൫. ആദിത്തവഗ്ഗോ

൧. ആദിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ആദിത്തവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ജരായ മരണേന ചാതി ദേസനാസീസമേതം, രാഗാദീഹി പന ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ലോകോ ആദിത്തോവ. ദാനേനാതി ദാനചേതനായ. ദിന്നം ഹോതി സുനീഹതന്തി ദാനപുഞ്ഞചേതനാഹി ദായകസ്സേവ ഹോതി ഘരസാമികസ്സ വിയ നീഹതഭണ്ഡകം, തേനേതം വുത്തം. ചോരാ ഹരന്തീതി അദിന്നേ ഭോഗേ ചോരാപി ഹരന്തി രാജാനോപി, അഗ്ഗിപി ഡഹതി, ഠപിതട്ഠാനേപി നസ്സന്തി. അന്തേനാതി മരണേന. സരീരം സപരിഗ്ഗഹന്തി സരീരഞ്ചേവ ചോരാദീനം വസേന അവിനട്ഠഭോഗേ ച. സഗ്ഗമുപേതീതി വേസ്സന്തരമഹാരാജാദയോ വിയ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതീതി. പഠമം.

൨. കിംദദസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ അന്നദോതി യസ്മാ അതിബലവാപി ദ്വേ തീണി ഭത്താനി അഭുത്വാ ഉട്ഠാതും ന സക്കോതി, ഭുത്വാ പന ദുബ്ബലോപി ഹുത്വാ ബലസമ്പന്നോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അന്നദോ ബലദോ’’തി ആഹ. വത്ഥദോതി യസ്മാ സുരൂപോപി ദുച്ചോളോ വാ അചോളോ വാ വിരൂപോ ഹോതി ഓഹീളിതോ ദുദ്ദസികോ, വത്ഥച്ഛന്നോ ദേവപുത്തോ വിയ സോഭതി, തസ്മാ ‘‘വത്ഥദോ ഹോതി വണ്ണദോ’’തി ആഹ. യാനദോതി ഹത്ഥിയാനാദീനം ദായകോ. തേസു പന –

‘‘ന ഹത്ഥിയാനം സമണസ്സ കപ്പതി,

ന അസ്സയാനം, ന രഥേന യാതും;

ഇദഞ്ച യാനം സമണസ്സ കപ്പതി,

ഉപാഹനാ രക്ഖതോ സീലഖന്ധ’’ന്തി.

തസ്മാ ഛത്തുപാഹനകത്തരയട്ഠിമഞ്ചപീഠാനം ദായകോ, യോ ച മഗ്ഗം സോധേതി, നിസ്സേണിം കരോതി, സേതും കരോതി, നാവം പടിയാദേതി, സബ്ബോപി യാനദോവ ഹോതി. സുഖദോ ഹോതീതി യാനസ്സ സുഖാവഹനതോ സുഖദോ നാമ ഹോതി. ചക്ഖുദോതി അന്ധകാരേ ചക്ഖുമന്താനമ്പി രൂപദസ്സനാഭാവതോ ദീപദോ ചക്ഖുദോ നാമ ഹോതി, അനുരുദ്ധത്ഥേരോ വിയ ദിബ്ബചക്ഖു സമ്പദമ്പി ലഭതി.

സബ്ബദദോ ഹോതീതി സബ്ബേസംയേവ ബലാദീനം ദായകോ ഹോതി. ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സാപി സീതലായ പോക്ഖരണിയാ ന്ഹായിത്വാ പതിസ്സയം പവിസിത്വാ മുഹുത്തം മഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ ഹി കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണായതനം വാതാതപേഹി ഝായതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിപന്നസ്സ ച വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി ഓക്കമതി, വണ്ണായതനം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയോ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ സബ്ബേതേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, ധമ്മം സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖം ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ ബഹി വിചരന്തസ്സ ച സേദാ മുച്ചന്തി, അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ കൂപേ ഓതിണ്ണോ വിയ ഹോതി, മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി. മുഹുത്തം നിസിന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരകവാടവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതി, യോ ദദാതി ഉപസ്സയ’’ന്തി.

