൩. കോസലസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദഹരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൨. കോസലസംയുത്തസ്സ പഠമേ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീതി യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ തേന, ഏവം സോപി ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസി. സീതോദകം വിയ ഉണ്ഹോദകേന സമ്മോദിതം ഏകീഭാവം അഗമാസി. യായ ച – ‘‘കച്ചി, ഭോ ഗോതമ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ഭോതോ ച ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ച അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരോ’’തിആദികായ കഥായ സമ്മോദി, തം പീതിപാമോജ്ജസങ്ഖാതസമ്മോദജനനതോ സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ ച സമ്മോദനീയം, അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരതായ ചിരമ്പി കാലം സാരേതും നിരന്തരം പവത്തേതും അരഹരൂപതോ സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരണീയം. സുയ്യമാനസുഖതോ ച സമ്മോദനീയം, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ സാരണീയം. തഥാ ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായ സമ്മോദനീയം, അത്ഥപരിസുദ്ധതായ സാരണീയന്തി ഏവം അനേകേഹി പരിയായേഹി സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ പരിയോസാപേത്വാ നിട്ഠപേത്വാ ഇതോ പുബ്ബേ തഥാഗതസ്സ അദിട്ഠത്താ ഗുണാഗുണവസേന ഗമ്ഭീരഭാവം വാ ഉത്താനഭാവം വാ അജാനന്തോ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ യം ഓവട്ടികസാരം കത്വാ ആഗതോ ലോകനിസ്സരണഭവോക്കന്തിപഞ്ഹം സത്ഥു സമ്മാസമ്ബുദ്ധതം പുച്ഛിതും ഭവമ്പി നോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ ഭവമ്പീതി പി-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥേ നിപാതോ, തേന ച ഛ സത്ഥാരേ സമ്പിണ്ഡേതി. യഥാ പൂരണാദയോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധമ്ഹാ’’തി പടിജാനന്തി, ഏവം ഭവമ്പി നു പടിജാനാതീതി അത്ഥോ. ഇദം പന രാജാ ന അത്തനോ ലദ്ധിയാ, ലോകേ മഹാജനേന ഗഹിതപടിഞ്ഞാവസേന പുച്ഛതി. അഥ ഭഗവാ ബുദ്ധസീഹനാദം നദന്തോ യം ഹി തം മഹാരാജാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഹം ഹി മഹാരാജാതി അനുത്തരം സബ്ബസേട്ഠം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം സമ്മാസമ്ബോധിം അഹം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി അത്ഥോ. സമണബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗമനേന സമണാ, ജാതിവസേന ബ്രാഹ്മണാ. സങ്ഘിനോതിആദീസു പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോ ഏതേസം അത്ഥീതി സങ്ഘിനോ. സ്വേവ ഗണോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഗണിനോ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേന തസ്സ ഗണസ്സ ആചരിയാതി ഗണാചരിയാ. ഞാതാതി പഞ്ഞാതാ പാകടാ. ‘‘അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേന്തീ’’തി ഏവം സമുഗ്ഗതോ യസോ ഏതേസം അത്ഥീതി യസസ്സിനോ. തിത്ഥകരാതി ലദ്ധികരാ. സാധുസമ്മതാതി ‘‘സന്തോ സപ്പുരിസാ’’തി ഏവം സമ്മതാ. ബഹുജനസ്സാതി അസ്സുതവതോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനസ്സ. പൂരണോതിആദീനി തേസം നാമഗോത്താനി. പൂരണോതി ഹി നാമമേവ. തഥാ, മക്ഖലീതി. സോ പന ഗോസാലായ ജാതത്താ ഗോസാലോതി വുത്തോ. നാടപുത്തോതി നാടസ്സ പുത്തോ. ബേലട്ഠപുത്തോതി ബേലട്ഠസ്സ പുത്തോ. കച്ചായനോതി പകുധസ്സ ഗോത്തം. കേസകമ്ബലസ്സ ധാരണതോ അജിതോ കേസകമ്ബലോതി വുത്തോ.

തേപി മയാതി കപ്പകോലാഹലം ബുദ്ധകോലാഹലം ചക്കവത്തികോലാഹലന്തി തീണി കോലാഹലാനി. തത്ഥ ‘‘വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി കപ്പകോലാഹലം നാമ ഹോതി – ‘‘ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സമത്ഥകേ ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി, മേത്തം മാരിസാ, ഭാവേഥ, കരുണം മുദിതം ഉപേക്ഖ’’ന്തി മനുസ്സപ്പഥേ ദേവതാ ഘോസേന്തിയോ വിചരന്തി. ‘‘വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ പന ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ ഹോതി – ‘‘ഇതോ വസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം പടിപന്നേന സങ്ഘരതനേന പരിവാരിതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ വിചരിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസേന്തി. ‘‘വസ്സസതമത്ഥകേ പന ചക്കവത്തീ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ചക്കവത്തികോലാഹലം നാമ ഹോതി – ‘‘ഇതോ വസ്സസതമത്ഥകേ സത്തരതനസമ്പന്നോ ചതുദ്ദീപിസ്സരോ സഹസ്സ പുത്തപരിവാരോ വേഹാസങ്ഗമോ ചക്കവത്തിരാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ദേവതാ ഉഗ്ഘോസേന്തി.

ഇമേസു തീസു കോലാഹലേസു ഇമേ ഛ സത്ഥാരോ ബുദ്ധകോലാഹലം സുത്വാ ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ ചിന്താമാണിവിജ്ജാദീനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ – ‘‘മയം ബുദ്ധമ്ഹാ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ മഹാജനപരിവുതാ ജനപദം വിചരന്താ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിയം പത്താ. തേസം ഉപട്ഠാകാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘മഹാരാജ, പൂരണോ കസ്സപോ…പേ… അജിതോ കേസകമ്ബലോ ബുദ്ധോ കിര സബ്ബഞ്ഞൂ കിരാ’’തി ആരോചേസും. രാജാ ‘‘തുമ്ഹേവ നേ നിമന്തേത്വാ ആനേഥാ’’തി ആഹ. തേ ഗന്ത്വാ തേഹി, ‘‘രാജാ വോ നിമന്തേതി. രഞ്ഞോ ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്താ ഗന്തും ന ഉസ്സഹന്തി, പുനപ്പുനം വുച്ചമാനാ ഉപട്ഠാകാനം ചിത്താനുരക്ഖണത്ഥായ അധിവാസേത്വാ സബ്ബേ ഏകതോവ അഗമംസു. രാജാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ‘‘നിസീദന്തൂ’’തി ആഹ. നിഗ്ഗുണാനം അത്തഭാവേ രാജുസ്മാ നാമ ഫരതി, തേ മഹാരഹേസു ആസനേസു നിസീദിതും അസക്കോന്താ ഫലകേസു ചേവ ഭൂമിയം ച നിസീദിംസു.

