൧. ദേവതാസംയുത്തം

൧. നളവഗ്ഗോ

൧. ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ

തത്ഥ സംയുത്താഗമോ നാമ സഗാഥാവഗ്ഗോ, നിദാനവഗ്ഗോ, ഖന്ധകവഗ്ഗോ, സളായതനവഗ്ഗോ, മഹാവഗ്ഗോതി പഞ്ചവഗ്ഗോ ഹോതി. സുത്തതോ –

‘‘സത്ത സുത്തസഹസ്സാനി, സത്ത സുത്തസതാനി ച;

ദ്വാസട്ഠി ചേവ സുത്താനി, ഏസോ സംയുത്തസങ്ഗഹോ’’.

ഭാണവാരതോ ഭാണവാരസതം ഹോതി. തസ്സ വഗ്ഗേസു സഗാഥാവഗ്ഗോ ആദി, സുത്തേസു ഓഘതരണസുത്തം. തസ്സാപി ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദികം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം നിദാനമാദി. സാ പനേസാ പഠമമഹാസങ്ഗീതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ ആദിമ്ഹി വിത്ഥാരിതാ, തസ്മാ സാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

൧. യം പനേതം ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദികം നിദാനം, തത്ഥ ഏവന്തി നിപാതപദം. മേതിആദീനി നാമപദാനി. സാവത്ഥിയം വിഹരതീതി ഏത്ഥ വീതി ഉപസഗ്ഗപദം, ഹരതീതി ആഖ്യാതപദന്തി ഇമിനാ താവ നയേന പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥതോ പന ഏവംസദ്ദോ താവ ഉപമൂപദേസ-സമ്പഹംസന-ഗരഹണ-വചനസമ്പടിഗ്ഗഹാകാരനിദസ്സനാവധാരണാദി-അനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ – ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി (ധ. പ. ൫൩) ഏവമാദീസു ഉപമായം ആഗതോ. ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൨൨) ഉപദേസേ. ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) സമ്പഹംസനേ. ‘‘ഏവമേവം പനായം വസലീ യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൮൭) ഗരഹണേ. ‘‘ഏവം, ഭന്തേതി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസു’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧) വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ. ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൯൮) ആകാരേ. ‘‘ഏഹി ത്വം മാണവക, യേന സമണോ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ; ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന സമണം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ – ‘സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭവന്തം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി. ഏവഞ്ച വദേഹി – ‘സാധു കിര ഭവം ആനന്ദോ യേന സുഭസ്സ മാണവസ്സ തോദേയ്യപുത്തസ്സ നിവേസനം, തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’തി’’ആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൫) നിദസ്സനേ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ കാലാമാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാതി? അകുസലാ, ഭന്തേ. സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാതി? സാവജ്ജാ, ഭന്തേ. വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാതി? വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ. സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി വാ നോ വാ, കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീതി? സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) അവധാരണേ. സ്വായമിധ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണേസു ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി – നാനാനയനിപുണം അനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം വിവിധപാടിഹാരിയം ധമ്മത്ഥദേസനാ പടിവേധഗമ്ഭീരം സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥമാഗച്ഛന്തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും? സബ്ബഥാമേന പന സോതുകാമതം ജനേത്വാപി ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏകേനാകാരേന സുതന്തി.

നിദസ്സനത്ഥേന – ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ – ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏവം സുത’’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലസുത്തം നിദസ്സേതി.

അവധാരണത്ഥേന – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ, ഗതിമന്താനം, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൦-൨൨൩) ഏവം ഭഗവതാ – ‘‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ അത്ഥകുസലോ ധമ്മകുസലോ ബ്യഞ്ജനകുസലോ നിരുത്തികുസലോ പുബ്ബാപരകുസലോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൯) ഏവം ധമ്മസേനാപതിനാ ച പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകാമതം ജനേതി – ‘‘ഏവം മേ സുതം, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

മേസദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹിസ്സ – ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൮൧) മയാതി അത്ഥോ. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ ’’ തിആദീസു (സം. നി. ൪.൮൮) മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) മമാതി അത്ഥോ. ഇധ പന ‘‘മയാ സുത’’ന്തി ച ‘‘മമ സുത’’ന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

സുതന്തി അയം സുതസദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച ഗമന-വിസ്സുത-കിലിന്നഉപചിതാനുയോഗ-സോതവിഞ്ഞേയ്യ-സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹിസ്സ – ‘‘സേനായ പസുതോ’’തിആദീസു ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧) വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൫൭) കിലിന്നാകിലിന്നസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൭.൧൨) ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘യേ ഝാനപസുതാ ധീരാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൮൧) ഝാനാനുയുത്താതി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൧) സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാ അത്ഥോ. മേ-സദ്ദസ്സ ഹി മയാതി അത്ഥേ സതി – ‘‘ഏവം മയാ സുതം, സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിത’’ന്തി യുജ്ജതി. മമാതി അത്ഥേ സതി – ‘‘ഏവം മമ സുതം, സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരണ’’ന്തി യുജ്ജതി.

ഏവമേതേസു തീസു പദേസു ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സനം. മേതി വുത്തവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. സുതന്തി അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സനം. തഥാ ഏവന്തി തസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിഭാവപ്പകാസനം. മേതി അത്തപ്പകാസനം. സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ‘‘നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ മയാ ന അഞ്ഞം കതം, ഇദം പന കതം, അയം ധമ്മോ സുതോ’’തി.

തഥാ ഏവന്തി നിദ്ദിസിതബ്ബപ്പകാസനം. മേതി പുഗ്ഗലപ്പകാസനം. സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യം സുത്തം നിദ്ദിസിസ്സാമി, തം മയാ ഏവം സുത’’ന്തി.

തഥാ ഏവന്തി യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാകാരപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോ. ഏവന്തി ഹി അയം ആകാരപഞ്ഞത്തി. മേതി കത്തുനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോ. ഏത്താവതാ നാനാകാരപ്പവത്തേന ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗിനോ കത്തുവിസയേ ഗഹണസന്നിട്ഠാനം കതം ഹോതി.

അഥ വാ ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ. മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ‘‘മയാ സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാ പുഗ്ഗലേന വിഞ്ഞാണവസേന ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേന സുത’’ന്തി.

തത്ഥ ഏവന്തി ച മേതി ച സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. കിഞ്ഹേത്ഥ തം പരമത്ഥതോ അത്ഥി, യം ഏവന്തി വാ മേതി വാ നിദ്ദേസം ലഭേഥ. സുതന്തി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. യഞ്ഹി തം ഏത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധം, തം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനന്തി. തഥാ ഏവന്തി ച മേതി ച തം തം ഉപാദായ വത്തബ്ബതോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി. സുതന്തി ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി.

ഏത്ഥ ച ഏവന്തി വചനേന അസമ്മോഹം ദീപേതി. ന ഹി സമ്മൂള്ഹോ നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതി. സുതന്തി വചനേന സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതി. യസ്സ ഹി സുതം സമ്മുട്ഠം ഹോതി, ന സോ കാലന്തരേന മയാ സുതന്തി പടിജാനാതി. ഇച്ചസ്സ അസമ്മോഹേന പഞ്ഞാസിദ്ധി, അസമ്മോസേന പന സതിസിദ്ധി. തത്ഥ പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ സതിയാ ബ്യഞ്ജനാവധാരണസമത്ഥതാ, സതിപുബ്ബങ്ഗമായ പഞ്ഞായ അത്ഥപടിവേധസമത്ഥതാ. തദുഭയസമത്ഥതായോഗേന അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ധമ്മകോസസ്സ അനുപാലനസമത്ഥതോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്തസിദ്ധി.

അപരോ നയോ – ഏവന്തി വചനേന യോനിസോ മനസികാരം ദീപേതി, അയോനിസോ മനസികരോതോ ഹി നാനപ്പകാരപടിവേധാഭാവതോ. സുതന്തി വചനേന അവിക്ഖേപം ദീപേതി വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ സവനാഭാവതോ. തഥാ ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസമ്പത്തിയാ വുച്ചമാനോപി ‘‘ന മയാ സുതം, പുന ഭണഥാ’’തി ഭണതി. യോനിസോ മനസികാരേന ചേത്ഥ അത്തസമ്മാപണിധിം പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതം സാധേതി, സമ്മാ അപ്പണിഹിതത്തസ്സ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ തദഭാവതോ. അവിക്ഖേപേന സദ്ധമ്മസ്സവനം സപ്പുരിസൂപനിസ്സയഞ്ച സാധേതി. ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ സോതും സക്കോതി, ന ച സപ്പുരിസേ അനുപനിസ്സയമാനസ്സ സവനം അത്ഥീതി.

അപരോ നയോ – യസ്മാ ‘‘ഏവന്തി യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാകാരപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം, സോ ച ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ ന സമ്മാ അപ്പണിഹിതത്തനോ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ ഹോതി, തസ്മാ ഏവന്തി ഇമിനാ ഭദ്ദകേന ആകാരേന പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിമത്തനോ ദീപേതി. സുതന്തി സവനയോഗേന പുരിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിം. ന ഹി അപ്പതിരൂപദേസേ വസതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവിരഹിതസ്സ വാ സവനം അത്ഥി. ഇച്ചസ്സ പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ ആസയസുദ്ധി സിദ്ധാ ഹോതി, പുരിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ പയോഗസുദ്ധി, തായ ച ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധി, പയോഗസുദ്ധിയാ ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധി. ഇതി പയോഗാസയസുദ്ധസ്സ ആഗമാധിഗമസമ്പന്നസ്സ വചനം അരുണുഗ്ഗം വിയ സൂരിയസ്സ ഉദയതോ, യോനിസോ മനസികാരോ വിയ ച കുസലകമ്മസ്സ, അരഹതി ഭഗവതോ വചനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമം ഭവിതുന്തി ഠാനേ നിദാനം ഠപേന്തോ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹ.

അപരോ നയോ – ഏവന്തി ഇമിനാ നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേന വചനേന അത്തനോ അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം ദീപേതി. സുതന്തി ഇമിനാ സോതബ്ബഭേദപടിവേധദീപകേന ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം. ഏവന്തി ച ഇദം യോനിസോ മനസികാരദീപകവചനം ഭാസമാനോ – ‘‘ഏതേ മയാ ധമ്മാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ’’തി ദീപേതി. സുതന്തി ഇദം സവനയോഗദീപകവചനം ഭാസമാനോ – ‘‘ബഹൂ മയാ ധമ്മാ സുതാ ധാതാ വചസാ പരിചിതാ’’തി ദീപേതി. തദുഭയേനപി അത്ഥബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിം ദീപേന്തോ സവനേ ആദരം ജനേതി. അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണഞ്ഹി ധമ്മം ആദരേന അസ്സുണന്തോ മഹതാ ഹിതാ പരിബാഹിരോ ഹോതീതി ആദരം ജനേത്വാ സക്കച്ചം ധമ്മോ സോതബ്ബോതി.