അമതംദദോ ച സോ ഹോതീതി പണീതഭോജനസ്സ പത്തം പൂരേന്തോ വിയ അമരണദാനം നാമ ദേതി. യോ ധമ്മമനുസാസതീതി യോ ധമ്മം അനുസാസതി, അട്ഠകഥം കഥേതി, പാളിം വാചേതി, പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതി, ധമ്മസ്സവനം കരോതി, സബ്ബോപേസ ധമ്മം അനുസാസതി നാമ. സബ്ബദാനാനഞ്ച ഇദം ധമ്മദാനമേവ അഗ്ഗന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സബ്ബദാനം ധമ്മദാനം ജിനാതി,

സബ്ബരസം ധമ്മരസോ ജിനാതി;

സബ്ബരതിം ധമ്മരതി ജിനാതി,

തണ്ഹക്ഖയോ സബ്ബദുക്ഖം ജിനാതീ’’തി. (ധ. പ. ൩൫൪); ദുതിയം;

൩. അന്നസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ അഭിനന്ദന്തീതി പത്ഥേന്തി. ഭജതീതി ഉപഗച്ഛതി, ചിത്തഗഹപതിസീവലിത്ഥേരാദികേ വിയ പച്ഛതോ അനുബന്ധതി. തസ്മാതി യസ്മാ ഇധലോകേ പരലോകേ ച അന്നദായകമേവ അനുഗച്ഛതി, തസ്മാ. സേസം ഉത്താനമേവാതി. തതിയം.

൪. ഏകമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ ഏകമൂലന്തി അവിജ്ജാ തണ്ഹായ മൂലം, തണ്ഹാ അവിജ്ജായ. ഇധ പന തണ്ഹാ അധിപ്പേതാ. ദ്വീഹി സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠീഹി ആവട്ടതീതി ദ്വിരാവട്ടാ. സാ ച രാഗാദീഹി തീഹി മലേഹി തിമലാ. തത്രാസ്സാ മോഹോ സഹജാതകോടിയാ മലം ഹോതി, രാഗദോസാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ. പഞ്ച പന കാമഗുണാ അസ്സാ പത്ഥരണട്ഠാനാ, തേസു സാ പത്ഥരതീതി പഞ്ചപത്ഥരാ. സാ ച അപൂരണീയട്ഠേന സമുദ്ദോ. അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു പനേസാ ദ്വാദസായതനേസു ആവട്ടതി പരിവട്ടതീതി ദ്വാദസാവട്ടാ. അപതിട്ഠട്ഠേന പന പാതാലോതി വുച്ചതീതി. ഏകമൂലം…പേ… പാതാലം, അതരി ഇസി, ഉത്തരി സമതിക്കമീതി അത്ഥോ. ചതുത്ഥം.

൫. അനോമസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. പഞ്ചമേ അനോമനാമന്തി സബ്ബഗുണസമന്നാഗതത്താ അവേകല്ലനാമം, പരിപൂരനാമന്തി അത്ഥോ. നിപുണത്ഥദസ്സിന്തി ഭഗവാ സണ്ഹസുഖുമേ ഖന്ധന്തരാദയോ അത്ഥേ പസ്സതീതി നിപുണത്ഥദസ്സീ. പഞ്ഞാദദന്തി അന്വയപഞ്ഞാധിഗമായ പടിപദം കഥനവസേന പഞ്ഞായ ദായകം. കാമാലയേ അസത്തന്തി പഞ്ചകാമഗുണാലയേ അലഗ്ഗം. കമമാനന്തി ഭഗവാ മഹാബോധിമണ്ഡേയേവ അരിയമഗ്ഗേന ഗതോ, ന ഇദാനി ഗച്ഛതി, അതീതം പന ഉപാദായ ഇദം വുത്തം. മഹേസിന്തി മഹന്താനം സീലക്ഖന്ധാദീനം ഏസിതാരം പരിയേസിതാരന്തി. പഞ്ചമം.

൬. അച്ഛരാസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ഛട്ഠേ അച്ഛരാഗണസങ്ഘുട്ഠന്തി അയം കിര ദേവപുത്തോ സത്ഥുസാസനേ പബ്ബജിത്വാ വത്തപടിപത്തിം പൂരയമാനോ പഞ്ചവസ്സകാലേ പവാരേത്വാ ദ്വേമാതികം പഗുണം കത്വാ കമ്മാകമ്മം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ചിത്തരുചിതം കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സല്ലഹുകവുത്തികോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ യോ ഭഗവതാ മജ്ഝിമയാമോ സയനസ്സ കോട്ഠാസോതി അനുഞ്ഞാതോ. തസ്മിമ്പി സമ്പത്തേ ‘‘പമാദസ്സ ഭായാമീ’’തി മഞ്ചകം ഉക്ഖിപിത്വാ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച നിരാഹാരോ കമ്മട്ഠാനമേവ മനസാകാസി.

