൨. ദേവപുത്തസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. പഠമകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദേവപുത്തസംയുത്തസ്സ പഠമേ ദേവപുത്തോതി ദേവാനഞ്ഹി അങ്കേ നിബ്ബത്താ പുരിസാ ദേവപുത്താ നാമ, ഇത്ഥിയോ ദേവധീതരോ നാമ ഹോന്തി. നാമവസേന അപാകടാവ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വുച്ചതി, പാകടോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ദേവപുത്തോ’’തി. തസ്മാ ഹേട്ഠാ ‘‘അഞ്ഞതരാ ദേവതാ’’തി വത്വാ ഇധ ‘‘ദേവപുത്തോ’’തി വുത്തം. അനുസാസന്തി അനുസിട്ഠിം. അയം കിര ദേവപുത്തോ ഭഗവതാ സമ്ബോധിതോ സത്തമേ വസ്സേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ തിദസപുരേ വസ്സം ഉപഗമ്മ അഭിധമ്മം ദേസേന്തേന ഝാനവിഭങ്ഗേ – ‘‘ഭിക്ഖൂതി സമഞ്ഞായ ഭിക്ഖു, പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂ’’തി (വിഭ. ൫൧൦). ഏവം ഭിക്ഖുനിദ്ദേസം കഥിയമാനം അസ്സോസി. ‘‘ഏവം വിതക്കേഥ, മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥ, ഏവം മനസികരോഥ, മാ ഏവം മനസാകത്ഥ. ഇദം പജഹഥ, ഇദം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരഥാ’’തി (പാരാ. ൧൯). ഏവരൂപം പന ഭിക്ഖുഓവാദം ഭിക്ഖുഅനുസാസനം ന അസ്സോസി. സോ തം സന്ധായ – ‘‘ഭിക്ഖും ഭഗവാ പകാസേസി, നോ ച ഭിക്ഖുനോ അനുസാസ’’ന്തി ആഹ.

തേന ഹീതി യസ്മാ മയാ ഭിക്ഖുനോ അനുസിട്ഠി ന പകാസിതാതി വദസി, തസ്മാ. തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിഭാതൂതി തുയ്ഹേവേസാ അനുസിട്ഠിപകാസനാ ഉപട്ഠാതൂതി. യോ ഹി പഞ്ഹം കഥേതുകാമോ ഹോതി, ന ച സക്കോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ കഥേതും. യോ വാ ന കഥേതുകാമോ ഹോതി, സക്കോതി പന കഥേതും. യോ വാ നേവ കഥേതുകാമോ ഹോതി, കഥേതും ന ച സക്കോതി. സബ്ബേസമ്പി തേസം ഭഗവാ പഞ്ഹം ഭാരം ന കരോതി. അയം പന ദേവപുത്തോ കഥേതുകാമോ ചേവ, സക്കോതി ച കഥേതും. തസ്മാ തസ്സേവ ഭാരം കരോന്തോ ഭഗവാ ഏവമാഹ. സോപി പഞ്ഹം കഥേസി.

തത്ഥ സുഭാസിതസ്സ സിക്ഖേഥാതി സുഭാസിതം സിക്ഖേയ്യ, ചതുസച്ചനിസ്സിതം ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയനിസ്സിതം ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതമേവ സിക്ഖേയ്യ. സമണൂപാസനസ്സ ചാതി സമണേഹി ഉപാസിതബ്ബം സമണൂപാസനം നാമ അട്ഠതിംസഭേദം കമ്മട്ഠാനം, തമ്പി സിക്ഖേയ്യ ഭാവേയ്യാതി അത്ഥോ. ബഹുസ്സുതാനം വാ ഭിക്ഖൂനം ഉപാസനമ്പി സമണൂപാസനം. തമ്പി ‘കിം, ഭന്തേ, കുസല’’ന്തിആദിനാ പഞ്ഹപുച്ഛനേന പഞ്ഞാവുദ്ധത്ഥം സിക്ഖേയ്യ. ചിത്തവൂപസമസ്സ ചാതി അട്ഠസമാപത്തിവസേന ചിത്തവൂപസമം സിക്ഖേയ്യ. ഇതി ദേവപുത്തേന തിസ്സോ സിക്ഖാ കഥിതാ ഹോന്തി. പുരിമപദേന ഹി അധിസീലസിക്ഖാ കഥിതാ, ദുതിയപദേന അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, ചിത്തവൂപസമേന അധിചിത്തസിക്ഖാതി ഏവം ഇമായ ഗാഥായ സകലമ്പി സാസനം പകാസിതമേവ ഹോതി. പഠമം.

൨. ദുതിയകസ്സപസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. ദുതിയേ ഝായീതി ദ്വീഹി ഝാനേഹി ഝായീ. വിമുത്തചിത്തോതി കമ്മട്ഠാനവിമുത്തിയാ വിമുത്തചിത്തോ. ഹദയസ്സാനുപത്തിന്തി അരഹത്തം. ലോകസ്സാതി സങ്ഖാരലോകസ്സ. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അനിസ്സിതോ, തണ്ഹാദിട്ഠിയോ വാ അനിസ്സിതോ. തദാനിസംസോതി അരഹത്താനിസംസോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അരഹത്താനിസംസോ ഭിക്ഖു അരഹത്തം പത്ഥേന്തോ ഝായീ ഭവേയ്യ, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭവേയ്യ, ലോകസ്സ ഉദയബ്ബയം ഞത്വാ അനിസ്സിതോ ഭവേയ്യ. തന്തിധമ്മോ പന ഇമസ്മിം സാസനേ പുബ്ബഭാഗോതി. ദുതിയം.

൩-൪. മാഘസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൪. തതിയേ മാഘോതി സക്കസ്സേതം നാമം. സ്വേവ വത്തേന അഞ്ഞേ അഭിഭവിത്വാ ദേവിസ്സരിയം പത്തോതി വത്രഭൂ, വത്രനാമകം വാ അസുരം അഭിഭവതീതി വത്രഭൂ. തതിയം.

൮൫. ചതുത്ഥം വുത്തത്ഥമേവ. ചതുത്ഥം.

൫. ദാമലിസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. പഞ്ചമേ ന തേനാസീസതേ ഭവന്തി തേന കാരണേന യം കിഞ്ചി ഭവം ന പത്ഥേതി. ആയതപഗ്ഗഹോ നാമേസ ദേവപുത്തോ, ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനം നത്ഥി. ഖീണാസവേന ഹി ആദിതോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ വീരിയം കതം, അപരഭാഗേ മയാ അരഹത്തം പത്തന്തി മാ തുണ്ഹീ ഭവതു, തഥേവ വീരിയം ദള്ഹം കരോതു പരക്കമതൂതി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ.

അഥ ഭഗവാ ‘‘അയം ദേവപുത്തോ ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനം അകഥേന്തോ മമ സാസനം അനിയ്യാനികം കഥേതി, കിച്ചവോസാനമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നത്ഥി കിച്ചന്തിആദിമാഹ. തീസു കിര പിടകേസു അയം ഗാഥാ അസംകിണ്ണാ. ഭഗവതാ ഹി അഞ്ഞത്ഥ വീരിയസ്സ ദോസോ നാമ ദസ്സിതോ നത്ഥി. ഇധ പന ഇമം ദേവപുത്തം പടിബാഹിത്വാ ‘‘ഖീണാസവേന പുബ്ബഭാഗേ ആസവക്ഖയത്ഥായ അരഞ്ഞേ വസന്തേന കമ്മട്ഠാനം ആദായ വീരിയം കതം, അപരഭാഗേ സചേ ഇച്ഛതി, കരോതു, നോ ചേ ഇച്ഛതി, യഥാസുഖം വിഹരതൂ’’തി ഖീണാസവസ്സ കിച്ചവോസാനദസ്സനത്ഥം ഏവമാഹ. തത്ഥ ഗാധന്തി പതിട്ഠം. പഞ്ചമം.

൬. കാമദസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. ഛട്ഠേ ദുക്കരന്തി അയം കിര ദേവപുത്തോ പുബ്ബയോഗാവചരോ ബഹലകിലേസതായ സപ്പയോഗേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ സമണധമ്മം കത്വാ പുബ്ബൂപനിസ്സയമന്ദതായ അരിയഭൂമിം അപ്പത്വാവ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ. സോ ‘‘തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ദുക്കരഭാവം ആരോചേസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ദുക്കരന്തി ദസപി വസ്സാനി…പേ… സട്ഠിപി യദേതം ഏകന്തപരിസുദ്ധസ്സ സമണധമ്മസ്സ കരണം നാമ, തം ദുക്കരം. സേഖാതി സത്ത സേഖാ. സീലസമാഹിതാതി സീലേന സമാഹിതാ സമുപേതാ. ഠിതത്താതി പതിട്ഠിതസഭാവാ. ഏവം പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി ഉപരിപഞ്ഹസമുട്ഠാപനത്ഥം അനഗാരിയുപേതസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനഗാരിയുപേതസ്സാതി അനഗാരിയം നിഗ്ഗേഹഭാവം ഉപേതസ്സ. സത്തഭൂമികേപി ഹി പാസാദേ വസന്തോ ഭിക്ഖു വുഡ്ഢതരേന ആഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം ഇദം പാപുണാതീ’’തി വുത്തേ പത്തചീവരം ആദായ നിക്ഖമതേവ. തസ്മാ ‘‘അനഗാരിയുപേതോ’’തി വുച്ചതി. തുട്ഠീതി ചതുപച്ചയസന്തോസോ. ഭാവനായാതി ചിത്തവൂപസമഭാവനായ.

