൧൦. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ തപോദാരാമേതി തപോദസ്സ തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സ വസേന ഏവം ലദ്ധനാമേ ആരാമേ. വേഭാരപബ്ബതസ്സ കിര ഹേട്ഠാ ഭുമ്മട്ഠകനാഗാനം പഞ്ചയോജനസതികം നാഗഭവനം ദേവലോകസദിസം മണിമയേന തലേന ആരാമുയ്യാനേഹി ച സമന്നാഗതം. തത്ഥ നാഗാനം കീളനട്ഠാനേ മഹാഉദകരഹദോ, തതോ തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതി കുഥിതാ ഉണ്ഹോദകാ. കസ്മാ പനേസാ ഏദിസാ? രാജഗഹം കിര പരിവാരേത്വാ മഹാപേതലോകോ തിട്ഠതി, തത്ഥ ദ്വിന്നം മഹാലോഹകുമ്ഭിനിരയാനം അന്തരേന അയം തപോദാ ആഗച്ഛതി, തസ്മാ കുഥിതാ സന്ദതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യതായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ സന്ദതി, സോ ദഹോ അച്ഛോദകോ സീതോദകോ സാതോദകോ സേതോദകോ സുപ്പതിത്ഥോ രമണീയോ പഹൂതമച്ഛകച്ഛപോ, ചക്കമത്താനി ച പദുമാനി പുപ്ഫന്തി. അപിചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതി, തേനായം തപോദാ കുഥിതാ സന്ദതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൧).

ഇമസ്സ പന ആരാമസ്സ അഭിമുഖട്ഠാനേ തതോ മഹാഉദകരഹദോ ജാതോ, തസ്സ വസേനായം വിഹാരോ ‘‘തപോദാരാമോ’’തി വുച്ചതി.

സമിദ്ധീതി തസ്സ കിര ഥേരസ്സ അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ, തസ്മാ ‘‘സമിദ്ധീ’’ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതുന്തി പധാനികത്ഥേരോ ഏസ, ബലവപച്ചൂസേ ഉട്ഠായാസനാ സരീരം ഉതും ഗാഹാപേത്വാ ബഹി സട്ഠിഹത്ഥമത്തേ മഹാചങ്കമേ അപരാപരം ചങ്കമിത്വാ ‘‘സേദഗഹിതേഹി ഗത്തേഹി പരിഭുഞ്ജമാനം സേനാസനം കിലിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചനത്ഥം സരീരധോവനത്ഥം ഉപസങ്കമി. ഏകചീവരോ അട്ഠാസീതി നിവാസനം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി.

ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോതി ഗത്താനി പുബ്ബസദിസാനി വോദകാനി കുരുമാനോ. അല്ലസരീരേ പാരുതം ഹി ചീവരം കിലിസ്സതി ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി, ന ചേതം വത്തം. ഥേരോ പന വത്തസമ്പന്നോ, തസ്മാ വത്തേ ഠിതോവ ന്ഹായിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ അട്ഠാസി. തത്ഥ ഇദം ന്ഹാനവത്തം – ഉദകതിത്ഥം ഗന്ത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ചീവരാനി നിക്ഖിപിത്വാ വേഗേന ഠിതകേനേവ ന ഓതരിതബ്ബം, സബ്ബദിസാ പന ഓലോകേത്വാ വിവിത്തഭാവം ഞത്വാ ഖാണുഗുമ്ബലതാദീനി വവത്ഥപേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉക്കാസിത്വാ അവകുജ്ജ ഠിതേന ഉത്തരാസങ്ഗചീവരം അപനേത്വാ പസാരേതബ്ബം, കായബന്ധനം മോചേത്വാ ചീവരപിട്ഠേയേവ ഠപേതബ്ബം. സചേ ഉദകസാടികാ നത്ഥി, ഉദകന്തേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ നിവാസനം മോചേത്വാ സചേ സിന്നട്ഠാനം അത്ഥി, പസാരേതബ്ബം. നോ ചേ അത്ഥി, സംഹരിത്വാ ഠപേതബ്ബം. ഉദകം ഓതരന്തേന സണികം നാഭിപ്പമാണമത്തം ഓതരിത്വാ വീചിം അനുട്ഠാപേന്തേന സദ്ദം അകരോന്തേന നിവത്തിത്വാ ആഗതദിസാഭിമുഖേന നിമുജ്ജിതബ്ബം, ഏവം ചീവരം രക്ഖിതം ഹോതി. ഉമ്മുജ്ജന്തേനപി സദ്ദം അകരോന്തേന സണികം ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ന്ഹാനപരിയോസാനേ ഉദകന്തേ ഉക്കുടികേന നിസീദിത്വാ നിവാസനം പരിക്ഖിപിത്വാ ഉട്ഠായ സുപരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം അപാരുപിത്വാവ ഠാതബ്ബന്തി.