ഏവം മേ സുതന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മം അത്തനോ അദഹന്തോ അസപ്പുരിസഭൂമിം അതിക്കമതി, സാവകത്തം പടിജാനന്തോ സപ്പുരിസഭൂമിം ഓക്കമതി. തഥാ അസദ്ധമ്മാ ചിത്തം വുട്ഠാപേതി, സദ്ധമ്മേ ചിത്തം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘കേവലം സുതമേവേതം മയാ, തസ്സേവ പന ഭഗവതോ വചന’’ന്തി ദീപേന്തോ അത്താനം പരിമോചേതി, സത്ഥാരം അപദിസതി, ജിനവചനം അപ്പേതി, ധമ്മനേത്തിം പതിട്ഠാപേതി.

അപിച ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമവചനം വിവരന്തോ – ‘‘സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാ തസ്സ ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദസ്സ ദസബലധരസ്സ ആസഭട്ഠാനട്ഠായിനോ സീഹനാദനാദിനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ധമ്മിസ്സരസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മാധിപതിനോ ധമ്മദീപസ്സ ധമ്മസരണസ്സ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം, ന ഏത്ഥ അത്ഥേ വാ ധമ്മേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ കത്തബ്ബാ’’തി സബ്ബദേവമനുസ്സാനം ഇമസ്മിം ധമ്മേ അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി, സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതീതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘വിനാസയതി അസ്സദ്ധം, സദ്ധം വഡ്ഢേതി സാസനേ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേവം, വദം ഗോതമസാവകോ’’തി.

ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ. സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ. ഏകം സമയന്തി അനിയമിതപരിദീപനം. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

‘‘സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി’’.

തഥാ ഹിസ്സ ‘‘അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൭) സമവായോ അത്ഥോ. ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) ഖണോ. ‘‘ഉണ്ഹസമയോ പരിളാഹസമയോ’’തിആദീസു (പാചി. ൩൫൮) കാലോ. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൩൨) സമൂഹോ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി, ഭഗവാ ഖോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഭഗവാപി മം ജാനിസ്സതി – ‘ഭദ്ദാലി, നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൩൫) ഹേതു. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഉഗ്ഗാഹമാനോ പരിബ്ബാജകോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ പടിവസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൬൦) ദിട്ഠി.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. –

ആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൯) പടിലാഭോ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮) പഹാനം. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ അഭിസമയട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൨.൮) പടിവേധോ. ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ. തേന സംവച്ഛര-ഉതു-മാസഡ്ഢമാസ-രത്തി-ദിവ-പുബ്ബണ്ഹ-മജ്ഝന്ഹിക-സായന്ഹ-പഠമമജ്ഝിമപച്ഛിമയാമ-മുഹുത്താദീസു കാലപ്പഭേദഭൂതേസു സമയേസു ഏകം സമയന്തി ദീപേതി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏതേസു സംവച്ഛരാദീസു സമയേസു യം യം സുത്തം യസ്മിം യസ്മിം സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ രത്തിഭാഗേ ദിവസഭാഗേ വാ വുത്തം, സബ്ബം തം ഥേരസ്സ സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതം പഞ്ഞായ. യസ്മാ പന ‘‘ഏവം മേ സുതം അസുകസംവച്ഛരേ അസുകഉതുമ്ഹി അസുകമാസേ അസുകപക്ഖേ അസുകരത്തിഭാഗേ അസുകദിവസഭാഗേ വാ’’തി ഏവം വുത്തേ ന സക്കാ സുഖേന ധാരേതും വാ ഉദ്ദിസിതും വാ ഉദ്ദിസാപേതും വാ, ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യേ വാ ഇമേ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ ജാതിസമയോ സംവേഗസമയോ അഭിനിക്ഖമനസമയോ ദുക്കരകാരികസമയോ മാരവിജയസമയോ അഭിസമ്ബോധിസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേസനാസമയോ പരിനിബ്ബാനസമയോതി ഏവമാദയോ ഭഗവതോ ദേവമനുസ്സേസു അതിവിയ സുപ്പകാസാ അനേകകാലപ്പഭേദാ ഏവ സമയാ. തേസു സമയേസു ദേസനാസമയസങ്ഖാതം ഏകം സമയന്തി ദീപേതി. യോ ചായം ഞാണകരുണാകിച്ചസമയേസു കരുണാകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിസമയേസു പരഹിതപടിപത്തിസമയോ, സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസു ധമ്മികഥാസമയോ, ദേസനാപടിപത്തിസമയേസു ദേസനാസമയോ, തേസുപി സമയേസു അഞ്ഞതരം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ അഭിധമ്മേ ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചര’’ന്തി ച ഇതോ അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി ച ഭുമ്മവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ, വിനയേ ച ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി കരണവചനേന, തഥാ അകത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ഉപയോഗവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി. തത്ഥ തഥാ, ഇധ ച അഞ്ഞഥാ അത്ഥസമ്ഭവതോ. തത്ഥ ഹി അഭിധമ്മേ ഇതോ അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ച അധികരണത്ഥോ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. അധികരണഞ്ഹി കാലത്ഥോ സമൂഹത്ഥോ ച സമയോ, തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സ ച സമയസ്സ ഭാവേന തേസം ഭാവോ ലക്ഖീയതി. തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം തത്ഥ ഭുമ്മവചനനിദ്ദേസോ കതോ.

വിനയേ ച ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. യോ ഹി സോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ സാരിപുത്താദീഹിപി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേന ച സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസി. തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം തത്ഥ കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ.

ഇധ പന അഞ്ഞസ്മിം ച ഏവംജാതികേ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി. യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ ഇമം അഞ്ഞം വാ സുത്തന്തം ദേസേസി, അച്ചന്തമേവ തം സമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി. തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം ഇധ ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോതി.

തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം അത്ഥമപേക്ഖിത്വാ, ഭുമ്മേന കരണേന ച;

അഞ്ഞത്ര സമയോ വുത്തോ, ഉപയോഗേന സോ ഇധാ’’തി.

പോരാണാ പന വണ്ണയന്തി – ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി വാ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വാ അഭിലാപമത്തഭേദോ ഏസ, സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവ അത്ഥോതി. തസ്മാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേപി ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാതി ഗരു. ഗരും ഹി ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദന്തി. അയഞ്ച സബ്ബഗുണവിസിട്ഠതായ സബ്ബസത്താനം ഗരു, തസ്മാ ‘‘ഭഗവാ’’തി വേദിതബ്ബോ. പോരാണേഹിപി വുത്തം –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨);

അപിച –

‘‘ഭഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി. –

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വസേനസ്സ പദസ്സ വിത്ഥാരതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തോയേവ.

ഏത്താവതാ ചേത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തി വചനേന യഥാസുതം ധമ്മം ദസ്സേന്തോ ഭഗവതോ ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതി. തേന ‘‘നയിദം അതിക്കന്തസത്ഥുകം പാവചനം, അയം വോ സത്ഥാ’’തി സത്ഥു അദസ്സനേന ഉക്കണ്ഠിതം ജനം സമസ്സാസേതി. ഏകം സമയം ഭഗവാതി വചനേന തസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ അവിജ്ജമാനഭാവം ദസ്സേന്തോ രൂപകായപരിനിബ്ബാനം സാധേതി. തേന ‘‘ഏവംവിധസ്സ നാമ അരിയധമ്മസ്സ ദേസകോ ദസബലധരോ വജിരസങ്ഘാതസമാനകായോ സോപി ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, കേന അഞ്ഞേന ജീവിതേ ആസാ ജനേതബ്ബാ’’തി ജീവിതമദമത്തം ജനം സംവേജേതി, സദ്ധമ്മേ ചസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേതി. ഏവന്തി ച ഭണന്തോ ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി. മേ സുതന്തി സാവകസമ്പത്തിം. ഏകം സമയന്തി കാലസമ്പത്തിം. ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം.

സാവത്ഥിയന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. വിഹരതീതി അവിസേസേന ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനമേതം. ഇധ പന ഠാനഗമനനിസജ്ജാസയനപ്പഭേദേസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം, തേന ഠിതോപി ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി സയാനോപി ഭഗവാ വിഹരതിച്ചേവ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ ‘‘വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

ജേതവനേതി ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ വനേ. തഞ്ഹി തേന രോപിതം സംവഡ്ഢിതം പരിപാലിതം അഹോസി, തസ്മാ ‘‘ജേതവന’’ന്തി സങ്ഖം ഗതം. തസ്മിം ജേതവനേ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേതി അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിപരിച്ചാഗേന ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാതിതത്താ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമോ’’തി സങ്ഖം ഗതേ ആരാമേ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പപഞ്ചസൂദനിയാ മജ്ഝിമട്ഠകഥായ സബ്ബാസവസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪) വുത്തോ.

തത്ഥ സിയാ – യദി താവ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ‘‘ജേതവനേ’’തി ന വത്തബ്ബം. അഥ തത്ഥ വിഹരതി, ‘‘സാവത്ഥിയ’’ന്തി ന വത്തബ്ബം. ന ഹി സക്കാ ഉഭയത്ഥ ഏകം സമയം വിഹരിതുന്തി. ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം.

നനു അവോചുമ്ഹ ‘‘സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചന’’ന്തി. തസ്മാ യഥാ ഗങ്ഗായമുനാദീനം സമീപേ ഗോയൂഥാനി ചരന്താനി ‘‘ഗങ്ഗായം ചരന്തി, യമുനായം ചരന്തീ’’തി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി യദിദം സാവത്ഥിയാ സമീപേ ജേതവനം, തത്ഥ വിഹരന്തോ വുച്ചതി ‘‘സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ’’തി. ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥം ഹിസ്സ സാവത്ഥിവചനം, പബ്ബജിതാനുരൂപനിവാസട്ഠാനനിദസ്സനത്ഥം സേസവചനം.

അഞ്ഞതരാ ദേവതാതി നാമഗോത്തവസേന അപാകടാ ഏകാ ദേവതാതി അത്ഥോ. ‘‘അഭിജാനാതി നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അഹു ഞാതഞ്ഞതരസ്സ മഹേസക്ഖസ്സ യക്ഖസ്സ സംഖിത്തേന തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിം ഭാസിതാ’’തി ഏത്ഥ പന അഭിഞ്ഞാതോ സക്കോപി ദേവരാജാ ‘‘അഞ്ഞതരോ’’തി വുത്തോ. ‘‘ദേവതാ’’തി ച ഇദം ദേവാനമ്പി ദേവധീതാനമ്പി സാധാരണവചനം. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ ദേവോ അധിപ്പേതോ, സോ ച ഖോ രൂപാവചരാനം ദേവാനം അഞ്ഞതരോ.

അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഏത്ഥ അഭിക്കന്ത-സദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭാനുമോദനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൮.൨൦; ചൂളവ. ൩൮൩) ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൦) സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. –

ഏവമാദീസു (വി. വ. ൮൫൭) അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമ, അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧൫) അബ്ഭാനുമോദനേ. ഇധ പന ഖയേ. തേന അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ, പരിക്ഖീണായ രത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥായം ദേവപുത്തോ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേ ആഗതോതി വേദിതബ്ബോ. നിയാമോ ഹി കിരേസ ദേവതാനം യദിദം ബുദ്ധാനം വാ ബുദ്ധസാവകാനം വാ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്താ മജ്ഝിമയാമസമനന്തരേയേവ ആഗച്ഛന്തി.