തേ ഛേത്വാ മച്ചുനോ ജാലന്തി യേ രത്തിന്ദിവം ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം ചിത്തം സമാദഹന്തി. യേ ച സമാഹിതചിത്താ, തേ ചതുപച്ചയസന്തോസം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സന്തുട്ഠാ, തേ സീലം പൂരേന്താ ന കിലമന്തി. യേ സീലേ പതിട്ഠിതാ സത്ത സേഖാ, തേ അരിയാ മച്ചുനോ ജാലസങ്ഖാതം കിലേസജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ദുഗ്ഗമോതി ‘‘സച്ചമേതം, ഭന്തേ, യേ ഇന്ദ്രിയൂപസമേ രതാ, തേ ദുസ്സമാദഹം സമാദഹന്തി…പേ… യേ സീലേ പതിട്ഠിതാ, തേ മച്ചുനോ ജാലം ഛിന്ദിത്വാ ഗച്ഛന്തി’’. കിം ന ഗച്ഛിസ്സന്തി? അയം പന ദുഗ്ഗമോ ഭഗവാ വിസമോ മഗ്ഗോതി ആഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അരിയമഗ്ഗോ നേവ ദുഗ്ഗമോ ന വിസമോ, പുബ്ബഭാഗപടിപദായ പനസ്സ ബഹൂ പരിസ്സയാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏവം വുത്തോ. അവംസിരാതി ഞാണസിരേന അധോസിരാ ഹുത്വാ പപതന്തി. അരിയമഗ്ഗം ആരോഹിതും അസമത്ഥതായേവ ച തേ അനരിയമഗ്ഗേ പപതന്തീതി ച വുച്ചന്തി. അരിയാനം സമോ മഗ്ഗോതി സ്വേവ മഗ്ഗോ അരിയാനം സമോ ഹോതി. വിസമേ സമാതി വിസമേപി സത്തകായേ സമായേവ. ഛട്ഠം.

൭. പഞ്ചാലചണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സത്തമേ സമ്ബാധേതി നീവരണസമ്ബാധം കാമഗുണസമ്ബാധന്തി ദ്വേ സമ്ബാധാ. തേസു ഇധ നീവരണസമ്ബാധം അധിപ്പേതം. ഓകാസന്തി ഝാനസ്സേതം നാമം. പടിലീനനിസഭോതി പടിലീനസേട്ഠോ. പടിലീനോ നാമ പഹീനമാനോ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പടിലീനോ ഹോതി. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അസ്മിമാനോ പഹീനോ ഹോതി ഉച്ഛിന്നമൂലോ താലാവത്ഥുകതോ അനഭാവംകതോ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മോ’’തി (അ. നി. ൪.൩൮; മഹാനി. ൮൭). പച്ചലത്ഥംസൂതി പടിലഭിംസു. സമ്മാ തേതി യേ നിബ്ബാനപത്തിയാ സതിം പടിലഭിംസു, തേ ലോകുത്തരസമാധിനാപി സുസമാഹിതാതി മിസ്സകജ്ഝാനം കഥിതം. സത്തമം.

൮. തായനസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. അട്ഠമേ പുരാണതിത്ഥകരോതി പുബ്ബേ തിത്ഥകരോ. ഏത്ഥ ച തിത്ഥം നാമ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ, തിത്ഥകരോ നാമ താസം ഉപ്പാദകോ സത്ഥാ. സേയ്യഥിദം നന്ദോ, വച്ഛോ, കിസോ, സംകിച്ചോ. പുരാണാദയോ പന തിത്ഥിയാ നാമ. അയം പന ദിട്ഠിം ഉപ്പാദേത്വാ കഥം സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോതി? കമ്മവാദിതായ. ഏസ കിര ഉപോസഥഭത്താദീനി അദാസി, അനാഥാനം വത്തം പട്ഠപേസി, പതിസ്സയേ അകാസി, പോക്ഖരണിയോ ഖണാപേസി, അഞ്ഞമ്പി ബഹും കല്യാണം അകാസി. സോ തസ്സ നിസ്സന്ദേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ, സാസനസ്സ പന നിയ്യാനികഭാവം ജാനാതി. സോ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സാസനാനുച്ഛവികാ വീരിയപ്പടിസംയുത്താ ഗാഥാ വക്ഖാമീതി ആഗന്ത്വാ ഛിന്ദ സോതന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഛിന്ദാതി അനിയമിതആണത്തി. സോതന്തി തണ്ഹാസോതം. പരക്കമ്മാതി പരക്കമിത്വാ വീരിയം കത്വാ. കാമേതി കിലേസകാമേപി വത്ഥുകാമേപി. പനുദാതി നീഹര. ഏകത്തന്തി ഝാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാമേ അജഹിത്വാ മുനി ഝാനം ന ഉപപജ്ജതി, ന പടിലഭതീതി അത്ഥോ. കയിരാ ചേ കയിരാഥേനന്തി യദി വീരിയം കരേയ്യ, കരേയ്യാഥ, തം വീരിയം ന ഓസക്കേയ്യ. ദള്ഹമേനം പരക്കമേതി ദള്ഹം ഏനം കരേയ്യ. സിഥിലോ ഹി പരിബ്ബാജോതി സിഥിലഗഹിതാ പബ്ബജ്ജാ. ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജന്തി അതിരേകം ഉപരി കിലേസരജം ആകിരതി. അകതം ദുക്കടം സേയ്യോതി ദുക്കടം അകതമേവ സേയ്യോ. യം കിഞ്ചീതി ന കേവലം ദുക്കടം കത്വാ കതസാമഞ്ഞമേവ, അഞ്ഞമ്പി യം കിഞ്ചി സിഥിലം കതം ഏവരൂപമേവ ഹോതി. സംകിലിട്ഠന്തി ദുക്കരകാരികവതം. ഇമസ്മിം ഹി സാസനേ പച്ചയഹേതു സമാദിന്നധുതങ്ഗവതം സംകിലിട്ഠമേവ. സങ്കസ്സരന്തി സങ്കായ സരിതം, ‘‘ഇദമ്പി ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതി, ഇദമ്പി ഇമിനാ’’തി ഏവം ആസങ്കിതപരിസങ്കിതം. ആദിബ്രഹ്മചരിയികാതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതാ പുബ്ബപധാനഭൂതാ. അട്ഠമം.

൯. ചന്ദിമസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. നവമേ ചന്ദിമാതി ചന്ദവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ. സബ്ബധീതി സബ്ബേസു ഖന്ധആയതനാദീസു. ലോകാനുകമ്പകാതി തുയ്ഹമ്പി ഏതസ്സപി താദിസാ ഏവ. സന്തരമാനോവാതി തുരിതോ വിയ. പമുഞ്ചസീതി അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം. നവമം.

൧൦. സൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. ദസമേ സൂരിയോതി സൂരിയവിമാനവാസീ ദേവപുത്തോ. അന്ധകാരേതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണേ. വിരോചതീതി വേരോചനോ. മണ്ഡലീതി മണ്ഡലസണ്ഠാനോ. മാ, രാഹു, ഗിലീ ചരമന്തലിക്ഖേതി അന്തലിക്ഖേ ചരം സൂരിയം, രാഹു, മാ ഗിലീതി വദതി. കിം പനേസ തം ഗിലതീതി? ആമ, ഗിലതി. രാഹുസ്സ ഹി അത്തഭാവോ മഹാ, ഉച്ചത്തനേന അട്ഠയോജനസതാധികാനി ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി, ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി, ബഹലത്തേന ഛ യോജനസതാനി, സീസം നവ യോജനസതം, നലാടം തിയോജനസതം, ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം, മുഖം ദ്വിയോജനസതം, ഘാനം തിയോജനസതം, മുഖാധാനം തിയോജനസതഗമ്ഭീരം ഹത്ഥതലപാദതലാനി പുഥുലതോ ദ്വിയോജനസതാനി. അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസ യോജനാനി. സോ ചന്ദിമസൂരിയേ വിരോചമാനേ ദിസ്വാ ഇസ്സാപകതോ തേസം ഗമനവീഥിം ഓതരിത്വാ മുഖം വിവരിത്വാ തിട്ഠതി. ചന്ദവിമാനം സൂരിയവിമാനം വാ തിയോജനസതികേ മഹാനരകേ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. വിമാനേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മരണഭയതജ്ജിതാ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവന്തി. സോ പന വിമാനം കദാചി ഹത്ഥേന ഛാദേതി, കദാചി ഹനുകസ്സ ഹേട്ഠാ പക്ഖിപതി, കദാചി ജിവ്ഹായ പരിമജ്ജതി, കദാചി അവഗണ്ഡകാരകം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ കപോലന്തരേ ഠപേതി. വേഗം പന വാരേതും ന സക്കോതി. സചേ വാരേസ്സാമീതി ഗണ്ഡകം കത്വാ തിട്ഠേയ്യ, മത്ഥകം തസ്സ ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമേയ്യ, ആകഡ്ഢിത്വാ വാ നം ഓനമേയ്യ. തസ്മാ വിമാനേന സഹേവ ഗച്ഛതി. പജം മമന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ദ്വേപി ദേവപുത്താ മഹാസമയസുത്തകഥനദിവസേ സോതാപത്തിഫലം പത്താ. തേന ഭഗവാ ‘‘പജം മമ’’ന്തി ആഹ, പുത്തോ മമ ഏസോതി അത്ഥോ. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. അനാഥപിണ്ഡികവഗ്ഗോ

