൩. സത്തിവഗ്ഗോ

൧. സത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. സത്തിവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സത്തിയാതി ദേസനാസീസമേതം. ഏകതോഖാരാദിനാ സത്ഥേനാതി അത്ഥോ. ഓമട്ഠോതി പഹതോ. ചത്താരോ ഹി പഹാരാ ഓമട്ഠോ ഉമ്മട്ഠോ മട്ഠോ വിമട്ഠോതി. തത്ഥ ഉപരി ഠത്വാ അധോമുഖം ദിന്നപഹാരോ ഓമട്ഠോ നാമ; ഹേട്ഠാ ഠത്വാ ഉദ്ധംമുഖം ദിന്നോ ഉമ്മട്ഠോ നാമ; അഗ്ഗളസൂചി വിയ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതോ മട്ഠോ നാമ; സേസോ സബ്ബോപി വിമട്ഠോ നാമ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഓമട്ഠോ ഗഹിതോ. സോ ഹി സബ്ബദാരുണോ ദുരുദ്ധരസല്ലോ ദുത്തികിച്ഛോ അന്തോദോസോ അന്തോപുബ്ബലോഹിതോവ ഹോതി, പുബ്ബലോഹിതം അനിക്ഖമിത്വാ വണമുഖം പരിയോനന്ധിത്വാ തിട്ഠതി. പുബ്ബലോഹിതം നിഹരിതുകാമേഹി മഞ്ചേന സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ അധോസിരോ കാതബ്ബോ ഹോതി, മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം പാപുണാതി. പരിബ്ബജേതി വിഹരേയ്യ.

ഇമായ ഗാഥായ കിം കഥേതി? യഥാ സത്തിയാ ഓമട്ഠോ പുരിസോ സല്ലുബ്ബഹന-വണതികിച്ഛനാനം അത്ഥായ വീരിയം ആരഭതി, പയോഗം കരോതി പരക്കമതി. യഥാ ച ഡയ്ഹമാനോ മത്ഥകേ ആദിത്തസീസോ തസ്സ നിബ്ബാപനത്ഥായ വീരിയം ആരഭതി, പയോഗം കരോതി പരക്കമതി, ഏവമേവ ഭിക്ഖു കാമരാഗം പഹാനായ സതോ അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ വിഹരേയ്യ ഭഗവാതി കഥേസി.

അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ഇമായ ദേവതായ ഉപമാ താവ ദള്ഹം കത്വാ ആനീതാ, അത്ഥം പന പരിത്തകം ഗഹേത്വാ ഠിതാ, പുനപ്പുനം കഥേന്തീപി ഹേസാ കാമരാഗസ്സ വിക്ഖമ്ഭനപഹാനമേവ കഥേയ്യ. യാവ ച കാമരാഗോ മഗ്ഗേന ന സമുഗ്ഘാടിയതി, താവ അനുബദ്ധോവ ഹോതി. ഇതി തമേവ ഓപമ്മം ഗഹേത്വാ പഠമമഗ്ഗവസേന ദേസനം വിനിവട്ടേത്വാ ദേസേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ പുരിമാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബോതി. പഠമം.

൨. ഫുസതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ നാഫുസന്തം ഫുസതീതി കമ്മം അഫുസന്തം വിപാകോ ന ഫുസതി, കമ്മമേവ വാ അഫുസന്തം കമ്മം ന ഫുസതി. കമ്മഞ്ഹി നാകരോതോ കരിയതി. ഫുസന്തഞ്ച തതോ ഫുസേതി കമ്മം ഫുസന്തം വിപാകോ ഫുസതി, കമ്മമേവ വാ ഫുസതി. കമ്മഞ്ഹി കരോതോ കരിയതി. തസ്മാ ഫുസന്തം ഫുസതി, അപ്പദുട്ഠപദോസിനന്തി യസ്മാ ന അഫുസന്തം ഫുസതി, ഫുസന്തഞ്ച ഫുസതി, അയം കമ്മവിപാകാനം ധമ്മതാ, തസ്മാ യോ ‘‘അപ്പദുട്ഠസ്സ നരസ്സ ദുസ്സതി, സുദ്ധസ്സ പോസസ്സ അനങ്ഗണസ്സാ’’തി ഏവം വുത്തോ അപ്പദുട്ഠപദോസീ പുഗ്ഗലോ, തം പുഗ്ഗലം കമ്മം ഫുസന്തമേവ കമ്മം ഫുസതി, വിപാകോ വാ ഫുസതി. സോ ഹി പരസ്സ ഉപഘാതം കാതും സക്കോതി വാ മാ വാ, അത്താ പനാനേന ചതൂസു അപായേസു ഠപിതോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തമേവ ബാലം പച്ചേതി പാപം, സുഖുമോ രജോ പടിവാതംവ ഖിത്തോ’’തി. ദുതിയം.