അഭിക്കന്തവണ്ണാതി ഇധ അഭിക്കന്ത-സദ്ദോ അഭിരൂപേ, വണ്ണ-സദ്ദോ പന ഛവിഥുതി-കുലവഗ്ഗ-കാരണ-സണ്ഠാനപ്പമാണ-രൂപായതനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ’’തി ഏവമാദീസു (സു. നി. ൫൫൩) ഛവിയാ. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ, ഗഹപതി, ഇമേ സമണസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഥുതിയം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൩.൧൧൫) കുലവഗ്ഗേ. ‘‘അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധഥേനോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൨൩൪) കാരണേ. ‘‘മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൧൩൮) സണ്ഠാനേ. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണേ. ‘‘വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ’’തി ഏവമാദീസു രൂപായതനേ. സോ ഇധ ഛവിയാ ദട്ഠബ്ബോ. തേന അഭിക്കന്തവണ്ണാ അഭിരൂപച്ഛവി, ഇട്ഠവണ്ണാ മനാപവണ്ണാതി വുത്തം ഹോതി. ദേവതാ ഹി മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛമാനാ പകതിവണ്ണം പകതിഇദ്ധിം ജഹിത്വാ ഓളാരികം അത്തഭാവം കത്വാ അതിരേകവണ്ണം അതിരേകഇദ്ധിം മാപേത്വാ നടസമജ്ജാദീനി ഗച്ഛന്താ മനുസ്സാ വിയ അഭിസങ്ഖതേന കായേന ആഗച്ഛന്തി. തത്ഥ കാമാവചരാ അനഭിസങ്ഖതേനപി ആഗന്തും സക്കോന്തി, രൂപാവചരാ പന ന സക്കോന്തി. തേസഞ്ഹി അതിസുഖുമോ അത്തഭാവോ, ന തേന ഇരിയാപഥകപ്പനം ഹോതി. തസ്മാ അയം ദേവപുത്തോ അഭിസങ്ഖതേനേവ ആഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തി.

കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവല-സദ്ദോ അനവസേസ-യേഭുയ്യാബ്യാമിസ്സാനതിരേകദള്ഹത്ഥവിസംയോഗാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (പാരാ. ൧) അനവസേസത്ഥമത്ഥോ. ‘‘കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയഭോജനീയം ആദായ ഉപസങ്കമിസ്സന്തീ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൪൩) യേഭുയ്യതാ. ‘‘കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദീസു (വിഭ. ൨൨൫) അബ്യാമിസ്സതാ. ‘‘കേവലം സദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ’’തി ഏവമാദീസു (മഹാവ. ൨൪൪) അനതിരേകതാ. ‘‘ആയസ്മതോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധസ്സ ബാഹിയോ നാമ സദ്ധിവിഹാരികോ കേവലകപ്പം സങ്ഘഭേദായ ഠിതോ’’തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൪.൨൪൩) ദള്ഹത്ഥതാ. ‘‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോതി വുച്ചതീ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൩.൫൭) വിസംയോഗോ അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ അനവസേസത്ഥോ അധിപ്പേതോ.

കപ്പ-സദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹന-വോഹാര-കാല-പഞ്ഞത്തി-ഛേദന-വികപ്പ-ലേസസമന്തഭാവാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഓകപ്പനിയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ, യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അഭിസദ്ദഹനമത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൨൫൦) വോഹാരോ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി ഏവമാദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) കാലോ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു പഞ്ഞത്തി. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി ഏവമാദീസു (വി. വ. ൧൦൯൪, ൧൧൦൧) ഛേദനം. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൪൪൬) വികപ്പോ. ‘‘ആത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (അ. നി. ൮.൮൦) ലേസോ. ‘‘കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ’’തി ഏവമാദീസു (സം. നി. ൧.൯൪) സമന്തഭാവോ. ഇധ പനസ്സ സമന്തഭാവത്ഥോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ കേവലകപ്പം ജേതവനന്തി ഏത്ഥ ‘‘അനവസേസം സമന്തതോ ജേതവന’’ന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഓഭാസേത്വാതി വത്ഥാലങ്കാരസരീരസമുട്ഠിതായ ആഭായ ഫരിത്വാ, ചന്ദിമാ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകപജ്ജോതം കരിത്വാതി അത്ഥോ.

യേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി തസ്മാ ‘‘യത്ഥ ഭഗവാ, തത്ഥ ഉപസങ്കമീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യേന വാ കാരണേന ഭഗവാ ദേവമനുസ്സേഹി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേന ച കാരണേന ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ? നാനപ്പകാരഗുണവിസേസാധിഗമാധിപ്പായേന, സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായേന ദിജഗണേഹി നിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖോ വിയ. ഉപസങ്കമീതി ച ഗതാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസങ്കമിത്വാതി ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപനം. അഥ വാ ഏവം ഗതാ തതോ ആസന്നതരം ഠാനം ഭഗവതോ സമീപസങ്ഖാതം ഗന്ത്വാതിപി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി യേനത്ഥേന ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗതാ, തം പുച്ഛിതുകാമാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജുലിം സിരസി പതിട്ഠപേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ – ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. തസ്മാ യഥാ ഠിതാ ഏകമന്തം ഠിതാ ഹോതി, തഥാ അട്ഠാസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം. അട്ഠാസീതി ഠാനം കപ്പേസി. പണ്ഡിതാ ഹി ദേവമനുസ്സാ ഗരുട്ഠാനിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം തിട്ഠന്തി, അയഞ്ച ദേവോ തേസം അഞ്ഞതരോ, തസ്മാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി.

കഥം ഠിതോ പന ഏകമന്തം ഠിതോ ഹോതീതി? ഛ ഠാനദോസേ വജ്ജേത്വാ. സേയ്യഥിദം – അതിദൂരം, അച്ചാസന്നം, ഉപരിവാതം, ഉന്നതപ്പദേസം, അതിസമ്മുഖം, അതിപച്ഛാതി. അതിദൂരേ ഠിതോ ഹി സചേ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഉച്ചാസദ്ദേന കഥേതബ്ബം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ ഠിതോ സങ്ഘട്ടനം കരോതി. ഉപരിവാതേ ഠിതോ സരീരഗന്ധേന ബാധതി. ഉന്നതപ്പദേസേ ഠിതോ അഗാരവം പകാസേതി. അതിസമ്മുഖാ ഠിതോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. അതിപച്ഛാ ഠിതോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ഗീവം പസാരേത്വാ ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അയമ്പി ഏതേ ഛ ഠാനദോസേ വജ്ജേത്വാ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകമന്തം അട്ഠാസീ’’തി.

ഏതദവോചാതി ഏതം അവോച. കഥം നൂതി കാരണപുച്ഛാ. ഭഗവതോ ഹി തിണ്ണോഘഭാവോ ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ പാകടോ, തേനിമിസ്സാ ദേവതായ തത്ഥ കങ്ഖാ നത്ഥി, ഇമിനാ പന കാരണേന ‘‘തിണ്ണോ’’തി ന ജാനാതി, തേന സാ തം കാരണം പുച്ഛമാനാ ഏവമാഹ.

മാരിസാതി ദേവതാനം പിയസമുദാചാരവചനമേതം. നിദ്ദുക്ഖാതി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏവം ‘‘യദാ ഖോ തേ, മാരിസ, സങ്കുനാ സങ്കു ഹദയേ സമാഗച്ഛേയ്യ, അഥ നം ത്വം ജാനേയ്യാസി ‘വസ്സസഹസ്സം മേ നിരയേ പച്ചമാനസ്സാ’’’തി (മ. നി. ൧.൫൧൨) ഇദം വിരുജ്ഝതി. ന ഹി നേരയികസത്തോ നിദ്ദുക്ഖോ നാമ ഹോതി. കിഞ്ചാപി ന നിദ്ദുക്ഖോ, രുള്ഹീസദ്ദേന പന ഏവം വുച്ചതി. പുബ്ബേ കിര പഠമകപ്പികാനം നിദ്ദുക്ഖാനം സുഖസമപ്പിതാനം ഏസ വോഹാരോ, അപരഭാഗേ ദുക്ഖം ഹോതു വാ മാ വാ, രുള്ഹീസദ്ദേന അയം വോഹാരോ വുച്ചതേവ നിപ്പദുമാപി നിരുദകാപി വാ പോക്ഖരണീ പോക്ഖരണീ വിയ.

ഓഘമതരീതി ഏത്ഥ ചത്താരോ ഓഘാ, കാമോഘോ ഭവോഘോ ദിട്ഠോഘോ അവിജ്ജോഘോതി. തത്ഥ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ കാമോഘോ നാമ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഝാനനികന്തി ച ഭവോഘോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠോഘോ നാമ. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജോഘോ നാമ. തത്ഥ കാമോഘോ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതി, ഭവോഘോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തലോഭസഹഗതേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠോഘോ ചതൂസു ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തേസു ചിത്തുപ്പാദേസു ഉപ്പജ്ജതി, അവിജ്ജോഘോ സബ്ബാകുസലേസു ഉപ്പജ്ജതി.

സബ്ബോപി ചേസ അവഹനനട്ഠേന രാസട്ഠേന ച ഓഘോതി വേദിതബ്ബോ. അവഹനനട്ഠേനാതി അധോഗമനട്ഠേന. അയഞ്ഹി അത്തനോ വസം ഗതേ സത്തേ അധോ ഗമേതി, നിരയാദിഭേദായ ദുഗ്ഗതിയംയേവ നിബ്ബത്തേതി, ഉപരിഭാവം വാ നിബ്ബാനം ഗന്തും അദേന്തോ അധോ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു ച ഗമേതീതിപി അത്ഥോ. രാസട്ഠേനാതി മഹന്തട്ഠേന. മഹാ ഹേസോ കിലേസരാസി അവീചിതോ പട്ഠായ യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥടോ, യദിദം പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ഛന്ദരാഗോ നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമയം രാസട്ഠേനാപി ഓഘോതി വേദിതബ്ബോ. അതരീതി ഇമം ചതുബ്ബിധമ്പി ഓഘം കേന നു ത്വം, മാരിസ, കാരണേന തിണ്ണോതി പുച്ഛതി.

അഥസ്സാ ഭഗവാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ അപ്പതിട്ഠം ഖ്വാഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പതിട്ഠന്തി അപ്പതിട്ഠഹന്തോ. അനായൂഹന്തി അനായൂഹന്തോ, അവായമന്തോതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ഗൂള്ഹം പടിച്ഛന്നം കത്വാ പഞ്ഹം കഥേസി. ദേവതാപി നം സുത്വാ ‘‘ബാഹിരകം താവ ഓഘം തരന്താ നാമ ഠാതബ്ബട്ഠാനേ തിട്ഠന്താ തരിതബ്ബട്ഠാനേ ആയൂഹന്താ തരന്തി, അയം പന അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥടം കിലേസോഘം കിലേസരാസിം അപ്പതിട്ഠഹന്തോ അനായൂഹന്തോ അതരിന്തി ആഹ. കിം നു ഖോ ഏതം? കഥം നു ഖോ ഏത’’ന്തി? വിമതിം പക്ഖന്താ പഞ്ഹസ്സ അത്ഥം ന അഞ്ഞാസി.