൧. ചന്ദിമസസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കച്ഛേവാതി കച്ഛേ വിയ. കച്ഛേതി പബ്ബതകച്ഛേപി നദീകച്ഛേപി. ഏകോദി നിപകാതി ഏകഗ്ഗചിത്താ ചേവ പഞ്ഞാനേപക്കേന ച സമന്നാഗതാ. സതാതി സതിമന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഝാനാനി ലഭിത്വാ ഏകോദീ നിപകാ സതാ വിഹരന്തി, തേ അമകസേ പബ്ബതകച്ഛേ വാ നദീകച്ഛേ വാ മഗാ വിയ സോത്ഥിം ഗമിസ്സന്തീതി. പാരന്തി നിബ്ബാനം. അമ്ബുജോതി മച്ഛോ. രണഞ്ജഹാതി കിലേസഞ്ജഹാ. യേപി ഝാനാനി ലഭിത്വാ അപ്പമത്താ കിലേസേ ജഹന്തി, തേ സുത്തജാലം ഭിന്ദിത്വാ മച്ഛാ വിയ നിബ്ബാനം ഗമിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. പഠമം.

൨. വേണ്ഡുസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. ദുതിയേ വേണ്ഡൂതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ നാമം. പയിരുപാസിയാതി പരിരുപാസിത്വാ. അനുസിക്ഖരേതി സിക്ഖന്തി. സിട്ഠിപദേതി അനുസിട്ഠിപദേ. കാലേ തേ അപ്പമജ്ജന്താതി കാലേ തേ അപ്പമാദം കരോന്താ. ദുതിയം.

൩. ദീഘലട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. തതിയേ ദീഘലട്ഠീതി ദേവലോകേ സബ്ബേ സമപ്പമാണാ തിഗാവുതികാവ ഹോന്തി, മനുസ്സലോകേ പനസ്സ ദീഘത്തഭാവതായ ഏവംനാമം അഹോസി. സോ പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോപി തഥേവ പഞ്ഞായി. തതിയം.

൪. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ചതുത്ഥേ ഗോതമാതി ഭഗവന്തം ഗോത്തേന ആലപതി. അനാവടന്തി തഥാഗതസ്സ ഹി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പേസേന്തസ്സ രുക്ഖോ വാ പബ്ബതോ വാ ആവരിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘അനാവട’’ന്തി. ഇതി തഥാഗതം ഥോമേത്വാ ദേവലോകേ അഭിസങ്ഖതപഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കഥംവിധന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുക്ഖമതിച്ച ഇരിയതീതി ദുക്ഖം അതിക്കമിത്വാ വിഹരതി. സീലവാതി ലോകിയലോകുത്തരേന സീലേന സമന്നാഗതോ ഖീണാസവോ. പഞ്ഞാദയോപി മിസ്സകായേവ വേദിതബ്ബാ. പൂജയന്തീതി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജേന്തി. ചതുത്ഥം.

൫-൬. ചന്ദനസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൬. പഞ്ചമേ അപ്പതിട്ഠേ അനാലമ്ബേതി ഹേട്ഠാ അപതിട്ഠേ ഉപരി അനാലമ്ബനേ. സുസമാഹിതോതി അപ്പനായപി ഉപചാരേനപി സുട്ഠു സമാഹിതോ. പഹിതത്തോതി പേസിതത്തോ. നന്ദീരാഗപരിക്ഖീണോതി പരിക്ഖീണനന്ദീരാഗോ. നന്ദീരാഗോ നാമ തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ കാമസഞ്ഞാഗഹണേന പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി, രൂപസംയോജനഗഹണേന പഞ്ച ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി, നന്ദീരാഗേന തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ ഗഹിതാ. ഏവം യസ്സ ദസ സംയോജനാനി തയോ ച കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ പഹീനാ, സോ ഗമ്ഭീരേ മഹോഘേ ന സീദതീതി. കാമസഞ്ഞായ വാ കാമഭവോ, രൂപസംയോജനേന രൂപഭവോ ഗഹിതോ, തേസം ഗഹണേന അരൂപഭവോ ഗഹിതോവ, നന്ദീരാഗേന തയോ കമ്മാഭിസങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി ഏവം യസ്സ തീസു ഭവേസു തയോ സങ്ഖാരാ നത്ഥി, സോ ഗമ്ഭീരേ ന സീദതീതിപി ദസ്സേതി. പഞ്ചമം.

൯൭. ഛട്ഠം വുത്തത്ഥമേവ. ഛട്ഠം.

൭. സുബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. സത്തമേ സുബ്രഹ്മാതി സോ കിര ദേവപുത്തോ അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതോ നന്ദനകീളികം ഗന്ത്വാ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. തം പഞ്ചസതാ ദേവധീതരോ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, പഞ്ചസതാ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ. നനു ച ദേവതാനം ചിത്തവസേന യോജനസതികോപി രുക്ഖോ ഓനമിത്വാ ഹത്ഥം ആഗച്ഛതി, കസ്മാ താ അഭിരുള്ഹാതി. ഖിഡ്ഡാപസുതതായ. അഭിരുയ്ഹ പന മധുരസ്സരേന ഗായിത്വാ ഗായിത്വാ പുപ്ഫാനി പാതേന്തി, താനി ഗഹേത്വാ ഇതരാ ഏകതോവണ്ടികമാലാദിവസേന ഗന്ഥേന്തി. അഥ രുക്ഖം അഭിരുള്ഹാ ഉപച്ഛേദകകമ്മവസേന ഏകപ്പഹാരേനേവ കാലം കത്വാ അവീചിമ്ഹി നിബ്ബത്താ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്തി.

അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ ദേവപുത്തോ ‘‘ഇമാസം നേവ സദ്ദോ സുയ്യതി, ന പുപ്ഫാനി പാതേന്തി. കഹം നു ഖോ ഗതാ’’തി? ആവജ്ജേന്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തഭാവം ദിസ്വാ പിയവത്ഥുകസോകേന രുപ്പമാനോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏതാ താവ യഥാകമ്മേന ഗതാ, മയ്ഹം ആയുസങ്ഖാരോ കിത്തകോ’’തി. സോ – ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മയാപി അവസേസാഹി പഞ്ചസതാഹി സദ്ധിം കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ദിസ്വാ ബലവതരേന സോകേന രുപ്പി. സോ – ‘‘ഇമം മയ്ഹം സോകം സദേവകേ ലോകേ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ നിദ്ധമിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ നിച്ചം ഉത്രസ്തന്തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഇദന്തി അത്തനോ ചിത്തം ദസ്സേതി. ദുതിയപദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. നിച്ചന്തി ച പദസ്സ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ, സോകുപ്പത്തികാലതോ പന പട്ഠായ നിച്ചന്തി വേദിതബ്ബം. അനുപ്പന്നേസു കിച്ഛേസൂതി ഇതോ സത്താഹച്ചയേന യാനി ദുക്ഖാനി ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, തേസു. അഥോ ഉപ്പതിതേസു ചാതി യാനി പഞ്ചസതാനം അച്ഛരാനം നിരയേ നിബ്ബത്താനം ദിട്ഠാനി, തേസു ചാതി ഏവം ഇമേസു ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നേസു ദുക്ഖേസു നിച്ചം മമ ഉത്രസ്തം ചിത്തം, അബ്ഭന്തരേ ഡയ്ഹമാനോ വിയ ഹോമി ഭഗവാതി ദസ്സേതി.

