൪. സതുല്ലപകായികവഗ്ഗോ

൧. സബ്ഭിസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. സതുല്ലപകായികവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സതുല്ലപകായികാതി സതം ധമ്മം സമാദാനവസേന ഉല്ലപേത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താതി സതുല്ലപകായികാ. തത്രിദം വത്ഥു – സമ്ബഹുലാ കിര സമുദ്ദവാണിജാ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദിംസു. തേസം ഖിത്തസരവേഗേന ഗച്ഛന്തിയാ നാവായ സത്തമേ ദിവസേ സമുദ്ദമജ്ഝേ മഹന്തം ഉപ്പാതികം പാതുഭൂതം, മഹാഊമിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ നാവം ഉദകസ്സ പൂരേന്തി. നാവായ നിമുജ്ജമാനായ മഹാജനോ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാനം നാമാനി ഗഹേത്വാ ആയാചനാദീനി കരോന്തോ പരിദേവി. തേസം മജ്ഝേ ഏകോ പുരിസോ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ ഏവരൂപേ ഭയേ പതിട്ഠാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ അത്തനോ പരിസുദ്ധാനി സരണാനി ചേവ സീലാനി ച ദിസ്വാ യോഗീ വിയ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. തമേനം ഇതരേ സഭയകാരണം പുച്ഛിംസു. സോ തേസം കഥേസി – ‘‘അമ്ഭോ അഹം നാവം അഭിരൂഹനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ സരണാനി ചേവ സീലാനി ച അഗ്ഗഹേസിം, തേന മേ ഭയം നത്ഥീ’’തി. കിം പന സാമി ഏതാനി അഞ്ഞേസമ്പി വത്തന്തീതി? ആമ വത്തന്തീതി തേന ഹി അമ്ഹാകമ്പി ദേഥാതി. സോ തേ മനുസ്സേ സതം സതം കത്വാ സത്ത കോട്ഠാസേ അകാസി, തതോ പഞ്ചസീലാനി അദാസി. തേസു പഠമം ജങ്ഘസതം ഗോപ്ഫകമത്തേ ഉദകേ ഠിതം അഗ്ഗഹേസി, ദുതിയം ജാണുമത്തേ, തതിയം കടിമത്തേ, ചതുത്ഥം നാഭിമത്തേ, പഞ്ചമം ഥനമത്തേ, ഛട്ഠം ഗലപ്പമാണേ, സത്തമം മുഖേന ലോണോദകേ പവിസന്തേ അഗ്ഗഹേസി. സോ തേസം സീലാനി ദത്വാ – ‘‘അഞ്ഞം തുമ്ഹാകം പടിസരണം നത്ഥി, സീലമേവ ആവജ്ജേഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസേസി. താനി സത്തപി ജങ്ഘസതാനി തത്ഥ കാലം കത്വാ ആസന്നകാലേ ഗഹിതസീലം നിസ്സായ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിംസു, തേസം ഘടാവസേനേവ വിമാനാനി നിബ്ബത്തിംസു. സബ്ബേസം മജ്ഝേ ആചരിയസ്സ യോജനസതികം സുവണ്ണവിമാനം നിബ്ബത്തി, അവസേനാനി തസ്സ പരിവാരാനി ഹുത്വാ സബ്ബഹേട്ഠിമം ദ്വാദസയോജനികം അഹോസി. തേ നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ കമ്മം ആവജ്ജേന്താ ആചരിയം നിസ്സായ സമ്പത്തിലാഭം ഞത്വാ, ‘‘ഗച്ഛാമ താവ, ദസബലസ്സ സന്തികേ അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ വണ്ണം കഥേയ്യാമാ’’തി മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, താ ദേവതാ ആചരിയസ്സ വണ്ണഭണനത്ഥം ഏകേകം ഗാഥം അഭാസിംസു.

തത്ഥ സബ്ഭിരേവാതി പണ്ഡിതേഹി, സപ്പുരിസേഹി ഏവ. ര-കാരോ പദസന്ധികരോ. സമാസേഥാതി സഹ നിസീദേയ്യ. ദേസനാസീസമേവ ചേതം, സബ്ബഇരിയാപഥേ സബ്ഭിരേവ സഹ കുബ്ബേയ്യാതി അത്ഥോ. കുബ്ബേഥാതി കരേയ്യ. സന്ഥവന്തി മിത്തസന്ഥവം. തണ്ഹാസന്ഥവോ പന ന കേനചി സദ്ധിം കാതബ്ബോ, മിത്തസന്ഥവോ ബുദ്ധ-പച്ചേകബുദ്ധ-ബുദ്ധസാവകേഹി സഹ കാതബ്ബോ. ഇദം സന്ധായേതം വുത്തം. സതന്തി ബുദ്ധാദീനം സപ്പുരിസാനം. സദ്ധമ്മന്തി പഞ്ചസീലദസസീലചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദം സദ്ധമ്മം, ഇധ പന പഞ്ചസീലം അധിപ്പേതം. സേയ്യോ ഹോതീതി വഡ്ഢി ഹോതി. ന പാപിയോതി ലാമകം കിഞ്ചി ന ഹോതി. നാഞ്ഞതോതി വാലികാദീഹി തേലാദീനി വിയ അഞ്ഞതോ അന്ധബാലതോ പഞ്ഞാ നാമ ന ലബ്ഭതി, തിലാദീഹി പന തേലാദീനി വിയ സതം ധമ്മം ഞത്വാ പണ്ഡിതമേവ സേവന്തോ ഭജന്തോ ലഭതീതി. സോകമജ്ഝേതി സോകവത്ഥൂനം സോകാനുഗതാനം വാ സത്താനം മജ്ഝഗതോ ന സോചതി ബന്ധുലമല്ലസേനാപതിസ്സ ഉപാസികാ വിയ, പഞ്ചന്നം ചോരസതാനം മജ്ഝേ ധമ്മസേനാപതിസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ സംകിച്ചസാമണേരോ വിയ ച.

ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചതീതി ഞാതിഗണമജ്ഝേ സംകിച്ചഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ അധിമുത്തകസാമണേരോ വിയ സോഭതി. സോ കിര ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ ഹോതി, അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘സാമണേര, മഹല്ലകോസി ജാതോ, ഗച്ഛ, വസ്സാനി പുച്ഛിത്വാ ഏഹി, ഉപസമ്പാദേസ്സാമി ത’’ന്തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി ഥേരം വന്ദിത്വാ പത്തചീവരമാദായ ചോരഅടവിയാ ഓരഭാഗേ ഭഗിനിഗാമം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരി, തം ഭഗിനീ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ഗേഹേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജേസി. സോ കതഭത്തകിച്ചോ വസ്സാനി പുച്ഛി. സാ ‘‘അഹം ന ജാനാമി, മാതാ മേ ജാനാതീ’’തി ആഹ. അഥ സോ ‘‘തിട്ഠഥ തുമ്ഹേ, അഹം മാതുസന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി അടവിം ഓതിണ്ണോ. തമേനം ദൂരതോവ ചോരപുരിസോ ദിസ്വാ ചോരാനം ആരോചേസി. ചോരാ ‘‘സാമണേരോ കിരേകോ അടവിം ഓതിണ്ണോ, ഗച്ഛഥ നം ആനേഥാ’’തി ആണാപേത്വാ ഏകച്ചേ ‘‘മാരേമ ന’’ന്തി ആഹംസു, ഏകച്ചേ വിസ്സജ്ജേമാതി. സാമണേരോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സേഖോ സകരണീയോ, ഇമേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ സോത്ഥിമത്താനം കരിസ്സാമീ’’തി ചോരജേട്ഠകം ആമന്തേത്വാ, ‘‘ഉപമം തേ, ആവുസോ, കരിസ്സാമീ’’തി ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘അഹു അതീതമദ്ധാനം, അരഞ്ഞസ്മിം ബ്രഹാവനേ;

ചേതോ കൂടാനി ഓഡ്ഡേത്വാ, സസകം അവധീ തദാ.

‘‘സസകഞ്ച മതം ദിസ്വാ, ഉബ്ബിഗ്ഗാ മിഗപക്ഖിനോ;

ഏകരത്തിം അപക്കാമും, ‘അകിച്ചം വത്തതേ ഇധ’.

‘‘തഥേവ സമണം ഹന്ത്വാ, അധിമുത്തം അകിഞ്ചനം;

അദ്ധികാ നാഗമിസ്സന്തി, ധനജാനി ഭവിസ്സതീ’’തി.

‘‘സച്ചം ഖോ സമണോ ആഹ, അധിമുത്തോ അകിഞ്ചനോ;

അദ്ധികാ നാഗമിസ്സന്തി, ധനജാനി ഭവിസ്സതി.

‘‘സചേ പടിപഥേ ദിസ്വാ, നാരോചേസ്സസി കസ്സചി;

തവ സച്ചമനുരക്ഖന്തോ, ഗച്ഛ ഭന്തേ യഥാസുഖ’’ന്തി.

സോ തേഹി ചോരേഹി വിസ്സജ്ജിതോ ഗച്ഛന്തോ ഞാതയോപി ദിസ്വാ തേസമ്പി ന ആരോചേസി. അഥ തേ അനുപ്പത്തേ ചോരാ ഗഹേത്വാ വിഹേഠയിംസു, ഉരം പഹരിത്വാ പരിദേവമാനഞ്ചസ്സ മാതരം ചോരാ ഏതദവോചും –

‘‘കിം തേ ഹോതി അധിമുത്തോ, ഉദരേ വസികോ അസി;

പുട്ഠാ മേ അമ്മ അക്ഖാഹി, കഥം ജാനേമു തം മയ’’ന്തി.

‘‘അധിമുത്തസ്സ അഹം മാതാ, അയഞ്ച ജനകോ പിതാ;

ഭഗിനീ ഭാതരോ ചാപി, സബ്ബേവ ഇധ ഞാതയോ.

‘‘അകിച്ചകാരീ അധിമുത്തോ, യം ദിസ്വാ ന നിവാരയേ;

ഏതം ഖോ വത്തം സമണാനം, അരിയാനം ധമ്മജീവിനം.

‘‘സച്ചവാദീ അധിമുത്തോ, യം ദിസ്വാ ന നിവാരയേ;

അധിമുത്തസ്സ സുചിണ്ണേന, സച്ചവാദിസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

സബ്ബേവ അഭയം പത്താ, സോത്ഥിം ഗച്ഛന്തു ഞാതയോ’’തി.

ഏവം തേ ചോരേഹി വിസ്സജ്ജിതാ ഗന്ത്വാ അധിമുത്തം ആഹംസു –

‘‘തവ താത സുചിണ്ണേന, സച്ചവാദിസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

സബ്ബേവ അഭയം പത്താ, സോത്ഥിം പച്ചാഗമമ്ഹസേ’’തി.