കിം പന ഭഗവതാ യഥാ സത്താ ന ജാനന്തി, ഏവം കഥനത്ഥായ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതാ പടിവിദ്ധാതി? ന ഏതദത്ഥായ പടിവിദ്ധാ. ദ്വേ പന ഭഗവതോ ദേസനാ നിഗ്ഗഹമുഖേന ച അനുഗ്ഗഹമുഖേന ച. തത്ഥ യേ പണ്ഡിതമാനിനോ ഹോന്തി അഞ്ഞാതേപി ഞാതസഞ്ഞിനോ പഞ്ചസതാ ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ വിയ, തേസം മാനനിഗ്ഗഹത്ഥം യഥാ ന ജാനന്തി, ഏവം മൂലപരിയായാദിസദിസം ധമ്മം ദേസേതി. അയം നിഗ്ഗഹമുഖേന ദേസനാ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘നിഗ്ഗയ്ഹ നിഗ്ഗയ്ഹാഹം, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, പവയ്ഹ പവയ്ഹ, ആനന്ദ, വക്ഖാമി, യോ സാരോ, സോ ഠസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൯൬). യേ പന ഉജുകാ സിക്ഖാകാമാ, തേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം കത്വാ ആകങ്ഖേയ്യസുത്താദിസദിസം ധമ്മം ദേസേതി, ‘‘അഭിരമ, തിസ്സ, അഭിരമ, തിസ്സ, അഹമോവാദേന അഹമനുഗ്ഗഹേന അഹമനുസാസനിയാ’’തി (സം. നി. ൩.൮൪) ച നേ സമസ്സാസേതി. അയം അനുഗ്ഗഹമുഖേന ദേസനാ.

അയം പന ദേവപുത്തോ മാനത്ഥദ്ധോ പണ്ഡിതമാനീ, ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – അഹം ഓഘം ജാനാമി, തഥാഗതസ്സ ഓഘതിണ്ണഭാവം ജാനാമി, ‘‘ഇമിനാ പന കാരണേന തിണ്ണോ’’തി ഏത്തകമത്തം ന ജാനാമി. ഇതി മയ്ഹം ഞാതമേവ ബഹു, അപ്പം അഞ്ഞാതം, തമഹം കഥിതമത്തമേവ ജാനിസ്സാമി. കിഞ്ഹി നാമ തം ഭഗവാ വദേയ്യ, യസ്സാഹം അത്ഥം ന ജാനേയ്യന്തി. അഥ സത്ഥാ ‘‘അയം കിലിട്ഠവത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതം അഭബ്ബോ ഇമം മാനം അപ്പഹായ ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും, മാനനിഗ്ഗഹം താവസ്സ കത്വാ പുന നീചചിത്തേന പുച്ഛന്തസ്സ പകാസേസ്സാമീ’’തി പടിച്ഛന്നം കത്വാ പഞ്ഹം കഥേസി. സോപി നിഹതമാനോ അഹോസി, സാ ചസ്സ നിഹതമാനതാ ഉത്തരിപഞ്ഹപുച്ഛനേനേവ വേദിതബ്ബാ. തസ്സ പന പഞ്ഹപുച്ഛനസ്സ അയമത്ഥോ – കഥം പന ത്വം, മാരിസ, അപ്പതിട്ഠം അനായൂഹം ഓഘമതരി, യഥാഹം ജാനാമി, ഏവം മേ കഥേഹീതി.

അഥസ്സ ഭഗവാ കഥേന്തോ യദാസ്വാഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യദാ സ്വാഹന്തി യസ്മിം കാലേ അഹം. സുകാരോ നിപാതമത്തം. യഥാ ച ഏത്ഥ, ഏവം സബ്ബപദേസു. സംസീദാമീതി പടിച്ഛന്നം കത്വാ അതരന്തോ തത്ഥേവ ഓസീദാമി. നിബ്ബുയ്ഹാമീതി ഠാതും അസക്കോന്തോ അതിവത്താമി. ഇതി ഠാനേ ച വായാമേ ച ദോസം ദിസ്വാ അതിട്ഠന്തോ അവായമന്തോ ഓഘമതരിന്തി ഏവം ഭഗവതാ പഞ്ഹോ കഥിതോ. ദേവതായപി പടിവിദ്ധോ, ന പന പാകടോ, തസ്സ പാകടീകരണത്ഥം സത്ത ദുകാ ദസ്സിതാ. കിലേസവസേന ഹി സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, അഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി വാ സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, അവസേസകിലേസാനഞ്ചേവ അഭിസങ്ഖാരാനഞ്ച വസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. തണ്ഹാവസേന വാ സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. സസ്സതദിട്ഠിയാ വാ സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. ഓലീയനാഭിനിവേസാ ഹി ഭവദിട്ഠി, അതിധാവനാഭിനിവേസാ വിഭവദിട്ഠി. ലീനവസേന വാ സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, ഉദ്ധച്ചവസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. തഥാ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗവസേന സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന സന്തിട്ഠന്തോ സംസീദതി നാമ, സബ്ബലോകിയകുസലാഭിസങ്ഖാരവസേന ആയൂഹന്തോ നിബ്ബുയ്ഹതി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സേയ്യഥാപി, ചുന്ദ, യേ കേചി അകുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ അധോഭാഗങ്ഗമനീയാ, യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ ഉപരിഭാഗങ്ഗമനീയാ’’തി (മ. നി. ൧.൮൬).

ഇമം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം സുത്വാവ ദേവതാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ തുട്ഠാ പസന്നാ അത്തനോ തുട്ഠിഞ്ച പസാദഞ്ച പകാസയന്തീ ചിരസ്സം വതാതി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ചിരസ്സന്തി ചിരസ്സ കാലസ്സ അച്ചയേനാതി അത്ഥോ. അയം കിര ദേവതാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ തസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ അന്തരാ അഞ്ഞം ബുദ്ധം ന ദിട്ഠപുബ്ബാ, തസ്മാ അജ്ജ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഏവമാഹ. കിം പനിമായ ദേവതായ ഇതോ പുബ്ബേ സത്ഥാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി. ദിട്ഠപുബ്ബോ വാ ഹോതു അദിട്ഠപുബ്ബോ വാ, ദസ്സനം ഉപാദായ ഏവം വത്തും വട്ടതി. ബ്രാഹ്മണന്തി ബാഹിതപാപം ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം. പരിനിബ്ബുതന്തി കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതം. ലോകേതി സത്തലോകേ. വിസത്തികന്തി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ആസത്തവിസത്തതാദീഹി കാരണേഹി വിസത്തികാ വുച്ചതി തണ്ഹാ, തം വിസത്തികം അപ്പതിട്ഠമാനം അനായൂഹമാനം തിണ്ണം നിത്തിണ്ണം ഉത്തിണ്ണം ചിരസ്സം വത ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം പസ്സാമീതി അത്ഥോ.

സമനുഞ്ഞോ സത്ഥാ അഹോസീതി തസ്സാ ദേവതായ വചനം ചിത്തേനേവ സമനുമോദി, ഏകജ്ഝാസയോ അഹോസി. അന്തരധായീതി അഭിസങ്ഖതകായം ജഹിത്വാ അത്തനോ പകതിഉപാദിണ്ണകകായസ്മിംയേവ ഠത്വാ ലദ്ധാസാ ലദ്ധപതിട്ഠാ ഹുത്വാ ദസബലം ഗന്ധേഹി ച മാലേഹി ച പൂജേത്വാ അത്തനോ ഭവനംയേവ അഗമാസീതി.

ഓഘതരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൨. ഇദാനി ദുതിയസുത്തതോ പട്ഠായ പഠമമാഗതഞ്ച ഉത്താനത്ഥഞ്ച പഹായ യം യം അനുത്താനം, തം തദേവ വണ്ണയിസ്സാമ. ജാനാസി നോതി ജാനാസി നു. നിമോക്ഖന്തിആദീനി മഗ്ഗാദീനം നാമാനി. മഗ്ഗേന ഹി സത്താ കിലേസബന്ധനതോ നിമുച്ചന്തി, തസ്മാ മഗ്ഗോ സത്താനം നിമോക്ഖോതി വുത്തോ. ഫലക്ഖണേ പന തേ കിലേസബന്ധനതോ പമുത്താ, തസ്മാ ഫലം സത്താനം പമോക്ഖോതി വുത്തം. നിബ്ബാനം പത്വാ സത്താനം സബ്ബദുക്ഖം വിവിച്ചതി, തസ്മാ നിബ്ബാനം വിവേകോതി വുത്തം. സബ്ബാനി വാ ഏതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. നിബ്ബാനഞ്ഹി പത്വാ സത്താ സബ്ബദുക്ഖതോ നിമുച്ചന്തി പമുച്ചന്തി വിവിച്ചന്തി, തസ്മാ തദേവ ‘‘നിമോക്ഖോ പമോക്ഖോ വിവേകോ’’തി വുത്തം. ജാനാമി ഖ്വാഹന്തി ജാനാമി ഖോ അഹം. അവധാരണത്ഥോ ഖോകാരോ. അഹം ജാനാമിയേവ. സത്താനം നിമോക്ഖാദിജാനനത്ഥമേവ ഹി മയാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധന്തി സീഹനാദം നദതി. ബുദ്ധസീഹനാദം നാമ കിര ഏതം സുത്തം.

നന്ദീഭവപരിക്ഖയാതി നന്ദീമൂലകസ്സ കമ്മഭവസ്സ പരിക്ഖയേന. നന്ദിയാ ച ഭവസ്സ ചാതിപി വട്ടതി. തത്ഥ ഹി പുരിമനയേ നന്ദീഭവേന തിവിധകമ്മാഭിസങ്ഖാരവസേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഗഹിതോ, സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണേഹി തംസമ്പയുത്താ ച ദ്വേ ഖന്ധാ. തേഹി പന തീഹി ഖന്ധേഹി സമ്പയുത്താ വേദനാ തേസം ഗഹണേന ഗഹിതാവാതി അനുപാദിണ്ണകാനം ചതുന്നം അരൂപക്ഖന്ധാനം അപ്പവത്തിവസേന സഉപാദിസേസം നിബ്ബാനം കഥിതം ഹോതി. വേദനാനം നിരോധാ ഉപസമാതി ഉപാദിണ്ണകവേദനാനം നിരോധേന ച ഉപസമേന ച. തത്ഥ വേദനാഗഹണേന തംസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി, തേസം വത്ഥാരമ്മണവസേന രൂപക്ഖന്ധോപി. ഏവം ഇമേസം ഉപാദിണ്ണകാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തിവസേന അനുപാദിസേസം നിബ്ബാനം കഥിതം ഹോതി. ദുതിയനയേ പന നന്ദിഗ്ഗഹണേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഗഹിതോ, ഭവഗ്ഗഹണേന ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതോ രൂപക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാദീഹി സരൂപേനേവ തയോ ഖന്ധാ. ഏവം ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പവത്തിവസേന നിബ്ബാനം കഥിതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഇമമേവ ച നയം ചതുനികായികഭണ്ഡികത്ഥേരോ രോചേതി. ഇതി നിബ്ബാനവസേനേവ ഭഗവാ ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി.

നിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ ഉപനീയതീതി പരിക്ഖീയതി നിരുജ്ഝതി, ഉപഗച്ഛതി വാ, അനുപുബ്ബേന മരണം ഉപേതീതി അത്ഥോ. യഥാ വാ ഗോപാലേന ഗോഗണോ നീയതി, ഏവം ജരായ മരണസന്തികം ഉപനീയതീതി അത്ഥോ. ജീവിതന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം. അപ്പന്തി പരിത്തം ഥോകം. തസ്സ ദ്വീഹാകാരേഹി പരിത്തതാ വേദിതബ്ബാ സരസപരിത്തതായ ച ഖണപരിത്തതായ ച. സരസപരിത്തതായപി ഹി ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭; സം. നി. ൨.൧൪൩) വചനതോ പരിത്തം. ഖണപരിത്തതായപി. പരമത്ഥതോ ഹി അതിപരിത്തോ സത്താനം ജീവിതക്ഖണോ ഏകചിത്തപ്പവത്തിമത്തോയേവ. യഥാ നാമ രഥചക്കം പവത്തമാനമ്പി ഏകേനേവ നേമിപ്പദേസേന പവത്തതി, തിട്ഠമാനമ്പി ഏകേനേവ തിട്ഠതി, ഏവമേവം ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതം, തസ്മിം ചിത്തേ നിരുദ്ധമത്തേ സത്തോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി. യഥാഹ – അതീതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിത്ഥ ന ജീവതി ന ജീവിസ്സതി, അനാഗതേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവിസ്സതി ന ജീവതി ന ജീവിത്ഥ, പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തക്ഖണേ ജീവതി ന ജീവിത്ഥ ന ജീവിസ്സതി.

‘‘ജീവിതം അത്തഭാവോ ച, സുഖദുക്ഖാ ച കേവലാ;

ഏകചിത്തസമായുത്താ, ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോ.

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ.

‘‘അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോ, പച്ചുപ്പന്നേന ജീവതി;

ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോ, പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ’’തി. (മഹാനി. ൧൦);

ജരൂപനീതസ്സാതി ജരം ഉപഗതസ്സ, ജരായ വാ മരണസന്തികം ഉപനീതസ്സ. ന സന്തി താണാതി താണം ലേണം സരണം ഭവിതും സമത്ഥാ നാമ കേചി നത്ഥി. ഏതം ഭയന്തി ഏതം ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ മരണൂപഗമനം, ആയുപരിത്തതാ, ജരൂപനീതസ്സ താണാഭാവോതി തിവിധം ഭയം ഭയവത്ഥു ഭയകാരണന്തി അത്ഥോ. പുഞ്ഞാനി കയിരാഥ സുഖാവഹാനീതി വിഞ്ഞൂ പുരിസോ സുഖാവഹാനി സുഖദായകാനി പുഞ്ഞാനി കരേയ്യ. ഇതി ദേവതാ രൂപാവചരജ്ഝാനം സന്ധായ പുബ്ബചേതനം അപരചേതനം മുഞ്ചചേതനഞ്ച ഗഹേത്വാ ബഹുവചനവസേന ‘‘പുഞ്ഞാനീ’’തി ആഹ. ഝാനസ്സാദം ഝാനനികന്തിം ഝാനസുഖഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘സുഖാവഹാനീ’’തി ആഹ. തസ്സാ കിര ദേവതായ സയം ദീഘായുകട്ഠാനേ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തത്താ ഹേട്ഠാ കാമാവചരദേവേസു പരിത്തായുകട്ഠാനേ ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ച ഥുല്ലഫുസിതകേ വുട്ഠിപാതസദിസേ സത്തേ ദിസ്വാ ഏതദഹോസി ‘‘അഹോവതിമേ സത്താ ഝാനം ഭാവേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഏകകപ്പ-ദ്വേകപ്പ-ചതുകപ്പ-അട്ഠകപ്പ-സോളസകപ്പ-ദ്വത്തിംസകപ്പ-ചതുസട്ഠികപ്പപ്പമാണം അദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യു’’ന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ – ‘‘അയം ദേവതാ അനിയ്യാനികം വട്ടകഥം കഥേതീ’’തി വിവട്ടമസ്സാ ദസ്സേന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ലോകാമിസന്തി ദ്വേ ലോകാമിസാ പരിയായേന ച നിപ്പരിയായേന ച. പരിയായേന തേഭൂമകവട്ടം ലോകാമിസം, നിപ്പരിയായേന ചത്താരോ പച്ചയാ. ഇധ പരിയായലോകാമിസം അധിപ്പേതം. നിപ്പരിയായലോകാമിസമ്പി വട്ടതിയേവ. സന്തിപേക്ഖോതി നിബ്ബാനസങ്ഖാതം അച്ചന്തസന്തിം പേക്ഖന്തോ ഇച്ഛന്തോ പത്ഥയന്തോതി.

ഉപനീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അച്ചേന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ അച്ചേന്തീതി അതിക്കമന്തി. കാലാതി പുരേഭത്താദയോ കാലാ. തരയന്തി രത്തിയോതി രത്തിയോ അതിക്കമമാനാ പുഗ്ഗലം മരണൂപഗമനായ തരയന്തി സീഘം സീഘം ഗമയന്തി. വയോഗുണാതി പഠമമജ്ഝിമപച്ഛിമവയാനം ഗുണാ, രാസയോതി അത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഹതാനം വത്ഥാനം ദിഗുണം സങ്ഘാടി’’ന്തി (മഹാവ. ൩൪൮) ഏത്ഥ ഹി പടലട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) ഏത്ഥ ആനിസംസട്ഠോ. ‘‘അന്തം അന്തഗുണ’’ന്തി ഏത്ഥ കോട്ഠാസട്ഠോ. ‘‘കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ’’തി (ധ. പ. ൫൩) ഏത്ഥ രാസട്ഠോ. ‘‘പഞ്ച കാമഗുണാ’’തി ഏത്ഥ ബന്ധനട്ഠോ. ഇധ പന രാസട്ഠോ ഗുണട്ഠോ. തസ്മാ വയോഗുണാതി വയോരാസയോ വേദിതബ്ബാ. അനുപുബ്ബം ജഹന്തീതി അനുപടിപാടിയാ പുഗ്ഗലം ജഹന്തി. മജ്ഝിമവയേ ഠിതം ഹി പഠമവയോ ജഹതി, പച്ഛിമവയേ ഠിതം ദ്വേ പഠമമജ്ഝിമാ ജഹന്തി, മരണക്ഖണേ പന തയോപി വയാ ജഹന്തേവ. ഏതം ഭയന്തി ഏതം കാലാനം അതിക്കമനം, രത്തിദിവാനം തരിതഭാവോ, വയോഗുണാനം ജഹനഭാവോതി തിവിധം ഭയം. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

അച്ചേന്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. കതിഛിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ കതി ഛിന്ദേതി ഛിന്ദന്തോ കതി ഛിന്ദേയ്യ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഛിന്ദേ ജഹേ’’തി അത്ഥതോ ഏകം. ഗാഥാബന്ധസ്സ പന മട്ഠഭാവത്ഥം അയം ദേവതാ സദ്ദപുനരുത്തിം വജ്ജയന്തീ ഏവമാഹ. കതി സങ്ഗാതിഗോതി കതി സങ്ഗേ അതിഗതോ, അതിക്കന്തോതി അത്ഥോ. സങ്ഗാതികോതിപി പാഠോ, അയമേവ അത്ഥോ. പഞ്ച ഛിന്ദേതി ഛിന്ദന്തോ പഞ്ച ഓരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഛിന്ദേയ്യ. പഞ്ച ജഹേതി ജഹന്തോ പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ജഹേയ്യ. ഇധാപി ഛിന്ദനഞ്ച ജഹനഞ്ച അത്ഥതോ ഏകമേവ, ഭഗവാ പന ദേവതായ ആരോപിതവചനാനുരൂപേനേവ ഏവമാഹ. അഥ വാ പാദേസു ബദ്ധപാസസകുണോ വിയ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഹേട്ഠാ ആകഡ്ഢമാനാകാരാനി ഹോന്തി, താനി അനാഗാമിമഗ്ഗേന ഛിന്ദേയ്യാതി വദതി. ഹത്ഥേഹി ഗഹിതരുക്ഖസാഖാ വിയ പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഉപരി ആകഡ്ഢമാനാകാരാനി ഹോന്തി, താനി അരഹത്തമഗ്ഗേന ജഹേയ്യാതി വദതി. പഞ്ച ചുത്തരി ഭാവയേതി ഏതേസം സംയോജനാനം ഛിന്ദനത്ഥായ ചേവ പഹാനത്ഥായ ച ഉത്തരി അതിരേകം വിസേസം ഭാവേന്തോ സദ്ധാപഞ്ചമാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. പഞ്ച സങ്ഗാതിഗോതി രാഗസങ്ഗോ ദോസസങ്ഗോ മോഹസങ്ഗോ മാനസങ്ഗോ ദിട്ഠിസങ്ഗോതി ഇമേ പഞ്ച സങ്ഗേ അതിക്കന്തോ. ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതീതി ചതുരോഘതിണ്ണോതി കഥീയതി. ഇമായ പന ഗാഥായ പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകിയലോകുത്തരാനി കഥിതാനീതി.

കതിഛിന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ജാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ ജാഗരതന്തി ജാഗരന്താനം. പഞ്ച ജാഗരതന്തി വിസ്സജ്ജനഗാഥായം പന സദ്ധാദീസു പഞ്ചസു ഇന്ദ്രിയേസു ജാഗരന്തേസു പഞ്ച നീവരണാ സുത്താ നാമ. കസ്മാ? യസ്മാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നോ വാ ഠിതോ വാ അരുണം ഉട്ഠപേന്തോപി പമാദതായ അകുസലസമങ്ഗിതായ സുത്തോ നാമ ഹോതി. ഏവം സുത്തേസു പഞ്ചസു നീവരണേസു പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ജാഗരാനി നാമ. കസ്മാ? യസ്മാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ യത്ഥ കത്ഥചി നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തോപി അപ്പമാദതായ കുസലസമങ്ഗിതായ ജാഗരോ നാമ ഹോതി. പഞ്ചഹി പന നീവരണേഹേവ കിലേസരജം ആദിയതി ഗണ്ഹാതി പരാമസതി. പുരിമാ ഹി കാമച്ഛന്ദാദയോ പച്ഛിമാനം പച്ചയാ ഹോന്തീതി പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി പരിസുജ്ഝതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധാപി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകിയലോകുത്തരാനേവ കഥിതാനീതി.

ജാഗരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അപ്പടിവിദിതസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ ധമ്മാതി ചതുസച്ചധമ്മാ. അപ്പടിവിദിതാതി ഞാണേന അപ്പടിവിദ്ധാ. പരവാദേസൂതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവാദേസു. തേ ഹി ഇതോ പരേസം തിത്ഥിയാനം വാദത്താ പരവാദാ നാമ. നീയരേതി അത്തനോ ധമ്മതായപി ഗച്ഛന്തി, പരേനപി നീയന്തി. തത്ഥ സയമേവ സസ്സതാദീനി ഗണ്ഹന്താ ഗച്ഛന്തി നാമ, പരസ്സ വചനേന താനി ഗണ്ഹന്താ നീയന്തി നാമ. കാലോ തേസം പബുജ്ഝിതുന്തി തേസം പുഗ്ഗലാനം പബുജ്ഝിതും അയം കാലോ. ലോകസ്മിഞ്ഹി ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ദേസിയതി, സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോ, പടിപദാ ഭദ്ദികാ, ഇമേ ച പന മഹാജനാ വട്ടേ സുത്താ നപ്പബുജ്ഝന്തീതി ദേവതാ ആഹ. സമ്ബുദ്ധാതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന ബുദ്ധാ. ചത്താരോ ഹി ബുദ്ധാ – സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ, ചതുസച്ചബുദ്ധോ, സുതബുദ്ധോതി. തത്ഥ സമതിംസപാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്തോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ നാമ. കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ സയമ്ഭുതം പത്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ നാമ. അവസേസാ ഖീണാസവാ ചതുസച്ചബുദ്ധാ നാമ. ബഹുസ്സുതോ സുതബുദ്ധോ നാമ. ഇമസ്മിം അത്ഥേ തയോപി പുരിമാ വട്ടന്തി. സമ്മദഞ്ഞാതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന ജാനിത്വാ. ചരന്തി വിസമേ സമന്തി വിസമേ വാ ലോകസന്നിവാസേ വിസമേ വാ സത്തനികായേ വിസമേ വാ കിലേസജാതേ സമം ചരന്തീതി.

അപ്പടിവിദിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സുസമ്മുട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സുസമ്മുട്ഠാതി പഞ്ഞായ അപ്പടിവിദ്ധഭാവേനേവ സുനട്ഠാ. യഥാ ഹി ദ്വേ ഖേത്താനി കസിത്വാ, ഏകം വപിത്വാ, ബഹുധഞ്ഞം അധിഗതസ്സ അവാപിതഖേത്തതോ അലദ്ധം സന്ധായ ‘‘ബഹും മേ ധഞ്ഞം നട്ഠ’’ന്തി വദന്തോ അലദ്ധമേവ ‘‘നട്ഠ’’ന്തി വദതി, ഏവമിധാപി അപ്പടിവിദിതാവ സുസമ്മുട്ഠാ നാമ. അസമ്മുട്ഠാതി പഞ്ഞായ പടിവിദ്ധഭാവേനേവ അനട്ഠാ. സേസം പുരിമസദിസമേവാതി.

സുസമ്മുട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മാനകാമസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ മാനകാമസ്സാതി മാനം കാമേന്തസ്സ ഇച്ഛന്തസ്സ. ദമോതി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സമാധിപക്ഖികോ ദമോ നത്ഥീതി വദതി. ‘‘സച്ചേന ദന്തോ ദമസാ ഉപേതോ, വേദന്തഗൂ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൯൫) ഏത്ഥ ഹി ഇന്ദ്രിയസംവരോ ദമോതി വുത്തോ. ‘‘യദി സച്ചാ ദമാ ചാഗാ, ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോധ വിജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൯൧) ഏത്ഥ പഞ്ഞാ. ‘‘ദാനേന ദമേന സംയമേന സച്ചവജ്ജേന അത്ഥി പുഞ്ഞം, അത്ഥി പുഞ്ഞസ്സ ആഗമോ’’തി (സം. നി. ൪.൩൬൫) ഏത്ഥ ഉപോസഥകമ്മം. ‘‘സക്ഖിസ്സസി ഖോ ത്വം, പുണ്ണ, ഇമിനാ ദമൂപസമേന സമന്നാഗതോ സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരിതു’’ന്തി (സം. നി. ൪.൮൮; മ. നി. ൩.൩൯൬) ഏത്ഥ അധിവാസനഖന്തി. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ദമോതി സമാധിപക്ഖികധമ്മാനം ഏതം നാമം. തേനേവാഹ – ‘‘ന മോനമത്ഥി അസമാഹിതസ്സാ’’തി. തത്ഥ മോനന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണം, തഞ്ഹി മുനാതീതി മോനം, ചതുസച്ചധമ്മേ ജാനാതീതി അത്ഥോ. മച്ചുധേയ്യസ്സാതി തേഭൂമകവട്ടസ്സ. തഞ്ഹി മച്ചുനോ പതിട്ഠാനട്ഠേന മച്ചുധേയ്യന്തി വുച്ചതി. പാരന്തി തസ്സേവ പാരം നിബ്ബാനം. തരേയ്യാതി പടിവിജ്ഝേയ്യ പാപുണേയ്യ വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏകോ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ പമത്തോ പുഗ്ഗലോ മച്ചുധേയ്യസ്സ പാരം ന തരേയ്യ ന പടിവിജ്ഝേയ്യ ന പാപുണേയ്യാതി.

മാനം പഹായാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന നവവിധമാനം പജഹിത്വാ. സുസമാഹിതത്തോതി ഉപചാരപ്പനാസമാധീഹി സുട്ഠു സമാഹിതത്തോ. സുചേതസോതി ഞാണസമ്പയുത്തതായ സുന്ദരചിത്തോ. ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന ഹി സുചേതസോതി ന വുച്ചതി, തസ്മാ ഞാണസമ്പയുത്തേന സുചേതസോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോതി സബ്ബേസു ഖന്ധായതനാദീസു വിപ്പമുത്തോ ഹുത്വാ. തരേയ്യാതി ഏത്ഥ തേഭൂമകവട്ടം സമതിക്കമന്തോ നിബ്ബാനം പടിവിജ്ഝന്തോ തരതീതി പടിവേധതരണം നാമ വുത്തം. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥിതാ ഹോന്തി. കഥം – മാനോ നാമായം സീലഭേദനോ, തസ്മാ ‘‘മാനം പഹായാ’’തി ഇമിനാ അധിസീലസിക്ഖാ കഥിതാ ഹോതി. ‘‘സുസമാഹിതത്തോ’’തി ഇമിനാ അധിചിത്തസിക്ഖാ. ‘‘സുചേതസോ’’തി ഏത്ഥ ചിത്തേന പഞ്ഞാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ ഇമിനാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ കഥിതാ. അധിസീലഞ്ച നാമ സീലേ സതി ഹോതി, അധിചിത്തം ചിത്തേ സതി, അധിപഞ്ഞാ പഞ്ഞായ സതി. തസ്മാ സീലം നാമ പഞ്ചപി ദസപി സീലാനി, പാതിമോക്ഖസംവരോ അധിസീലം നാമാതി വേദിതബ്ബം. അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചിത്തം, വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം അധിചിത്തം. കമ്മസ്സകതഞാണം പഞ്ഞാ, വിപസ്സനാ അധിപഞ്ഞാ. അനുപ്പന്നേപി ഹി ബുദ്ധുപ്പാദേ പവത്തതീതി പഞ്ചസീലം ദസസീലം സീലമേവ, പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പവത്തതീതി അധിസീലം. ചിത്തപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തേന സമാദിന്നം പഞ്ചസീലമ്പി ദസസീലമ്പി അധിസീലമേവ. സമാപന്നാ അട്ഠ സമാപത്തിയോപി അധിചിത്തമേവ. സബ്ബമ്പി വാ ലോകിയസീലം സീലമേവ, ലോകുത്തരം അധിസീലം. ചിത്തപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോതി. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ സമോധാനേത്വാ തിസ്സോ സിക്ഖാ സകലസാസനം കഥിതം ഹോതീതി.

മാനകാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. അരഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ സന്താനന്തി സന്തകിലേസാനം, പണ്ഡിതാനം വാ. ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തി (ജാ. ൨.൨൧.൪൧൩), ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൩൦൪) ഹി പണ്ഡിതാപി സന്തോതി വുത്താ. ബ്രഹ്മചാരിനന്തി സേട്ഠചാരീനം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്താനം. കേന വണ്ണോ പസീദതീതി കേന കാരണേന ഛവിവണ്ണോ പസീദതീതി പുച്ഛതി. കസ്മാ പനേസാ ഏവം പുച്ഛതി? ഏസാ കിര വനസണ്ഡവാസികാ ഭുമ്മദേവതാ ആരഞ്ഞകേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേസു മൂലകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നേ പസ്സതി. തേസഞ്ച ഏവം നിസിന്നാനം ബലവചിത്തേകഗ്ഗതാ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി ഓക്കമതി, ചിത്തം പസീദതി. ചിത്തേ പസന്നേ ലോഹിതം പസീദതി, ചിത്തസമുട്ഠാനാനി ഉപാദാരൂപാനി പരിസുദ്ധാനി ഹോന്തി, വണ്ടാ പമുത്തതാലഫലസ്സ വിയ മുഖസ്സ വണ്ണോ ഹോതി. തം ദിസ്വാ ദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘സരീരവണ്ണോ നാമായം പണീതാനി രസസമ്പന്നാനി ഭോജനാനി സുഖസമ്ഫസ്സാനി നിവാസനപാപുരണസയനാനി ഉതുസുഖേ തേഭൂമികാദിഭേദേ ച പാസാദേ മാലാഗന്ധവിലേപനാദീനി ച ലഭന്താനം പസീദതി, ഇമേ പന ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ മിസ്സകഭത്തം ഭുഞ്ജന്തി, വിരളമഞ്ചകേ വാ ഫലകേ വാ സിലായ വാ സയനാനി കപ്പേന്തി, രുക്ഖമൂലാദീസു വാ അബ്ഭോകാസേ വാ വസന്തി, കേന നു ഖോ കാരണേന ഏതേസം വണ്ണോ പസീദതീ’’തി. തസ്മാ പുച്ഛി.

അഥസ്സാ ഭഗവാ കാരണം കഥേന്തോ ദുതിയം ഗാഥം ആഹ. തത്ഥ അതീതന്തി അതീതേ അസുകോ നാമ രാജാ ധമ്മികോ അഹോസി, സോ അമ്ഹാകം പണീതേ പച്ചയേ അദാസി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ലാഭിനോ അഹേസും. അഥ മയം ഏവരൂപാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിമ്ഹാ, ചീവരാനി പാരുപിമ്ഹാതി ഏവം ഏകച്ചേ പച്ചയബാഹുല്ലികാ വിയ ഇമേ ഭിക്ഖൂ അതീതം നാനുസോചന്തി. നപ്പജപ്പന്തി നാഗതന്തി അനാഗതേ ധമ്മികോ രാജാ ഭവിസ്സതി, ഫീതാ ജനപദാ ഭവിസ്സന്തി, ബഹൂനി സപ്പിനവനീതാദീനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, ‘‘ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വത്താരോ ഭവിസ്സന്തി, തദാ മയം ഏവരൂപാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിസ്സാമ, ചീവരാനി പാരുപിസ്സാമാതി ഏവം അനാഗതം ന പത്ഥേന്തി. പച്ചുപ്പന്നേനാതി യേന കേനചി തങ്ഖണേ ലദ്ധേന യാപേന്തി. തേനാതി തേന തിവിധേനാപി കാരണേന.