രാജാ ‘‘ഏത്തകേനേവ നത്ഥി തേസം അന്തോ സുക്കധമ്മോ’’തി വത്വാ ആഹാരം അദത്വാവ താലതോ പതിതം മുഗ്ഗരേന പോഥേന്തോ വിയ ‘‘തുമ്ഹേ ബുദ്ധാ, ന ബുദ്ധാ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛി. തേ ചിന്തയിംസു – ‘‘സചേ ‘ബുദ്ധമ്ഹാ’തി വക്ഖാമ, രാജാ ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ കഥേതും അസക്കോന്തേ ‘തുമ്ഹേ മയം ബുദ്ധാതി മഹാജനം വഞ്ചേത്വാ ആഹിണ്ഡഥാ’തി ജിവ്ഹമ്പി ഛിന്ദാപേയ്യ, അഞ്ഞമ്പി അനത്ഥം കരേയ്യാ’’തി സകപടിഞ്ഞായ ഏവ ‘ന മയം ബുദ്ധാ’തി വദിംസു. അഥ നേ രാജാ ഗേഹതോ നികഡ്ഢാപേസി. തേ രാജഘരതോ നിക്ഖന്തേ ഉപട്ഠാകാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം ആചരിയാ രാജാ തുമ്ഹേ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ സക്കാരസമ്മാനം അകാസീ’’തി? രാജാ ‘‘ബുദ്ധാ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി, തതോ മയം – ‘‘സചേ അയം രാജാ ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം കഥിയമാനം അജാനന്തോ അമ്ഹേസു മനം പദോസേസ്സതി, ബഹും അപുഞ്ഞം പസവിസ്സതീ’’തി രഞ്ഞോ അനുകമ്പായ ‘ന മയം ബുദ്ധാ’തി വദിമ്ഹാ, മയം പന ബുദ്ധാ ഏവ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധഭാവോ, ഉദകേന ധോവിത്വാപി ഹരിതും ന സക്കാതി. ഇതി ബഹിദ്ധാ ‘ബുദ്ധമ്ഹാ’തി ആഹംസു – രഞ്ഞോ സന്തികേ ‘ന മയം ബുദ്ധാ’തി വദിംസൂതി, ഇദം ഗഹേത്വാ രാജാ ഏവമാഹ. തത്ഥ കിം പന ഭവം ഗോതമോ ദഹരോ ചേവ ജാതിയാ, നവോ ച പബ്ബജ്ജായാതി ഇദം അത്തനോ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ വദതി. തത്ഥ കിന്തി പടിക്ഖേപവചനം. ഏതേ ജാതിമഹല്ലകാ ച ചിരപബ്ബജിതാ ച ‘‘ബുദ്ധമ്ഹാ’’തി ന പടിജാനന്തി, ഭവം ഗോതമോ ജാതിയാ ച ദഹരോ പബ്ബജ്ജായ ച നവോ കിം പടിജാനാതി? മാ പടിജാനാഹീതി അത്ഥോ.

ന ഉഞ്ഞാതബ്ബാതി ന അവജാനിതബ്ബാ. ന പരിഭോതബ്ബാതി ന പരിഭവിതബ്ബാ. കതമേ ചത്താരോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഖത്തിയോതി രാജകുമാരോ. ഉരഗോതി ആസീവിസോ. അഗ്ഗീതി അഗ്ഗിയേവ. ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം പന പദേ ദേസനാകുസലതായ അത്താനം അബ്ഭന്തരം കത്വാ സീലവന്തം പബ്ബജിതം ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച ദഹരം രാജകുമാരം ദിസ്വാ, ഉക്കമിത്വാ മഗ്ഗം അദേന്തോ, പാരുപനം അനപനേന്തോ, നിസിന്നാസനതോ അനുട്ഠഹന്തോ, ഹത്ഥിപിട്ഠാദീഹി അനോതരന്തോ, ഹേട്ഠാ കത്വാ മഞ്ഞനവസേന അഞ്ഞമ്പി ഏവരൂപം അനാചാരം കരോന്തോ ഖത്തിയം അവജാനാതി നാമ. ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം രാജകുമാരോ, മഹാകണ്ഡോ മഹോദരോ – കിം നാമ യംകിഞ്ചി ചോരൂപദ്ദവം വൂപസമേതും യത്ഥ കത്ഥചി ഠാനേ രജ്ജം അനുസാസിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തിആദീനി വദന്തോ പരിഭോതി നാമ. അഞ്ജനിസലാകമത്തമ്പി ആസീവിസപോതകം കണ്ണാദീസു പിളന്ധന്തോ അങ്ഗുലിമ്പി ജിവ്ഹമ്പി ഡംസാപേന്തോ ഉരഗം അവജാനാതി നാമ. ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം ആസീവിസോ ഉദകദേഡ്ഡുഭോ വിയ കിം നാമ കിഞ്ചിദേവ ഡംസിതും കസ്സചിദേവ കായേ വിസം ഫരിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തിആദീനി വദന്തോ പരിഭോതി നാമ. ഖജ്ജോപനകമത്തമ്പി അഗ്ഗിം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥേന കീളന്തോ ഭണ്ഡുക്ഖലികായ ഖിപന്തോ ചൂളായ വാ സയനപിട്ഠസാടകപസിബ്ബകാദീസു വാ ഠപേന്തോ അഗ്ഗിം അവജാനാതി നാമ. ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം അഗ്ഗി കതരം നു ഖോ യാഗുഭത്തം പചിസ്സതി, കതരം മച്ഛമംസം, കസ്സ സീതം വിനോദേസ്സതീ’’തിആദീനി വദന്തോ പരിഭോതി നാമ. ദഹരസാമണേരമ്പി പന ദിസ്വാ ഉക്കമിത്വാ മഗ്ഗം അദേന്തോതി രാജകുമാരേ വുത്തം അനാചാരം കരോന്തോ ഭിക്ഖും അവജാനാതി നാമ. ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം സാമണേരോ മഹാകണ്ഠോ മഹോദരോ യംകിഞ്ചി ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേതും യംകിഞ്ചി അരഞ്ഞം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ വസിതും സക്ഖിസ്സതി, സങ്ഘത്ഥേരകാലേ മനാപോ ഭവിസ്സതീ’’തിആദീനി വദന്തോ പരിഭോതി നാമ. തം സബ്ബമ്പി ന കാതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ ന പരിഭോതബ്ബോതി ആഹ.

ഏതദവോചാതി ഏതം ഗാഥാബന്ധം അവോച. ഗാഥാ ച നാമേതാ തദത്ഥദീപനാപി ഹോന്തി വിസേസത്ഥദീപനാപി, തത്രിമാ തദത്ഥമ്പി വിസേസത്ഥമ്പി ദീപേന്തിയേവ. തത്ഥ ഖത്തിയന്തി ഖേത്താനം അധിപതിം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘ഖത്തിയോ ഖത്തിയോ’ത്വേവ ദുതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൩൧). ജാതിസമ്പന്നന്തി തായേവ ഖത്തിയജാതിയാ ജാതിസമ്പന്നം. അഭിജാതന്തി തീണി കുലാനി അതിക്കമിത്വാ ജാതം.