ഥേരോപി തഥാ ന്ഹായിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ വിഗച്ഛമാനഉദകം കായം ഓലോകയമാനോ അട്ഠാസി. തസ്സ പകതിയാപി പാസാദികസ്സ പച്ചൂസസമയേ സമ്മാ പരിണതാഹാരസ്സ ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാതസ്സ അതിവിയ മുഖവണ്ണോ വിരോചി, ബന്ധനാ പവുത്തതാലഫലം വിയ പഭാസമ്പന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ തങ്ഖണവികസിതപദുമം വിയ മുഖം സസ്സിരികം അഹോസി, സരീരവണ്ണോപി വിപ്പസീദി. തസ്മിം സമയേ വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥാ ഭുമ്മദേവതാ പാസാദികം ഭിക്ഖും ഓലോകയമാനാ സമനം നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തീ കാമപരിളാഹാഭിഭൂതാ ഹുത്വാ, ‘‘ഥേരം പലോഭേസ്സാമീ’’തി അത്തഭാവം ഉളാരേന അലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ സഹസ്സവട്ടിപദീപം പജ്ജലമാനാ വിയ ചന്ദം ഉട്ഠാപയമാനാ വിയ സകലാരാമം ഏകോഭാസം കത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അവന്ദിത്വാവ വേഹാസേ ഠിതാ ഗാഥം അഭാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ…പേ… അജ്ഝഭാസീ’’തി.

അഭുത്വാതി പഞ്ച കാമഗുണേ അപരിഭുഞ്ജിത്വാ. ഭിക്ഖസീതി പിണ്ഡായ ചരസി. മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാതി ഏത്ഥ കാലോ നാമ പഞ്ചകാമഗുണപടിസേവനക്ഖമോ ദഹരയോബ്ബനകാലോ. ജരാജിണ്ണേന ഹി ഓഭഗ്ഗേന ദണ്ഡപരായണേന പവേധമാനേന കാസസാസാഭിഭൂതേന ന സക്കാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും. ഇതി ഇമം കാലം സന്ധായ ദേവതാ ‘‘മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി ആഹ. തത്ഥ മാ ഉപച്ചഗാതി മാ അതിക്കമി.

കാലം വോഹം ന ജാനാമീതി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം. കാലം ന ജാനാമീതി മരണകാലം സന്ധായ വദതി. സത്താനഞ്ഹി –

‘‘ജീവിതം ബ്യാധി കാലോ ച, ദേഹനിക്ഖേപനം ഗതി;

പഞ്ചേതേ ജീവലോകസ്മിം, അനിമിത്താ ന നായരേ’’.

തത്ഥ ജീവിതം താവ ‘‘ഏത്തകമേവ, ന ഇതോ പര’’ന്തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. കലലകാലേപി ഹി സത്താ മരന്തി, അബ്ബുദ-പേസി-ഘന-അഡ്ഢമാസ-ഏകമാസ-ദ്വേമാസ-തേമാസ-ചതുമാസപഞ്ചമാസ…പേ… ദസമാസകാലേപി, കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസമയേപി, തതോ പരം വസ്സസതസ്സ അന്തോപി ബഹിപി മരന്തിയേവ. ബ്യാധിപി ‘‘ഇമിനാവ ബ്യാധിനാ സത്താ മരന്തി, ന അഞ്ഞേനാ’’തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. ചക്ഖുരോഗേനപി ഹി സത്താ മരന്തി സോതരോഗാദീനം അഞ്ഞതരേനപി. കാലോപി, ‘‘ഇമസ്മിം യേവ കാലേ മരിതബ്ബം, ന അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. പുബ്ബണ്ഹേപി ഹി സത്താ മരന്തി മജ്ഝന്ഹികാദീനം അഞ്ഞതരസ്മിമ്പി. ദേഹനിക്ഖേപനമ്പി, ‘‘ഇധേവ മീയമാനാനം ദേഹേന പതിതബ്ബം, ന അഞ്ഞത്ഥാ’’തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. അന്തോഗാമേ ജാതാനഞ്ഹി ബഹിഗാമേപി അത്തഭാവോ പതതി, ബഹിഗാമേപി ജാതാനം അന്തോഗാമേപി. തഥാ ഥലജാനം ജലേ, ജലജാനം ഥലേതി അനേകപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഗതിപി, ‘‘ഇതോ ചുതേന ഇധ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്താ. ദേവലോകതോ ഹി ചുതാ മനുസ്സേസുപി നിബ്ബത്തന്തി, മനുസ്സലോകതോ ചുതാ ദേവലോകാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തീതി ഏവം യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ഗതിപഞ്ചകേ ലോകോ സമ്പരിവത്തതി. തസ്സേവം സമ്പരിവത്തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ കാലേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമം മരണസ്സ കാലം വോഹം ന ജാനാമി.

ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതീതി അയം കാലോ മയ്ഹം പടിച്ഛന്നോ അവിഭൂതോ ന പഞ്ഞായതി. തസ്മാതി യസ്മാ അയം കാലോ പടിച്ഛന്നോ ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണേ അഭുത്വാവ ഭിക്ഖാമി. മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാതി ഏത്ഥ സമണധമ്മകരണകാലം സന്ധായ ‘‘കാലോ’’തി ആഹ. അയഞ്ഹി സമണധമ്മോ നാമ പച്ഛിമേ കാലേ തിസ്സോ വയോസീമാ അതിക്കന്തേന ഓഭഗ്ഗേന ദണ്ഡപരായണേന പവേധമാനേന കാസസാസാഭിഭൂതേന ന സക്കാ കാതും. തദാ ഹി ന സക്കാ ഹോതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതം ബുദ്ധവചനം വാ ഗണ്ഹിതും, ധുതങ്ഗം വാ പരിഭുഞ്ജിതും, അരഞ്ഞവാസം വാ വസിതും, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപത്തിം വാ സമാപജ്ജിതും, പദഭാണ-സരഭഞ്ഞധമ്മകഥാ-അനുമോദനാദീനി വാ കാതും, തരുണയോബ്ബനകാലേ പനേതം സബ്ബം സക്കാ കാതുന്തി അയം സമണധമ്മകരണസ്സ കാലോ മാ മം ഉപച്ചഗാ, യാവ മം നാതിക്കമതി, താവ കാമേ അഭുത്വാവ സമണധമ്മം കരോമീതി ആഹ.

പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാതി സാ കിര ദേവതാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു സമണധമ്മകരണസ്സ കാലം നാമ കഥേതി, അകാലം നാമ കഥേതി, സഹേതുകം കഥേതി സാനിസംസ’’ന്തി ഏത്താവതാവ ഥേരേ ലജ്ജം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ മഹാബ്രഹ്മം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച നം മഞ്ഞമാനാ ഗാരവജാതാ ആകാസാ ഓരുയ്ഹ പഥവിയം അട്ഠാസി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. കിഞ്ചാപി പഥവിയം ഠിതാ, യേന പനത്ഥേന ആഗതാ, പുനപി തമേവ ഗഹേത്വാ ദഹരോ ത്വന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുസൂതി തരുണോ. കാളകേസോതി സുട്ഠു കാളകേസോ. ഭദ്രേനാതി ഭദ്ദകേന. ഏകച്ചോ ഹി ദഹരോപി സമാനോ കാണോ വാ ഹോതി കുണിആദീനം വാ അഞ്ഞതരോ, സോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ നാമ ന ഹോതി. യോ പന അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ സബ്ബസമ്പത്തിസമ്പന്നോ, യം യദേവ അലങ്കാരപരിഹാരം ഇച്ഛതി, തേന തേന അലങ്കതോ ദേവപുത്തോ വിയ ചരതി, അയം ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതി. ഥേരോ ച ഉത്തമരൂപസമ്പന്നോ, തേന നം ഏവമാഹ.