൩. ജടാസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ അന്തോജടാതി ഗാഥായം ജടാതി തണ്ഹായ ജാലിനിയാ അധിവചനം. സാ ഹി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഹേട്ഠുപരിയവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനട്ഠേന വേളുഗുമ്ബാദീനം സാഖാജാലസങ്ഖാതാ ജടാ വിയാതി ജടാ. സാ പനേസാ സകപരിക്ഖാരപരപരിക്ഖാരേസു സകഅത്തഭാവ-പരഅത്തഭാവേസു അജ്ഝത്തികായതന-ബാഹിരായതനേസു ച ഉപ്പജ്ജനതോ അന്തോജടാ ബഹിജടാതി വുച്ചതി. തായ ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനായ ജടായ ജടിതാ പജാ. യഥാ നാമ വേളുജടാദീഹി വേളുആദയോ, ഏവം തായ തണ്ഹാജടായ സബ്ബാപി അയം സത്തനികായസങ്ഖാതാ പജാ ജടിതാ വിനദ്ധാ, സംസിബ്ബിതാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ച ഏവം ജടിതാ, തം തം ഗോതമ പുച്ഛാമീതി തസ്മാ തം പുച്ഛാമി. ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. കോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി ഇമം ഏവം തേധാതുകം ജടേത്വാ ഠിതം ജടം കോ വിജടേയ്യ, വിജടേതും കോ സമത്ഥോതി പുച്ഛതി.

അഥസ്സ ഭഗവാ തമത്ഥം വിസ്സജ്ജേന്തോ സീലേ പതിട്ഠായാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലേ പതിട്ഠായാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ ഠത്വാ. ഏത്ഥ ച ഭഗവാ ജടാവിജടനം പുച്ഛിതോ സീലം ആരഭന്തോ ന ‘‘അഞ്ഞം പുട്ഠോ അഞ്ഞം കഥേതീ’’തി വേദിതബ്ബോ. ജടാവിജടകസ്സ ഹി പതിട്ഠാദസ്സനത്ഥമേത്ഥ സീലം കഥിതം.

നരോതി സത്തോ. സപഞ്ഞോതി കമ്മജതിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ. ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയന്തി സമാധിഞ്ചേവ വിപസ്സനഞ്ച ഭാവയമാനോ. ചിത്തസീസേന ഹേത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ കഥിതാ, പഞ്ഞാനാമേന വിപസ്സനാ. ആതാപീതി വീരിയവാ. വീരിയഞ്ഹി കിലേസാനം ആതാപനപരിതാപനട്ഠേന ‘‘ആതാപോ’’തി വുച്ചതി, തദസ്സ അത്ഥീതി ആതാപീ. നിപകോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ പദേന പാരിഹാരിയപഞ്ഞം ദസ്സേതി. പാരിഹാരിയപഞ്ഞാ നാമ ‘‘അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സ, അയം കാലോ പരിപുച്ഛായാ’’തിആദിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ കാരാപിതാ പരിഹരിതബ്ബപഞ്ഞാ. ഇമസ്മിഞ്ഹി പഞ്ഹാബ്യാകരണേ തിക്ഖത്തും പഞ്ഞാ ആഗതാ. തത്ഥ പഠമാ ജാതിപഞ്ഞാ, ദുതിയാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ, തതിയാ സബ്ബകിച്ചപരിണായികാ പാരിഹാരിയപഞ്ഞാ.