ഠാനം ഹീതി കാരണം വിജ്ജതി. മനുജിന്ദോതി മനുസ്സജേട്ഠകോ. രാജദണ്ഡേനാതി രഞ്ഞോ ഉദ്ധടദണ്ഡേന, സോ അപ്പകോ നാമ ന ഹോതി, ദസസഹസ്സവീസതിസഹസ്സപ്പമാണോ ഹോതിയേവ. തസ്മിം പക്കമതേ ഭുസന്തി തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ബലവഉപക്കമം ഉപക്കമതി. രക്ഖം ജീവിതമത്തനോതി അത്തനോ ജീവിതം രക്ഖമാനോ തം ഖത്തിയം പരിവജ്ജേയ്യ ന ഘട്ടേയ്യ.

ഉച്ചാവചേഹീതി നാനാവിധേഹി. വണ്ണേഹീതി സണ്ഠാനേഹി. യേന യേന ഹി വണ്ണേന ചരന്തോ ഗോചരം ലഭതി, യദി സപ്പവണ്ണേന, യദി ദേഡ്ഡുഭവണ്ണേന, യദി ധമനിവണ്ണേന, അന്തമസോ കലന്ദകവണ്ണേനപി ചരതിയേവ. ആസജ്ജാതി പത്വാ. ബാലന്തി യേന ബാലേന ഘട്ടിതോ, തം ബാലം നരം വാ നാരിം വാ ഡംസേയ്യ.

പഹൂതഭക്ഖന്തി ബഹുഭക്ഖം. അഗ്ഗിസ്സ ഹി അഭക്ഖം നാമ നത്ഥി. ജാലിനന്തി ജാലവന്തം. പാവകന്തി അഗ്ഗിം. പാവഗന്തിപി പാഠോ. കണ്ഹവത്തനിന്തി വത്തനീതി മഗ്ഗോ, അഗ്ഗിനാ ഗതമഗ്ഗോ കണ്ഹോ ഹോതി കാളകോ, തസ്മാ ‘‘കണ്ഹവത്തനീ’’തി വുച്ചതി.

മഹാ ഹുത്വാനാതി മഹന്തോ ഹുത്വാ. അഗ്ഗി ഹി ഏകദാ യാവബ്രഹ്മലോകപ്പമാണോപി ഹോതി. ജായന്തി തത്ഥ പാരോഹാതി തത്ഥ അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢവനേ പാരോഹാ ജായന്തി. പാരോഹാതി തിണരുക്ഖാദയോ വുച്ചന്തി. തേ ഹി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢട്ഠാനേ മൂലമത്തേപി അവസിട്ഠേ പാദതോ രോഹന്തി ജായന്തി വഡ്ഢന്തി, തസ്മാ ‘‘പാരോഹാ’’തി വുച്ചന്തി. പുന രോഹനത്ഥേന വാ പാരോഹാ. അഹോരത്താനമച്ചയേതി രത്തിന്ദിവാനം അതിക്കമേ. നിദാഘേപി ദേവേ വുട്ഠമത്തേ ജായന്തി.

ഭിക്ഖു ഡഹതി തേജസാതി ഏത്ഥ അക്കോസന്തം പച്ചക്കോസന്തോ ഭണ്ഡന്തം പടിഭണ്ഡന്തോ പഹരന്തം പടിപഹരന്തോ ഭിക്ഖു നാമ കിഞ്ചി ഭിക്ഖുതേജസാ ഡഹിതും ന സക്കോതി. യോ പന അക്കോസന്തം ന പച്ചക്കോസതി, ഭണ്ഡന്തം ന പടിഭണ്ഡതി. പഹരന്തം ന പടിപഹരതി, തസ്മിം വിപ്പടിപന്നോ തസ്സ സീലതേജേന ഡയ്ഹതി. തേനേവേതം വുത്തം. ന തസ്സ പുത്താ പസവോതി തസ്സ പുത്തധീതരോപി ഗോമഹിംസകുക്കുടസൂകരാദയോ പസവോപി ന ഭവന്തി, വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദായാദാ വിന്ദരേ ധനന്തി തസ്സ ദായാദാപി ധനം ന വിന്ദന്തി. താലാവത്ഥൂ ഭവന്തി തേതി തേ ഭിക്ഖുതേജസാ ദഡ്ഢാ വത്ഥുമത്താവസിട്ഠോ മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ ഭവന്തി, പുത്തധീതാദിവസേന ന വഡ്ഢന്തീതി അത്ഥോ.

തസ്മാതി യസ്മാ സമണതേജേന ദഡ്ഢാ മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ അവിരുള്ഹിധമ്മാ ഭവന്തി, തസ്മാ. സമ്മദേവ സമാചരേതി സമ്മാ സമാചരേയ്യ. സമ്മാ സമാചരന്തേന പന കിം കാതബ്ബന്തി? ഖത്തിയം താവ നിസ്സായ ലദ്ധബ്ബം ഗാമനിഗമയാനവാഹനാദിആനിസംസം, ഉരഗം നിസ്സായ തസ്സ കീളാപനേന ലദ്ധബ്ബം വത്ഥഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിആനിസംസം അഗ്ഗിം നിസ്സായ തസ്സാനുഭാവേന പത്തബ്ബം യാഗുഭത്തപചനസീതവിനോദനാദിആനിസംസം, ഭിക്ഖും നിസ്സായ തസ്സ വസേന പത്തബ്ബം അസുതസവനസുതപരിയോദപന-സഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമാദിആനിസംസം സമ്പസ്സമാനേന ‘‘ഏതേ നിസ്സായ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരോ ആദീനവോ അത്ഥി. കിം ഇമേഹീ’’തി? ന സബ്ബസോ പഹാതബ്ബാ. ഇസ്സരിയത്ഥികേന പന വുത്തപ്പകാരം അവജാനനഞ്ച പരിഭവനഞ്ച അകത്വാ പുബ്ബുട്ഠായിപച്ഛാനിപാതിതാദീഹി ഉപായേഹി ഖത്തിയകുമാരോ തോസേതബ്ബോ, ഏവം തതോ ഇസ്സരിയം അധിഗമിസ്സതി. അഹിതുണ്ഡികേന ഉരഗേ വിസ്സാസം അകത്വാ നാഗവിജ്ജം പരിവത്തേത്വാ അജപദേന ദണ്ഡേന ഗീവായ ഗഹേത്വാ വിസഹരേന മൂലേന ദാഠാ ധോവിത്വാ പേളായം പക്ഖിപിത്വാ കീളാപേന്തേന ചരിതബ്ബം. ഏവം തം നിസ്സായ ഘാസച്ഛാദനാദീനി ലഭിസ്സതി. യാഗുപചനാദീനി കത്തുകാമേന അഗ്ഗിം വിസ്സാസേന ഭണ്ഡുക്ഖലികാദീസു അപക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥേഹി അനാമസന്തേന ഗോമയചുണ്ണാദീഹി ജാലേത്വാ യാഗുപചനാദീനി കത്തബ്ബാനി, ഏവം തം നിസ്സായ ആനിസംസം ലഭിസ്സതി. അസുതസവനാദീനി പത്ഥയന്തേനപി ഭിക്ഖും അതിവിസ്സാസേന വേജ്ജകമ്മനവകമ്മാദീസു അയോജേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠാതബ്ബോ, ഏവം തം നിസ്സായ അസുതപുബ്ബം ബുദ്ധവചനം അസുതപുബ്ബം പഞ്ഹാവിനിച്ഛയം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം തിസ്സോ കുലസമ്പത്തിയോ ഛ കാമസഗ്ഗാനി നവ ച ബ്രഹ്മലോകേ പത്വാ അമതമഹാനിബ്ബാനദസ്സനമ്പി ലഭിസ്സതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ സമ്മദേവ സമാചരേതി ആഹ.