ഏവം വണ്ണസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സേവ വണ്ണസ്സ വിനാസം ദസ്സേന്തോ അനന്തരം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അനാഗതപ്പജപ്പായാതി അനാഗതസ്സ പത്ഥനായ. ഏതേനാതി ഏതേന കാരണദ്വയേന. നളോവ ഹരിതോ ലുതോതി യഥാ ഹരിതോ നളോ ലായിത്വാ ഉണ്ഹപാസാണേ പക്ഖിത്തോ സുസ്സതി, ഏവം സുസ്സന്തീതി.

അരഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ. നളവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. നന്ദനവഗ്ഗോ

൧. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. നന്ദനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തത്രാതി തസ്മിം ആരാമേ. ഖോതി ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേന നിപാതമത്തം. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി പരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂ ജാനാപേസി. ഭിക്ഖവോതി തേസം ആമന്തനാകാരദീപനം. ഭദന്തേതി പതിവചനദാനം. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ തത്ഥ സമ്മുഖീഭൂതാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസും, അഭിമുഖാ ഹുത്വാ സുണിംസു സമ്പടിച്ഛിംസൂതി അത്ഥോ. ഏതദവോചാതി ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘ഭൂതപുബ്ബ’’ന്തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ താവതിംസകായികാതി താവതിംസകായേ നിബ്ബത്താ. താവതിംസകായോ നാമ ദുതിയദേവലോകോ വുച്ചതി. മഘേന മാണവേന സദ്ധിം മചലഗാമേ കാലം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പന്നേ തേത്തിംസ ദേവപുത്തേ ഉപാദായ കിര തസ്സ ദേവലോകസ്സ അയം പണ്ണത്തി ജാതാതി വദന്തി. യസ്മാ പന സേസചക്കവാളേസുപി ഛ കാമാവചരദേവലോകാ അത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം സഹസ്സം താവതിംസാന’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൯), തസ്മാ നാമപണ്ണത്തിയേവേസാ തസ്സ ദേവലോകസ്സാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി നിദ്ദോസം പദം ഹോതി.

നന്ദനേ വനേതി ഏത്ഥ തം വനം പവിട്ഠേ പവിട്ഠേ നന്ദയതി തോസേതീതി നന്ദനം. പഞ്ചസു ഹി മരണനിമിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘സമ്പത്തിം പഹായ ചവിസ്സാമാ’’തി പരിദേവമാനാ ദേവതാ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ‘‘മാ പരിദേവിത്ഥ, അഭിജ്ജനധമ്മാ നാമ സങ്ഖാരാ നത്ഥീ’’തി ഓവദിത്വാ തത്ഥ പവേസാപേതി. താസം അഞ്ഞാഹി ദേവതാഹി ബാഹാസു ഗഹേത്വാ പവേസിതാനമ്പി തസ്സ സമ്പത്തിം ദിസ്വാവ മരണസോകോ വൂപസമ്മതി, പീതിപാമോജ്ജമേവ ഉപ്പജ്ജതി. അഥ തസ്മിം കീളമാനാ ഏവ ഉണ്ഹസന്തത്തോ ഹിമപിണ്ഡോ വിയ വിലീയന്തി, വാതാപഹതദീപസിഖാ വിയ വിജ്ഝായന്തീതി ഏവം യംകിഞ്ചി അന്തോ പവിട്ഠം നന്ദയതി തോസേതിയേവാതി നന്ദനം, തസ്മിം നന്ദനേ. അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതാതി അച്ഛരാതി ദേവധീതാനം നാമം, താസം സമൂഹേന പരിവുതാ.

ദിബ്ബേഹീതി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തേഹി. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതി മനാപിയരൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി കാമബന്ധനേഹി കാമകോട്ഠാസേഹി വാ. സമപ്പിതാതി ഉപേതാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. പരിചാരയമാനാതി രമമാനാ, തേസു തേസു വാ രൂപാദീസു ഇന്ദ്രിയാനി സഞ്ചാരയമാനാ. തായം വേലായന്തി തസ്മിം പരിചാരണകാലേ. സോ പനസ്സ ദേവപുത്തസ്സ അധുനാ അഭിനിബ്ബത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ. തസ്സ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ രത്തസുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ വിരോചയമാനോ തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തി. സോ ദിബ്ബവത്ഥനിവത്ഥോ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ദിബ്ബമാലാവിലേപനധരോ ദിബ്ബേഹി ചന്ദനചുണ്ണേഹി സമം വികിരിയമാനോ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി ഓവുതോ നിവുതോ പരിയോനദ്ധോ ലോഭാഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ലോഭനിസ്സരണം നിബ്ബാനം അപസ്സന്തോ ആസഭിം വാചം ഭാസന്തോ വിയ മഹാസദ്ദേന ‘‘ന തേ സുഖം പജാനന്തീ’’തി ഇമം ഗാഥം ഗായമാനോ നന്ദനവനേ വിചരി. തേന വുത്തം – ‘‘തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസീ’’തി.

യേ ന പസ്സന്തി നന്ദനന്തി യേ തത്ര പഞ്ചകാമഗുണാനുഭവനവസേന നന്ദനവനം ന പസ്സന്തി. നരദേവാനന്തി ദേവനരാനം, ദേവപുരിസാനന്തി അത്ഥോ. തിദസാനന്തി തിക്ഖത്തും ദസന്നം. യസസ്സിനന്തി പരിവാരസങ്ഖാതേന യസേന സമ്പന്നാനം.

അഞ്ഞതരാ ദേവതാതി ഏകാ അരിയസാവികാ ദേവതാ. പച്ചഭാസീതി ‘‘അയം ബാലദേവതാ ഇമം സമ്പത്തിം നിച്ചം അചലം മഞ്ഞതി, നാസ്സാ ഛേദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മതം ജാനാതീ’’തി അധിപ്പായം വിവട്ടേത്വാ ദസ്സേന്തീ ‘‘ന ത്വം ബാലേ’’തി ഇമായ ഗാഥായ പതിഅഭാസി. യഥാ അരഹതം വചോതി യഥാ അരഹന്താനം വചനം, തഥാ ത്വം ന ജാനാസീതി. ഏവം തസ്സാ അധിപ്പായം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി അരഹന്താനം വചനം ദസ്സേന്തീ അനിച്ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാതി സബ്ബേ തേഭൂമകസങ്ഖാരാ ഹുത്വാ അഭാവത്ഥേന അനിച്ചാ. ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി ഉപ്പാദവയസഭാവാ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. യസ്മാ വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി. ഉപ്പാദവയഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദനന്തരാ വേമജ്ഝട്ഠാനം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേസം വൂപസമോ സുഖോതി തേസം സങ്ഖാരാനം വൂപസമസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ സുഖം. ഇദം അരഹതം വചോതി.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ നന്ദതീതി തുസ്സതി അത്തമനോ ഹോതി. പുത്തിമാതി ബഹുപുത്തോ. തസ്സ ഹി ഏകച്ചേ പുത്താ കസികമ്മം കത്വാ ധഞ്ഞസ്സ കോട്ഠേ പൂരേന്തി, ഏകച്ചേ വണിജ്ജം കത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ആഹരന്തി, ഏകച്ചേ രാജാനം ഉപട്ഠഹിത്വാ യാനവാഹനഗാമനിഗമാദീനി ലഭന്തി. അഥ തേസം ആനുഭാവസങ്ഖാതം സിരിം അനുഭവമാനാ മാതാ വാ പിതാ വാ നന്ദതി. ഛണദിവസാദീസു വാ മണ്ഡിതപസാധിതേ പുത്തേ സമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ ദിസ്വാ നന്ദതീതി, ‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി ആഹ. ഗോഹി തഥേവാതി യഥാ പുത്തിമാ പുത്തേഹി, തഥാ ഗോസാമികോപി സമ്പന്നം ഗോമണ്ഡലം ദിസ്വാ ഗാവോ നിസ്സായ ഗോരസസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ഗോഹി നന്ദതി. ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാതി, ഏത്ഥ ഉപധീതി ചത്താരോ ഉപധീ – കാമൂപധി, ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധീതി. കാമാപി ഹി ‘‘യം പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവം വുത്തസ്സ സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ‘‘ഉപധിയതി ഏത്ഥ സുഖ’’ന്തി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ഉപധീതി വുച്ചതി. ഖന്ധാപി ഖന്ധമൂലകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, അഭിസങ്ഖാരാപി ഭവദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോതി. ഇധ പന കാമൂപധി അധിപ്പേതോ. പഞ്ച ഹി കാമഗുണാ തേഭൂമികാദിപാസാദ-ഉളാരസയന-വത്ഥാലങ്കാര-നാടകപരിവാരാദിവസേന പച്ചുപട്ഠിതാ പീതിസോമനസ്സം ഉപസംഹരമാനാ നരം നന്ദയന്തി. തസ്മാ യഥാ പുത്താ ച ഗാവോ ച, ഏവം ഇമേപി ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി സോ നന്ദതി യോ നിരൂപധീതി യോ കാമഗുണസമ്പത്തിരഹിതോ ദലിദ്ദോ ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനോ, ന ഹി സോ നന്ദതി. ഏവരൂപോ മനുസ്സപേതോ ച മനുസ്സനേരയികോ ച കിം നന്ദിസ്സതി ഭഗവാതി ആഹ.

ഇദം സുത്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേവതാ സോകവത്ഥുമേവ നന്ദവത്ഥും കരോതി, സോകവത്ഥുഭാവമസ്സാ ദീപേസ്സാമീ’’തി ഫലേന ഫലം പാതേന്തോ വിയ തായേവ ഉപമായ തസ്സാ വാദം ഭിന്ദന്തോ തമേവ ഗാഥം പരിവത്തേത്വാ സോചതീതി ആഹ. തത്ഥ സോചതി പുത്തേഹീതി വിദേസഗമനാദിവസേന പുത്തേസു നട്ഠേസുപി നസ്സന്തേസുപി ഇദാനി നസ്സിസ്സന്തീതി നാസസങ്കീപി സോചതി, തഥാ മതേസുപി മരന്തേസുപി ചോരേഹി രാജപുരിസേഹി ഗഹിതേസു വാ പച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥം ഉപഗതേസു വാ മരണസങ്കീപി ഹുത്വാ സോചതി. രുക്ഖപബ്ബതാദീഹി പതിത്വാ ഹത്ഥപാദാദീനം ഭേദവസേന ഭിന്നേസുപി ഭിജ്ജന്തേസുപി ഭേദസങ്കീപി ഹുത്വാ സോചതി. യഥാ ച പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോസാമികോപി തഥേവ നവഹാകാരേഹി ഗോഹി സോചതി. ഉപധീ ഹി നരസ്സ സോചനാതി യഥാ ച പുത്തഗാവോ, ഏവം പഞ്ച കാമഗുണോപധീപി –

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൩) –

വുത്തനയേന നരം സോചന്തി. തസ്മാ നരസ്സ സോചനാ സോകവത്ഥുകമേവാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി സോ സോചതി, യോ നിരൂപധീതി യസ്സ പന ചതുബ്ബിധാപേതേ ഉപധിയോ നത്ഥി, സോ നിരുപധി മഹാഖീണാസവോ കിം സോചിസ്സതി, ന സോചതി ദേവതേതി.

നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ നത്ഥി പുത്തസമം പേമന്തി വിരൂപേപി ഹി അത്തനോ പുത്തകേ സുവണ്ണബിമ്ബകം വിയ മഞ്ഞന്തി, മാലാഗുളേ വിയ സീസാദീസു കത്വാ പരിഹരമാനാ തേഹി ഓഹദിതാപി ഓമുത്തികാപി ഗന്ധവിലേപനപതിതാ വിയ സോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി. തേനാഹ – ‘‘നത്ഥി പുത്തസമം പേമ’’ന്തി. പുത്തപേമസമം പേമം നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഗോസമിതം ധനന്തി ഗോഹി സമം ഗോധനസമം ഗോധനസദിസം അഞ്ഞം ധനം നാമ നത്ഥി ഭഗവാതി ആഹ. സൂരിയസമാ ആഭാതി സൂരിയാഭായ സമാ അഞ്ഞാ ആഭാ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സമുദ്ദപരമാതി യേ കേചി അഞ്ഞേ സരാ നാമ, സബ്ബേ തേ സമുദ്ദപരമാ, സമുദ്ദോ തേസം ഉത്തമോ, സമുദ്ദസദിസം അഞ്ഞം ഉദകനിധാനം നാമ നത്ഥി, ഭഗവാതി.

യസ്മാ പന അത്തപേമേന സമം പേമം നാമ നത്ഥി. മാതാപിതാദയോ ഹി ഛഡ്ഡേത്വാപി പുത്തധീതാദയോ ച അപോസേത്വാപി സത്താ അത്താനമേവ പോസേന്തി. ധഞ്ഞേന ച സമം ധനം നാമ നത്ഥി. (യദാ ഹി സത്താ ദുബ്ഭിക്ഖാ ഹോന്തി), തഥാരൂപേ ഹി കാലേ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി ഗോമഹിംസാദീനിപി ധഞ്ഞഗ്ഗഹണത്ഥം ധഞ്ഞസാമികാനമേവ സന്തികം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. പഞ്ഞായ ച സമാ ആഭാ നാമ നത്ഥി. സൂരിയാദയോ ഹി ഏകദേസംയേവ ഓഭാസന്തി, പച്ചുപ്പന്നമേവ ച തമം വിനോദേന്തി. പഞ്ഞാ പന ദസസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും ഏകപ്പജ്ജോതം കാതും സക്കോതി, അതീതംസാദിപടിച്ഛാദകഞ്ച തമം വിധമതി. മേഘവുട്ഠിയാ ച സമോ സരോ നാമ നത്ഥി. നദീവാപി ഹോതു തലാകാദീനി വാ, വുട്ഠിസമോ സരോ നാമ നത്ഥി. മേഘവുട്ഠിയാ ഹി പച്ഛിന്നായ മഹാസമുദ്ദോ അങ്ഗുലിപബ്ബതേമനമത്തമ്പി ഉദകം ന ഹോതി, വുട്ഠിയാ പന പവത്തമാനായ യാവ ആഭസ്സരഭവനാപി ഏകോദകം ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ദേവതായ പടിഗാഥം വദന്തോ നത്ഥി അത്തസമം പേമന്തിആദിമാഹാതി.

നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ഖത്തിയോ ദ്വിപദന്തി ദ്വിപദാനം രാജാ സേട്ഠോ. കോമാരീതി കുമാരികാലേ ഗഹിതാ. അയം സേസഭരിയാനം സേട്ഠാതി വദതി. പുബ്ബജോതി പഠമം ജാതോ കാണോ വാപി ഹോതു കുണിആദീനം വാ അഞ്ഞതരോ, യോ പഠമം ജാതോ, അയമേവ പുത്തോ ഇമിസ്സാ ദേവതായ വാദേ സേട്ഠോ നാമ ഹോതി. യസ്മാ പന ദ്വിപദാദീനം ബുദ്ധാദയോ സേട്ഠാ, തസ്മാ ഭഗവാ പടിഗാഥം ആഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ സബ്ബേസംയേവ അപദാദിഭേദാനം സത്താനം സേട്ഠോ, ഉപ്പജ്ജമാനോ പനേസ സബ്ബസത്തസേട്ഠോ ദ്വിപദേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദം സേട്ഠോതി ആഹ. ദ്വിപദേസു ഉപ്പന്നസ്സ ചസ്സ സബ്ബസത്തസേട്ഠഭാവോ അപ്പടിഹതോവ ഹോതി. ആജാനീയോതി ഹത്ഥീ വാ ഹോതു അസ്സാദീസു അഞ്ഞതരോ വാ, യോ കാരണം ജാനാതി, അയം ആജാനീയോവ ചതുപ്പദാനം സേട്ഠോതി അത്ഥോ. കൂടകണ്ണരഞ്ഞോ ഗുളവണ്ണഅസ്സോ വിയ. രാജാ കിര പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ചേതിയപബ്ബതം ഗമിസ്സാമീതി കലമ്ബനദീതീരം സമ്പത്തോ, അസ്സോ തീരേ ഠത്വാ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതി, രാജാ അസ്സാചരിയം ആമന്തേത്വാ, ‘‘അഹോ വത തയാ അസ്സോ സിക്ഖാപിതോ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘സുസിക്ഖാപിതോ ദേവ അസ്സോ, ഏതസ്സ ഹി ചിത്തം – ‘സചാഹം ഉദകം ഓതരിസ്സാമി, വാലം തേമിസ്സതി, വാലേ തിന്തേ രഞ്ഞോ അങ്ഗേ ഉദകം പാതേയ്യാ’തി, ഏവം തുമ്ഹാകം സരീരേ ഉദകപാതനഭയേന ന ഓതരതി, വാലം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കാരേസി. അസ്സോ വേഗേന ഓതരിത്വാ പാരം ഗതോ. സുസ്സൂസാതി സുസ്സൂസമാനാ. കുമാരികാലേ വാ ഗഹിതാ ഹോതു പച്ഛാ വാ, സുരൂപാ വാ വിരൂപാ വാ, യാ സാമികം സുസ്സൂസതി പരിചരതി തോസേതി, സാ ഭരിയാനം സേട്ഠാ. അസ്സവോതി ആസുണമാനോ. ജേട്ഠോ വാ ഹി ഹോതു കനിട്ഠോ വാ, യോ മാതാപിതൂനം വചനം സുണാതി, സമ്പടിച്ഛതി, ഓവാദപടികരോ ഹോതി, അയം പുത്താനം സേട്ഠോ, അഞ്ഞേഹി സന്ധിച്ഛേദകാദിചോരേഹി പുത്തേഹി കോ അത്ഥോ ദേവതേതി.

ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സണമാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേതി ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ. സന്നിസീവേസൂതി യഥാ ഫാസുകട്ഠാനം ഉപഗന്ത്വാ സന്നിസിന്നേസു വിസ്സമമാനേസു. ഠിതമജ്ഝന്ഹികകാലോ നാമേസ സബ്ബസത്താനം ഇരിയാപഥദുബ്ബല്യകാലോ. ഇധ പന പക്ഖീനംയേവ വസേന ദസ്സിതോ. സണതേവാതി സണതി വിയ മഹാവിരവം വിയ മുച്ചതി. സണമാനമേവ ചേത്ഥ ‘‘സണതേവാ’’തി വുത്തം. തപ്പടിഭാഗം നാമേതം. നിദാഘസമയസ്മിഞ്ഹി ഠിതമജ്ഝന്ഹികകാലേ ചതുപ്പദഗണേസു ചേവ പക്ഖീഗണേസു ച സന്നിസിന്നേസു വാതപൂരിതാനം സുസിരരുക്ഖാനഞ്ചേവ ഛിദ്ദവേണുപബ്ബാനഞ്ച ഖന്ധേന ഖന്ധം സാഖായ സാഖം സങ്ഘട്ടയന്താനം പാദപാനഞ്ച അരഞ്ഞമജ്ഝേ മഹാസദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തം ഭയം പടിഭാതി മന്തി തം ഏവരൂപേ കാലേ മഹാഅരഞ്ഞസ്സ സണമാനം മയ്ഹം ഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ദന്ധപഞ്ഞാ കിരേസാ ദേവതാ തസ്മിം ഖണേ അത്തനോ നിസജ്ജഫാസുകം കഥാഫാസുകം ദുതിയകം അലഭന്തീ ഏവമാഹ. യസ്മാ പന താദിസേ കാലേ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തസ്സ വിവിത്തേ അരഞ്ഞായതനേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനപ്പകം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൭൩) ച,

‘‘പുരതോ പച്ഛതോ വാപി, അപരോ ചേ ന വിജ്ജതി;

അതീവ ഫാസു ഭവതി, ഏകസ്സ വസതോ വനേ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൩൭) ച;

തസ്മാ ഭഗവാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സാ രതി പടിഭാതി മന്തി യാ ഏവരൂപേ കാലേ ഏകകസ്സ നിസജ്ജാ നാമ, സാ രതി മയ്ഹം ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. സേസം താദിസമേവാതി.

സണമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ നിദ്ദാതി, ‘‘അഭിജാനാമഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) ഏവരൂപായ അബ്യാകതനിദ്ദായ പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗേസു സേഖപുഥുജ്ജനാനം സസങ്ഖാരികഅകുസലേ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ഥിനമിദ്ധം. തന്ദീതി അതിച്ഛാതാതിസീതാദികാലേസു ഉപ്പന്നം ആഗന്തുകം ആലസിയം. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തത്ഥ കതമാ തന്ദീ? യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനതാ ആലസ്യം ആലസ്യായനാ ആലസ്യായിതത്തം, അയം വുച്ചതി തന്ദീ’’തി (വിഭ. ൮൫൭). വിജമ്ഭിതാതി കായവിജമ്ഭനാ. അരതീതി അകുസലപക്ഖാ ഉക്കണ്ഠിതതാ. ഭത്തസമ്മദോതി ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ. വിത്ഥാരോ പന തേസം – ‘‘തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതോവ. ഏതേനാതി ഏതേന നിദ്ദാദിനാ ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠോ നിവാരിതപാതുഭാവോ. നപ്പകാസതീതി ന ജോതതി, ന പാതുഭവതീതി അത്ഥോ. അരിയമഗ്ഗോതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. പാണിനന്തി സത്താനം. വീരിയേനാതി മഗ്ഗസഹജാതവീരിയേന. നം പണാമേത്വാതി ഏതം കിലേസജാതം നീഹരിത്വാ. അരിയമഗ്ഗോതി ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ഇതി മഗ്ഗേനേവ ഉപക്കിലേസേ നീഹരിത്വാ മഗ്ഗസ്സ വിസുദ്ധി വുത്താതി.

നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.