സോ ഇമം വിജടയേ ജടന്തി സോ ഇമേഹി സീലാദീഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു. യഥാ നാമ പുരിസോ പഥവിയം പതിട്ഠായ സുനിസിതം സത്ഥം ഉക്ഖിപിത്വാ മഹന്തം വേളുഗുമ്ബം വിജടേയ്യ, ഏവമേവം സീലേ പതിട്ഠായ സമാധിസിലായം സുനിസിതം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസത്ഥം വീരിയബലപഗ്ഗഹിതേന പാരിഹാരിയപഞ്ഞാഹത്ഥേന ഉക്ഖിപിത്വാ സബ്ബമ്പി തം അത്തനോ സന്താനേ പതിതം തണ്ഹാജടം വിജടേയ്യ സഞ്ഛിന്ദേയ്യ സമ്പദാലേയ്യാതി.

ഏത്താവതാ സേഖഭൂമിം കഥേത്വാ ഇദാനി ജടം വിജടേത്വാ ഠിതം മഹാഖീണാസവം ദസ്സേന്തോ യേസന്തിആദിമാഹ. ഏവം ജടം വിജടേത്വാ ഠിതം ഖീണാസവം ദസ്സേത്വാ പുന ജടായ വിജടനോകാസം ദസ്സേന്തോ യത്ഥ നാമഞ്ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ നാമന്തി ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ. പടിഘം രൂപസഞ്ഞാ ചാതി ഏത്ഥ പടിഘസഞ്ഞാവസേന കാമഭവോ ഗഹിതോ, രൂപസഞ്ഞാവസേന രൂപഭവോ. തേസു ദ്വീസു ഗഹിതേസു അരൂപഭവോ ഗഹിതോവ ഹോതി ഭവസങ്ഖേപേനാതി. ഏത്ഥേസാ ഛിജ്ജതേ ജടാതി ഏത്ഥ തേഭൂമകവട്ടസ്സ പരിയാദിയനട്ഠാനേ ഏസാ ജടാ ഛിജ്ജതി, നിബ്ബാനം ആഗമ്മ ഛിജ്ജതി നിരുജ്ഝതീതി അയം അത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തതിയം.

൪. മനോനിവാരണസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ യതോ യതോതി പാപതോ വാ കല്യാണതോ വാ. അയം കിര ദേവതാ ‘‘യംകിഞ്ചി കുസലാദിഭേദം ലോകിയം വാ ലോകുത്തരം വാ മനോ, തം നിവാരേതബ്ബമേവ, ന ഉപ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി ഏവംലദ്ധികാ. സ സബ്ബതോതി സോ സബ്ബതോ. അഥ ഭഗവാ – ‘‘അയം ദേവതാ അനിയ്യാനികകഥം കഥേതി, മനോ നാമ നിവാരേതബ്ബമ്പി അത്ഥി ഭാവേതബ്ബമ്പി, വിഭജിത്വാ നമസ്സാ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദുതിയഗാഥം ആഹ. തത്ഥ ന മനോ സംയതത്തമാഗതന്തി, യം വുത്തം ‘‘ന സബ്ബതോ മനോ നിവാരയേ’’തി, കതരം തം മനോ, യം തം സബ്ബതോ ന നിവാരേതബ്ബന്തി ചേ. മനോ സംയതത്തം ആഗതം, യം മനോ യത്ഥ സംയതഭാവം ആഗതം, ‘‘ദാനം ദസ്സാമി, സീലം രക്ഖിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന ഉപ്പന്നം, ഏതം മനോ ന നിവാരേതബ്ബം, അഞ്ഞദത്ഥു ബ്രൂഹേതബ്ബം വഡ്ഢേതബ്ബം. യതോ യതോ ച പാപകന്തി യതോ യതോ അകുസലം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ തതോ ച തം നിവാരേതബ്ബന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. അരഹന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ കതാവീതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കതകിച്ചോ. അഹം വദാമീതി അയം ദേവതാ വനസണ്ഡവാസിനീ, സാ ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം ‘‘അഹം ഭുഞ്ജാമി, അഹം നിസീദാമി, മമ പത്തോ, മമ ചീവര’’ന്തിആദികഥാവോഹാരം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ‘ഖീണാസവാ’തി മഞ്ഞാമി, ഖീണാസവാനഞ്ച നാമ ഏവരൂപാ അത്തുപലദ്ധിനിസ്സിതകഥാ ഹോതി, ന ഹോതി നു ഖോ’’തി ജാനനത്ഥം ഏവം പുച്ഛതി.