ഏതദവോചാതി ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നോ പസാദം ആവികരോന്തോ ഏതം ‘‘അഭിക്കന്ത’’ന്തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അഭിക്കന്തന്തി അഭികന്തം അതിഇട്ഠം അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ദേസനം ഥോമേതി ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ’’തി. ഏകേന അത്തനോ പസാദം ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോ’’തി.

തതോ പരം ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖഠപിതം, ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരിമുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി വദേയ്യ. അന്ധകാരേതി കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീ അഡ്ഢരത്തഘനവനസണ്ഡ മേഘപടലേഹി ചതുരങ്ഗേ തമേ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മേ പതിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ, ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനാ പഭുതി മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരേ നിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസകദേസനാപജ്ജോതം ധാരേന്തേന മയ്ഹം ഭഗവതാ ഏതേഹി പരിയായേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോതി.

ഏവം ദേസനം ഥോമേത്വാ ഇമായ ദേസനായ രതനത്തയേ പസന്നചിത്തോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ഏസാഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാഹന്തി ഏസോ അഹം. ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാതി ഭഗവന്തഞ്ച ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാതി ഇമം രതനത്തയം സരണം ഗച്ഛാമി. ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതൂതി മം ഭഗവാ ‘ഉപാസകോ അയ’ന്തി ഏവം ധാരേതു, ജാനാതൂതി അത്ഥോ. അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാ. അജ്ജദഗ്ഗേതി വാ പാഠോ, ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗം കത്വാതി അത്ഥോ. പാണുപേതന്തി പാണേഹി ഉപേതം യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം ഉപാസകം കപ്പിയകാരകം മം ഭഗവാ ധാരേതൂതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ സാമഞ്ഞഫലസുത്തേ സബ്ബാകാരേന വുത്തോതി. പഠമം.

൨. പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. ദുതിയേ അഭിവാദേത്വാതി പുരിമസുത്തേ സരണഗതത്താ ഇധ അഭിവാദേസി. അജ്ഝത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തം, അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. ലോഭാദീസു ലുബ്ഭനലക്ഖണോ ലോഭോ, ദുസ്സനലക്ഖണോ ദോസോ, മുയ്ഹനലക്ഖണോ മോഹോതി. ഹിംസന്തീതി വിഹേഠേന്തി നാസേന്തി വിനാസേന്തി. അത്തസമ്ഭൂതാതി അത്തനി സമ്ഭൂതാ. തചസാരംവ സമ്ഫലന്തി യഥാ തചസാരം വേളും വാ നളം വാ അത്തനോ ഫലം ഹിംസതി വിനാസേതി, ഏവം ഹിംസന്തി വിനാസേന്തീതി. ദുതിയം.

൩. ജരാമരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. തതിയേ അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാതി ജരാമരണതോ മുത്തോ നാമ അത്ഥീതി വുച്ചതി. ഖത്തിയമഹാസാലാതി ഖത്തിയമഹാസാലാ നാമ മഹാസാരപ്പത്താ ഖത്തിയാ. യേസം ഹി ഖത്തിയാനം ഹേട്ഠിമന്തേന കോടിസതം നിധാനഗതം ഹോതി, തയോ കഹാപണകുമ്ഭാ വലഞ്ജനത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതാ ഹോന്തി, തേ ഖത്തിയമഹാസാലാ നാമ. യേസം ബ്രാഹ്മണാനം അസീതികോടിധനം നിഹിതം ഹോതി, ദിയഡ്ഢോ കഹാപണകുമ്ഭോ വലഞ്ജനത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, തേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ നാമ. യേസം ഗഹപതീനം ചത്താലീസകോടിധനം നിഹിതം ഹോതി, കഹാപണകുമ്ഭോ വലഞ്ജനത്ഥായ ഗേഹമജ്ഝേ രാസിം കത്വാ ഠപിതോ ഹോതി, തേ ഗഹപതിമഹാസാലാ നാമ.

അഡ്ഢാതി ഇസ്സരാ. നിധാനഗതധനസ്സ മഹന്തതായ മഹദ്ധനാ. സുവണ്ണരജതഭാജനാദീനം ഉപഭോഗഭണ്ഡാനം മഹന്തതായ മഹാഭോഗാ. അനിധാനഗതസ്സ ജാതരൂപരജതസ്സ പഹൂതതായ, പഹൂതജാതരൂപരജതാ. വിത്തൂപകരണസ്സ തുട്ഠികരണസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതവിത്തൂപകരണാ. ഗോധനാദീനഞ്ച സത്തവിധധഞ്ഞാനഞ്ച പഹൂതതായ പഹൂതധനധഞ്ഞാ. തേസമ്പി ജാതാനം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാതി തേസമ്പി ഏവം ഇസ്സരാനം ജാതാനം നിബ്ബത്താനം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാ, ജാതത്തായേവ ജരാമരണതോ മോക്ഖോ നാമ നത്ഥി, അന്തോജരാമരണേയേവ ഹോതി.

അരഹന്തോതിആദീസു ആരകാ കിലേസേഹീതി അരഹന്തോ. ഖീണാ ഏതേസം ചത്താരോ ആസവാതി ഖീണാസവാ. ബ്രഹ്മചരിയവാസം വുട്ഠാ പരിനിട്ഠിതവാസാതി വുസിതവന്തോ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കരണീയം ഏതേസം കതന്തി കതകരണീയാ. ഖന്ധഭാരോ കിലേസഭാരോ അഭിസങ്ഖാരഭാരോ കാമഗുണഭാരോതി, ഇമേ ഓഹിതാ ഭാരാ ഏതേസന്തി ഓഹിതഭാരാ. അനുപ്പത്തോ അരഹത്തസങ്ഖാതോ സകോ അത്ഥോ ഏതേസന്തി അനുപ്പത്തസദത്ഥാ. ദസവിധമ്പി പരിക്ഖീണം ഭവസംയോജനം ഏതേസന്തി പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ. സമ്മാ കാരണേഹി ജാനിത്വാ വിമുത്താതി സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്താ. മഗ്ഗപഞ്ഞായ ചതുസച്ചധമ്മം ഞത്വാ ഫലവിമുത്തിയാ വിമുത്താതി അത്ഥോ. ഭേദനധമ്മോതി ഭിജ്ജനസഭാവോ. നിക്ഖേപനധമ്മോതി നിക്ഖിപിതബ്ബസഭാവോ. ഖീണാസവസ്സ ഹി അജീരണധമ്മോപി അത്ഥി, ആരമ്മണതോ പടിവിദ്ധം നിബ്ബാനം, തം ഹി ന ജീരതി. ഇധ പനസ്സ ജീരണധമ്മം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. അത്ഥുപ്പത്തികോ കിരസ്സ സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ. സിവികസാലായ നിസീദിത്വാ കഥിതന്തി വദന്തി. തത്ഥ ഭഗവാ ചിത്രാനി രഥയാനാദീനി ദിസ്വാ ദിട്ഠമേവ ഉപമം കത്വാ, ‘‘ജീരന്തി വേ രാജരഥാ’’തി ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ജീരന്തീതി ജരം പാപുണന്തി. രാജരഥാതി രഞ്ഞോ അഭിരൂഹനരഥാ. സുചിത്താതി സുവണ്ണരജതാദീഹി സുട്ഠു ചിത്തിതാ. അഥോ സരീരമ്പി ജരം ഉപേതീതി ഏവരൂപേസു അനുപാദിണ്ണകേസു സാരദാരുമയേസു രഥേസു ജീരന്തേസു ഇമസ്മിം അജ്ഝത്തികേ ഉപാദിണ്ണകേ മംസലോഹിതാദിമയേ സരീരേ കിം വത്തബ്ബം? സരീരമ്പി ജരം ഉപേതിയേവാതി അത്ഥോ. സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീതി സന്തോ സബ്ഭീഹി സദ്ധിം സതം ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതീതി ഏവം പവേദയന്തി. ‘‘സതം ധമ്മോ നാമ നിബ്ബാനം, തം ന ജീരതി, അജരം അമതന്തി ഏവം കഥേന്തീ’’തി അത്ഥോ. യസ്മാ വാ നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സീദനസഭാവാ കിലേസാ ഭിജ്ജന്തി, തസ്മാ തം സബ്ഭീതി വുച്ചതി. ഇതി പുരിമപദസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തി ആഹ. ഇദം ഹി വുത്തം ഹോതി – സതം ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതി, തസ്മാ സന്തോ സബ്ഭി പവേദയന്തി. അജരം നിബ്ബാനം സതം ധമ്മോതി ആചിക്ഖന്തീതി അത്ഥോ. സുന്ദരാധിവചനം വാ ഏതം സബ്ഭീതി. യം സബ്ഭിധമ്മഭൂതം നിബ്ബാനം സന്തോ പവേദയന്തി കഥയന്തി, സോ സതം ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതീതിപി അത്ഥോ. തതിയം.