തേപി പഞ്ചസതാ ചോരാ പസാദം ആപജ്ജിത്വാ അധിമുത്തസ്സ സാമണേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. സോ തേ ആദായ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഠമം അത്തനാ ഉപസമ്പന്നോ പച്ഛാ തേ പഞ്ചസതേ അത്തനോ അന്തേവാസികേ കത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തേ അധിമുത്തഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠിതാ സബ്ബേ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ ദേവതാ ‘‘സതം സദ്ധമ്മമഞ്ഞായ ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചതീ’’തി ആഹ.

സാതതന്തി സതതം സുഖം വാ ചിരം തിട്ഠന്തീതി വദതി. സബ്ബാസം വോതി സബ്ബാസം തുമ്ഹാകം. പരിയായേനാതി കാരണേന. സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീതി, ന കേവലം സേയ്യോവ ഹോതി, ന ച കേവലം പഞ്ഞം ലഭതി, സോകമജ്ഝേ ന സോചതി, ഞാതിമജ്ഝേ വിരോചതി, സുഗതിയം നിബ്ബത്തതി, ചിരം സുഖം തിട്ഠതി, സകലസ്മാ പന വട്ടദുക്ഖാപി മുച്ചതീതി. പഠമം.

൨. മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ മച്ഛേരാ ച പമാദാ ചാതി അത്തസമ്പത്തിനിഗൂഹനലക്ഖണേന മച്ഛേരേന ചേവ സതിവിപ്പവാസലക്ഖണേന പമാദേന ച. ഏകച്ചോ ഹി ‘ഇദം മേ ദേന്തസ്സ പരിക്ഖയം ഗമിസ്സതി, മയ്ഹം വാ ഘരമാനുസകാനം വാ ന ഭവിസ്സതീ’’തി മച്ഛരിയേന ദാനം ന ദേതി. ഏകച്ചോ ഖിഡ്ഡാദിപസുതത്താ ‘ദാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേതി. ഏവം ദാനം ന ദീയതീതി ഏവമേതം യസദായകം സിരീദായകം സമ്പത്തിദായകം സുഖദായകം ദാനം നാമ ന ദീയതീതിആദിനാ കാരണം കഥേസി. പുഞ്ഞം ആകങ്ഖമാനേനാതി പുബ്ബചേതനാദിഭേദം പുഞ്ഞം ഇച്ഛമാനേന. ദേയ്യം ഹോതി വിജാനതാതി അത്ഥി ദാനസ്സ ഫലന്തി ജാനന്തേന ദാതബ്ബമേവാതി വദതി.

തമേവ ബാലം ഫുസതീതി തംയേവ ബാലം ഇധലോകപരലോകേസു ജിഘച്ഛാ ച പിപാസാ ച ഫുസതി അനുബന്ധതി ന വിജഹതി. തസ്മാതി യസ്മാ തമേവ ഫുസതി, തസ്മാ. വിനേയ്യ മച്ഛേരന്തി മച്ഛേരമലം വിനേത്വാ. ദജ്ജാ ദാനം മലാഭിഭൂതി മലാഭിഭൂ ഹുത്വാ തം മച്ഛേരമലം അഭിഭവിത്വാ ദാനം ദദേയ്യ.

തേ മതേസു ന മീയന്തീതി അദാനസീലതായ മരണേന മതേസു ന മീയന്തി. യഥാ ഹി മതോ സമ്പരിവാരേത്വാ ഠപിതേ ബഹുമ്ഹിപി അന്നപാനാദിമ്ഹി ‘‘ഇദം ഇമസ്സ ഹോതു, ഇദം ഇമസ്സാ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ സംവിഭാഗം ന കരോതി, ഏവം അദാനസീലോപീതി മതകസ്സ ച അദാനസീലസ്സ ച ഭോഗാ സമസമാ നാമ ഹോന്തി. തേന ദാനസീലാ ഏവരൂപേസു മതേസു ന മീയന്തീതി അത്ഥോ. പന്ഥാനംവ സഹ വജം, അപ്പസ്മിം യേ പവേച്ഛന്തീതി യഥാ അദ്ധാനം കന്താരമഗ്ഗം സഹ വജന്താ പഥികാ സഹ വജന്താനം പഥികാനം അപ്പസ്മിം പാഥേയ്യേ സംവിഭാഗം കത്വാ പവേച്ഛന്തി ദദന്തിയേവ, ഏവമേവം യേ പന അനമതഗ്ഗം സംസാരകന്താരം സഹ വജന്താ സഹ വജന്താനം അപ്പസ്മിമ്പി ദേയ്യധമ്മേ സംവിഭാഗം കത്വാ ദദന്തിയേവ, തേ മതേസു ന മീയന്തി.

ഏസ ധമ്മോ സനന്തനോതി ഏസ പോരാണകോ ധമ്മോ, സനന്തനാനം വാ പണ്ഡിതാനം ഏസ ധമ്മോതി. അപ്പസ്മേകേതി അപ്പസ്മിം ദേയ്യധമ്മേ ഏകേ. പവേച്ഛന്തീതി ദദന്തി. ബഹുനേകേ ന ദിച്ഛരേതി ബഹുനാപി ഭോഗേന സമന്നാഗതാ ഏകച്ചേ ന ദദന്തി. സഹസ്സേന സമം മിതാതി സഹസ്സേന സദ്ധിം മിതാ, സഹസ്സ ദാനസദിസാ ഹോതി.

ദുരന്വയോതി ദുരനുഗമനോ, ദുപ്പൂരോതി അത്ഥോ. ധമ്മം ചരേതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം ചരതി. യോപി സമുഞ്ജകഞ്ചരേതി യോ അപി ഖലമണ്ഡലാദിസോധനപലാലപോഠനാദിവസേന സമുഞ്ജകഞ്ചരതി. ദാരഞ്ച പോസന്തി ദാരഞ്ച പോസന്തോ. ദദം അപ്പകസ്മിന്തി അപ്പകസ്മിം പണ്ണസാകമത്തസ്മിമ്പി സംവിഭാഗം കത്വാ ദദന്തോവ സോ ധമ്മം ചരതി. സതം സഹസ്സാനന്തി സഹസ്സം സഹസ്സം കത്വാ ഗണിതാനം പുരിസാനം സതം, സതസഹസ്സന്തി അത്ഥോ. സഹസ്സയാഗിനന്തി ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സ വാ യാഗോ കഹാപണസഹസ്സേന വാ നിബ്ബത്തിതോ യാഗോപി സഹസ്സയാഗോ. സോ ഏതേസം അത്ഥീതി സഹസ്സയാഗിനോ, തേസം സഹസ്സയാഗിനം. ഏതേന ദസന്നം വാ ഭിക്ഖുകോടീനം ദസന്നം വാ കഹാപണകോടീനം പിണ്ഡപാതോ ദസ്സിതോ ഹോതി. യേ ഏത്തകം ദദന്തി, തേ കലമ്പി നഗ്ഘന്തി തഥാവിധസ്സാതി ആഹ. യ്വായം സമുഞ്ജകം ചരന്തോപി ധമ്മം ചരതി, ദാരം പോസേന്തോപി, അപ്പകസ്മിം ദദന്തോപി, തഥാവിധസ്സ ഏതേ സഹസ്സയാഗിനോ കലമ്പി നഗ്ഘന്തി. യം തേന ദലിദ്ദേന ഏകപടിവീസകമത്തമ്പി സലാകഭത്തമത്തമ്പി വാ ദിന്നം, തസ്സ ദാനസ്സ സബ്ബേസമ്പി തേസം ദാനം കലം നഗ്ഘതീതി. കലം നാമ സോളസഭാഗോപി സതഭാഗോപി സഹസ്സഭാഗോപി. ഇധ സതഭാഗോ ഗഹിതോ. യം തേന ദാനം ദിന്നം, തസ്മിം സതധാ വിഭത്തേ ഇതരേസം ദസകോടിസഹസ്സദാനം തതോ ഏകകോട്ഠാസമ്പി നഗ്ഘതീതി ആഹ.

ഏവം തഥാഗതേ ദാനസ്സ അഗ്ഘം കരോന്തേ സമീപേ ഠിതാ ദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവം ഭഗവാ മഹന്തം ദാനം പാദേന പവട്ടേത്വാ രതനസതികേ വിയ നരകേ പക്ഖിപന്തോ ഇദം ഏവം പരിത്തകം ദാനം ചന്ദമണ്ഡലേ പഹരന്തോ വിയ ഉക്ഖിപതി, കഥം നു ഖോ ഏതം മഹപ്ഫലതര’’ന്തി ജാനനത്ഥം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി. തത്ഥ കേനാതി കേന കാരണേന. മഹഗ്ഗതോതി മഹത്തം ഗതോ, വിപുലസ്സേതം വേവചനം. സമേന ദിന്നസ്സാതി സമേന ദിന്നസ്സ ദാനസ്സ. അഥസ്സാ ഭഗവാ ദാനം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ദദന്തി ഹേകേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസമേ നിവിട്ഠാതി വിസമേ കായവചീമനോകമ്മേ പതിട്ഠിതാ ഹുത്വാ. ഛേത്വാതി പോഥേത്വാ. വധിത്വാതി മാരേത്വാ. സോചയിത്വാതി പരം സോകസമപ്പിതം കത്വാ. അസ്സുമുഖാതി അസ്സുമുഖസമ്മിസ്സാ. പരം രോദാപേത്വാ ദിന്നദാനഞ്ഹി അസ്സുമുഖദാനന്തി വുച്ചതി. സദണ്ഡാതി ദണ്ഡേന തജ്ജേത്വാ പഹരിത്വാ ദിന്നദക്ഖിണാ സദണ്ഡാതി വുച്ചതി. ഏവന്തി നാഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധതായ മഹാദാനം ഗഹേത്വാ അപ്പഫലം നാമ കാതും സക്കോമി പരിത്തകദാനം വാ മഹപ്ഫലം നാമ. ഇദം പന മഹാദാനം അത്തനോ ഉപ്പത്തിയാ അപരിസുദ്ധതായ ഏവം അപ്പഫലം നാമ ഹോതി, ഇതരം പരിത്തദാനം അത്തനോ ഉപ്പത്തിയാ പരിസുദ്ധതായ ഏവം മഹപ്ഫലം നാമാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഏവന്തിആദിമാഹാതി. ദുതിയം.