സാമഞ്ഞന്തി ലോകനിരുത്തിം ലോകവോഹാരം. കുസലോതി ഖന്ധാദീസു കുസലോ. വോഹാരമത്തേനാതി ഉപലദ്ധിനിസ്സിതകഥം ഹിത്വാ വോഹാരഭേദം അകരോന്തോ ‘‘അഹം, മമാ’’തി വദേയ്യ. ‘‘ഖന്ധാ ഭുഞ്ജന്തി, ഖന്ധാ നിസീദന്തി, ഖന്ധാനം പത്തോ, ഖന്ധാനം ചീവര’’ന്തി ഹി വുത്തേ വോഹാരഭേദോ ഹോതി, ന കോചി ജാനാതി. തസ്മാ ഏവം അവത്വാ ലോകവോഹാരേന വോഹരതീതി.

അഥ ദേവതാ – ‘‘യദി ദിട്ഠിയാ വസേന ന വദതി, മാനവസേന നു ഖോ വദതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന യോ ഹോതീതി പുച്ഛി. തത്ഥ മാനം നു ഖോതി സോ ഭിക്ഖു മാനം ഉപഗന്ത്വാ മാനവസേന വദേയ്യ നു ഖോതി. അഥ ഭഗവാ – ‘‘അയം ദേവതാ ഖീണാസവം സമാനം വിയ കരോതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഖീണാസവസ്സ നവവിധോപി മാനോ പഹീനോ’’തി ദസ്സേന്തോ പടിഗാഥം ആഹ. തത്ഥ വിധൂപിതാതി വിധമിതാ. മാനഗന്ഥസ്സാതി മാനാ ച ഗന്ഥാ ച അസ്സ. മഞ്ഞതന്തി മഞ്ഞനം. തിവിധമ്പി തണ്ഹാ-ദിട്ഠി-മാന-മഞ്ഞനം സോ വീതിവത്തോ, അതിക്കന്തോതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി. പഞ്ചമം.

൬. പജ്ജോതസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ പുട്ഠുന്തി പുച്ഛിതും. കഥം ജാനേമൂതി കഥം ജാനേയ്യാമ. ദിവാരത്തിന്തി ദിവാ ച രത്തിഞ്ച. തത്ഥ തത്ഥാതി യത്ഥ യത്ഥേവ പജ്ജലിതോ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ. ഏസാ ആഭാതി ഏസാ ബുദ്ധാഭാ. കതമാ പന സാതി? ഞാണാലോകോ വാ ഹോതു പീതിആലോകോ വാ പസാദാലോകോ വാ ധമ്മകഥാആലോകോ വാ, സബ്ബോപി ബുദ്ധാനം പാതുഭാവാ ഉപ്പന്നോ ആലോകോ ബുദ്ധാഭാ നാമ. അയം അനുത്തരാ സബ്ബസേട്ഠാ അസദിസാതി. ഛട്ഠം.

൭. സരസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ കുതോ സരാ നിവത്തന്തീതി ഇമേ സംസാരസരാ കുതോ നിവത്തന്തി, കിം ആഗമ്മ നപ്പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ന ഗാധതീതി ന പതിട്ഠാതി. അതോതി അതോ നിബ്ബാനതോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി. സത്തമം.

൮. മഹദ്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ നിധാനഗതം മുത്തസാരാദി മഹന്തം ധനമേതേസന്തി മഹദ്ധനാ. സുവണ്ണരജതഭാജനാദി മഹാഭോഗോ ഏതേസന്തി മഹാഭോഗാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാഭിഗിജ്ഝന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിഗിജ്ഝന്തി പത്ഥേന്തി പിഹേന്തി. അനലങ്കതാതി അതിത്താ അപരിയത്തജാതാ. ഉസ്സുക്കജാതേസൂതി നാനാകിച്ചജാതേസു അനുപ്പന്നാനം രൂപാദീനം ഉപ്പാദനത്ഥായ ഉപ്പന്നാനം അനുഭവനത്ഥായ ഉസ്സുക്കേസു. ഭവസോതാനുസാരീസൂതി വട്ടസോതം അനുസരന്തേസു. അനുസ്സുകാതി അവാവടാ. അഗാരന്തി മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഗേഹം. വിരാജിയാതി വിരാജേത്വാ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. അട്ഠമം.