൪. പിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. ചതുത്ഥേ രഹോഗതസ്സാതി രഹസി ഗതസ്സ. പടിസല്ലീനസ്സാതി നിലീനസ്സ ഏകീഭൂതസ്സ. ഏവമേതം, മഹാരാജാതി ഇധ ഭഗവാ ഇമം സുത്തം സബ്ബഞ്ഞുഭാസിതം കരോന്തോ ആഹ. അന്തകേനാധിപന്നസ്സാതി മരണേന അജ്ഝോത്ഥടസ്സ. ചതുത്ഥം.

൫. അത്തരക്ഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. പഞ്ചമേ ഹത്ഥികായോതി ഹത്ഥിഘടാ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സംവരോതി പിദഹനം. സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോതി ഇമിനാ കമ്മപഥഭേദം അപത്തസ്സ കമ്മസ്സ സംവരം ദസ്സേതി. ലജ്ജീതി ഹിരിമാ. ലജ്ജീഗഹണേന ചേത്ഥ ഓത്തപ്പമ്പി ഗഹിതമേവ ഹോതി. പഞ്ചമം.

൬. അപ്പകസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. ഛട്ഠേ ഉളാരേ ഉളാരേതി പണീതേ ച ബഹുകേ ച. മജ്ജന്തീതി മാനമജ്ജനേന മജ്ജന്തി. അതിസാരന്തി അതിക്കമം. കൂടന്തി പാസം. പച്ഛാസന്തി പച്ഛാ തേസം. ഛട്ഠം.

൭. അഡ്ഡകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. സത്തമേ കാമഹേതൂതി കാമമൂലകം. കാമനിദാനന്തി കാമപച്ചയാ. കാമാധികരണന്തി കാമകാരണാ. സബ്ബാനി ഹേതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. ഭദ്രമുഖോതി സുന്ദരമുഖോ. ഏകദിവസം കിര രാജാ അഡ്ഡകരണേ നിസീദി. തത്ഥ പഠമതരം ലഞ്ജം ഗഹേത്വാ നിസിന്നാ അമച്ചാ അസ്സാമികേപി സാമികേ കരിംസു. രാജാ തം ഞത്വാ – ‘‘മയ്ഹം താവ പഥവിസ്സരസ്സ സമ്മുഖാപേതേ ഏവം കരോന്തി, പരമ്മുഖാ കിം നാമ ന കരിസ്സന്തി? പഞ്ഞായിസ്സതി ദാനി വിടടൂഭോ സേനാപതി സകേന രജ്ജേന, കിം മയ്ഹം ഏവരൂപേഹി ലഞ്ജഖാദകേഹി മുസാവാദീഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ നിസജ്ജായാ’’തി ചിന്തേസി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഖിപ്പംവ ഓഡ്ഡിതന്തി കുമിനം വിയ ഓഡ്ഡിതം. യഥാ മച്ഛാ ഓഡ്ഡിതം കുമിനം പവിസന്താ ന ജാനന്തി, ഏവം സത്താ കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമം വീതിക്കമന്താ ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. സത്തമം.

൮. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൯. അട്ഠമേ അത്ഥി നു ഖോ തേ മല്ലികേതി കസ്മാ പുച്ഛതി? അയം കിര മല്ലികാ ദുഗ്ഗതമാലാകാരസ്സ ധീതാ, ഏകദിവസം ആപണതോ പൂവം ഗഹേത്വാ ‘‘മാലാരാമം ഗന്ത്വാവ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തീ പടിപഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ തം ഭഗവതോ അദാസി. സത്ഥാ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭഗവാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ തം പൂവം പരിഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ഥേരോ ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, കോ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ആനന്ദ, അജ്ജേസാ തഥാഗതസ്സ പഠമഭോജനം അദാസി, അജ്ജേവ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതീതി. തംദിവസമേവ ച രാജാ കാസിഗാമേ ഭാഗിനേയ്യേന യുദ്ധേന പരാജിതോ പലായിത്വാ നഗരം ആഗച്ഛന്തോ മാലാരാമം പവിസിത്വാ ബലകായസ്സ ആഗമനം ആഗമേസി. തസ്സ സാ വത്തം അകാസി. സോ തായ വത്തേ പസീദിത്വാ തം അന്തേപൂരം അതിഹാരാപേത്വാ തം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി.

അഥേകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇമിസ്സാ ദുഗ്ഗതകുലസ്സ ധീതുയാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദിന്നം, യംനൂനാഹം ഇമം പുച്ഛേയ്യം ‘കോ തേ പിയോ’തി? സാ ‘ത്വം മേ, മഹാരാജ, പിയോ’തി വത്വാ പുന മം പുച്ഛിസ്സതി. അഥസ്സാഹം ‘മയ്ഹമ്പി ത്വംയേവ പിയാ’തി വക്ഖാമീ’’തി. ഇതി സോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സാസജനനത്ഥം സമ്മോദനീയം കഥം കഥേന്തോ പുച്ഛതി. സാ പന ദേവീ പണ്ഡിതാ ബുദ്ധുപട്ഠായികാ ധമ്മുപട്ഠായികാ സങ്ഘുപട്ഠായികാ മഹാപഞ്ഞാ, തസ്മാ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘നായം പഞ്ഹോ രഞ്ഞോ മുഖം ഓലോകേത്വാ കഥേതബ്ബോ’’തി. സാ സരസേനേവ കഥേത്വാ രാജാനം പുച്ഛി. രാജാ തായ സരസേന കഥിതത്താ നിവത്തിതും അലഭന്തോ സയമ്പി സരസേനേവ കഥേത്വാ ‘‘സകാരണം ഇദം, തഥാഗതസ്സ നം ആരോചേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. നേവജ്ഝഗാതി നാധിഗച്ഛതി. ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസന്തി യഥാ ഏകസ്സ അത്താ പിയോ, ഏവം പരേസം പുഥുസത്താനമ്പി അത്താ പിയോതി അത്ഥോ. അട്ഠമം.