അഥസ്സ അബ്ഭന്തരേ സത്ഥകവാതാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ജീവിതം പരിയാദിയിംസു. സോ ധുരസ്മിംയേവ കാലമകാസി. യോ ഹി കോചി ഭിക്ഖു ചങ്കമേ ചങ്കമമാനോ വാ ആലമ്ബനത്ഥമ്ഭം നിസ്സായ ഠിതോ വാ ചങ്കമകോടിയം ചീവരം സീസേ ഠപേത്വാ നിസിന്നോ വാ നിപന്നോ വാ പരിസമജ്ഝേ അലങ്കതധമ്മാസനേ ധമ്മം ദേസേന്തോ വാ കാലം കരോതി, സബ്ബോ സോ ധുരസ്മിം കാലം കരോതി നാമ. ഇതി അയം ചങ്കമനേ കാലം കത്വാ ഉപനിസ്സയമന്ദതായ ആസവക്ഖയം അപ്പത്തോ താവതിംസഭവനേ മഹാവിമാനദ്വാരേ നിദ്ദായിത്വാ പബുജ്ഝന്തോ വിയ പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. താവദേവസ്സ സുവണ്ണതോരണം വിയ തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തി.

അന്തോവിമാനേ സഹസ്സമത്താ അച്ഛരാ തം ദിസ്വാ, ‘‘വിമാനസാമികോ ദേവപുത്തോ ആഗതോ, രമയിസ്സാമ ന’’ന്തി തൂരിയാനി ഗഹേത്വാ പരിവാരയിംസു. ദേവപുത്തോ ന താവ ചുതഭാവം ജാനാതി, പബ്ബജിതസഞ്ഞീയേവ അച്ഛരാ ഓലോകേത്വാ വിഹാരചാരികം ആഗതം മാതുഗാമം ദിസ്വാ ലജ്ജീ. പംസുകൂലികോ വിയ ഉപരി ഠിതം ഘനദുകൂലം ഏകംസം കരോന്തോ അംസകൂടം പടിച്ഛാദേത്വാ ഇന്ദ്രിയാനി ഓക്ഖിപിത്വാ അധോമുഖോ അട്ഠാസി. തസ്സ കായവികാരേനേവ താ ദേവതാ ‘‘സമണദേവപുത്തോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അയ്യ, ദേവപുത്ത, ദേവലോകോ നാമായം, ന സമണധമ്മസ്സ കരണോകാസോ, സമ്പത്തിം അനുഭവനോകാസോ’’തി. സോ തഥേവ അട്ഠാസി. ദേവതാ ‘‘ന താവായം സല്ലക്ഖേതീ’’തി തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹിംസു. സോ തഥാപി അനോലോകേന്തോവ അട്ഠാസി.

അഥസ്സ സബ്ബകായികം ആദാസം പുരതോ ഠപയിംസു. സോ ഛായം ദിസ്വാ ചുതഭാവം ഞത്വാ, ‘‘ന മയാ ഇമം ഠാനം പത്ഥേത്വാ സമണധമ്മോ കതോ, ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം പത്ഥേത്വാ കതോ’’തി സമ്പത്തിയാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി, ‘‘സുവണ്ണപടം പടിലഭിസ്സാമീ’’തി തക്കയിത്വാ യുദ്ധട്ഠാനം ഓതിണ്ണമല്ലോ മൂലകമുട്ഠിം ലഭിത്വാ വിയ. സോ – ‘‘അയം സഗ്ഗസമ്പത്തി നാമ സുലഭാ, ബുദ്ധാനം പാതുഭാവോ ദുല്ലഭോ’’തി ചിന്തേത്വാ വിമാനം അപവിസിത്വാവ അസമ്ഭിന്നേനേവ സീലേന അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ ദസബലസ്സ സന്തികം ആഗമ്മ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ അച്ഛരാഗണസങ്ഘുട്ഠന്തി അച്ഛരാഗണേന ഗീതവാദിതസദ്ദേഹി സങ്ഘോസിതം. പിസാചഗണസേവിതന്തി തമേവ അച്ഛരാഗണം പിസാചഗണം കത്വാ വദതി. വനന്തി നന്ദനവനം സന്ധായ വദതി. അയഞ്ഹി നിയാമചിത്തതായ അത്തനോ ഗരുഭാവേന ദേവഗണം ‘‘ദേവഗണോ’’തി വത്തും ന രോചേതി. ‘‘പിസാചഗണോ’’തി വദതി. നന്ദനവനഞ്ച ‘‘നന്ദന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘മോഹന’’ന്തി വദതി. കഥം യാത്രാ ഭവിസ്സതീതി കഥം നിഗ്ഗമനം ഭവിസ്സതി, കഥം അതിക്കമോ ഭവിസ്സതി, അരഹത്തസ്സ മേ പദട്ഠാനഭൂതം വിപസ്സനം ആചിക്ഖഥ ഭഗവാതി വദതി.