നാഞ്ഞത്ര ബോജ്ഝാ തപസാതി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനഞ്ച തപോഗുണഞ്ച അഞ്ഞത്ര മുഞ്ചിത്വാ സോത്ഥിം ന പസ്സാമീതി അത്ഥോ. സബ്ബനിസ്സഗ്ഗാതി നിബ്ബാനതോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ പഠമം ഗഹിതാ, ഇന്ദ്രിയസംവരോ പച്ഛാ, അത്ഥതോ പന ഇന്ദ്രിയസംവരോവ പഠമം വേദിതബ്ബോ. ഇന്ദിയസംവരേ ഹി ഗഹിതേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഗഹിതം ഹോതി. തസ്മിം പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖു നിസ്സയമുത്തകോ ധുതങ്ഗസങ്ഖാതം തപോഗുണം സമാദായ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഭാവേന്തോ സഹ വിപസ്സനായ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേതി. തസ്സ അരിയമഗ്ഗോ യം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, സോ ‘‘സബ്ബനിസ്സഗ്ഗോ’’തി ഭഗവാ ചതുസച്ചവസേന ദേസനം വിനിവത്തേസി. ദേവപുത്തോ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹീതി. സത്തമം.

൮-൧൦. കകുധസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൯. അട്ഠമേ കകുധോ ദേവപുത്തോതി അയം കിര കോലനഗരേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാകപുത്തോ ദഹരകാലേയേവ ഥേരസ്സ സന്തികേ വസന്തോ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ കാലങ്കതോ, ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തത്രാപി നം കകുധോ ബ്രഹ്മാത്വേവ സഞ്ജാനന്തി. നന്ദസീതി തുസ്സസി. കിം ലദ്ധാതി തുട്ഠി നാമ കിഞ്ചി മനാപം ലഭിത്വാ ഹോതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. കിം ജീയിത്ഥാതി യസ്സ ഹി കിഞ്ചി മനാപം ചീവരാദിവത്ഥു ജിണ്ണം ഹോതി, സോ സോചതി, തസ്മാ ഏവമാഹ. അരതീ നാഭികീരതീതി ഉക്കണ്ഠിതാ നാഭിഭവതി. അഘജാതസ്സാതി ദുക്ഖജാതസ്സ, വട്ടദുക്ഖേ ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. നന്ദീജാതസ്സാതി ജാതതണ്ഹസ്സ. അഘന്തി ഏവരൂപസ്സ ഹി വട്ടദുക്ഖം ആഗതമേവ ഹോതി. ‘‘ദുക്ഖീ സുഖം പത്ഥയതീ’’തി ഹി വുത്തം. ഇതി അഘജാതസ്സ നന്ദീ ഹോതി, സുഖവിപരിണാമേന ദുക്ഖം ആഗതമേവാതി നന്ദീജാതസ്സ അഘം ഹോതി. അട്ഠമം.

൧൦൦. നവമം വുത്തത്ഥമേവ. നവമം.

൧൦൧. ദസമേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ അനുമാനബുദ്ധിയാ ആനുഭാവപ്പകാസനത്ഥം അഞ്ഞതരോതി ആഹ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൩. നാനാതിത്ഥിയവഗ്ഗോ

൧-൨. സിവസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമം വുത്തത്ഥമേവ. പഠമം.

൧൦൩. ദുതിയേ പടികച്ചേവാതി പഠമംയേവ. അക്ഖച്ഛിന്നോവഝായതീതി അക്ഖച്ഛിന്നോ അവഝായതി, ബലവചിന്തനം ചിന്തേതി. ദുതിയഗാഥായ അക്ഖച്ഛിന്നോവാതി അക്ഖച്ഛിന്നോ വിയ. ദുതിയം.

൩-൪. സേരീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൪. തതിയേ ദായകോതി ദാനസീലോ. ദാനപതീതി യം ദാനം ദേമി, തസ്സ പതി ഹുത്വാ ദേമി, ന ദാസോ ന സഹായോ. യോ ഹി അത്തനാ മധുരം ഭുഞ്ജതി, പരേസം അമധുരം ദേതി, സോ ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ യം അത്തനാ ഭുഞ്ജതി, തദേവ ദേതി, സോ സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ പന അത്തനാ യേന തേന യാപേതി, പരേസം മധുരം ദേതി, സോ പതി ജേട്ഠകോ സാമി ഹുത്വാ ദേതി. അഹം ‘‘താദിസോ അഹോസി’’ന്തി വദതി.

ചതൂസു ദ്വാരേസുതി തസ്സ കിര രഞ്ഞോ സിന്ധവരട്ഠം സോധിവാകരട്ഠന്തി ദ്വേ രട്ഠാനി അഹേസും, നഗരം രോരുവം നാമ. തസ്സ ഏകേകസ്മിം ദ്വാരേ ദേവസികം സതസഹസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, അന്തോനഗരേ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ സതസഹസ്സം. സോ ബഹുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം രാസിഭൂതം ദിസ്വാ കമ്മസ്സകതഞാണം ഉപ്പാദേത്വാ ചതൂസു ദ്വാരേസു ദാനസാലായോ കാരേത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ദ്വാരേ ഉട്ഠിതആയേന ദാനം ദേഥാതി അമച്ചേ ഠപേസി. തേനാഹ – ‘‘ചതൂസു ദ്വാരേസു ദാനം ദീയിത്ഥാ’’തി.

സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനന്തി ഏത്ഥ സമണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗതാ. ബ്രാഹ്മണാതി ഭോവാദിനോ. സമിതപാപബാഹിതപാപേ പന സമണബ്രാഹ്മണേ ഏസ നാലത്ഥ. കപണാതി ദുഗ്ഗതാ ദലിദ്ദമനുസ്സാ കാണകുണിആദയോ. അദ്ധികാതി പഥാവിനോ. വനിബ്ബകാതി യേ ‘‘ഇട്ഠം, ദിന്നം, കന്തം, മനാപം, കാലേന, അനവജ്ജം ദിന്നം, ദദം ചിത്തം പസാദേയ്യ, ഗച്ഛതു ഭവം ബ്രഹ്മലോക’’ന്തിആദിനാ നയേന ദാനസ്സ വണ്ണം ഥോമയമാനാ വിചരന്തി. യാചകാതി യേ ‘‘പസതമത്തം ദേഥ, സരാവമത്തം ദേഥാ’’തിആദീനി ച വത്വാ യാചമാനാ വിചരന്തി. ഇത്ഥാഗാരസ്സ ദാനം ദീയിത്ഥാതി പഠമദ്വാരസ്സ ലദ്ധത്താ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനകസതസഹസ്സേ അഞ്ഞമ്പി ധനം പക്ഖിപിത്വാ രഞ്ഞോ അമച്ചേ ഹാരേത്വാ അത്തനോ അമച്ചേ ഠപേത്വാ രഞ്ഞാ ദിന്നദാനതോ രാജിത്ഥിയോ മഹന്തതരം ദാനം അദംസു. തം സന്ധായേവമാഹ. മമ ദാനം പടിക്കമീതി യം മമ ദാനം തത്ഥ ദീയിത്ഥ, തം പടിനിവത്തി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. കോചീതി കത്ഥചി. ദീഘരത്തന്തി അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി. ഏത്തകം കിര കാലം തസ്സ രഞ്ഞോ ദാനം ദീയിത്ഥ. തതിയം.

൧൦൫. ചതുത്ഥം വുത്തത്ഥമേവ. ചതുത്ഥം.

൫. ജന്തുസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൬. പഞ്ചമേ കോസലേസു വിഹരന്തീതി ഭഗവതോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരന്തി. ഉദ്ധതാതി അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ ച കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ ച അനവജ്ജേ സാവജ്ജസഞ്ഞിതായ ച സാവജ്ജേ അനവജ്ജസഞ്ഞിതായ ച ഉദ്ധച്ചപകതികാ ഹുത്വാ. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ, ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനാതി വുത്തം ഹോതി. ചപലാതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്താ. മുഖരാതി മുഖഖരാ, ഖരവചനാതി വുത്തം ഹോതി. വികിണ്ണവാചാതി അസംയതവചനാ, ദിവസമ്പി നിരത്ഥകവചനപലാപിനോ. മുട്ഠസ്സതിനോതി നട്ഠസ്സതിനോ സതിവിരഹിതാ, ഇധ കതം ഏത്ഥ പമുസ്സന്തി. അസമ്പജാനാതി നിപ്പഞ്ഞാ. അസമാഹിതാതി അപ്പനാഉപചാരസമാധിരഹിതാ, ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവാസദിസാ. വിബ്ഭന്തചിത്താതി അനവട്ഠിതചിത്താ, പന്ഥാരുള്ഹബാലമിഗസദിസാ. പാകതിന്ദ്രിയാതി സംവരാഭാവേന ഗിഹികാലേ വിയ വിവടഇന്ദ്രിയാ.