അനിക്കീളിതാവീ കാമേസൂതി കാമേസു അകീളിതകീളോ അഭുത്താവീ, അകതകാമകീളോതി അത്ഥോ. മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാതി യേഭുയ്യേന ഹി താ അദിട്ഠസച്ചാ അവീതരാഗാ അപരചിത്തവിദൂനിയോ ദേവതാ ഭിക്ഖൂ ദസപി വസ്സാനി വീസതിമ്പി…പേ… സട്ഠിമ്പി വസ്സാനി പരിസുദ്ധം അഖണ്ഡം ബ്രഹ്മചരിയം ചരമാനേ ദിസ്വാ – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാനുസകേ പഞ്ച കാമഗുണേ പഹായ ദിബ്ബേ കാമേ പത്ഥയന്താ സമണധമ്മം കരോന്തീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തി, അയമ്പി തത്ഥേവ ഉപ്പാദേസി. തസ്മാ മാനുസകേ കാമേ സന്ദിട്ഠികേ, ദിബ്ബേ ച കാലികേ കത്വാ ഏവമാഹ.

ന ഖോ അഹം, ആവുസോതി, ആവുസോ, അഹം സന്ദിട്ഠികേ കാമേ ഹിത്വാ കാലികേ കാമേ ന അനുധാവാമി ന പത്ഥേമി ന പിഹേമി. കലികഞ്ച ഖോ അഹം, ആവുസോതി അഹം ഖോ, ആവുസോ, കാലികം കാമം ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം ലോകുത്തരധമ്മം അനുധാവാമി. ഇതി ഥേരോ ചിത്താനന്തരം അലദ്ധബ്ബതായ ദിബ്ബേപി മാനുസകേപി പഞ്ച കാമഗുണേ കാലികാതി അകാസി, ചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബതായ ലോകുത്തരധമ്മം സന്ദിട്ഠികന്തി. പഞ്ചകാമഗുണേസു സമോഹിതേസുപി സമ്പന്നകാമസ്സാപി കാമിനോ ചിത്താനന്തരം ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാനുഭവനം ന സമ്പജ്ജതി. ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാരമ്മണം അനുഭവിതുകാമേന ഹി ചിത്തകാരപോത്ഥകാരരൂപകാരാദയോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഇദം നാമ സജ്ജേഥാ’’തി വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏത്ഥന്തരേ അനേകകോടിസതസഹസ്സാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. അഥ പച്ഛാ തം ആരമ്മണം സമ്പാപുണാതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗാനന്തരം പന സോതാപത്തിഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, അന്തരാ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ വാരോ നത്ഥി. സേസഫലേസുപി ഏസേവ നയോതി.

സോ തമേവത്ഥം ഗഹേത്വാ കാലികാ ഹി, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കാലികാതി വുത്തനയേന സമോഹിതസമ്പത്തിനാപി കാലന്തരേ പത്തബ്ബാ. ബഹുദുക്ഖാതി പഞ്ച കാമഗുണേ നിസ്സായ പത്തബ്ബദുക്ഖസ്സ ബഹുതായ ബഹുദുക്ഖാ. തംവത്ഥുകസ്സേവ ഉപായാസസ്സ ബഹുതായ ബഹുപായാസാ. ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോതി പഞ്ച കാമഗുണേ നിസ്സായ ലദ്ധബ്ബസുഖതോ ആദീനവോ ഭിയ്യോ, ദുക്ഖമേവ ബഹുതരന്തി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോതി അയം ലോകുത്തരധമ്മോ യേന യേന അധിഗതോ ഹോതി, തേന തേന പരസദ്ധായ ഗന്തബ്ബതം ഹിത്വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന സയം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. അത്തനോ ഫലദാനം സന്ധായ നാസ്സ കാലോതി അകാലോ, അകാലോയേവ അകാലികോ. യോ ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ, സോ അത്തനോ പവത്തിസമനന്തരമേവ ഫലം ദേതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഏഹി പസ്സ ഇമം ധമ്മ’’ന്തി ഏവം പവത്തം ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ. ആദിത്തം ചേലം വാ സീസം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി ഭാവനാവസേന അത്തനോ ചിത്തേ ഉപനയം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ. സബ്ബേഹി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹി വിഞ്ഞൂഹി ‘‘ഭാവിതോ മേ മഗ്ഗോ, അധിഗതം ഫലം, സച്ഛികതോ നിരോധോ’’തി അത്തനി അത്തനി വേദിതബ്ബോതി പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ധമ്മാനുസ്സതിവണ്ണനായം വുത്തോ.