അഥ ഭഗവാ ‘‘അതിസല്ലിഖതേവ അയം ദേവപുത്തോ, കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി? ആവജ്ജേന്തോ അത്തനോ സാസനേ പബ്ബജിതഭാവം ഞത്വാ – ‘‘അയം അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ, അജ്ജാപിസ്സ ചങ്കമനസ്മിംയേവ അത്തഭാവോ അസമ്ഭിന്നേന സീലേന ആഗതോ’’തി ചിന്തേസി. ബുദ്ധാ ച അകതാഭിനിവേസസ്സ ആദികമ്മികസ്സ അകതപരികമ്മസ്സ അന്തേവാസിനോ ചിത്തകാരോ ഭിത്തിപരികമ്മം വിയ – ‘‘സീലം താവ സോധേഹി, സമാധിം ഭാവേഹി, കമ്മസ്സകതപഞ്ഞം ഉജും കരോഹീ’’തി പഠമം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം ആചിക്ഖന്തി, കാരകസ്സ പന യുത്തപയുത്തസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗപദട്ഠാനഭൂതം സണ്ഹസുഖുമം സുഞ്ഞതാവിപസ്സനംയേവ ആചിക്ഖന്തി, അയഞ്ച ദേവപുത്തോ കാരകോ അഭിന്നസീലോ, ഏകോ മഗ്ഗോ അസ്സ അനാഗതോതി സുഞ്ഞതാവിപസ്സനം ആചിക്ഖന്തോ ഉജുകോ നാമാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഉജുകോതി കായവങ്കാദീനം അഭാവതോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉജുകോ നാമ. അഭയാ നാമ സാ ദിസാതി നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. തസ്മിം ഹി കിഞ്ചി ഭയം നത്ഥി, തം വാ പത്തസ്സ ഭയം നത്ഥീതി ‘‘അഭയാ നാമ സാ ദിസാ’’തി വുത്തം. രഥോ അകൂജനോതി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോവ അധിപ്പേതോ. യഥാ ഹി പാകതികരഥോ അക്ഖേ വാ അനബ്ഭഞ്ജിതേ അതിരേകേസു വാ മനുസ്സേസു അഭിരുള്ഹേസു കൂജതി വിരവതി, ന ഏവം അരിയമഗ്ഗോ. സോ ഹി ഏകപ്പഹാരേന ചതുരാസീതിയാപി പാണസഹസ്സേസു അഭിരുഹന്തേസു ന കൂജതി ന വിരവതി. തസ്മാ ‘‘അകൂജനോ’’തി വുത്തോ. ധമ്മചക്കേഹി സംയുതോതി കായികചേതസികവീരിയസങ്ഖാതേഹി ധമ്മചക്കേഹി സംയുത്തോ.