൯. യഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൦. നവമേ ഥൂണൂപനീതാനീതി ഥൂണം ഉപനീതാനി, ഥൂണായ ബദ്ധാനി ഹോന്തി. പരികമ്മാനി കരോന്തീതി ഏത്താവതാ തേഹി ഭിക്ഖൂഹി രഞ്ഞോ ആരദ്ധയഞ്ഞോ തഥാഗതസ്സ ആരോചിതോ. കസ്മാ പന രഞ്ഞാ അയം യഞ്ഞോ ആരദ്ധോ? ദുസ്സുപിനപടിഘാതായ. ഏകദിവസം കിര രാജാ സബ്ബാലങ്കാരപ്പടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം അനുസഞ്ചരന്തോ വാതപാനം വിവരിത്വാ ഓലോകയമാനം ഏകം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തോ തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ അന്തേപുരം പവിസിത്വാ ഏകസ്സ പുരിസസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ഗച്ഛ തസ്സാ സസ്സാമികഭാവം വാ അസ്സാമികഭാവം വാ ജാനാഹീ’’തി പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ പുച്ഛി. സാ ‘‘ഏസോ മേ സാമികോ ആപണേ നിസിന്നോ’’തി ദസ്സേസി. രാജപുരിസോ രഞ്ഞോ തമത്ഥം ആചിക്ഖി. രാജാ തം പുരിസം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മം ഉപട്ഠഹാ’’തി ആഹ. ‘‘നാഹം, ദേവ, ഉപട്ഠഹിതും ജാനാമീ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ഉപട്ഠാനം നാമ ന ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി ബലക്കാരേന ആവുധഫലകം ഗാഹാപേത്വാ ഉപട്ഠാകം അകാസി. ഉപട്ഠഹിത്വാ ഗേഹം ഗതമത്തമേവ ച നം പുന പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഉപട്ഠാകേന നാമ രഞ്ഞോ വചനം കത്തബ്ബം, ഗച്ഛ ഇതോ യോജനമത്തേ അമ്ഹാകം സീസധോവനപോക്ഖരണീ അത്ഥി, തതോ അരുണമത്തികഞ്ച ലോഹിതുപ്പലമാലഞ്ച ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹി. സചേ അജ്ജേവ നാഗച്ഛസി, രാജദണ്ഡം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പേസേസി. സോ രാജഭയേന നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ.

രാജാപി തസ്മിം ഗതേ ദോവാരികം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അജ്ജ സായന്ഹേയേവ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ ‘അഹം രാജദൂതോ’തി വാ ‘ഉപരാജദൂതോ’തി വാ ഭണന്താനമ്പി മാ വിവരീ’’തി ആഹ. സോ പുരിസോ മത്തികഞ്ച ഉപ്പലാനി ച ഗഹേത്വാ ദ്വാരേ പിഹിതമത്തേ ആഗന്ത്വാ ബഹും വദന്തോപി ദ്വാരം അലഭിത്വാ പരിസ്സയഭയേന ജേതവനം ഗതോ. രാജാപി രാഗപരിളാഹേന അഭിഭൂതോ കാലേ നിസീദതി, കാലേ തിട്ഠതി, കാലേ നിപജ്ജതി, സന്നിട്ഠാനം അലഭന്തോ യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നകോവ മക്കടനിദ്ദായ നിദ്ദായതി.

പുബ്ബേ ച തസ്മിംയേവ നഗരേ ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ പരദാരികകമ്മം കത്വാ നന്ദോപനന്ദായ നാമ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്തിംസു. തേ ഫേണുദ്ദേഹകം പച്ചമാനാ തിംസവസ്സസഹസ്സാനി ഹേട്ഠാ ഗച്ഛന്താ കുമ്ഭിയാ തലം പാപുണന്തി, തിംസവസ്സസഹസ്സാനി ഉപരി ഗച്ഛന്താ മത്ഥകം പാപുണന്തി. തേ തം ദിവസം ആലോകം ഓലോകേത്വാ അത്തനോ ദുക്കടഭയേന ഏകേകം ഗാഥം വത്തുകാമാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരമേവ ആഹംസു. ഏകോ സ-കാരം, ഏകോ സോ-കാരം, ഏകോ ന-കാരം, ഏകോ ദു-കാരം ആഹ. രാജാ തേസം നേരയികസത്താനം സദ്ദം സുതകാലതോ പട്ഠായ സുഖം അവിന്ദമാനോവ തംരത്താവസേസം വീതിനാമേസി.

അരുണേ ഉട്ഠിതേ പുരോഹിതോ ആഗന്ത്വാ തം സുഖസേയ്യം പുച്ഛി. സോ ‘‘കുതോ മേ, ആചരിയ, സുഖ’’ന്തി? വത്വാ, ‘‘സുപിനേ ഏവരൂപേ സദ്ദേ അസ്സോസി’’ന്തി ആചിക്ഖി. ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘ഇമസ്സ രഞ്ഞോ ഇമിനാ സുപിനേന വുഡ്ഢി വാ ഹാനി വാ നത്ഥി, അപിച ഖോ പന യം ഇമസ്സ ഗേഹേ അത്ഥി, തം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഹോതി, ഗോതമസാവകാനം ഹോതി, ബ്രാഹ്മണാ കിഞ്ചി ന ലഭന്തി, ബ്രാഹ്മണാനം ഭിക്ഖം ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി, ‘‘ഭാരിയോ അയം, മഹാരാജ, സുപിനോ തീസു ജാനീസു ഏകാ പഞ്ഞായതി, രജ്ജന്തരായോ വാ ഭവിസ്സതി ജീവിതന്തരായോ വാ, ദേവോ വാ ന വസ്സിസ്സതീ’’തി ആഹ. കഥം സോത്ഥി ഭവേയ്യ ആചരിയാതി? ‘‘മന്തേത്വാ ഞാതും സക്കാ, മഹാരാജാതി. ഗച്ഛഥ ആചരിയേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ അമ്ഹാകം സോത്ഥിം കരോഥാ’’തി.