ഇദാനി സാ ദേവതാ അന്ധോ വിയ രൂപവിസേസം ഥേരേന കഥിതസ്സ അത്ഥേ അജാനന്തീ കഥഞ്ച ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ കഥഞ്ചാതിപദസ്സ ‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖു കാലികാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ, കഥം ബഹുദുക്ഖാ, കഥം ബഹുപായാസാ’’തി? ഏവം സബ്ബപദേഹി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

നവോതി അപരിപുണ്ണപഞ്ചവസ്സോ ഹി ഭിക്ഖു നവോ നാമ ഹോതി, പഞ്ചവസ്സതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമോ, ദസവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ. അപരോ നയോ – അപരിപുണ്ണദസവസ്സോ നവോ, ദസവസ്സതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമോ, വീസതിവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ. തേസം അഹം നവോതി വദതി.

നവോപി ഏകച്ചോ സത്തട്ഠവസ്സകാലേ പബ്ബജിത്വാ ദ്വാദസതേരസവസ്സാനി സാമണേരഭാവേനേവ അതിക്കന്തോ ചിരപബ്ബജിതോ ഹോതി, അഹം പന അചിരപബ്ബജിതോതി വദതി. ഇമം ധമ്മവിനയന്തി ഇമം ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച. ഉഭയമ്പേതം സാസനസ്സേവ നാമം. ധമ്മേന ഹേത്ഥ ദ്വേ പിടകാനി വുത്താനി, വിനയേന വിനയപിടകം, ഇതി തീഹി പിടകേഹി പകാസിതം പടിപത്തിം അധുനാ ആഗതോമ്ഹീതി വദതി.

മഹേസക്ഖാഹീതി മഹാപരിവാരാഹി. ഏകേകസ്സ ഹി ദേവരഞ്ഞോ കോടിസതമ്പി കോടിസഹസ്സമ്പി പരിവാരോ ഹോതി, തേ അത്താനം മഹന്തേ ഠാനേ ഠപേത്വാ തഥാഗതം പസ്സന്തി. തത്ഥ അമ്ഹാദിസാനം അപ്പേസക്ഖാനം മാതുഗാമജാതികാനം കുതോ ഓകാസോതി ദസ്സേതി.

മയമ്പി ആഗച്ഛേയ്യാമാതി ഇദം സാ ദേവതാ ‘‘സചേപി ചക്കവാളം പൂരേത്വാ പരിസാ നിസിന്നാ ഹോതി, മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും ലഭതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. പുച്ഛ ഭിക്ഖു, പുച്ഛ ഭിക്ഖൂതി ഥിരകരണവസേന ആമേഡിതം കതം.

അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോതി ഏത്ഥ ‘‘ദേവോ, മനുസ്സോ, ഗഹട്ഠോ, പബ്ബജിതോ, സത്തോ, പുഗ്ഗലോ, തിസ്സോ, ഫുസ്സോ’’തിആദിനാ നയേന അക്ഖേയ്യതോ സബ്ബേസം അക്ഖാനാനം സബ്ബാസം കഥാനം വത്ഥുഭൂതതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘‘അക്ഖേയ്യാ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘സത്തോ നരോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി ഏവം സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി സഞ്ഞിനോ, അക്ഖേയ്യേസ്വേവ സഞ്ഞിനോതി അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ, പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സത്തപുഗ്ഗലാദിസഞ്ഞിനോതി അത്ഥോ. അക്ഖേയ്യസ്മിം പതിട്ഠിതാതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അട്ഠഹാകാരേഹി പതിട്ഠിതാ. രത്തോ ഹി രാഗവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന, മൂള്ഹോ മോഹവസേന, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി. അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അപരിജാനിത്വാ. യോഗമായന്തി മച്ചുനോതി മച്ചുനോ യോഗം പയോഗം പക്ഖേപം ഉപക്ഖേപം ഉപക്കമം അബ്ഭന്തരം ആഗച്ഛന്തി, മരണവസം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏവമിമായ ഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ.