ജന്തൂതി ഏവംനാമകോ ദേവപുത്തോ. തദഹുപോസഥേതി തസ്മിം അഹു ഉപോസഥേ, ഉപോസഥദിവസേതി അത്ഥോ. പന്നരസേതി ചാതുദ്ദസികാദിപടിക്ഖേപോ. ഉപസങ്കമീതി ചോദനത്ഥായ ഉപഗതോ. സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്താ, ഇദാനി പമത്താ വിഹരന്തി, ന ഖോ പനേതേ പാടിയേക്കം നിസിന്നട്ഠാനേ ചോദിയമാനാ കഥം ഗണ്ഹിസ്സന്തി, സമാഗമനകാലേ ചോദിസ്സാമീ’’തി ഉപോസഥദിവസേ തേസം സന്നിപതിതഭാവം ഞത്വാ ഉപസങ്കമി. ഗാഥാഹി അജ്ഝഭാസീതി സബ്ബേസം മജ്ഝേ ഠത്വാ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ യസ്മാ ഗുണകഥായ സദ്ധിം നിഗ്ഗുണസ്സ അഗുണോ പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ ഗുണം താവ കഥേന്തോ സുഖജീവിനോ പുരേ ആസുന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖജീവിനോ പുരേ ആസുന്തി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂ സുപ്പോസാ സുഭരാ അഹേസും, ഉച്ചനീചകുലേസു സപദാനം ചരിത്വാ ലദ്ധേന മിസ്സകപിണ്ഡേന യാപേസുന്തി അധിപ്പായേന ഏവമാഹ. അനിച്ഛാതി നിത്തണ്ഹാ ഹുത്വാ.

ഏവം പോരാണകഭിക്ഖൂനം വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി തേസം അവണ്ണം കഥേന്തോ ദുപ്പോസന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗാമേ ഗാമണികാ വിയാതി യഥാ ഗാമേ ഗാമകുടാ നാനപ്പകാരേന ജനം പീളേത്വാ ഖീരദധിതണ്ഡുലാദീനി ആഹരാപേത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, ഏവം തുമ്ഹേപി അനേസനായ ഠിതാ തുമ്ഹാകം ജീവികം കപ്പേഥാതി അധിപ്പായേന വദതി. നിപജ്ജന്തീതി ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാമനസികാരേഹി അനത്ഥികാ ഹുത്വാ സയനമ്ഹി ഹത്ഥപാദേ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിപജ്ജന്തി. പരാഗാരേസൂതി പരഗേഹേസു, കുലസുണ്ഹാദീസൂതി അത്ഥോ. മുച്ഛിതാതി കിലേസമുച്ഛായ മുച്ഛിതാ.

ഏകച്ചേതി വത്തബ്ബയുത്തകേയേവ. അപവിദ്ധാതി ഛഡ്ഡിതകാ. അനാഥാതി അപതിട്ഠാ. പേതാതി സുസാനേ ഛഡ്ഡിതാ കാലങ്കതമനുസ്സാ. യഥാ ഹി സുസാനേ ഛഡ്ഡിതാ നാനാസകുണാദീഹി ഖജ്ജന്തി, ഞാതകാപി നേസം നാഥകിച്ചം ന കരോന്തി, ന രക്ഖന്തി, ന ഗോപയന്തി, ഏവമേവം ഏവരൂപാപി ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം സന്തികാ ഓവാദാനുസാസനിം ന ലഭന്തീതി അപവിദ്ധാ അനാഥാ, യഥാ പേതാ, തഥേവ ഹോന്തി. പഞ്ചമം.

൬. രോഹിതസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൭. ഛട്ഠേ യത്ഥാതി ചക്കവാളലോകസ്സ ഏകോകാസേ ഭുമ്മം. ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതീതി ഇദം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിവസേന ഗഹിതം. ഗമനേനാതി പദഗമനേന. നാഹം തം ലോകസ്സ അന്തന്തി സത്ഥാ സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം സന്ധായ വദതി. ഞാതേയ്യന്തിആദീസു ഞാതബ്ബം, ദട്ഠബ്ബം, പത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഇതി ദേവപുത്തേന ചക്കവാളലോകസ്സ അന്തോ പുച്ഛിതോ, സത്ഥാരാ സങ്ഖാരലോകസ്സ കഥിതോ. സോ പന അത്തനോ പഞ്ഹേന സദ്ധിം സത്ഥു ബ്യാകരണം സമേതീതി സഞ്ഞായ പസംസന്തോ അച്ഛരിയന്തിആദിമാഹ.

ദള്ഹധമ്മോതി ദള്ഹധനു, ഉത്തമപ്പമാണേന ധനുനാ സമന്നാഗതോ. ധനുഗ്ഗഹോതി ധനുആചരിയോ. സുസിക്ഖിതോതി ദസ ദ്വാദസ വസ്സാനി ധനുസിപ്പം സിക്ഖിതോ. കതഹത്ഥോതി ഉസഭപ്പമാണേപി വാലഗ്ഗം വിജ്ഝിതും സമത്ഥഭാവേന കതഹത്ഥോ. കതൂപാസനോതി കതസരക്ഖേപോ ദസ്സിതസിപ്പോ. അസനേനാതി കണ്ഡേന. അതിപാതേയ്യാതി അതിക്കമേയ്യ. യാവതാ സോ താലച്ഛായം അതിക്കമേയ്യ, താവതാ കാലേന ഏകചക്കവാളം അതിക്കമാമീതി അത്തനോ ജവസമ്പത്തിം ദസ്സേതി.

പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാ പച്ഛിമോതി യഥാ പുരത്ഥിമസമുദ്ദാ പച്ഛിമസമുദ്ദോ ദൂരേ, ഏവം മേ ദൂരേ പദവീതിഹാരോ അഹോസീതി വദതി. സോ കിര പാചീനചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതോ പാദം പസാരേത്വാ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം അക്കമതി, പുന ദുതിയം പാദം പസാരേത്വാ പരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം അക്കമതി. ഇച്ഛാഗതന്തി ഇച്ഛാ ഏവ. അഞ്ഞത്രേവാതി നിപ്പപഞ്ചതം ദസ്സേതി. ഭിക്ഖാചാരകാലേ കിരേസ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തേ മുഖം ധോവിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ ഉത്തരകുരുമ്ഹി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം നിസിന്നോ ഭത്തകിച്ചം കരോതി, തത്ഥ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ പുന ജവതി. വസ്സസതായുകോതി തദാ ദീഘായുകകാലോ ഹോതി, അയം പന വസ്സസതാവസിട്ഠേ ആയുമ്ഹി ഗമനം ആരഭി. വസ്സസതജീവീതി തം വസ്സസതം അനന്തരായേന ജീവന്തോ. അന്തരാവ കാലങ്കതോതി ചക്കവാളലോകസ്സ അന്തം അപ്പത്വാ അന്തരാവ മതോ. സോ പന തത്ഥ കാലം കത്വാപി ആഗന്ത്വാ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ നിബ്ബത്തി. അപ്പത്വാതി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം അപ്പത്വാ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തകിരിയന്തി പരിയന്തകരണം. കളേവരേതി അത്തഭാവേ. സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേതി സസഞ്ഞേ സചിത്തേ. ലോകന്തി ദുക്ഖസച്ചം. ലോകസമുദയന്തി സമുദയസച്ചം. ലോകനിരോധന്തി നിരോധസച്ചം. പടിപദന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇതി – ‘‘നാഹം, ആവുസോ, ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി തിണകട്ഠാദീസു പഞ്ഞപേമി, ഇമസ്മിം പന ചാതുമഹാഭൂതികേ കായസ്മിം യേവ പഞ്ഞപേമീ’’തി ദസ്സേതി. സമിതാവീതി സമിതപാപോ. നാസീസതീതി ന പത്ഥേതി. ഛട്ഠം.

൧൦൮-൧൦൯. സത്തമട്ഠമാനി വുത്തത്ഥാനേവ. സത്തമം, അട്ഠമം.