൯. ചതുചക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ചതുചക്കന്തി ചതുഇരിയാപഥം. ഇരിയാപഥോ ഹി ഇധ ചക്കന്തി അധിപ്പേതോ. നവദ്വാരന്തി നവഹി വണമുഖേഹി നവദ്വാരം. പുണ്ണന്തി അസുചിപൂരം. ലോഭേന സംയുതന്തി തണ്ഹായ സംയുത്തം. കഥം യാത്രാ ഭവിസ്സതീതി ഏതസ്സ ഏവരൂപസ്സ സരീരസ്സ കഥം നിഗ്ഗമനം ഭവിസ്സതി, കഥം മുത്തി പരിമുത്തി സമതിക്കമോ ഭവിസ്സതീതി പുച്ഛതി. നദ്ധിന്തി ഉപനാഹം, പുബ്ബകാലേ കോധോ, അപരകാലേ ഉപനാഹോതി ഏവം പവത്തം ബലവകോധന്തി അത്ഥോ. വരത്തന്തി ‘‘ഛേത്വാ നദ്ധി വരത്തഞ്ച, സന്ദാനം സഹനുക്കമ’’ന്തി ഗാഥായ (ധ. പ. ൩൯൮; സു. നി. ൬൨൭) തണ്ഹാ വരത്താ, ദിട്ഠി സന്ദാനം നാമ ജാതം. ഇധ പന പാളിനിദ്ദിട്ഠേ കിലേസേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ‘‘വരത്താ’’തി വേദിതബ്ബാ, ഇതി കിലേസവരത്തഞ്ച ഛേത്വാതി അത്ഥോ. ഇച്ഛാ ലോഭന്തി ഏകോയേവ ധമ്മോ ഇച്ഛനട്ഠേന ഇച്ഛാ, ലുബ്ഭനട്ഠേന ലോഭോതി വുത്തോ. പഠമുപ്പത്തികാ വാ ദുബ്ബലാ ഇച്ഛാ, അപരാപരുപ്പത്തികോ ബലവാ ലോഭോ. അലദ്ധപത്ഥനാ വാ ഇച്ഛാ, പടിലദ്ധവത്ഥുമ്ഹി ലോഭോ. സമൂലം തണ്ഹന്തി അവിജ്ജാമൂലേന സമൂലകം തണ്ഹം. അബ്ബുയ്ഹാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന ഉപ്പാടേത്വാ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. നവമം.

൧൦. ഏണിജങ്ഘസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഏണിജങ്ഘന്തി ഏണിമിഗസ്സ വിയ സുവട്ടിതജങ്ഘം. കിസന്തി അഥൂലം സമസരീരം. അഥ വാ ആതപേന മിലാതം മാലാഗന്ധവിലേപനേഹി അനുപബ്രൂഹിതസരീരന്തിപി അത്ഥോ. വീരന്തി വീരിയവന്തം. അപ്പാഹാരന്തി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ മിതാഹാരം, വികാലഭോജനപടിക്ഖേപവസേന വാ പരിത്താഹാരം. അലോലുപന്തി ചതൂസു പച്ചയേസു ലോലുപ്പവിരഹിതം. രസതണ്ഹാപടിക്ഖേപോ വാ ഏസ. സീഹംവേകചരം നാഗന്തി ഏകചരം സീഹം വിയ, ഏകചരം നാഗം വിയ. ഗണവാസിനോ ഹി പമത്താ ഹോന്തി, ഏകചരാ അപ്പമത്താ, തസ്മാ ഏകചരാവ ഗഹിതാതി. പവേദിതാതി പകാസിതാ കഥിതാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നാമരൂപേ. പഞ്ചകാമഗുണവസേന ഹി രൂപം ഗഹിതം, മനേന നാമം, ഉഭയേഹി പന അവിനിഭുത്തധമ്മേ ഗഹേത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേനപേത്ഥ ഭുമ്മം യോജേതബ്ബന്തി. ദസമം.

സത്തിവഗ്ഗോ തതിയോ.