പരിഞ്ഞായാതി ഞാതപരിഞ്ഞാ, തീരണപരിഞ്ഞാ, പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. തത്ഥ കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനാതി – ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ, അയം വേദനാക്ഖന്ധോ, അയം സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, അയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഇമാനി തേസം ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീ’’തി, അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ. കതമാ തീരണപരിഞ്ഞാ? ഏവം ഞാതം കത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ തീരേതി അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോതി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി. അയം തീരണപരിഞ്ഞാ. കതമാ പഹാനപരിഞ്ഞാ? ഏവം തീരയിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗം പജഹതി. അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ.

അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി ഏവം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനിത്വാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അക്ഖാതാരം പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി. അക്ഖാതാരന്തി കമ്മവസേന കാരണം വേദിതബ്ബം, അക്ഖാതബ്ബം കഥേതബ്ബം പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി, ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. കിന്തി അക്ഖാതബ്ബന്തി? ‘‘തിസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഫുസ്സോ’’തി വാ ഏവം യേന കേനചി നാമേന വാ ഗോത്തേന വാ പകാസേതബ്ബം. തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതീതി തം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതി. യേന നം വജ്ജാതി യേന നം ‘‘രാഗേന രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദോസേന ദുട്ഠോ’’തി വാ ‘‘മോഹേന മൂള്ഹോ’’തി വാതി കോചി വദേയ്യ, തം കാരണം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ നത്ഥി.

സചേ വിജാനാസി വദേഹീതി സചേ ഏവരൂപം ഖീണാസവം ജാനാസി, ‘‘ജാനാമീ’’തി വദേഹി. നോ ചേ ജാനാസി, അഥ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വദേഹി. യക്ഖാതി ദേവതം ആലപന്തോ ആഹ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ സന്ദിട്ഠികോ നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ. സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ.

യോ മഞ്ഞതീതി യോ അത്താനം ‘‘അഹം സമോ’’തി വാ ‘‘വിസേസീ’’തി വാ ‘‘നിഹീനോ’’തി വാ മഞ്ഞതി. ഏതേന ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദയോ തയോ മാനാ ഗഹിതാവ. തേസു ഗഹിതേസു നവ മാനാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സോ വിവദേഥ തേനാതി സോ പുഗ്ഗലോ തേനേവ മാനേന യേന കേനചി പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം – ‘‘കേന മം ത്വം പാപുണാസി, കിം ജാതിയാ പാപുണാസി, ഉദാഹു ഗോത്തേന, കുലപദേസേന, വണ്ണപോക്ഖരതായ, ബാഹുസച്ചേന, ധുതഗുണേനാ’’തി ഏവം വിവദേയ്യ. ഇതി ഇമായപി ഉപഡ്ഢഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ.

തീസു വിധാസൂതി തീസു മാനേസു. ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൮൪) ഹി കോട്ഠാസോ ‘‘വിധോ’’തി വുത്തോ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) ആകാരോ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിധാ. കതമാ തിസ്സോ? സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ, സദിസോഹമസ്മീതി വിധാ, ഹീനോഹമസ്മീതി വിധാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൬൨) മാനോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ഇധാപി മാനോവ. തേന വുത്തം ‘‘തീസു വിധാസൂതി തീസു മാനേസൂ’’തി. അവികമ്പമാനോതി സോ പുഗ്ഗലോ ഏതേസു സങ്ഖേപതോ തീസു, വിത്ഥാരതോ നവസു മാനേസു ന കമ്പതി, ന ചലതി. സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതീതി തസ്സ പഹീനമാനസ്സ ഖീണാസവസ്സ ‘‘അഹം സദിസോ’’തി വാ ‘‘സേയ്യോ’’തി വാ ‘‘ഹീനോ’’തി വാ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. പച്ഛിമപദം വുത്തനയമേവ. ഇതി ഇമായപി ഉപഡ്ഢഗാഥായ നവവിധോ സന്ദിട്ഠികോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ.

പഹാസി സങ്ഖന്തി, ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൧൨൦, ൨൩൯) പഞ്ഞാ ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ. ‘‘അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ, യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം ഗണേതു’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൧൦) ഏത്ഥ ഗണനാ. ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൮൦) കോട്ഠാസോ. ‘‘യാ തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) ഏത്ഥ പണ്ണത്തി ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതാ. പഹാസി സങ്ഖന്തി പദസ്സ ഹി അയമേവത്ഥോ – രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ ഇതി ഇമം പണ്ണത്തിം ഖീണാസവോ പഹാസി ജഹി പജഹീതി.