ഹിരീതി ഏത്ഥ ഹിരിഗ്ഗഹണേന ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. തസ്സ അപാലമ്ബോതി യഥാ ബാഹിരകരഥസ്സ രഥേ ഠിതാനം യോധാനം അപതനത്ഥായ ദാരുമയം അപാലമ്ബനം ഹോതി, ഏവം ഇമസ്സ മഗ്ഗരഥസ്സ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഹിരോത്തപ്പം അപാലമ്ബനം. സത്യസ്സ പരിവാരണന്തി രഥസ്സ സീഹചമ്മാദിപരിവാരോ വിയ ഇമസ്സാപി മഗ്ഗരഥസ്സ സമ്പയുത്താ സതി പരിവാരണം. ധമ്മന്തി ലോകുത്തരമഗ്ഗം. സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവന്തി വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠിപുരേജവാ അസ്സ പുബ്ബയായികാതി സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവോ, തം സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവം. യഥാ ഹി പഠമതരം രാജപുരിസേഹി കാണകുണിആദീനംനീഹരണേന മഗ്ഗേ സോധിതേ പച്ഛാ രാജാ നിക്ഖമതി, ഏവമേവം വിപസ്സനാ സമ്മാദിട്ഠിയാ അനിച്ചാദിവസേന ഖന്ധാദീസു സോധിതേസു പച്ഛാ ഭൂമിലദ്ധവട്ടം പരിജാനമാനാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ധമ്മാഹം സാരഥിം ബ്രൂമി, സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവ’’ന്തി.

ഇതി ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേത്വാ അവസാനേ ചത്താരി സച്ചാനി ദീപേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. യഥാ ഹി രഞ്ഞോ ഭോജനകാലേ അത്തനോ മുഖപ്പമാണേ കബളേ ഉക്ഖിത്തേ അങ്കേ നിസിന്നോ പുത്തോ അത്തനോ മുഖപ്പമാണേനേവ തതോ കബളം കരോതി, ഏവമേവം ഭഗവതി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം ദേസേന്തേപി സത്താ അത്തനോ ഉപനിസ്സയാനുരൂപേന സോതാപത്തിഫലാദീനി പാപുണന്തി. അയമ്പി ദേവപുത്തോ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ ഭഗവന്തം ഗന്ധാദീഹി പൂജേത്വാ പക്കാമീതി. ഛട്ഠം.

൭. വനരോപസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. സത്തമേ ധമ്മട്ഠാ സീലസമ്പന്നാതി കേ ധമ്മട്ഠാ, കേ സീലസമ്പന്നാതി പുച്ഛതി. ഭഗവാ ഇമം പഞ്ഹം ഥാവരവത്ഥുനാ ദീപേന്തോ ആരാമരോപാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരാമരോപാതി പുപ്ഫാരാമഫലാരാമരോപകാ. വനരോപാതി സയംജാതേ അരോപിമവനേ സീമം പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയബോധിചങ്കമനമണ്ഡപകുടിലേണരത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനം കാരകാ ഛായൂപഗേ രുക്ഖേ രോപേത്വാ ദദമാനാപി വനരോപായേവ നാമ. സേതുകാരകാതി വിസമേ സേതും കരോന്തി, ഉദകേ നാവം പടിയാദേന്തി. പപന്തി പാനീയദാനസാലം. ഉദപാനന്തി യംകിഞ്ചി പോക്ഖരണീതളാകാദിം. ഉപസ്സയന്തി വാസാഗാരം. ‘‘ഉപാസയ’’ന്തിപി പാഠോ.

സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ന അകുസലവിതക്കം വാ വിതക്കേന്തസ്സ നിദ്ദായന്തസ്സ വാ പവഡ്ഢതി. യദാ യദാ പന അനുസ്സരതി, തദാ തദാ തസ്സ വഡ്ഢതി. ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി വുത്തം. ധമ്മട്ഠാ സീലസമ്പന്നാതി തസ്മിം ധമ്മേ ഠിതത്താ തേനപി സീലേന സമ്പന്നത്താ ധമ്മട്ഠാ സീലസമ്പന്നാ. അഥ വാ ഏവരൂപാനി പുഞ്ഞാനി കരോന്താനം ദസ കുസലാ ധമ്മാ പൂരേന്തി, തേസു ഠിതത്താ ധമ്മട്ഠാ. തേനേവ ച സീലേന സമ്പന്നത്താ സീലസമ്പന്നാതി. സത്തമം.

൮. ജേതവനസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. അട്ഠമേ ഇദം ഹി തം ജേതവനന്തി അനാഥപിണ്ഡികോ ദേവപുത്തോ ജേതവനസ്സ ചേവ ബുദ്ധാദീനഞ്ച വണ്ണഭണനത്ഥം ആഗതോ ഏവമാഹ. ഇസിസങ്ഘനിസേവിതന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘനിസേവിതം.