൩. സാധുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഉദാഹാരം ഉദാഹരി. യഥാ ഹി യം തേലം മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി വിസ്സന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം അവസേസകോതി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ഓഘോതി വുച്ചതി, ഏവമേവം യം പീതിവചനം ഹദയം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അധികം ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ ബഹി നിക്ഖമതി, തം ഉദാനന്തി വുച്ചതി. ഏവരൂപം പീതിമയം വചനം നിച്ഛാരേസീതി അത്ഥോ. സദ്ധായപി സാഹു ദാനന്തി കമ്മഞ്ച കമ്മഫലഞ്ച സദ്ദഹിത്വാപി ദിന്നദാനം സാഹു ലദ്ധകം ഭദ്ദകമേവ. ആഹൂതി കഥേന്തി. കഥം പനേതം ഉഭയം സമം നാമ ഹോതീതി? ജീവിതഭീരുകോ ഹി യുജ്ഝിതും ന സക്കോതി, ഖയഭീരുകോ ദാതും ന സക്കോതി. ‘‘ജീവിതഞ്ച രക്ഖിസ്സാമി യുജ്ഝിസ്സാമി ചാ’’തി ഹി വദന്തോ ന യുജ്ഝതി. ജീവിതേ പന ആലയം വിസ്സജ്ജേത്വാ, ‘‘ഛേജ്ജം വാ ഹോതു മരണം വാ, ഗണ്ഹിസ്സാമേതം ഇസ്സരിയ’’ന്തി ഉസ്സഹന്തോവ യുജ്ഝതി. ‘‘ഭോഗേ ച രക്ഖിസ്സാമി, ദാനഞ്ച ദസ്സാമീ’’തി വദന്തോ ന ദദാതി. ഭോഗേസു പന ആലയം വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാദാനം ദസ്സാമീതി ഉസ്സഹന്തോവ ദേതി. ഏവം ദാനഞ്ച യുദ്ധഞ്ച സമം ഹോതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? അപ്പാപി സന്താ ബഹുകേ ജിനന്തീതി യഥാ ച യുദ്ധേ അപ്പകാപി വീരപുരിസാ ബഹുകേ ഭീരുപുരിസേ ജിനന്തി, ഏവം സദ്ധാദിസമ്പന്നോ അപ്പകമ്പി ദാനം ദദന്തോ ബഹുമച്ഛേരം മദ്ദതി, ബഹുഞ്ച ദാനവിപാകം അധിഗച്ഛതി. ഏവമ്പി ദാനഞ്ച യുദ്ധഞ്ച സമാനം. തേനേവാഹ –

‘‘അപ്പമ്പി ചേ സദ്ദഹാനോ ദദാതി,

തേനേവ സോ ഹോതി സുഖീ പരത്ഥാ’’തി.

ഇമസ്സ ച പനത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥം ഏകസാടകബ്രാഹ്മണവത്ഥു ച അങ്കുരവത്ഥു ച വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ധമ്മലദ്ധസ്സാതി ധമ്മേന സമേന ലദ്ധസ്സ ഭോഗസ്സ ധമ്മലദ്ധസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ. ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോ ലദ്ധധമ്മോ നാമ അധിഗതധമ്മോ അരിയപുഗ്ഗലോ. ഇതി യം ധമ്മലദ്ധസ്സ ഭോഗസ്സ ദാനം ധമ്മലദ്ധസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ദീയതി, തമ്പി സാധൂതി അത്ഥോ. യോ ധമ്മലദ്ധസ്സാതി ഇമസ്മിമ്പി ഗാഥാപദേ അയമേവ അത്ഥോ. ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതസ്സാതി ഉട്ഠാനേന ച വീരിയേന ച അധിഗതസ്സ ഭോഗസ്സ. വേതരണിന്തി ദേസനാസീസമത്തമേതം. യമസ്സ പന വേതരണിമ്പി സഞ്ജീവകാളസുത്താദയോപി ഏകതിംസമഹാനിരയേപി സബ്ബസോവ അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ.

വിചേയ്യ ദാനന്തി വിചിനിത്വാ ദിന്നദാനം. തത്ഥ ദ്വേ വിചിനനാ ദക്ഖിണാവിചിനനം ദക്ഖിണേയ്യവിചിനനഞ്ച. തേസു ലാമകലാമകേ പച്ചയേ അപനേത്വാ പണീതപണീതേ വിചിനിത്വാ തേസം ദാനം ദക്ഖിണാവിചിനനം നാമ. വിപന്നസീലേ ഇതോ ബഹിദ്ധാ പഞ്ചനവുതിപാസണ്ഡഭേദേ വാ ദക്ഖിണേയ്യേ പഹായ സീലാദിഗുണസമ്പന്നാനം സാസനേ പബ്ബജിതാനം ദാനം ദക്ഖിണേയ്യവിചിനനം നാമ. ഏവം ദ്വീഹാകാരേഹി വിചേയ്യ ദാനം. സുഗതപ്പസത്ഥന്തി സുഗതേന വണ്ണിതം. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യവിചിനനം ദസ്സേന്തോ യേ ദക്ഖിണേയ്യാതിആദിമാഹ. ബീജാനി വുത്താനി യഥാതി ഇമിനാ പന ദക്ഖിണാവിചിനനം ആഹ. അവിപന്നബീജസദിസാ ഹി വിചിനിത്വാ ഗഹിതാ പണീതപണീതാ ദേയ്യധമ്മാതി.

പാണേസുപി സാധു സംയമോതി പാണേസു സംയതഭാവോപി ഭദ്ദകോ. അയം ദേവതാ ഇതരാഹി കഥിതം ദാനാനിസംസം അതിക്കമിത്വാ സീലാനിസംസം കഥേതുമാരദ്ധാ. അഹേഠയം ചരന്തി അവിഹിംസന്തോ ചരമാനോ. പരൂപവാദാതി പരസ്സ ഉപവാദഭയേന. ഭയാതി ഉപവാദഭയാ. ദാനാ ച ഖോ ധമ്മപദംവ സേയ്യോതി ദാനതോ നിബ്ബാനസങ്ഖാതം ധമ്മപദമേവ സേയ്യോ. പുബ്ബേ ച ഹി പുബ്ബതരേ ച സന്തോതി പുബ്ബേ ച കസ്സപബുദ്ധാദികാലേ പുബ്ബതരേ ച കോണാഗമനബുദ്ധാദികാലേ, സബ്ബേപി വാ ഏതേ പുബ്ബേ ച പുബ്ബതരേ ച സന്തോ നാമാതി. തതിയം.

൪. നസന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ കമനീയാനീതി രൂപാദീനി ഇട്ഠാരമ്മണാനി. അപുനാഗമനം അനാഗന്താ പുരിസോ മച്ചുധേയ്യാതി തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതാ മച്ചുധേയ്യാ അപുനാഗമനസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം അനാഗന്താ. നിബ്ബാനഞ്ഹി സത്താ ന പുനാഗച്ഛന്തി, തസ്മാ തം അപുനാഗമനന്തി വുച്ചതി. തം കാമേസു ബദ്ധോ ച പമത്തോ ച അനാഗന്താ നാമ ഹോതി, സോ തം പാപുണിതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഛന്ദജന്തി തണ്ഹാഛന്ദതോ ജാതം. അഘന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധദുക്ഖം. ദുതിയപദം തസ്സേവ വേവചനം. ഛന്ദവിനയാ അഘവിനയോതി തണ്ഹാവിനയേന പഞ്ചക്ഖന്ധവിനയോ. അഘവിനയാ ദുക്ഖവിനയോതി പഞ്ചക്ഖന്ധവിനയേന വട്ടദുക്ഖം വിനീതമേവ ഹോതി. ചിത്രാനീതി ആരമ്മണചിത്താനി. സങ്കപ്പരാഗോതി സങ്കപ്പിതരാഗോ. ഏവമേത്ഥ വത്ഥുകാമം പടിക്ഖിപിത്വാ കിലേസകാമോ കാമോതി വുത്തോ. അയം പനത്ഥോ പസൂരസുത്തേന (സു. നി. ൮൩൦ ആദയോ) വിഭാവേതബ്ബോ. പസൂരപരിബ്ബാജകോ ഹി ഥേരേന ‘‘സങ്കപ്പരാഗോ പുരിസസ്സ കാമോ’’തി വുത്തേ –

‘‘ന തേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗഞ്ച വദേസി കാമം;

സങ്കപ്പയം അകുസലേ വിതക്കേ,

ഭിക്ഖൂപി തേ ഹേഹിന്തി കാമഭോഗീ’’തി. –

ആഹ. അഥ നം ഥേരോ അവോച –

‘‘തേ ചേ കാമാ യാനി ചിത്രാനി ലോകേ,

സങ്കപ്പരാഗം ന വദേസി കാമം;

പസ്സന്തോ രൂപാനി മനോരമാനി,

സത്ഥാപി തേ ഹേഹിതി കാമഭോഗീ.

സുണന്തോ സദ്ദാനി, ഘായന്തോ ഗന്ധാനി;

സായന്തോ രസാനി, ഫുസന്തോ ഫസ്സാനി മനോരമാനി;

സത്ഥാപി തേ ഹേഹിതി കാമഭോഗീ’’തി.

അഥേത്ഥ ധീരാതി അഥ ഏതേസു ആരമ്മണേസു പണ്ഡിതാ ഛന്ദരാഗം വിനയന്തി. സംയോജനം സബ്ബന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം. അകിഞ്ചനന്തി രാഗകിഞ്ചനാദിവിരഹിതം. നാനുപതന്തി ദുക്ഖാതി വട്ടദുക്ഖാ പന തസ്സ ഉപരി ന പതന്തി. ഇച്ചായസ്മാ മോഘരാജാതി, ‘‘പഹാസി സങ്ഖ’’ന്തി ഗാഥം സുത്വാ തസ്സം പരിസതി അനുസന്ധികുസലോ മോഘരാജാ നാമ ഥേരോ ‘‘ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥോ ന യഥാനുസന്ധിം ഗതോ’’തി ചിന്തേത്വാ യഥാനുസന്ധിം ഘടേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ. നരുത്തമം അത്ഥചരം നരാനന്തി കിഞ്ചാപി സബ്ബേ ഖീണാസവാ നരുത്തമാ ചേവ അത്ഥചരാ ച നരാനം, ഥേരോ പന ദസബലം സന്ധായേവമാഹ. യേ തം നമസ്സന്തി പസംസിയാ തേതി യദി തഥാവിമുത്തം ദേവമനുസ്സാ നമസ്സന്തി, അഥ യേ തം ഭഗവന്തം കായേന വാ വാചായ വാ അനുപടിപത്തിയാ വാ നമസ്സന്തി, തേ കിം പസംസിയാ, ഉദാഹു അപസംസിയാതി. ഭിക്ഖൂതി മോഘരാജത്ഥേരം ആലപതി. അഞ്ഞായ ധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മം ജാനിത്വാ. സങ്ഗാതിഗാ തേപി ഭവന്തീതി യേ തം കായേന വാ വാചായ വാ അനുപടിപത്തിയാ വാ നമസ്സന്തി. തേ ചതുസച്ചധമ്മം അഞ്ഞായ വിചികിച്ഛം പഹായ സങ്ഗാതിഗാപി ഹോന്തി, പസംസിയാപി ഹോന്തീതി. ചതുത്ഥം.