സോ സിവികസാലായം ബ്രാഹ്മണേ സന്നിപാതേത്വാ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ, ‘‘വിസും വിസും ഗന്ത്വാ ഏവം വദഥാ’’തി തയോ വഗ്ഗേ അകാസി. ബ്രാഹ്മണാ പവിസിത്വാ രാജാനം സുഖസേയ്യം പുച്ഛിംസു. രാജാ പുരോഹിതസ്സ കഥിതനിയാമേനേവ കഥേത്വാ ‘‘കഥം സോത്ഥി ഭവേയ്യാ’’തി പുച്ഛി. മഹാബ്രാഹ്മണാ – ‘‘സബ്ബപഞ്ചസതം യഞ്ഞം യജിത്വാ ഏതസ്സ കമ്മസ്സ സോത്ഥി ഭവേയ്യ, ഏവം, മഹാരാജ, ആചരിയാ കഥേന്തീ’’തി ആഹംസു. രാജാ തേസം സുത്വാ അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ദുതിയവഗ്ഗബ്രാഹ്മണാപി ആഗന്ത്വാ തത്ഥേവ കഥേസും. തഥാ തതിയവഗ്ഗബ്രാഹ്മണാപി. അഥ രാജാ ‘‘യഞ്ഞം കരോന്തൂ’’തി ആണാപേസി. തതോ പട്ഠായ ബ്രാഹ്മണാ ഉസഭാദയോ പാണേ ആഹരാപേസും. നഗരേ മഹാസദ്ദോ ഉദപാദി. തം പവത്തിം ഞത്വാ മല്ലികാ രാജാനം തഥാഗതസ്സ സന്തികം പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘ഹന്ദ കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാദിവസ്സാ’’തി ആഹ. രാജാ – ‘‘അജ്ജ മേ, ഭന്തേ, സുപിനകേ ചത്താരോ സദ്ദാ സുതാ, സോഹം ബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛിം. ബ്രാഹ്മണാ ‘ഭാരിയോ, മഹാരാജ, സുപിനോ, സബ്ബപഞ്ചസതം യഞ്ഞം യജിത്വാ പടികമ്മം കരോമാതി ആരദ്ധാ’’’തി ആഹ. കിന്തി തേ, മഹാരാജ, സദ്ദാ സുതാതി. സോ യഥാസുതം ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – പുബ്ബേ, മഹാരാജ, ഇമസ്മിംയേവ നഗരേ ചത്താരോ സേട്ഠിപുത്താ പരദാരികാ ഹുത്വാ നന്ദോപനന്ദായ ലോഹകുമ്ഭിയാ നിബ്ബത്താ സട്ഠിവസ്സസഹസ്സമത്ഥകേ ഉഗ്ഗച്ഛിംസു.

തത്ഥ ഏകോ –

‘‘സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി, പരിപുണ്ണാനി സബ്ബസോ;

നിരയേ പച്ചമാനാനം, കദാ അന്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി.(പേ. വ. ൮൦൨; ജാ. ൧.൪.൫൪) –

ഇമം ഗാഥം വത്ഥുകാമോ അഹോസി. ദുതിയോ –

‘‘സോഹം നൂന ഇതോ ഗന്ത്വാ, യോനിം ലദ്ധാന മാനുസിം;

വദഞ്ഞൂ സീലസമ്പന്നോ, കാഹാമി കുസലം ബഹു’’ന്തി. (പേ. വ. ൮൦൫; ജാ. ൧.൪.൫൬) –

ഇമം ഗാഥം വത്ഥുകാമോ അഹോസി. തതിയോ –

‘‘നത്ഥി അന്തോ കുതോ അന്തോ, ന അന്തോ പടിദിസ്സതി;

തദാ ഹി പകതം പാപം, മമ തുയ്ഹഞ്ച മാരിസാ’’തി. (പേ. വ. ൮൦൩; ജാ. ൧.൪.൫൫) –

ഇമം ഗാഥം വത്ഥുകാമോ അഹോസി. ചതുത്ഥോ –

‘‘ദുജ്ജീവിതമജീവിമ്ഹാ, യേ സന്തേ ന ദദമ്ഹസേ;

വിജ്ജമാനേസു ഭോഗേസു, ദീപം നാകമ്ഹ അത്തനോ’’തി. (പേ. വ. ൮൦൪; ജാ. ൧.൪.൫൩) –

ഇമം. തേ ഇമാ ഗാഥാ വത്തും അസക്കോന്താ ഏകേകം അക്ഖരം വത്വാ തത്ഥേവ നിമുഗ്ഗാ. ഇതി, മഹാരാജ, തേ നേരയികസത്താ യഥാകമ്മേന വിരവിംസു. തസ്സ സദ്ദസ്സ സുതപച്ചയാ തുയ്ഹം ഹാനി വാ വുഡ്ഢി വാ നത്ഥി. ഏത്തകാനം പന പസൂനം ഘാതനകമ്മം നാമ ഭാരിയന്തി നിരയഭയേന തജ്ജേത്വാ ധമ്മകഥം കഥേസി. രാജാ ദസബലേ പസീദിത്വാ, ‘‘മുഞ്ചാമി, നേസം ജീവിതം ദദാമി, ഹരിതാനി ചേവ തിണാനി ഖാദന്തു, സീതലാനി ച പാനീയാനി പിവന്തു, സീതോ ച നേസം വാതോ ഉപവായതൂ’’തി വത്വാ, ‘‘ഗച്ഛഥ ഹാരേഥാ’’തി മനുസ്സേ ആണാപേസി. തേ ഗന്ത്വാ ബ്രാഹ്മണേ പലാപേത്വാ തം പാണസങ്ഘം ബന്ധനതോ മോചേത്വാ നഗരേ ധമ്മഭേരിം ചരാപേസും.

അഥ രാജാ ദസബലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏകരത്തി നാമ തിയാമാ ഹോതി, മയ്ഹം പന അജ്ജ ദ്വേ രത്തിയോ ഏകതോ ഘടിതാ വിയ അഹേസു’’ന്തി. സോപി പുരിസോ തത്ഥേവ നിസിന്നോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യോജനം നാമ ചതുഗാവുതം ഹോതി, മയ്ഹം പന അജ്ജ ദ്വേ യോജനാനി ഏകതോ കതാനി വിയ അഹേസു’’ന്തി. അഥ ഭഗവാ – ‘‘ജാഗരസ്സ താവ രത്തിയാ ദീഘഭാവോ പാകടോ, സന്തസ്സ യോജനസ്സ ദീഘഭാവോ പാകടോ, വട്ടപതിതസ്സ പന ബാലപുഥുജ്ജനസ്സ അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടം ഏകന്തദീഘമേവാ’’തി രാജാനഞ്ച തഞ്ച പുരിസം നേരയികസത്തേ ച ആരബ്ഭ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി, ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം;

ദീഘോ ബാലാനം സംസാരോ, സദ്ധമ്മം അവിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൬൦);

ഗാഥാപരിയോസാനേ സോ ഇത്ഥിസാമികോ പുരിസോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം കാരണം ജാനിത്വാ.