ഏവം പഠമഗാഥായ ജേതവനസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി അരിയമഗ്ഗസ്സ കഥേന്തോ കമ്മം വിജ്ജാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കമ്മന്തി മഗ്ഗചേതനാ. വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ. ധമ്മോതി സമാധിപക്ഖികാ ധമ്മാ. സീലം ജീവിതമുത്തമന്തി സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ജീവിതം ഉത്തമന്തി ദസ്സേതി. അഥ വാ വിജ്ജാതി ദിട്ഠിസങ്കപ്പാ. ധമ്മോതി വായാമസതിസമാധയോ. സീലന്തി വാചാകമ്മന്താജീവാ. ജീവിതമുത്തമന്തി ഏതസ്മിം സീലേ ഠിതസ്സ ജീവിതം നാമ ഉത്തമം. ഏതേന മച്ചാ സുജ്ഝന്തീതി ഏതേന അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗേന സത്താ വിസുജ്ഝന്തി.

തസ്മാതി യസ്മാ മഗ്ഗേന സുജ്ഝന്തി, ന ഗോത്തധനേഹി, തസ്മാ. യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന സമാധിപക്ഖിയധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തസ്മിം അരിയമഗ്ഗേ വിസുജ്ഝതി. അഥ വാ യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മം വിചിനേയ്യ. ഏവം തത്ഥ വിസുജ്ഝതീതി ഏവം തേസു ചതൂസു സച്ചേസു വിസുജ്ഝതി.

ഇദാനി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേന്തോ സാരിപുത്തോവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സാരിപുത്തോവാതി അവധാരണവചനം, ഏതേഹി പഞ്ഞാദീഹി സാരിപുത്തോവ സേയ്യോതി വദതി. ഉപസമേനാതി കിലേസഉപസമേന. പാരം ഗതോതി നിബ്ബാനം ഗതോ. യോ കോചി നിബ്ബാനം പത്തോ ഭിക്ഖു, സോ ഏതാവപരമോ സിയാ, ന ഥേരേന ഉത്തരിതരോ നാമ അത്ഥീതി വദതി. സേസം ഉത്താനമേവാതി. അട്ഠമം.

൯. മച്ഛരിസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ മച്ഛരിനോതി മച്ഛേരേന സമന്നാഗതാ. ഏകച്ചോ ഹി അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഭിക്ഖും ഹത്ഥം പസാരേത്വാപി ന വന്ദതി, അഞ്ഞത്ഥ ഗതോ വിഹാരം പവിസിത്വാ സക്കച്ചം വന്ദിത്വാ മധുരപടിസന്ഥാരം കരോതി – ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം നാഗച്ഛഥ, സമ്പന്നോ പദേസോ, പടിബലാ മയം അയ്യാനം യാഗുഭത്താദീഹി ഉപട്ഠാനം കാതു’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ ‘‘സദ്ധോ അയം ഉപാസകോ’’തി യാഗുഭത്താദീഹി സങ്ഗണ്ഹന്തി. അഥേകോ ഥേരോ തസ്സ ഗാമം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരതി. സോ തം ദിസ്വാ അഞ്ഞേന വാ ഗച്ഛതി, ഘരം വാ പവിസതി. സചേപി സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛതി, ഹത്ഥേന വന്ദിത്വാ – ‘‘അയ്യസ്സ ഭിക്ഖം ദേഥ, അഹം ഏകേന കമ്മേന ഗച്ഛാമീ’’തി പക്കമതി. ഥേരോ സകലഗാമം ചരിത്വാ തുച്ഛപത്തോവ നിക്ഖമതി. ഇദം താവ മുദുമച്ഛരിയം നാമ, യേന സമന്നാഗതോ അദായകോപി ദായകോ വിയ പഞ്ഞായതി. ഇധ പന ഥദ്ധമച്ഛരിയം അധിപ്പേതം, യേന സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖൂസു പിണ്ഡായ പവിട്ഠേസു, ‘‘ഥേരാ ഠിതാ’’തി വുത്തേ, ‘‘കിം മയ്ഹം പാദാ രുജ്ജന്തീ’’തിആദീനി വത്വാ സിലാഥമ്ഭോ വിയ ഖാണുകോ വിയ ച ഥദ്ധോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, സാമീചിമ്പി ന കരോതി. കദരിയാതി ഇദം മച്ഛരിനോതി പദസ്സേവ വേവചനം. മുദുകമ്പി ഹി മച്ഛരിയം ‘‘മച്ഛരിയ’’ന്തേവ വുച്ചതി, ഥദ്ധം പന കദരിയം നാമ. പരിഭാസകാതി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതേ ദിസ്വാ, ‘‘കിം തുമ്ഹേ കസിത്വാ ആഗതാ, വപിത്വാ, ലായിത്വാ? മയം അത്തനോപി ന ലഭാമ, കുതോ തുമ്ഹാകം, സീഘം നിക്ഖമഥാ’’തിആദീഹി സംതജ്ജകാ. അന്തരായകരാതി ദായകസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ, പടിഗ്ഗാഹകാനം ലാഭന്തരായോ, അത്തനോ ഉപഘാതോതി ഇമേസം അന്തരായാനം കാരകാ.