൫. ഉജ്ഝാനസഞ്ഞിസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ഉജ്ഝാനസഞ്ഞികാതി ഉജ്ഝാനസഞ്ഞീ ദേവലോകോ നാമ പാടിയേക്കോ നത്ഥി, ഇമാ പന ദേവതാ തഥാഗതസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗം നിസ്സായ ഉജ്ഝായമാനാ ആഗതാ. താസം കിര ഏവം അഹോസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഭിക്ഖൂനം പംസുകൂലചീവര-പിണ്ഡിയാലോപ-രുക്ഖമൂലസേനാസനപൂതിമുത്തഭേസജ്ജേഹി സന്തോസസ്സേവ പരിയന്തകാരിതം വണ്ണേതി, സയം പന പത്തുണ്ണദുകൂല ഖോമാദീനി പണീതചീവരാനി ധാരേതി, രാജാരഹം ഉത്തമം ഭോജനം ഭുഞ്ജതി, ദേവവിമാനകപ്പായ ഗന്ധകുടിയാ വരസയനേ സയതി, സപ്പിനവനീതാദീനി ഭേസജ്ജാനി പടിസേവതി, ദിവസം മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേതി, വചനമസ്സ അഞ്ഞതോ ഗച്ഛതി, കിരിയാ അഞ്ഞതോ’’തി ഉജ്ഝായമാനാ ആഗമിംസു. തേന താസം ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ‘‘ഉജ്ഝാനസഞ്ഞികാ’’തി നാമം ഗഹിതം.

അഞ്ഞഥാ സന്തന്തി അഞ്ഞേനാകാരേന ഭൂതം. നികച്ചാതി നികതിയാ വഞ്ചനായ, വഞ്ചേത്വാതി അത്ഥോ. കിതവസ്സേവാതി കിതവോ വുച്ചതി സാകുണികോ. സോ ഹി അഗുമ്ബോവ സമാനോ സാഖപണ്ണാദിപടിച്ഛാദനേന ഗുമ്ബവണ്ണം ദസ്സേത്വാ ഉപഗതേ മോരതിത്തിരാദയോ സകുണേ മാരേത്വാ ദാരഭരണം കരോതി. ഇതി തസ്സ കിതവസ്സ ഇമായ വഞ്ചനായ ഏവം വഞ്ചേത്വാ സകുണമംസഭോജനം വിയ കുഹകസ്സാപി പംസുകൂലേന അത്താനം പടിച്ഛാദേത്വാ കഥാഛേകതായ മഹാജനം വഞ്ചേത്വാ ഖാദമാനസ്സ വിചരതോ. ഭുത്തം ഥേയ്യേന തസ്സ തന്തി സബ്ബോപി തസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗോ ഥേയ്യേന പരിഭുത്തോ നാമ ഹോതീതി ദേവതാ ഭഗവന്തം സന്ധായ വദതി. പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാതി അയം കാരകോ വാ അകാരകോ വാതി പണ്ഡിതാ ജാനന്തി. ഇതി താ ദേവതാ ‘‘തഥാഗതാപി മയമേവ പണ്ഡിതാ’’തി മഞ്ഞമാനാ ഏവമാഹംസു.

അഥ ഭഗവാ നയിദന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യായം പടിപദാ ദള്ഹാതി അയം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദാ ദള്ഹാ ഥിരാ. യായ പടിപദായ ധീരാ പണ്ഡിതാ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ചാതി ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായിനോ മാരബന്ധനാ പമുച്ചന്തി, തം പടിപദം ഭാസിതമത്തേന വാ സവനമത്തേന വാ ഓക്കമിതും പടിപജ്ജിതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. ന വേ ധീരാ പകുബ്ബന്തീതി ധീരാ പണ്ഡിതാ വിദിത്വാ ലോകപരിയായം സങ്ഖാരലോകസ്സ ഉദയബ്ബയം ഞത്വാ ചതുസച്ചധമ്മഞ്ച അഞ്ഞായ കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതാ ലോകേ വിസത്തികം തിണ്ണാ ഏവം ന കുബ്ബന്തി, മയം ഏവരൂപാനി ന കഥേമാതി അത്ഥോ.

പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാതി ‘‘അയുത്തം അമ്ഹേഹി കതം, അകാരകമേവ മയം കാരകവാദേന സമുദാചരിമ്ഹാ’’തി ലജ്ജമാനാ മഹാബ്രഹ്മനി വിയ ഭഗവതി ഗാരവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ഭഗവന്തം ദുരാസദം കത്വാ പസ്സമാനാ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം ഠത്വാതി അത്ഥോ. അച്ചയോതി അപരാധോ. നോ, ഭന്തേ, അച്ചാഗമാതി അമ്ഹേ അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ പവത്തോ. ആസാദേതബ്ബന്തി ഘട്ടയിതബ്ബം. താ കിര ദേവതാ ഭഗവന്തം കായേന വാചായാതി ദ്വീഹിപി ഘട്ടയിംസു. തഥാഗതം അവന്ദിത്വാ ആകാസേ പതിട്ഠമാനാ കായേന ഘട്ടയിംസു, കിതവോപമം ആഹരിത്വാ നാനപ്പകാരകം അസബ്ഭിവാദം വദമാനാ വാചായ ഘട്ടയിംസു. തസ്മാ ആസാദേതബ്ബം അമഞ്ഞിമ്ഹാതി ആഹംസു. പടിഗ്ഗണ്ഹാതൂതി ഖമതു. ആയതിം സംവരായാതി അനാഗതേ സംവരണത്ഥായ, പുന ഏവരൂപസ്സ അപരാധസ്സ ദോസസ്സ അകരണത്ഥായ.

സിതം പാത്വാകാസീതി അഗ്ഗദന്തേ ദസ്സേന്തോ പഹട്ഠാകാരം ദസ്സേസി. കസ്മാ? താ കിര ദേവതാ ന സഭാവേന ഖമാപേന്തി, ലോകിയമഹാജനഞ്ച സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം തഥാഗതഞ്ച ഏകസദിസം കരോന്തി. അഥ ഭഗവാ ‘‘പരതോ കഥായ ഉപ്പന്നായ ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ പച്ഛാ ഖമിസ്സാമീ’’തി സിതം പാത്വാകാസി. ഭിയ്യോസോ മത്തായാതി അതിരേകപ്പമാണേന. ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി കുപിതോ ഏസ അമ്ഹാകന്തി മഞ്ഞമാനാ അഭാസി.

ന പടിഗണ്ഹതീതി ന ഖമതി നാധിവാസേതി. കോപന്തരോതി അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നകോപോ. ദോസഗരൂതി ദോസം ഗരും കത്വാ ആദായ വിഹരന്തോ. സ വേരം പടിമുഞ്ചതീതി സോ ഏവരൂപോ ഗണ്ഠികം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ തം വേരം അത്തനി പടിമുഞ്ചതി ഠപേതി, ന പടിനിസ്സജ്ജതീതി അത്ഥോ. അച്ചയോ ചേ ന വിജ്ജേഥാതി സചേ അച്ചായികകമ്മം ന ഭവേയ്യ. നോ ചിധാപഗതം സിയാതി യദി അപരാധോ നാമ ന ഭാവേയ്യ. കേനീധ കുസലോ സിയാതി യദി വേരാനി ന സമ്മേയ്യും, കേന കാരണേന കുസലോ ഭവേയ്യ.

കസ്സച്ചയാതി ഗാഥായ കസ്സ അതിക്കമോ നത്ഥി? കസ്സ അപരാധോ നത്ഥി? കോ സമ്മോഹം നാപജ്ജതി? കോ നിച്ചമേവ പണ്ഡിതോ നാമാതി അത്ഥോ? ഇമം കിര ഗാഥം ഭണാപനത്ഥം ഭഗവതോ സിതപാതുകമ്മം. തസ്മാ ഇദാനി ദേവതാനം ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ ഖമിസ്സാമീതി തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതസ്സാതി തഥാ ആഗതോതി ഏവമാദീഹി കാരണേഹി തഥാഗതസ്സ. ബുദ്ധസ്സാതി ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താദീഹി കാരണേഹി വിമോക്ഖന്തികപണ്ണത്തിവസേന ഏവം ലദ്ധനാമസ്സ. അച്ചയം ദേസയന്തീനന്തി യം വുത്തം തുമ്ഹേഹി ‘‘അച്ചയം ദേസയന്തീനം…പേ… സ വേരം പടിമുഞ്ചതീ’’തി, തം സാധു വുത്തം, അഹം പന തം വേരം നാഭിനന്ദാമി ന പത്ഥയാമീതി അത്ഥോ. പടിഗ്ഗണ്ഹാമി വോച്ചയന്തി തുമ്ഹാകം അപരാധം ഖമാമീതി. പഞ്ചമം.

൬. സദ്ധാസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതീതി പുരിസസ്സ ദേവലോകേ മനുസ്സലോകേ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച ഗച്ഛന്തസ്സ സദ്ധാ ദുതിയാ ഹോതി, സഹായകിച്ചം സാധേതി. നോ ചേ അസ്സദ്ധിയം അവതിട്ഠതീതി യദി അസ്സദ്ധിയം ന തിട്ഠതി. യസോതി പരിവാരോ. കിത്തീതി വണ്ണഭണനം. തത്വസ്സ ഹോതീതി തതോ അസ്സ ഹോതി. നാനുപതന്തി സങ്ഗാതി രാഗസങ്ഗാദയോ പഞ്ച സങ്ഗാ ന അനുപതന്തി. പമാദമനുയുഞ്ജന്തീതി യേ പമാദം കരോന്തി നിബ്ബത്തേന്തി, തേ തം അനുയുഞ്ജന്തി നാമ. ധനം സേട്ഠംവ രക്ഖതീതി മുത്താമണിസാരാദിഉത്തമധനം വിയ രക്ഖതി. ഝായന്തോതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായന്തോ. തത്ഥ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി. വിപസ്സനാ ഹി തീണി ലക്ഖണാനി ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. മഗ്ഗോ വിപസ്സനായ ആഗതകിച്ചം സാധേതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. ഫലം തഥലക്ഖണം നിരോധസച്ചം ഉപനിജ്ഝായതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. അട്ഠ സമാപത്തിയോ പന കസിണാരമ്മണസ്സ ഉപനിജ്ഝായനതോ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനന്തി വേദിതബ്ബാ. പരമം നാമ അരഹത്തസുഖം അധിപ്പേതന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സമയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ സക്കേസൂതി ‘‘സക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൬൭) ഉദാനം പടിച്ച സക്കാതി ലദ്ധനാമാനം രാജകുമാരാനം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രൂള്ഹീസദ്ദേന സക്കാതി വുച്ചതി. തസ്മിം സക്കേസു ജനപദേ. മഹാവനേതി സയംജാതേ അരോപിമേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധേ മഹതി വനേ. സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹീതി ഇമം സുത്തം കഥിതദിവസേയേവ പത്തഅരഹന്തേഹി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സാകിയകോലിയാ ഹി കിര കപിലവത്ഥുനഗരസ്സ ച കോലിയനഗരസ്സ ച അന്തരേ രോഹിണിം നാമ നദിം ഏകേനേവ ആവരണേന ബന്ധാപേത്വാ സസ്സാനി കാരേന്തി. അഥ ജേട്ഠമൂലമാസേ സസ്സേസു മിലായന്തേസു ഉഭയനഗരവാസീനമ്പി കമ്മകാരാ സന്നിപതിംസു. തത്ഥ കോലിയനഗരവാസിനോ ആഹംസു – ‘‘ഇദം ഉദകം ഉഭയതോ ആഹരിയമാനം ന തുമ്ഹാകം, ന അമ്ഹാകം പഹോസ്സതി, അമ്ഹാകം പന സസ്സം ഏകേന ഉദകേനേവ നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. കപിലവത്ഥുവാസിനോ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേസു കോട്ഠേ പൂരേത്വാ ഠിതേസു മയം രത്തസുവണ്ണനീലമണികാളകഹാപണേ ച ഗഹേത്വാ പച്ഛിപസിബ്ബകാദിഹത്ഥാ ന സക്ഖിസ്സാമ തുമ്ഹാകം ഘരദ്വാരേ വിചരിതും, അമ്ഹാകമ്പി സസ്സം ഏകേനേവ ഉദകേന നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന മയം ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘മയമ്പി ന ദസ്സാമാ’’തി. ഏവം കഥം വഡ്ഢേത്വാ ഏകോ ഉട്ഠായ ഏകസ്സ പഹാരം അദാസി, സോപി അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരിത്വാ രാജകുലാനം ജാതിം ഘട്ടേത്വാ കലഹം വഡ്ഢയിംസു.