൯. സുസിമസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൦. നവമേ തുയ്ഹമ്പി നോ, ആനന്ദ, സാരിപുത്തോ രുച്ചതീതി സത്ഥാ ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേതുകാമോ, വണ്ണോ ച നാമേസ വിസഭാഗപുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ കഥേതും ന വട്ടതി. തസ്സ സന്തികേ കഥിതോ ഹി മത്ഥകം ന പാപുണാതി. സോ ഹി ‘‘അസുകോ നാമ ഭിക്ഖു സീലവാ’’തി വുത്തേ. ‘‘കിം തസ്സ സീലം? ഗോരൂപസീലോ സോ. കിം തയാ അഞ്ഞോ സീലവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി വാ? ‘‘പഞ്ഞവാ’’തി വുത്തേ, ‘‘കിം പഞ്ഞോ സോ? കിം തയാ അഞ്ഞോ പഞ്ഞവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ’’തി? വാ, ആദീനി വത്വാ വണ്ണകഥായ അന്തരായം കരോതി. ആനന്ദത്ഥേരോ പന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഭാഗോ, പണീതാനി ലഭിത്വാ ഥേരസ്സ ദേതി, അത്തനോ ഉപട്ഠാകദാരകേ പബ്ബാജേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാപേതി, ഉപസമ്പാദേതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി ആനന്ദത്ഥേരസ്സ തഥേവ കരോതി. കിം കാരണാ? അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാ. ആനന്ദത്ഥേരോ ഹി – ‘‘അമ്ഹാകം ജേട്ഠഭാതികോ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം സതസഹസ്സഞ്ച കപ്പേ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സോളസവിധം പഞ്ഞം പടിവിജ്ഝിത്വാ ധമ്മസേനാപതിട്ഠാനേ ഠിതോ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാവ ഥേരം മമായതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മയാ കത്തബ്ബം മുഖോദകദാനാദികിച്ചം സബ്ബം ആനന്ദോ കരോതി. ആനന്ദം നിസ്സായ അഹം ഇച്ഛിതിച്ഛിതം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിതും ലഭാമീ’’തി ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാവ തം മമായതി. തസ്മാ ഭഗവാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേതുകാമോ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കഥേതും ആരദ്ധോ.

തത്ഥ തുയ്ഹമ്പീതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ പി-കാരോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘ആനന്ദ, സാരിപുത്തസ്സ ആചാരോ ഗോചരോ വിഹാരോ അഭിക്കമോ പടിക്കമോ ആലോകിതവിലോകിതം സമിഞ്ജിതപസാരണം മയ്ഹം രുച്ചതി, അസീതിമഹാഥേരാനം രുച്ചതി, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ രുച്ചതി. തുയ്ഹമ്പി രുച്ചതീ’’തി?

തതോ ഥേരോ സാടകന്തരേ ലദ്ധോകാസോ ബലവമല്ലോ വിയ തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ – ‘‘സത്ഥാ മയ്ഹം പിയസഹായസ്സ വണ്ണം കഥാപേതുകാമോ. ലഭിസ്സാമി നോ അജ്ജ, ദീപധജഭൂതം മഹാജമ്ബും വിധുനന്തോ വിയ വലാഹകന്തരതോ ചന്ദം നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പഠമതരം താവ ചതൂഹി പദേഹി പുഗ്ഗലപലാപേ ഹരന്തോ കസ്സ ഹി നാമ, ഭന്തേ, അബാലസ്സാതിആദിമാഹ. ബാലോ ഹി ബാലതായ, ദുട്ഠോ ദോസതായ, മൂള്ഹോ മോഹേന, വിപല്ലത്ഥചിത്തോ ഉമ്മത്തകോ ചിത്തവിപല്ലാസേന വണ്ണം ‘‘വണ്ണോ’’തി വാ അവണ്ണം ‘‘അവണ്ണേ’’തി വാ, ‘‘അയം ബുദ്ധോ, അയം സാവകോ’’തി വാ ന ജാനാതി. അബാലാദയോ പന ജാനന്തി, തസ്മാ അബാലസ്സാതിആദിമാഹ. ന രുച്ചേയ്യാതി ബാലാദീനംയേവ ഹി സോ ന രുച്ചേയ്യ, ന അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി ന രുച്ചേയ്യ.

ഏവം പുഗ്ഗലപലാപേ ഹരിത്വാ ഇദാനി സോളസഹി പദേഹി യഥാഭൂതം വണ്ണം കഥേന്തോ പണ്ഡിതോ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ, ചതൂസു കോസല്ലേസു ഠിതസ്സേതം നാമം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു ധാതുകുസലോ ച ഹോതി ആയതനകുസലോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലോ ച ഠാനാട്ഠാനകുസലോ ച, ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, ‘പണ്ഡിതോ ഭിക്ഖൂ’തി അലം വചനായാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൪). മഹാപഞ്ഞോതിആദീസു മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. തത്രിദം മഹാപഞ്ഞാദീനം നാനത്തം (പടി. മ. ൩.൪) – കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്തേ സമാധിക്ഖന്ധേ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിക്ഖന്ധേ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി ഠാനാട്ഠാനാനി, മഹാവിഹാരസമാപത്തിയോ, മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ, മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഹാഅഭിഞ്ഞായോ, മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ.

സാ പന ഥേരസ്സ ദേവോരോഹനം കത്വാ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ ഠിതേന സത്ഥാരാ പുഥുജ്ജനപഞ്ചകേ പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേ തം വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ പാകടാ ജാതാ.

കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ? പുഥു നാനാഖന്ധേസു, (ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ.) പുഥു നാനാധാതൂസു, പുഥു നാനാആയതനേസു, പുഥു നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു, പുഥു നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, ധമ്മേസു നിരുത്തീസു പടിഭാനേസു, പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാസമാധി-പഞ്ഞാവിമുത്തി-വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാഠാനാട്ഠാനേസു, പുഥു നാനാവിഹാരസമാപത്തീസു, പുഥു നാനാഅരിയസച്ചേസു, പുഥു നാനാസതിപട്ഠാനേസു, സമ്മപ്പധാനേസു, ഇദ്ധിപാദേസു, ഇന്ദ്രിയേസു, ബലേസു, ബോജ്ഝങ്ഗേസു, പുഥു നാനാഅരിയമഗ്ഗേസു, സാമഞ്ഞഫലേസു, അഭിഞ്ഞാസു, പുഥു നാനാജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ.

കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലം പരിപൂരേതി, ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം, ജാഗരിയാനുയോഗം, സീലക്ഖന്ധം, സമാധിക്ഖന്ധം, പഞ്ഞാക്ഖന്ധം, വിമുത്തിക്ഖന്ധം, വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി, ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ ഠാനാട്ഠാനം പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, ഇന്ദ്രിയാനി, ബലാനി, ബോജ്ഝങ്ഗാനി, അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസബഹുലോ വേദതുട്ഠിപാമോജ്ജബഹുലോ പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ.

ഥേരോ ച സരദോ നാമ താപസോ ഹുത്വാ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ അഗ്ഗസാവകപത്ഥനം പട്ഠപേസി. തംകാലതോ പട്ഠായ ഹാസബഹുലോ സീലപരിപൂരണാദീനി അകാസീതി ഹാസപഞ്ഞോ.

കതമാ ജവനപഞ്ഞാ? യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം, അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ… യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം… ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന…പേ… വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… വിഞ്ഞാണം. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ.

കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ? ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം… ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം… ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ… ഉപ്പന്നം രാഗം… ദോസം… മോഹം… കോധം… ഉപനാഹം… മക്ഖം… പളാസം… ഇസ്സം… മച്ഛരിയം… മായം… സാഠേയ്യം… ഥമ്ഭം… സാരമ്ഭം… മാനം… അതിമാനം… മദം… പമാദം… സബ്ബേ കിലേസേ… സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ… സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി, ബ്യന്തീകരോതി, അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ ച അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി, ചതസ്സോ ച പടിസമ്ഭിദായോ, ഛ ച അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി തിക്ഖപഞ്ഞാ.

ഥേരോ ച ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തേ ദേസിയമാനേ ഠിതകോവ സബ്ബകിലേസേ ഛിന്ദിത്വാ സാവകപാരമിഞാണം പടിവിദ്ധകാലതോ പട്ഠായ തിക്ഖപഞ്ഞോ നാമ ജാതോ. തേനാഹ – ‘‘തിക്ഖപഞ്ഞോ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’’തി.

കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം… മോഹക്ഖന്ധം… കോധം… ഉപനാഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ.

അപ്പിച്ഛോതി സന്തഗുണനിഗുഹനതാ, പച്ചയപടിഗ്ഗഹണേ ച മത്തഞ്ഞുതാ, ഏതം അപ്പിച്ഛലക്ഖണന്തി ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതോ. സന്തുട്ഠോതി ചതൂസു പച്ചയേസു യഥാലാഭസന്തോസോ യഥാബലസന്തോസോ യഥാസാരുപ്പസന്തോസോതി, ഇമേഹി തീഹി സന്തോസേഹി സമന്നാഗതോ. പവിവിത്തോതി കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാനന്തി, ഇമേസം തിണ്ണം വിവേകാനം ലാഭീ. അസംസട്ഠോതി ദസ്സനസംസഗ്ഗോ സവനസംസഗ്ഗോ സമുല്ലപനസംസഗ്ഗോ പരിഭോഗസംസഗ്ഗോ കായസംസഗ്ഗോതി, ഇമേഹി പഞ്ചഹി സംസഗ്ഗേഹി വിരഹിതോ. അയഞ്ച പഞ്ചവിധോ സംസഗ്ഗോ രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി ഉപാസകേഹി ഉപസികാഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭിക്ഖുനീഹീതി അട്ഠഹി പുഗ്ഗലേഹി സദ്ധിം ജായതി, സോ സബ്ബോപി ഥേരസ്സ നത്ഥീതി അസംസട്ഠോ.