ന വിമാനമജ്ഝഗാതി നവഭേദം തിവിധമാനം ന ഉപഗതോ. നിവാസട്ഠേന വാ മാതുകുച്ഛി ‘‘വിമാന’’ന്തി വുച്ചതി, തം ആയതിം പടിസന്ധിവസേന ന ഉപഗച്ഛീതിപി അത്ഥോ. അനാഗതത്ഥേ അതീതവചനം. അച്ഛേച്ഛീതി ഛിന്ദി. ഛിന്നഗന്ഥന്തി ചത്താരോ ഗന്ഥേ ഛിന്ദിത്വാ ഠിതം. അനീഘന്തി നിദ്ദുക്ഖം. നിരാസന്തി നിത്തണ്ഹം. പരിയേസമാനാതി ഓലോകയമാനാ. നാജ്ഝഗമുന്തി ന അധിഗച്ഛന്തി ന വിന്ദന്തി ന പസ്സന്തി. വത്തമാനത്ഥേ അതീതവചനം. ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ. സബ്ബനിവേസനേസൂതി തയോ ഭവാ, ചതസ്സോ യോനിയോ, പഞ്ച ഗതിയോ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, നവ സത്താവാസാ, ഇതി ഇമേസുപി സബ്ബേസു സത്തനിവേസനേസു ഏവരൂപം ഖീണാസവം കായസ്സ ഭേദാ ഉപ്പജ്ജമാനം വാ ഉപ്പന്നം വാ ന പസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഇമായ ഗാഥായ സന്ദിട്ഠികം ലോകുത്തരധമ്മമേവ കഥേസി.

ഇമഞ്ച ഗാഥം സുത്വാ സാപി ദേവതാ അത്ഥം സല്ലക്ഖേസി, തേനേവ കാരണേന ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാപം ന കയിരാതി ഗാഥായ ദസകുസലകമ്മപഥവസേനപി കഥേതും വട്ടതി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേനപി. ദസകുസലകമ്മപഥവസേന താവ വചസാതി ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം ഗഹിതം. മനസാതി തിവിധം മനോസുചരിതം ഗഹിതം. കായേന വാ കിഞ്ചന സബ്ബലോകേതി തിവിധം കായസുചരിതം ഗഹിതം. ഇമേ താവ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മാ ഹോന്തി. കാമേ പഹായാതി ഇമിനാ പന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ പടിക്ഖിത്തോ. സതിമാ സമ്പജാനോതി ഇമിനാ ദസകുസലകമ്മപഥകാരണം സതിസമ്പജഞ്ഞം ഗഹിതം. ദുക്ഖം ന സേവേഥ അനത്ഥസംഹിതന്തി ഇമിനാ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ പടിസിദ്ധോ. ഇതി ദേവതാ ‘‘ഉഭോ അന്തേ വിവജ്ജേത്വാ കാരണേഹി സതിസമ്പജഞ്ഞേഹി സദ്ധിം ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ തുമ്ഹേഹി കഥിതേ ആജാനാമി ഭഗവാ’’തി വദതി.

അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന പന അയം നയോ – തസ്മിം കിര ഠാനേ മഹതീ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ദേവതാ യഥാഠാനേ ഠിതാവ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അത്തനാ അധിഗതം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ദസ്സേന്തീ ഏവമാഹ. തത്ഥ വചസാതി സമ്മാവാചാ ഗഹിതാ, മനോ പന അങ്ഗം ന ഹോതീതി മനസാതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകം ചിത്തം ഗഹിതം. കായേന വാ കിഞ്ചന സബ്ബലോകേതി സമ്മാകമ്മന്തോ ഗഹിതോ, ആജീവോ പന വാചാകമ്മന്തപക്ഖികത്താ ഗഹിതോവ ഹോതി. സതിമാതി ഇമിനാ വായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ. സമ്പജാനോതിപദേന സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാ. കാമേ പഹായ, ദുക്ഖം ന സേവേഥാതിപദദ്വയേന അന്തദ്വയവജ്ജനം. ഇതി ഇമേ ദ്വേ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമം പടിപദം തുമ്ഹേഹി കഥിതം, ആജാനാമി ഭഗവാതി വത്വാ തഥാഗതം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നന്ദനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.