കോലിയകമ്മകാരാ വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹേ കപിലവത്ഥുവാസികേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ സോണസിങ്ഗാലാദയോ വിയ അത്തനോ ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവസിംസു, ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? സാകിയകമ്മകാരാ വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹേ ദാനി കുട്ഠിനോ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ അനാഥാ നിഗ്ഗതികാ തിരച്ഛാനാ വിയ കോലരുക്ഖേ വസിംസു, ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? തേ ഗന്ത്വാ തസ്മിം കമ്മേ നിയുത്തഅമച്ചാനം കഥേസും, അമച്ചാ രാജകുലാനം കഥേസും. തതോ സാകിയാ – ‘‘ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവസിതകാനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു. കോലിയാപി – ‘‘കോലരുക്ഖവാസീനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു.

ഭഗവാപി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയേവ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമേ ഏവം യുദ്ധസജ്ജേ നിക്ഖമന്തേ അദ്ദസ. ദിസ്വാ – ‘‘മയി ഗതേ അയം കലഹോ വൂപസമ്മിസ്സതി നു ഖോ ഉദാഹു നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ – ‘‘അഹമേത്ഥ ഗന്ത്വാ കലഹവൂപസമനത്ഥം തീണി ജാതകാനി കഥേസ്സാമി, തതോ കലഹോ വൂപസമ്മിസ്സതി. അഥ സാമഗ്ഗിദീപനത്ഥായ ദ്വേ ജാതകാനി കഥേത്വാ അത്തദണ്ഡസുത്തം ദേസേസ്സാമി. ദേസനം സുത്വാ ഉഭയനഗരവാസിനോപി അഡ്ഢതിയാനി അഡ്ഢതിയാനി കുമാരസതാനി ദസ്സന്തി, അഹം തേ പബ്ബാജേസ്സാമി, തദാ മഹാസമാഗമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം അകാസി. തസ്മാ ഇമേസു യുദ്ധസജ്ജേസു നിക്ഖമന്തേസു കസ്സചി അനാരോചേത്വാ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ ഗന്ത്വാ ദ്വിന്നം സേനാനം അന്തരേ ആകാസേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി.

കപിലവത്ഥുവാസിനോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാവ, ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠോ സത്ഥാ ആഗതോ. ദിട്ഠോ നു ഖോ തേന അമ്ഹാകം കലഹകരണഭാവോ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ന ഖോ പന സക്കാ ഭഗവതി ആഗതേ അമ്ഹേഹി പരസ്സ സരീരേ സത്ഥം പാതേതും. കോലിയനഗരവാസിനോ അമ്ഹേ ഹനന്തു വാ ബജ്ഝന്തു വാ’’തി. ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ, ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, നിസീദിംസു. കോലിയനഗരവാസിനോപി തഥേവ ചിന്തേത്വാ ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ, ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, നിസീദിംസു.

ഭഗവാ ജാനന്തോവ, ‘‘കസ്മാ ആഗതത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛി? ‘‘ന, ഭഗവാ, തിത്ഥകീളായ ന പബ്ബതകീളായ, ന നദീകീളായ, ന ഗിരിദസ്സനത്ഥം, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ സങ്ഗാമം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ആഗതമ്ഹാ’’തി. ‘‘കിം നിസ്സായ വോ കലഹോ, മഹാരാജാതി? ഉദകം, ഭന്തേതി. ഉദകം കിം അഗ്ഘതി, മഹാരാജാതി? അപ്പം, ഭന്തേതി. പഥവീ നാമ കിം അഗ്ഘതി, മഹാരാജാതി? അനഗ്ഘാ, ഭന്തേതി. ഖത്തിയാ കിം അഗ്ഘന്തീതി? ഖത്തിയാ നാമ അനഗ്ഘാ, ഭന്തേതി. അപ്പമൂലം ഉദകം നിസ്സായ കിമത്ഥം അനഗ്ഘേ ഖത്തിയേ നാസേഥ, മഹാരാജ, കലഹേ അസ്സാദോ നാമ നത്ഥി, കലഹവസേന, മഹാരാജ, അട്ഠാനേ വേരം കത്വാ ഏകായ രുക്ഖദേവതായ കാളസീഹേന സദ്ധിം ബദ്ധാഘാതോ സകലമ്പി ഇമം കപ്പം അനുപ്പത്തോയേവാതി വത്വാ ഫന്ദനജാതകം (ജാ. ൧.൧൩.൧൪ ആദയോ) കഥേസി’’. തതോ ‘‘പരപത്തിയേന നാമ, മഹാരാജ, ന ഭവിതബ്ബം. പരപത്തിയാ ഹുത്വാ ഹി ഏകസ്സ സസകസ്സ കഥായ തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ ഹിമവന്തേ ചതുപ്പദഗണാ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദിനോ അഹേസും. തസ്മാ പരപത്തിയേന ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ, പഥവീഉന്ദ്രിയജാതകം കഥേസി. തതോ ‘‘കദാചി, മഹാരാജ, ദുബ്ബലോപി മഹാബലസ്സ രന്ധം വിവരം പസ്സതി, കദാചി മഹാബലോ ദുബ്ബലസ്സ. ലടുകികാപി ഹി സകുണികാ ഹത്ഥിനാഗം ഘാതേസീ’’തി ലടുകികജാതകം (ജാ. ൧.൫.൩൯ ആദയോ) കഥേസി. ഏവം കലഹവൂപസമനത്ഥായ തീണി ജാതകാനി കഥേത്വാ സാമഗ്ഗിപരിദീപനത്ഥായ ദ്വേ ജാതകാനി കഥേസി. കഥം? ‘‘സമഗ്ഗാനഞ്ഹി, മഹാരാജ, കോചി ഓതാരം നാമ പസ്സിതും ന സക്കോതീതി വത്വാ, രുക്ഖധമ്മജാതകം (ജാ. ൧.൧.൭൪) കഥേസി. തതോ ‘‘സമഗ്ഗാനം, മഹാരാജ, കോചി വിവരം ദസ്സിതും ന സക്ഖി. യദാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദമകംസു, അഥ തേ നേസാദപുത്തോ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ആദായ ഗതോതി വിവാദേ അസ്സാദോ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ, വട്ടകജാതകം (ജാ. ൧.൧.൧൧൮) കഥേസി. ഏവം ഇമാനി പഞ്ച ജാതകാനി കഥേത്വാ അവസാനേ അത്തദണ്ഡസുത്തം (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ) കഥേസി.

രാജാനോ പസന്നാ – ‘‘സചേ സത്ഥാ നാഗമിസ്സ, മയം സഹത്ഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വധിത്വാ ലോഹിതനദിം പവത്തയിസ്സാമ. അമ്ഹാകം പുത്തഭാതരോ ച ഗേഹദ്വാരേ ന പസ്സേയ്യാമ, സാസനപടിസാസനമ്പി നോ ആഹരണകോ നാഭവിസ്സ. സത്ഥാരം നിസ്സായ നോ ജീവിതം ലദ്ധം. സചേ പന സത്ഥാ ആഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സ ദീപസഹസ്സദ്വയപരിവാരം ചതുമഹാദീപരജ്ജമസ്സ ഹത്ഥഗതം അഭവിസ്സ, അതിരേകസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ അഭവിസ്സംസു, തതോ ഖത്തിയപരിവാരോ അവിചരിസ്സ. തം ഖോ പനേസ സമ്പത്തിം പഹായ നിക്ഖമിത്വാ സമ്ബോധിം പത്തോ. ഇദാനിപി ഖത്തിയപരിവാരോയേവ വിചരതൂ’’തി ഉഭയനഗരവാസിനോ അഡ്ഢതിയാനി അഡ്ഢതിയാനി കുമാരസതാനി അദംസു. ഭഗവാപി തേ പബ്ബാജേത്വാ മഹാവനം അഗമാസി. തേസം ഗരുഗാരവേന ന അത്തനോ രുചിയാ പബ്ബജിതാനം അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജി. പുരാണദുതിയികായോപി തേസം – ‘‘അയ്യപുത്താ ഉക്കണ്ഠന്തു, ഘരാവാസോ ന സണ്ഠാതീ’’തിആദീനി വത്വാ സാസനം പേസേന്തി. തേ ച അതിരേകതരം ഉക്കണ്ഠിംസു.

ഭഗവാ ആവജ്ജേന്തോ തേസം അനഭിരതിഭാവം ഞത്വാ – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാദിസേന ബുദ്ധേന സദ്ധിം ഏകതോ വസന്താ ഉക്കണ്ഠന്തി, ഹന്ദ നേസം കുണാലദഹസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ തത്ഥ നേത്വാ അനഭിരതിം വിനോദേമീ’’തി കുണാലദഹസ്സ വണ്ണം കഥേസി. തേ തം ദട്ഠുകാമാ അഹേസും. ദട്ഠുകാമത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, കുണാലദഹന്തി? ആമ ഭഗവാതി. യദി ഏവം ഏഥ ഗച്ഛാമാതി. ഇദ്ധിമന്താനം ഭഗവാ ഗമനട്ഠാനം മയം കഥം ഗമിസ്സാമാതി. തുമ്ഹേ ഗന്തുകാമാ ഹോഥ, അഹം മമാനുഭാവേന ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീതി. സാധു, ഭന്തേതി. ഭഗവാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ കുണാലദഹേ പതിട്ഠായ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കുണാലദഹേ യേസം മച്ഛാനം നാമം ന ജാനാഥ മമം പുച്ഛഥാ’’തി.