ആരദ്ധവീരിയോതി പഗ്ഗഹിതവീരിയോ പരിപുണ്ണവീരിയോ. തത്ഥ ആരദ്ധവീരിയോ ഭിക്ഖു ഗമനേ ഉപ്പന്നകിലേസസ്സ ഠാനം പാപുണിതും ന ദേതി, ഠാനേ ഉപ്പന്നസ്സ നിസജ്ജം, നിസജ്ജായ ഉപ്പന്നസ്സ സേയ്യം പാപുണിതും ന ദേതി, തസ്മിം തസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഉപ്പന്നം തത്ഥ തത്ഥേവ നിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഥേരോ പന ചതുചത്താലീസ വസ്സാനി മഞ്ചേ പിട്ഠിം ന പസാരേതി. തം സന്ധായ ‘‘ആരദ്ധവീരിയോ’’തി ആഹ. വത്താതി ഓധുനനവത്താ. ഭിക്ഖൂനം അജ്ഝാചാരം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ കഥേസ്സാമി, സ്വേ കഥേസ്സാമീ’’തി കഥാവവത്ഥാനം ന കരോതി, തസ്മിം തസ്മിം യേവ ഠാനേ ഓവദതി അനുസാസതീതി അത്ഥോ.

വചനക്ഖമോതി വചനം ഖമതി. ഏകോ ഹി പരസ്സ ഓവാദം ദേതി, സയം പന അഞ്ഞേന ഓവദിയമാനോ കുജ്ഝതി. ഥേരോ പന പരസ്സപി ഓവാദം ദേതി, സയം ഓവദിയമാനോപി സിരസാ സമ്പടിച്ഛതി. ഏകദിവസം കിര സാരിപുത്തത്ഥേരം സത്തവസ്സികോ സാമണേരോ – ‘‘ഭന്തേ, സാരിപുത്ത, തുമ്ഹാകം നിവാസനകണ്ണോ ഓലമ്ബതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ കിഞ്ചി അവത്വാവ ഏകമന്തം ഗന്ത്വാ പരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാ ആഗമ്മ ‘‘ഏത്തകം വട്ടതി ആചരിയാ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി.

‘‘തദഹു പബ്ബജിതോ സന്തോ, ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ;

സോപി മം അനുസാസേയ്യ, സമ്പടിച്ഛാമി മത്ഥകേ’’തി. (മി. പ. ൬.൪.൮) –

ആഹ.

ചോദകോതി വത്ഥുസ്മിം ഓതിണ്ണേ വാ അനോതിണ്ണേ വാ വീതിക്കമം ദിസ്വാ – ‘‘ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ നാമ ഏവം നിവാസേതബ്ബം, ഏവം പാരുപിതബ്ബം, ഏവം ഗന്തബ്ബം, ഏവം ഠാതബ്ബം, ഏവം നിസീദിതബ്ബം, ഏവം ഖാദിതബ്ബം, ഏവം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി തന്തിവസേന അനുസിട്ഠിം ദേതി.

പാപഗരഹീതി പാപപുഗ്ഗലേ ന പസ്സേ, ന തേസം വചനം സുണേ, തേഹി സദ്ധിം ഏകചക്കവാളേപി ന വസേയ്യം.

‘‘മാ മേ കദാചി പാപിച്ഛോ, കുസീതോ ഹീനവീരിയോ;

അപ്പസ്സുതോ അനാദരോ, സമേതോ അഹു കത്ഥചീ’’തി. –

ഏവം പാപപുഗ്ഗലേപി ഗരഹതി, ‘‘സമണേന നാമ രാഗവസികേന ദോസമോഹവസികേന ന ഹോതബ്ബം, ഉപ്പന്നോ രാഗോ ദോസോ മോഹോ പഹാതബ്ബോ’’തി ഏവം പാപധമ്മേപി ഗരഹതീതി ദ്വീഹി കാരണേഹി ‘‘പാപഗരഹീ, ഭന്തേ, ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ’’തി വദതി.

ഏവം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സോളസഹി പദേഹി ഥേരസ്സ യഥാഭൂതവണ്ണപ്പകാസനേ കതേ – ‘‘കിം ആനന്ദോ അത്തനോ പിയസഹായസ്സ വണ്ണം കഥേതും ന ലഭതി, കഥേതു കിം പന തേന കഥിതം തഥേവ ഹോതി, കിം സോ സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി? കോചി പാപപുഗ്ഗലോ വത്തും മാ ലഭതൂതി സത്ഥാ തം വണ്ണഭണനം അകുപ്പം സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതം കരോന്തോ ജിനമുദ്ദികായ ലഞ്ഛന്തോ ഏവമേതന്തിആദിമാഹ.

ഏവം തഥാഗതേന ച ആനന്ദത്ഥേരേന ച മഹാഥേരസ്സ വണ്ണേ കഥിയമാനേ ഭുമട്ഠകാ ദേവതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഏതേഹേവ സോളസഹി പദേഹി വണ്ണം കഥയിംസു. തതോ ആകാസട്ഠകദേവതാ സീതവലാഹകാ ഉണ്ഹവലാഹകാ ചാതുമഹാരാജികാതി യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ദേവതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ഏതേഹേവ സോളസഹി പദേഹി വണ്ണം കഥയിംസു. ഏതേനുപായേന ഏകചക്കവാളം ആദിം കത്വാ ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ദേവതാ ഉട്ഠഹിത്വാ കഥയിംസു. അഥായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ സുസീമോ ദേവപുത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമാ ദേവതാ അത്തനോ അത്തനോ നക്ഖത്തകീളം പഹായ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ മയ്ഹം ഉപജ്ഝായസ്സേവ വണ്ണം കഥേന്തി, ഗച്ഛാമി തഥാഗതസ്സ സന്തികം, ഗന്ത്വാ ഏതദേവ വണ്ണഭണനം ദേവതാഭാസിതം കരോമീ’’തി, സോ തഥാ അകാസി. തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ സുസീമോതിആദി വുത്തം.

ഉച്ചാവചാതി അഞ്ഞേസു ഠാനേസു പണീതം ഉച്ചം വുച്ചതി, ഹീനം അവചം. ഇധ പന ഉച്ചാവചാതി നാനാവിധാ വണ്ണനിഭാ. തസ്സാ കിര ദേവപരിസായ നീലട്ഠാനം അതിനീലം, പീതകട്ഠാനം അതിപീതകം, ലോഹിതട്ഠാനം അതിലോഹിതം, ഓദാതട്ഠാനം അച്ചോദാതന്തി, ചതുബ്ബിധാ വണ്ണനിഭാ പാതുഭവി. തേനേവ സേയ്യഥാപി നാമാതി ചതസ്സോ ഉപമാ ആഗതാ. തത്ഥ സുഭോതി സുന്ദരോ. ജാതിമാതി ജാതിസമ്പന്നോ. സുപരികമ്മകതോതി ധോവനാദിപരികമ്മേന സുട്ഠു പരികമ്മകതോ. പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തോതി രത്തകമ്ബലേ ഠപിതോ. ഏവമേവന്തി രത്തകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തമണി വിയ സബ്ബാ ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരോചിതും ആരദ്ധാ. നിക്ഖന്തി അതിരേകപഞ്ചസുവണ്ണേന കതപിളന്ധനം. തഞ്ഹി ഘട്ടനമജ്ജനക്ഖമം ഹോതി. ജമ്ബോനദന്തി മഹാജമ്ബുസാഖായ പവത്തനദിയം നിബ്ബത്തം, മഹാജമ്ബുഫലരസേ വാ പഥവിയം പവിട്ഠേ സുവണ്ണങ്കുരാ ഉട്ഠഹന്തി, തേന സുവണ്ണേന കതപിളന്ധനന്തിപി അത്ഥോ. ദക്ഖകമ്മാരപുത്തഉക്കാമുഖസുകുസലസമ്പഹട്ഠന്തി സുകുസലേന കമ്മാരപുത്തേന ഉക്കാമുഖേ പചിത്വാ സമ്പഹട്ഠം. ധാതുവിഭങ്ഗേ (മ. നി. ൩.൩൫൭ ആദയോ) അകതഭണ്ഡം ഗഹിതം, ഇധ പന കതഭണ്ഡം.