സമ്പരായോതി പരലോകോ. രതീതി പഞ്ചകാമഗുണരതി. ഖിഡ്ഡാതി കായികഖിഡ്ഡാദികാ തിവിധാ ഖിഡ്ഡാ. ദിട്ഠേ ധമ്മേസ വിപാകോതി തസ്മിം നിബ്ബത്തഭവനേ ദിട്ഠേ ധമ്മേ ഏസ വിപാകോ. സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതീതി ‘‘യമലോകം ഉപപജ്ജരേ’’തി വുത്തേ സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതി.

വദഞ്ഞൂതി ഭിക്ഖൂ ഘരദ്വാരേ ഠിതാ കിഞ്ചാപി തുണ്ഹീവ ഹോന്തി, അത്ഥതോ പന – ‘‘ഭിക്ഖം ദേഥാ’’തി വദന്തി നാമ. തത്ര യേ ‘‘മയം പചാമ, ഇമേ പന ന പചന്തി, പചമാനേ പത്വാ അലഭന്താ കുഹിം ലഭിസ്സന്തീ’’തി? ദേയ്യധമ്മം സംവിഭജന്തി, തേ വദഞ്ഞൂ നാമ. പകാസന്തീതി വിമാനപ്പഭായ ജോതന്തി. പരസമ്ഭതേസൂതി പരേഹി സമ്പിണ്ഡിതേസു. സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീതി, ‘‘ഏതേ സഗ്ഗാ’’തി ഏവം വുത്തസമ്പരായേ സുഗതി. ഉഭിന്നമ്പി വാ ഏതേസം തതോ ചവിത്വാ പുന സമ്പരായേപി ദുഗ്ഗതിസുഗതിയേവ ഹോതീതി. നവമം.

൧൦. ഘടീകാരസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ ഉപപന്നാസേതി നിബ്ബത്തിവസേന ഉപഗതാ. വിമുത്താതി അവിഹാബ്രഹ്മലോകസ്മിം ഉപപത്തിസമനന്തരമേവ അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്താ. മാനുസം ദേഹന്തി ഇധ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഏവ വുത്താനി. ദിബ്ബയോഗന്തി പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി. ഉപച്ചഗുന്തി അതിക്കമിംസു. ഉപകോതിആദീനി തേസം ഥേരാനം നാമാനി. കുസലീ ഭാസസീ തേസന്തി, ‘‘കുസല’’ന്തി ഇദം വചനം ഇമസ്സ അത്ഥീതി കുസലീ, തേസം ഥേരാനം ത്വം കുസലം അനവജ്ജം ഭാസസി, ഥോമേസി പസംസസി, പണ്ഡിതോസി ദേവപുത്താതി വദതി. തം തേ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി തേ ഥേരാ തം ധമ്മം ഇധ തുമ്ഹാകം സാസനേ ജാനിത്വാ. ഗമ്ഭീരന്തി ഗമ്ഭീരത്ഥം. ബ്രഹ്മചാരീ നിരാമിസോതി നിരാമിസബ്രഹ്മചാരീ നാമ അനാഗാമീ, അനാഗാമീ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. അഹുവാതി അഹോസി. സഗാമേയ്യോതി ഏകഗാമവാസീ. പരിയോസാനഗാഥാ സങ്ഗീതികാരേഹി ഠപിതാതി. ദസമം.

ആദിത്തവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.