തേ പുച്ഛിംസു. ഭഗവാ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം കഥേസി. ന കേവലഞ്ച, മച്ഛാനംയേവ, തസ്മിം വനസണ്ഡേ രുക്ഖാനമ്പി പബ്ബതപാദേ ദ്വിപദചതുപ്പദസകുണാനമ്പി നാമാനി പുച്ഛാപേത്വാ കഥേസി. അഥ ദ്വീഹി സകുണേഹി മുഖതുണ്ഡകേന ഡംസിത്വാ ഗഹിതദണ്ഡകേ നിസിന്നോ കുണാലസകുണരാജാ പുരതോ പച്ഛതോ ഉഭോസു ച പസ്സേസു സകുണസങ്ഘപരിവുതോ ആഗച്ഛതി. ഭിക്ഖൂ തം ദിസ്വാ – ‘‘ഏസ, ഭന്തേ, ഇമേസം സകുണാനം രാജാ ഭവിസ്സതി, പരിവാരാ ഏതേ ഏതസ്സാ’’തി മഞ്ഞാമാതി. ഏവമേതം, ഭിക്ഖവേ, അയമ്പി മമേവ വംസോ മമ പവേണീതി. ഇദാനി താവ മയം, ഭന്തേ, ഏതേ സകുണേ പസ്സാമ. യം പന ഭഗവാ ‘‘അയമ്പി മമേവ വംസോ മമ പവേണീ’’തി ആഹ, തം സോതുകാമമ്ഹാതി. സോതുകാമത്ഥ, ഭിക്ഖവേതി? ആമ ഭഗവാതി. തേന ഹി സുണാഥാതി തീഹി ഗാഥാസതേഹി മണ്ഡേത്വാ കുണാലജാതകം (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) കഥേന്തോ അനഭിരതിം വിനോദേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, മഗ്ഗേനേവ ച നേസം ഇദ്ധിപി ആഗതാ. ഭഗവാ ‘‘ഹോതു താവ ഏത്തകം തേസം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ മഹാവനമേവ അഗമാസി. തേപി ഭിക്ഖൂ ഗമനകാലേ ദസബലസ്സ ആനുഭാവേന ഗന്ത്വാ ആഗമനകാലേ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ മഹാവനേ ഓതരിംസു.

ഭഗവാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ – ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവേ, നിസീദഥ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാനം വോ കിലേസാനം കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഭഗവാ അമ്ഹാകം അനഭിരതഭാവം ഞത്വാ കുണാലദഹം നേത്വാ അനഭിരതിം വിനോദേസി, തത്ഥ സോതാപത്തിഫലം പത്താനം നോ ഇദാനി ഇധ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം കമ്മട്ഠാനം അദാസി, ന ഖോ പന അമ്ഹേഹി ‘സോതാപന്നാ മയ’ന്തി വീതിനാമേതും വട്ടതി, പുരിസപുരിസേഹി നോ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി തേ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ നിസീദനം പപ്ഫോടേത്വാ വിസും വിസും പബ്ഭാരരുക്ഖമൂലേസു നിസീദിംസു.

ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ പകതിയാപി അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനാ, ലദ്ധുപായസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ കിലമനകാരണം നാമ നത്ഥി. ഗച്ഛന്താ ഗച്ഛന്താ ച വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ‘അത്തനാ പടിവിദ്ധഗുണം ആരോചേസ്സാമാ’തി മമ സന്തികം ആഗമിസ്സന്തി. ഏതേസു ആഗതേസു ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിസ്സന്തി, മഹാസമയോ ഭവിസ്സതി, വിവിത്തേ ഓകാസേ മയാ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി തതോ വിവിത്തേ ഓകാസേ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദി.

സബ്ബപഠമം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗതത്ഥേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തതോ അപരോ തതോ അപരോതി പഞ്ചസതാപി പദുമിനിയം പദുമാനി വിയ വികസിംസു. സബ്ബപഠമം അരഹത്തം പത്തഭിക്ഖു ‘‘ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി പല്ലങ്കം വിനിബ്ഭുജിത്വാ നിസീദനം പപ്ഫോടേത്വാ ഉട്ഠായ ദസബലാഭിമുഖോ അഹോസി. ഏവം അപരോപി അപരോപീതി പഞ്ചസതാ ഭത്തസാലം പവിസന്താ വിയ പടിപാടിയാവ ആഗമിംസു. പഠമം ആഗതോ വന്ദിത്വാ നിസീദനം പഞ്ഞാപേത്വാ, ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ, പടിവിദ്ധഗുണം ആരോചേതുകാമോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അഞ്ഞോ കോചി? നത്ഥീ’’തി നിവത്തിത്വാ ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ അപരമ്പി അദ്ദസ അപരമ്പി അദ്ദസയേവാതി സബ്ബേപി തേ ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ, അയം ഇമസ്സ ഹരായമാനോ ന കഥേസി, അയം ഇമസ്സ ഹരായമാനോ ന കഥേസി. ഖീണാസവാനം കിര ദ്വേ ആകാരാ ഹോന്തി – ‘‘അഹോ വത മയാ പടിവിദ്ധഗുണം സദേവകോ ലോകോ ഖിപ്പമേവ പടിവിജ്ഝേയ്യാ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. പടിവിദ്ധഭാവം പന നിധിലദ്ധപുരിസോ വിയ ന അഞ്ഞസ്സ ആരോചേതുകാമാ ഹോന്തി.

ഏവം ഓസടമത്തേ പന തസ്മിം അരിയമണ്ഡലേ പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോ അബ്ഭാ മഹികാ ധൂമോ രജോ രാഹൂതി, ഇമേഹി ഉപക്കിലേസേഹി വിപ്പമുത്തം ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതസ്സ ലോകസ്സ രാമണേയ്യകദസ്സനത്ഥം പാചീനദിസായ ഉക്ഖിത്തരജതമയമഹാആദാസമണ്ഡലം വിയ, നേമിവട്ടിയം ഗഹേത്വാ, പരിവത്തിയമാനരജതചക്കസസ്സിരികം പുണ്ണചന്ദമണ്ഡലം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ, അനിലപഥം പടിപജ്ജിത്ഥ. ഇതി ഏവരൂപേ ഖണേ ലയേ മുഹുത്തേ ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം മഹാവനേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹി.

തത്ഥ ഭഗവാപി മഹാസമ്മതസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോ, തേപി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ മഹാസമ്മതസ്സ കുലേ ഉപ്പന്നാ. ഭഗവാപി ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതോ, തേപി ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതാ. ഭഗവാപി രാജപബ്ബജിതോ, തേപി രാജപബ്ബജിതാ. ഭഗവാപി സേതച്ഛത്തം പഹായ ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിരജ്ജം നിസ്സജ്ജിത്വാ പബ്ബജിതോ, തേപി സേതച്ഛത്തം പഹായ ഹത്ഥഗതാനി രജ്ജാനി വിസ്സജ്ജിത്വാ പബ്ബജിതാ. ഇതി ഭഗവാ പരിസുദ്ധേ ഓകാസേ, പരിസുദ്ധേ രത്തിഭാഗേ, സയം പരിസുദ്ധോ പരിസുദ്ധപരിവാരോ, വീതരാഗോ വീതരാഗപരിവാരോ, വീതദോസോ വീതദോസപരിവാരോ, വീതമോഹോ വീതമോഹപരിവാരോ, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹപരിവാരോ, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസപരിവാരോ, സന്തോ സന്തപരിവാരോ, ദന്തോ ദന്തപരിവാരോ, മുത്തോ മുത്തപരിവാരോ, അതിവിയ വിരോചതീതി. വണ്ണഭൂമി നാമേസാ, യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ഇതി ഇമേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം, ‘‘പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹീ’’തി.

യേഭുയ്യേനാതി ബഹുതരാ സന്നിപതിതാ, മന്ദാ ന സന്നിപതിതാ അസഞ്ഞീ അരൂപാവചരദേവതാ സമാപന്നദേവതായോ ച. തത്രായം സന്നിപാതക്കമോ – മഹാവനസ്സ കിര സാമന്താ ദേവതാ ചലിംസു, ‘‘ആയാമ ഭോ! ബുദ്ധദസ്സനം നാമ ബഹൂപകാരം, ധമ്മസ്സവനം ബഹൂപകാരം, ഭിക്ഖുസങ്ഘദസ്സനം ബഹൂപകാരം. ആയാമ ആയാമാ’’തി! മഹാസദ്ദം കുരുമാനാ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തഞ്ച തംമുഹുത്തം അരഹത്തപ്പത്തഖീണാസവേ ച വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന താസം താസം സദ്ദം സുത്വാ സദ്ദന്തരഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനാദിവസേന തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ ഹിമവന്തേ, തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസു, നവനവുതിയാ ദോണമുഖസതസഹസ്സേസു, ഛനവുതിയാ പട്ടനകോടിസതസഹസ്സേസു, ഛപണ്ണാസായ രതനാകരേസൂതി സകലജമ്ബുദീപേ, പുബ്ബവിദേഹേ, അപരഗോയാനേ, ഉത്തരകുരുമ്ഹി, ദ്വീസു പരിത്തദീപസഹസ്സേസൂതി സകലചക്കവാളേ, തതോ ദുതിയതതിയചക്കവാളേതി ഏവം ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സന്നിപതിതാതി വേദിതബ്ബാ. ദസസഹസ്സചക്കവാളഞ്ഹി ഇധ ദസലോകധാതുയോതി അധിപ്പേതം. തേന വുത്തം – ‘‘ദസഹി ച ലോകധാതൂഹി ദേവതാ യേഭുയ്യേന സന്നിപതിതാ ഹോന്തീ’’തി.

ഏവം സന്നിപതിതാഹി ദേവതാഹി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സൂചിഘരേ നിരന്തരം പക്ഖിത്തസൂചീഹി വിയ പരിപുണ്ണം ഹോതി. തത്ഥ ബ്രഹ്മലോകസ്സ ഏവം ഉച്ചത്തനം വേദിതബ്ബം – ലോഹപാസാദേ കിര സത്തകൂടാഗാരസമോ പാസാണോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠത്വാ അധോ ഖിത്തോ ചതൂഹി മാസേഹി പഥവിം പാപുണാതി. ഏവം മഹന്തേ ഓകാസേ യഥാ ഹേട്ഠാ ഠത്വാ ഖിത്താനി പുപ്ഫാനി വാ ധൂമോ വാ ഉപരി ഗന്തും, ഉപരി വാ ഠത്വാ ഖിത്തസാസപാ ഹേട്ഠാ ഓതരിതും അന്തരം ന ലഭന്തി, ഏവം നിരന്തരാ ദേവതാ അഹേസും. യഥാ ഖോ പന ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ നിസിന്നട്ഠാനം അസമ്ബാധം ഹോതി, ആഗതാഗതാ മഹേസക്ഖാ ഖത്തിയാ ഓകാസം ലഭന്തിയേവ, പരതോ പരതോ പന അതിസമ്ബാധം ഹോതി. ഏവമേവ ഭഗവതോ നിസിന്നട്ഠാനം അസമ്ബാധം, ആഗതാഗതാ മഹേസക്ഖാ ദേവാ ച ബ്രഹ്മാനോ ച ഓകാസം ലഭന്തിയേവ. അപി സുദം ഭഗവതോ ആസന്നാസന്നട്ഠാനേ വാലഗ്ഗനിത്തുദനമത്തേ പദേസേ ദസപി വീസതിപി ദേവാ സുഖുമേ അത്തഭാവേ മാപേത്വാ അട്ഠംസു. സബ്ബപരതോ സട്ഠി സട്ഠി ദേവതാ അട്ഠംസു.