വിദ്ധേതി ദൂരീഭൂതേ. ദേവേതി ആകാസേ. നഭം അബ്ഭുസ്സക്കമാനോതി ആകാസം അഭിലങ്ഘന്തോ. ഇമിനാ തരുണസൂരിയഭാവോ ദസ്സിതോ. സോരതോതി സോരച്ചേന സമന്നാഗതോ. ദന്തോതി നിബ്ബിസേവനോ. സത്ഥുവണ്ണാഭതോതി സത്ഥാരാ ആഭതവണ്ണോ. സത്ഥാ ഹി അട്ഠപരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ‘‘സേവഥ, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൭൧) നയേന ഥേരസ്സ വണ്ണം ആഹരീതി ഥേരോ ആഭതവണ്ണോ നാമ ഹോതി. കാലം കങ്ഖതീതി പരിനിബ്ബാനകാലം പത്ഥേതി. ഖീണാസവോ ഹി നേവ മരണം അഭിനന്ദതി, ന ജീവിതം പത്ഥേതി, ദിവസസങ്ഖേപം വേതനം ഗഹേത്വാ ഠിതപുരിസോ വിയ കാലം പന പത്ഥേതി, ഓലോകേന്തോ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ –

‘‘നാഭിനന്ദാമി മരണം, നാഭിനന്ദാമി ജീവിതം;

കാലഞ്ച പടികങ്ഖാമി, നിബ്ബിസം ഭതകോ യഥാ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൦൦൧-൧൦൦൨); നവമം;

൧൦. നാനാതിത്ഥിയസാവകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൧. ദസമേ നാനാതിത്ഥിയസാവകാതി തേ കിര കമ്മവാദിനോ അഹേസും, തസ്മാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താ, തേ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ സത്ഥരി പസാദേന നിബ്ബത്തമ്ഹാ’’തി സഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമ ദസബലസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ അമ്ഹാകം സത്ഥാരാനം വണ്ണം കഥേസ്സാമാ’’തി ആഗന്ത്വാ പച്ചേകഗാഥാഹി കഥയിംസു. തത്ഥ ഛിന്ദിതമാരിതേതി ഛിന്ദിതേ ച മാരിതേ ച. ഹതജാനീസൂതി പോഥനേ ച ധനജാനീസു ച. പുഞ്ഞം വാ പനാതി അത്തനോ പുഞ്ഞമ്പി ന സമനുപസ്സതി, സങ്ഖേപതോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനം വിപാകോ നത്ഥീതി വദതി. സ വേ വിസ്സാസമാചിക്ഖീതി സോ – ‘‘ഏവം കതപാപാനമ്പി കതപുഞ്ഞാനമ്പി വിപാകോ നത്ഥീ’’തി വദന്തോ സത്താനം വിസ്സാസം അവസ്സയം പതിട്ഠം ആചിക്ഖതി, തസ്മാ മാനനം വന്ദനം പൂജനം അരഹതീതി വദതി.

തപോജിഗുച്ഛായാതി കായകിലമഥതപേന പാപജിഗുച്ഛനേന. സുസംവുതത്തോതി സമന്നാഗതോ പിഹിതോ വാ. ജേഗുച്ഛീതി തപേന പാപജിഗുച്ഛകോ. നിപകോതി പണ്ഡിതോ. ചാതുയാമസുസംവുതോതി ചാതുയാമേന സുസംവുതോ. ചാതുയാമോ നാമ സബ്ബവാരിവാരിതോ ച ഹോതി സബ്ബവാരിയുത്തോ ച സബ്ബവാരിധുതോ ച സബ്ബവാരിഫുടോ ചാതി ഇമേ ചത്താരോ കോട്ഠാസാ. തത്ഥ സബ്ബവാരിവാരിതോതി വാരിതസബ്ബഉദകോ, പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകോതി അത്ഥോ. സോ കിര സീതോദകേ സത്തസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്മാ തം ന വലഞ്ജേതി. സബ്ബവാരിയുത്തോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന യുതോ. സബ്ബവാരിധുതോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ധുതപാപോ. സബ്ബവാരിഫുടോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ഫുട്ഠോ. ദിട്ഠം സുതഞ്ച ആചിക്ഖന്തി ദിട്ഠം ‘‘ദിട്ഠം മേ’’തി സുതം ‘‘സുതം മേ’’തി ആചിക്ഖന്തോ, ന നിഗുഹന്തോ. ന ഹി നൂന കിബ്ബിസീതി ഏവരൂപോ സത്ഥാ കിബ്ബിസകാരകോ നാമ ന ഹോതി.

നാനാതിത്ഥിയേതി സോ കിര നാനാതിത്ഥിയാനംയേവ ഉപട്ഠാകോ, തസ്മാ തേ ആരബ്ഭ വദതി. പകുധകോ കാതിയാനോതി പകുധോ കച്ചായനോ. നിഗണ്ഠോതി നാടപുത്തോ. മക്ഖലിപൂരണാസേതി മക്ഖലി ച പൂരണോ ച. സാമഞ്ഞപ്പത്താതി സമണധമ്മേ കോടിപ്പത്താ. ന ഹി നൂന തേതി സപ്പുരിസേഹി ന ദൂരേ, തേയേവ ലോകേ സപ്പുരിസാതി വദതി. പച്ചഭാസീതി ‘‘അയം ആകോടകോ ഇമേസം നഗ്ഗനിസ്സിരികാനം ദസബലസ്സ സന്തികേ ഠത്വാ വണ്ണം കഥേതീതി തേസം അവണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി പതിഅഭാസീതി.

തത്ഥ സഹാചരിതേനാതി സഹ ചരിതമത്തേന. ഛവോ സിഗാലോതി ലാമകോ കാലസിഗാലോ. കോത്ഥുകോതി തസ്സേവ വേവചനം. സങ്കസ്സരാചാരോതി ആസങ്കിതസമാചാരോ. ന സതം സരിക്ഖോതി പണ്ഡിതാനം സപ്പുരിസാനം സദിസോ ന ഹോതി, കിം ത്വം കാലസിഗാലസദിസേ തിത്ഥിയേ സീഹേ കരോസീതി?

അന്വാവിസിത്വാതി ‘‘അയം ഏവരൂപാനം സത്ഥാരാനം അവണ്ണം കഥേതി, തേനേവ നം മുഖേന വണ്ണം കഥാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ സരീരേ അനുആവിസി അധിമുച്ചി, ഏവം അന്വാവിസിത്വാ. ആയുത്താതി തപോജിഗുച്ഛനേ യുത്തപയുത്താ. പാലയം പവിവേകിയന്തി പവിവേകം പാലയന്താ. തേ കിര ‘‘ന്ഹാപിതപവിവേകം പാലേസ്സാമാ’’തി സയം കേസേ ലുഞ്ചന്തി. ‘‘ചീവരപവിവേകം പാതേസ്സാമാ’’തി നഗ്ഗാ വിചരന്തി. ‘‘പിണ്ഡപാതപവിവേകം പാലേസ്സാമാ’’തി സുനഖാ വിയ ഭൂമിയം വാ ഭുഞ്ജന്തി ഹത്ഥേസു വാ. ‘‘സേനാസനപവിവേകം പാലേസ്സാമാ’’തി കണ്ടകസേയ്യാദീനി കപ്പേന്തി. രൂപേ നിവിട്ഠാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി രൂപേ പതിട്ഠിതാ. ദേവലോകാഭിനന്ദിനോതി ദേവലോകപത്ഥനകാമാ. മാതിയാതി മച്ചാ, തേ വേ മച്ചാ പരലോകത്ഥായ സമ്മാ അനുസാസന്തീതി വദതി.

ഇതി വിദിത്വാതി ‘‘അയം പഠമം ഏതേസം അവണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി വണ്ണം കഥേതി, കോ നു ഖോ ഏസോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ജാനിത്വാവ. യേ ചന്തലിക്ഖസ്മിം പഭാസവണ്ണാതി യേ അന്തലിക്ഖേ ചന്ദോഭാസസൂരിയോഭാസസഞ്ഝാരാഗഇന്ദധനുതാരകരൂപാനം പഭാസവണ്ണാ. സബ്ബേവ തേ തേതി സബ്ബേവ തേ തയാ. നമുചീതി മാരം ആലപതി. ആമിസംവ മച്ഛാനം വധായ ഖിത്താതി യഥാ മച്ഛാനം വധത്ഥായ ബളിസലഗ്ഗം ആമിസം ഖിപതി, ഏവം തയാ പസംസമാനേന ഏതേ രൂപാ സത്താനം വധായ ഖിത്താതി വദതി.

മാണവഗാമിയോതി അയം കിര ദേവപുത്തോ ബുദ്ധുപട്ഠാകോ. രാജഗഹീയാനന്തി രാജഗഹപബ്ബതാനം. സേതോതി കേലാസോ. അഘഗാമിനന്തി ആകാസഗാമീനം. ഉദധിനന്തി ഉദകനിധാനാനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ രാജഗഹീയാനം പബ്ബതാനം വിപുലോ സേട്ഠോ, ഹിമവന്തപബ്ബതാനം കേലാസോ, ആകാസഗാമീനം ആദിച്ചോ, ഉദകനിധാനാനം സമുദ്ദോ, നക്ഖത്താനം ചന്ദോ, ഏവം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ബുദ്ധോ സേട്ഠോതി. ദസമം.

നാനാതിത്ഥിയവഗ്ഗോ തതിയോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ദേവപുത്തസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.