന്ദോ, ന സമാധിആനിസംസോ, ന സമാധിസ്സ നിപ്ഫത്തി, വിപസ്സനായ പനേസോ നിസ്സന്ദോ, വിപസ്സനായ ആനിസംസോ, വിപസ്സനായ നിപ്ഫത്തി, തസ്മാ ജാനേയ്യാസി വാ ത്വം, ന വാ ത്വം ജാനേയ്യാസി, അഥ ഖോ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം പുബ്ബേ, പച്ഛാ നിബ്ബാനേ ഞാണന്തി.

ഇദാനിസ്സ പടിവേധഭബ്ബതം ഞത്വാ തേപരിവട്ടം ധമ്മദേസനം ദേസേന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി, സുസിമ? രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാതിആദിമാഹ? തേ പരിവട്ടദേസനാവസാനേ പന ഥേരോ അരഹത്തം പത്തോ. ഇദാനിസ്സ അനുയോഗം ആരോപേന്തോ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി, സുസിമ, പസ്സസീതിആദിമാഹ. അപി പന ത്വം, സുസിമാതി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? നിജ്ഝാനകാനം സുക്ഖവിപസ്സകഭിക്ഖൂനം പാകടകരണത്ഥം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – ന കേവലം ത്വമേവ നിജ്ഝാനകോ സുക്ഖവിപസ്സകോ, ഏതേപി ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപായേവാതി. സേസം സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി. ദസമം.

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.