സുദ്ധാവാസകായികാനന്തി സുദ്ധാവാസവാസീനം. സുദ്ധാവാസാ നാമ സുദ്ധാനം അനാഗാമിഖീണാസവാനം ആവാസാ പഞ്ച ബ്രഹ്മലോകാ. ഏതദഹോസീതി കസ്മാ അഹോസി? തേ കിര ബ്രഹ്മാനോ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ യഥാ പരിച്ഛേദേന വുട്ഠിതാ ബ്രഹ്മഭവനം ഓലോകേന്താ പച്ഛാഭത്തേ ഭത്തഗേഹം വിയ സുഞ്ഞതം അദ്ദസംസു. തതോ ‘‘കുഹിം ബ്രഹ്മാനോ ഗതാ’’തി ആവജ്ജന്താ മഹാസമാഗമം ഞത്വാ – ‘‘അയം സമാഗമോ മഹാ, മയം ഓഹീനാ, ഓഹീനകാനം പന ഓകാസോ ദുല്ലഭോ ഹോതി, തസ്മാ ഗച്ഛന്താ അതുച്ഛഹത്ഥാ ഹുത്വാ ഏകേകം ഗാഥം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഗച്ഛാമ. തായ മഹാസമാഗമേ ച അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേസ്സാമ, ദസബലസ്സ ച വണ്ണം ഭാസിസ്സാമാ’’തി. ഇതി തേസം സമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ ആവജ്ജിതത്താ ഏതദഹോസി.

ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹേസുന്തി പാളിയം ഭഗവതോ സന്തികേ അഭിമുഖട്ഠാനേയേവ ഓതിണ്ണാ വിയ കത്വാ വുത്താ, ന ഖോ പനേത്ഥ ഏവം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേ പന ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതായേവ ഗാഥാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഏകോ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി, ഏകോ ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം, ഏകോ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം, ഏകോ ഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി. തതോ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാ നീലകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ നീലരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം മണിവമ്മം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ ബുദ്ധവീഥി നാമ കേനചി ഉത്തരിതും ന സക്കാ, തസ്മാ മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാവ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ അത്തനാ അഭിസങ്ഖതം ഗാഥം അഭാസി.

ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാ പീതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ സുവണ്ണപഭം മുഞ്ചിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം സുവണ്ണപടം പാരുപന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അകാസി. പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാ ലോഹിതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ലോഹിതകരസ്മിയോ മുഞ്ചിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം രത്തവരകമ്ബലേന പരിക്ഖിപന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അകാസി. ഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാ ഓദാതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ഓദാതരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം സുമനകുസുമപടം പാരുപന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അകാസി.

പാളിയം പന ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹേസും. അഥ ഖോ താ ദേവതാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസൂതി ഏവം ഏകക്ഖണേ വിയ പുരതോ പാതുഭാവോ ച അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതഭാവോ ച വുത്തോ, സോ ഇമിനാ അനുക്കമേന അഹോസി, ഏകതോ കത്വാ പന ദസ്സിതോ. ഗാഥാഭാസനം പന പാളിയമ്പി വിസും വിസുംയേവ വുത്തം.

തത്ഥ മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. പവനം വുച്ചതി വനസണ്ഡോ. ഉഭയേനപി ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്മിം പന വനസണ്ഡേ അജ്ജ മഹാസമൂഹോ സന്നിപാതോ’’തി ആഹ. തതോ യേസം സോ സന്നിപാതോ, തേ ദസ്സേതും ദേവകായാ സമാഗതാതി ആഹ. തത്ഥ ദേവകായാതി ദേവഘടാ. ആഗതമ്ഹ ഇമം ധമ്മസമയന്തി ഏവം സമാഗതേ ദേവകായേ ദിസ്വാ മയമ്പി ഇമം ധമ്മസമൂഹം ആഗതാ. കിം കാരണാ? ദക്ഖിതായേ അപരാജിതസങ്ഘന്തി കേനചി അപരാജിതം അജ്ജേവ തയോ മാരേ മദ്ദിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമം ഇമം അപരാജിതസങ്ഘം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതമ്ഹാതി അത്ഥോ. സോ പന, ബ്രഹ്മാ, ഇമം ഗാഥം ഭാസിത്വാ, ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ, പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയംയേവ അട്ഠാസി.

അഥ ദുതിയോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ തത്ര ഭിക്ഖവോതി തസ്മിം സന്നിപാതട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ. സമാദഹംസൂതി സമാധിനാ യോജേസും. ചിത്തമത്തനോ ഉജുകം അകംസൂതി അത്തനോ ചിത്തേ സബ്ബേ വങ്കകുടിലജിമ്ഹഭാവേ ഹരിത്വാ ഉജുകം അകരിംസു. സാരഥീവ നേത്താനി ഗഹേത്വാതി യഥാ സമപ്പവത്തേസു സിന്ധവേസു ഓധസ്തപതോദോ സാരഥീ സബ്ബയോത്താനി ഗഹേത്വാ അചോദേന്തോ അവാരേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതാ ഗുത്തദ്വാരാ സബ്ബേപേതേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ഇന്ദ്രിയാനി രക്ഖന്തി പണ്ഡിതാ, ഏതേ ദട്ഠും ഇധാഗതമ്ഹാ ഭഗവാതി, സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

അഥ തതിയോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ ഛേത്വാ ഖീലന്തി രാഗദോസമോഹഖീലം ഛിന്ദിത്വാ. പലിഘന്തി രാഗദോസമോഹപലിഘമേവ. ഇന്ദഖീലന്തി രാഗദോസമോഹഇന്ദഖീലമേവ. ഊഹച്ച മനേജാതി ഏതേ തണ്ഹാഏജായ അനേജാ ഭിക്ഖൂ ഇന്ദഖീലം ഊഹച്ച സമൂഹനിത്വാ ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതചാരികം ചരന്തി. സുദ്ധാതി നിരുപക്കിലേസാ. വിമലാതി നിമ്മലാ. ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. ചക്ഖുമതാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമന്തേന. സുദന്താതി ചക്ഖുതോപി ദന്താ സോതതോപി ഘാനതോപി ജിവ്ഹാതോപി കായതോപി മനതോപി ദന്താ. സുസുനാഗാതി തരുണനാഗാ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഛന്ദാദീഹി ന ഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനേ കിലേസേ ന ആഗച്ഛന്തീതി നാഗാ, നാനപ്പകാരം ആഗും ന കരോന്തീതി നാഗാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൮൦) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

അപിച –

‘‘ആഗും ന കരോതി കിഞ്ചി ലോകേ,

സബ്ബസംയോഗ വിസജ്ജ ബന്ധനാനി;

സബ്ബത്ഥ ന സജ്ജതീ വിമുത്തോ,

നാഗോ താദി പവുച്ചതേ തഥത്താ’’തി. –

ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുസുനാഗാതി സുസൂ നാഗാ, സുസുനാഗഭാവസമ്പത്തിം പത്താതി അത്ഥോ. തേ ഏവരൂപേ അനുത്തരേന യോഗ്ഗാചരിയേന ദമിതേ തരുണനാഗേ ദസ്സനായ ആഗതമ്ഹ ഭഗവാതി. സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

അഥ ചതുത്ഥോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ ഗതാസേതി നിബ്ബേമതികസരണഗമനേന ഗതാ. സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസീതി. സത്തമം.

൮. സകലികസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ മദ്ദകുച്ഛിസ്മിന്തി ഏവംനാമകേ ഉയ്യാനേ. തഞ്ഹി അജാതസത്തുമ്ഹി കുച്ഛിഗതേ തസ്സ മാതരാ – ‘‘അയം മയ്ഹം കുച്ഛിഗതോ ഗബ്ഭോ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതി. കിം മേ ഇമിനാ’’തി? ഗബ്ഭപാതനത്ഥം കുച്ഛി മദ്ദാപിതാ. തസ്മാ ‘‘മദ്ദകുച്ഛീ’’തി സങ്ഖം ഗതം. മിഗാനം പന അഭയവാസത്ഥായ ദിന്നത്താ മിഗദായോതി വുച്ചതി.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി ഏത്ഥ അയം അനുപുബ്ബികഥാ – ദേവദത്തോ ഹി അജാതസത്തും നിസ്സായ ധനുഗ്ഗഹേ ച ധനപാലകഞ്ച പയോജേത്വാപി തഥാഗതസ്സ ജീവിതന്തരായം കാതും അസക്കോന്തോ ‘‘സഹത്ഥേനേവ മാരേസ്സാമീ’’തി ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ മഹന്തം കൂടാഗാരപ്പമാണം സിലം ഉക്ഖിപിത്വാ, ‘‘സമണോ ഗോതമോ ചുണ്ണവിചുണ്ണോ ഹോതൂ’’തി പവിജ്ഝി. മഹാഥാമവാ കിരേസ പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതി. അട്ഠാനം ഖോ പനേതം, യം ബുദ്ധാനം പരൂപക്കമേന ജീവിതന്തരായോ ഭവേയ്യാതി തം തഥാഗതസ്സ സരീരാഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തം ആകാസേ അഞ്ഞാ സിലാ ഉട്ഠഹിത്വാ സമ്പടിച്ഛി. ദ്വിന്നം സിലാനം സമ്പഹാരേന മഹന്തോ പാസാണസ്സ സകലികാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഭഗവതോ പിട്ഠിപാദപരിയന്തം അഭിഹനി, പാദോ മഹാഫരസുനാ പഹതോ വിയ സമുഗ്ഗതലോഹിതേന ലാഖാരസമക്ഖിതോ വിയ അഹോസി. ഭഗവാ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേത്വാ ദേവദത്തം ഏതദവോച – ‘‘ബഹു തയാ മോഘപുരിസ, അപുഞ്ഞം പസുതം, യോ ത്വം പദുട്ഠചിത്തോ വധകചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേസീ’’തി. തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ അഫാസു ജാതം. ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം വിഹാരോ ഉജ്ജങ്ഗലോ വിസമോ, ബഹൂനം ഖത്തിയാദീനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച അനോകാസോ’’തി. തേ തഥാഗതം മഞ്ചസിവികായ ആദായ മദ്ദകുച്ഛിം നയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ പാദോ സകലികായ ഖതോ ഹോതീ’’തി.

ഭുസാതി ബലവതിയോ. സുദന്തി നിപാതമത്തം. ദുക്ഖന്തി സുഖപടിക്ഖേപോ. തിബ്ബാതി ബഹലാ. ഖരാതി ഫരുസാ. കടുകാതി തിഖിണാ. അസാതാതി അമധുരാ. ന താസു മനോ അപ്പേതി, ന താ മനം അപ്പായന്തി വഡ്ഢേന്തീതി അമനാപാ. സതോ സമ്പജാനോതി വേദനാധിവാസനസതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ. അവിഹഞ്ഞമാനോതി അപീളിയമാനോ, സമ്പരിവത്തസായിതായ വേദനാനം വസം അഗച്ഛന്തോ.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗിസേയ്യാ, പേതസേയ്യാ, സീഹസേയ്യാ, തഥാഗതസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ സത്താ വാമേന പസ്സേന സേന്തീ’’തി അയം കാമഭോഗിസേയ്യാ. തേസു ഹി യേഭുയ്യേന ദക്ഖിണപസ്സേന സയാനോ നാമ നത്ഥി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി അയം പേതസേയ്യാ. അപ്പമംസലോഹിതത്താ ഹി അട്ഠിസങ്ഘാടജടിതാ ഏകേന പസ്സേന സയിതും ന സക്കോന്തി, ഉത്താനാവ സേന്തി. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, സീഹോ മിഗരാജാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി അനുപക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേതീ’’തി അയം സീഹസേയ്യാ. തേജുസ്സദത്താ ഹി സീഹോ മിഗരാജാ ദ്വേ പുരിമപാദേ ഏകസ്മിം, ‘പച്ഛിമപാദേ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ നങ്ഗുട്ഠം അന്തരസത്ഥിമ്ഹി പക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദപച്ഛിമപാദനങ്ഗുട്ഠാനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേത്വാ ദ്വിന്നം പുരിമപാദാനം മത്ഥകേ സീസം ഠപേത്വാ സയതി, ദിവസമ്പി സയിത്വാ പബുജ്ഝമാനോ ന ഉത്രസന്തോ പബുജ്ഝതി, സീസം പന ഉക്ഖിപിത്വാ പുരിമപാദാദീനം ഠിതോകാസം സല്ലക്ഖേതി’. സചേ കിഞ്ചി ഠാനം വിജഹിത്വാ ഠിതം ഹോതി, ‘‘നയിദം തുയ്ഹം ജാതിയാ, ന സൂരഭാവസ്സ അനുരൂപ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ തത്ഥേവ സയതി, ന ഗോചരായ പക്കമതി. അവിജഹിത്വാ ഠിതേ പന ‘‘തുയ്ഹം ജാതിയാ ച സൂരഭാവസ്സ ച അനുരൂപമിദ’’ന്തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഉട്ഠായ സീഹവിജമ്ഭിതം വിജമ്ഭിത്വാ കേസരഭാരം വിധുനിത്വാ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ ഗോചരായ പക്കമതി. ചതുത്ഥജ്ഝാനസേയ്യാ പന ‘‘തഥാഗതസേയ്യാ’’തി വുച്ചതി. താസു ഇധ സീഹസേയ്യാ ആഗതാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ.

പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ, ഈസകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ. ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ ജാണുനാ വാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സേയ്യാ അഫാസുകാ ഹോതി. യഥാ ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, സേയ്യാ ഫാസു ഹോതി. തസ്മാ ഏവം നിപജ്ജി. സതോ സമ്പജാനോതി സയനപരിഗ്ഗാഹകസതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ. ‘‘ഉട്ഠാനസഞ്ഞ’’ന്തി പനേത്ഥ ന വുത്തം, ഗിലാനസേയ്യാ ഹേസാ തഥാഗതസ്സ.

സത്തസതാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സബ്ബാപി താ ദേവതാ ഗിലാനസേയ്യട്ഠാനം ആഗതാ. ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഗിലാനസേയ്യം ആഗതാനം ദോമനസ്സേന ഭവിതബ്ബം സിയാ. ഇമാസം പന തഥാഗതസ്സ വേദനാധിവാസനം ദിസ്വാ, ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം മഹാനുഭാവതാ! ഏവരൂപാസു നാമ വേദനാസു വത്തമാനാസു വികാരമത്തമ്പി നത്ഥി, സിരീസയനേ അലങ്കരിത്വാ ഠപിതസുവണ്ണരൂപകം വിയ അനിഞ്ജമാനേന കായേന നിപന്നോ, ഇദാനിസ്സ അധികതരം മുഖവണ്ണോ വിരോചതി, ആഭാസമ്പന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ സമ്പതി വികസിതം വിയ ച അരവിന്ദം അസ്സ മുഖം സോഭതി, കായേപി വണ്ണായതനം ഇദാനി സുസമ്മട്ഠകഞ്ചനം വിയ വിപ്പസീദതീ’’തി ഉദാനം ഉദപാദി.

നാഗോ വത ഭോതി, ഏത്ഥ ഭോതി ധമ്മാലപനം. ബലവന്തട്ഠേന നാഗോ. നാഗവതാതി നാഗഭാവേന. സീഹോ വതാതിആദീസു അസന്താസനട്ഠേന സീഹോ. ബ്യത്തപരിചയട്ഠേന കാരണാകാരണജാനനേന വാ ആജാനീയോ. അപ്പടിസമട്ഠേന നിസഭോ. ഗവസതജേട്ഠകോ ഹി ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, ഗവസതസഹസ്സജേട്ഠകോ നിസഭോതി വുച്ചതി. ഭഗവാ പന അപ്പടിസമട്ഠേന ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി. തേനേവത്ഥേന ഇധ ‘‘നിസഭോ’’തി വുത്തോ. ധുരവാഹട്ഠേന ധോരയ്ഹോ. നിബ്ബിസേവനട്ഠേന ദന്തോ.

പസ്സാതി അനിയമിതാണത്തി. സമാധിന്തി അരഹത്തഫലസമാധിം. സുവിമുത്തന്തി ഫലവിമുത്തിയാ സുവിമുത്തം. രാഗാനുഗതം പന ചിത്തം അഭിനതം നാമ ഹോതി, ദോസാനുഗതം അപനതം. തദുഭയപടിക്ഖേപേന ന ചാഭിനതം ന ചാപനതന്തി ആഹ. ന ച സസങ്ഖാരനിഗ്ഗയ്ഹവാരിതഗതന്തി ന സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ നിഗ്ഗഹേത്വാ വാരിതവതം, കിലേസാനം പന ഛിന്നത്താ വതം ഫലസമാധിനാ സമാഹിതന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമിതബ്ബന്തി വിഹേഠേതബ്ബം ഘട്ടേതബ്ബം. അദസ്സനാതി അഞ്ഞാണാ. അഞ്ഞാണീ ഹി അന്ധബാലോവ ഏവരൂപേ സത്ഥരി അപരജ്ഝേയ്യാതി ദേവദത്തം ഘട്ടയമാനാ വദന്തി.

പഞ്ചവേദാതി ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം ധാരകാ. സതം സമന്തി വസ്സസതം. തപസ്സീതി തപനിസ്സിതകാ ഹുത്വാ. ചരന്തി ചരന്താ. ന സമ്മാവിമുത്തന്തി സചേപി ഏവരൂപാ ബ്രാഹ്മണാ വസ്സസതം ചരന്തി, ചിത്തഞ്ച നേസം സമ്മാ വിമുത്തം ന ഹോതി. ഹീനത്തരൂപാ ന പാരം ഗമാ തേതി ഹീനത്തസഭാവാ തേ നിബ്ബാനങ്ഗമാ ന ഹോന്തി. ‘‘ഹീനത്ഥരൂപാ’’തിപി പാഠോ, ഹീനത്ഥജാതികാ പരിഹീനത്ഥാതി അത്ഥോ. തണ്ഹാധിപന്നാതി തണ്ഹായ അജ്ഝോത്ഥടാ. വതസീലബദ്ധാതി അജവതകുക്കുരവതാദീഹി ച വതേഹി താദിസേഹേവ ച സീലേഹി ബദ്ധാ. ലൂഖം തപന്തി പഞ്ചാതപതാപനം കണ്ടകസേയ്യാദികം തപം. ഇദാനി സാ ദേവതാ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവം കഥേന്തീ ന മാനകാമസ്സാതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവാതി. അട്ഠമം.

൯. പഠമപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ പജ്ജുന്നസ്സ ധീതാതി പജ്ജുന്നസ്സ നാമ വസ്സവലാഹകദേവരഞ്ഞോ ചാതുമഹാരാജികസ്സ ധീതാ. അഭിവന്ദേതി ഭഗവാ തുമ്ഹാകം പാദേ വന്ദാമി. ചക്ഖുമതാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമന്തേന തഥാഗതേന. ധമ്മോ അനുബുദ്ധോതി, ‘‘ഇദം മയാ പുബ്ബേ പരേസം സന്തികേ കേവലം സുതംയേവ ആസീ’’തി വദതി. സാഹം ദാനീതി, സാ അഹം ഇദാനി. സക്ഖി ജാനാമീതി, പടിവേധവസേന പച്ചക്ഖമേവ ജാനാമി. വിഗരഹന്താതി, ‘‘ഹീനക്ഖരപദബ്യഞ്ജനോ’’തി വാ ‘‘അനിയ്യാനികോ’’തി വാ ഏവം ഗരഹന്താ. രോരുവന്തി, ദ്വേ രോരുവാ – ധൂമരോരുവോ ച ജാലരോരുവോ ച. തത്ഥ ധൂമരോരുവോ വിസും ഹോതി, ജാലരോരുവോതി പന അവീചിമഹാനിരയസ്സേവേതം നാമം. തത്ഥ ഹി സത്താ അഗ്ഗിമ്ഹി ജലന്തേ ജലന്തേ പുനപ്പുനം രവം രവന്തി, തസ്മാ സോ ‘‘രോരുവോ’’തി വുച്ചതി. ഘോരന്തി ദാരുണം. ഖന്തിയാ ഉപസമേന ഉപേതാതി രുച്ചിത്വാ ഖമാപേത്വാ ഗഹണഖന്തിയാ ച രാഗാദിഉപസമേന ച ഉപേതാതി. നവമം.

൧൦. ദുതിയപജ്ജുന്നധീതുസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ ധമ്മഞ്ചാതി ച സദ്ദേന സങ്ഘഞ്ച, ഇതി തീണി രതനാനി നമസ്സമാനാ ഇധാഗതാതി വദതി. അത്ഥവതീതി, അത്ഥവതിയോ. ബഹുനാപി ഖോ തന്തി യം ധമ്മം സാ അഭാസി, തം ധമ്മം ബഹുനാപി പരിയായേന അഹം വിഭജേയ്യം. താദിസോ ധമ്മോതി, താദിസോ ഹി അയം ഭഗവാ ധമ്മോ, തംസണ്ഠിതോ തപ്പടിഭാഗോ ബഹൂഹി പരിയായേഹി വിഭജിതബ്ബയുത്തകോതി ദസ്സേതി. ലപയിസ്സാമീതി, കഥയിസ്സാമി. യാവതാ മേ മനസാ പരിയത്തന്തി യത്തകം മയാ മനസാ പരിയാപുടം, തസ്സത്ഥം ദിവസം അവത്വാ മധുപടലം പീളേന്തീ വിയ മുഹുത്തേനേവ സംഖിത്തേന കഥേസ്സാമി. സേസം ഉത്താനമേവാതി. ദസമം.

സതുല്ലപകായികവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.