അസ്സമേധന്തിആദീസു – പോരാണരാജകാലേ കിര സസ്സമേധം പുരിസമേധം സമ്മാപാസം വാചാപേയ്യന്തി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി അഹേസും, യേഹി രാജാനോ ലോകം സങ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ നിപ്ഫന്നസസ്സതോ ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം സസ്സമേധം നാമ, സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. മഹായോധാനം ഛമാസികം ഭത്ത-വേതനാനുപ്പദാനം പുരിസമേധം നാമ, പുരിസസങ്ഗണ്ഹനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ ലേഖം ഗഹേത്വാ തീണി വസ്സാനി വിനാവ വഡ്ഢിയാ സഹസ്സദ്വിസഹസ്സമത്തധനാനുപ്പദാനം സമ്മാപാസം നാമ. തഞ്ഹി സമ്മാ മനുസ്സേ പാസേതി, ഹദയേ ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി, തസ്മാ സമ്മാപാസന്തി വുച്ചതി. ‘‘താത മാതുലാ’’തിആദിനാ നയേന സണ്ഹവാചാഭണനം വാചാപേയ്യം നാമ, പിയവാചാതി അത്ഥോ. ഏവം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹിതം രട്ഠം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി ഫീതഞ്ച പഹൂതഅന്നപാനം ഖേമം നിരബ്ബുദം. മനുസ്സാ മുദാ മോദമാനാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ അപാരുതഘരദ്വാരാ വിഹരന്തി. ഇദം ഘരദ്വാരേസു അഗ്ഗളാനം അഭാവതോ നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി. അയം പോരാണികാ പവേണീ.

അപരഭാഗേ പന ഓക്കാകരാജകാലേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഇമഞ്ച രട്ഠസമ്പത്തിം പരിവത്തേത്വാ ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാ അസ്സമേധം പുരിസമേധന്തി ആദികേ പഞ്ച യഞ്ഞേ നാമ അകംസു. തേസു അസ്സമേത്ഥ മേധന്തി വധന്തീതി അസ്സമേധോ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഏകസ്മിം മജ്ഝിമദിവസേയേവ സത്തനവുതിപഞ്ചപസുസതഘാതഭിംസനസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തീതി പുരിസമേധോ. ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസേന്തീതി സമ്മാപാസോ. ദിവസേ ദിവസേ സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതിനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സത്രയാഗസ്സേതം അധിവചനം. വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യോ. ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേലുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ ച പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേവേതം അധിവചനം. മഹാരമ്ഭാതി മഹാകിച്ചാ മഹാകരണീയാ. സമ്മഗ്ഗതാതി സമ്മാ പടിപന്നാ ബുദ്ധാദയോ. നിരാരമ്ഭാതി അപ്പത്ഥാ അപ്പകിച്ചാ. യജന്തി അനുകുലന്തി അനുകുലേസു യജന്തി, യം നിച്ചഭത്താദി പുബ്ബപുരിസേഹി പട്ഠപിതം, തം അപരാപരം അനുപച്ഛിന്നത്താ മനുസ്സാ ദദന്തീതി അത്ഥോ. നവമം.

൧൦. ബന്ധനസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. ദസമേ ഇധ, ഭന്തേ, രഞ്ഞാതി ഇദം തേ ഭിക്ഖൂ തേസു മനുസ്സേസു ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സുകതകാരണം ആരോചേന്താ ആരോചേസും. രഞ്ഞോ കിര സക്കേന കുസരാജസ്സ ദിന്നോ അട്ഠവങ്കോ മണി പവേണിയാ ആഗതോ. രാജാ അലങ്കരണകാലേ തം മണിം ആഹരഥാതി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘ഠപിതട്ഠാനേ ന പസ്സാമാ’’തി ആരോചേസും. രാജാ അന്തോഘരചാരിനോ ‘‘മണിം പരിയേസിത്വാ ദേഥാ’’തി ബന്ധാപേസി. ആനന്ദത്ഥേരോ തേ ദിസ്വാ മണിപടിസാമകാനം ഏകം ഉപായം ആചിക്ഖി. തേ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘പണ്ഡിതോ ഥേരോ, ഥേരസ്സ വചനം കരോഥാ’’തി. പടിസാമകമനുസ്സാ രാജങ്ഗണേ ഉദകചാടിം ഠപേത്വാ സാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ തേ മനുസ്സേ ആഹംസു – ‘‘സാടകം പാരുപിത്വാ ഏത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥം ഓതാരേഥാ’’തി. മണിചോരോ ചിന്തേസി – ‘‘രാജഭണ്ഡം വിസ്സജ്ജേതും വാ വലഞ്ജേതും വാ ന സക്കാ’’തി. സോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ മണിം ഉപകച്ഛകേ ഠപേത്വാ സാടകം പാരുപിത്വാ ആഗമ്മ ഉദകചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ പക്കാമി. മഹാജനേ പടിക്കന്തേ രാജമനുസ്സാ ചാടിയം ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ മണിം ദിസ്വാ ആഹരിത്വാ രഞ്ഞോ അദംസു. ‘‘ആനന്ദത്ഥേരേന കിര ദസ്സിതനയേന മണി ദിട്ഠോ’’തി മഹാജനോ കോലാഹലം അകാസി. തേ ഭിക്ഖൂ തം കാരണം തഥാഗതസ്സ ആരോചേന്താ ഇമം പവത്തിം ആരോചേസും. സത്ഥാ – ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, യം ആനന്ദോ മനുസ്സാനം ഹത്ഥാരുള്ഹമണിം ആഹരാപേയ്യ, യത്ഥ പുബ്ബേ പണ്ഡിതാ അത്തനോ ഞാണേ ഠത്വാ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്താനം തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി ഹത്ഥാരുള്ഹം ഭണ്ഡം ആഹരാപേത്വാ രഞ്ഞോ അദംസൂ’’തി വത്വാ –

‘‘ഉക്കട്ഠേ സൂരമിച്ഛന്തി, മന്തീസു അകുതൂഹലം;

പിയഞ്ച അന്നപാനമ്ഹി, അത്ഥേ ജാതേ ച പണ്ഡിത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൯൨) –

മഹാസാരജാതകം കഥേസി.

ന തം ദള്ഹന്തി തം ബന്ധനം ഥിരന്തി ന കഥേന്തി. യദായസന്തി യം ആയസാ കതം. സാരത്തരത്താതി സുട്ഠു രത്തരത്താ, സാരത്തേന വാ രത്താ സാരത്തരത്താ, സാരം ഇദന്തി മഞ്ഞനായ രത്താതി അത്ഥോ. അപേക്ഖാതി ആലയോ നികന്തി. ആഹൂതി കഥേന്തി. ഓഹാരിനന്തി ചതൂസു അപായേസു ആകഡ്ഢനകം. സിഥിലന്തി ന ആയസാദിബന്ധനം വിയ ഇരിയാപഥം നിവാരേത്വാ ഠിതം. തേന ഹി ബന്ധനേന ബദ്ധാ പരദേസമ്പി ഗച്ഛന്തിയേവ. ദുപ്പമുഞ്ചന്തി അഞ്ഞത്ര ലോകുത്തരഞാണേന മുഞ്ചിതും അസക്കുണേയ്യന്തി. ദസമം.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേതി പുബ്ബാരാമസങ്ഖാതേ വിഹാരേ മിഗാരമാതുയാ പാസാദേ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ഏകാ ഉപാസികാ പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സതസഹസ്സദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ – ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹോമീ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഗേഹേ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ജാതകാലേ ചസ്സാ വിസാഖാതി നാമം അകംസു. സാ യദാ ഭഗവാ ഭദ്ദിയനഗരം അഗമാസി, തദാ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം ഗതാ പഠമദസ്സനമ്ഹിയേവ സോതാപന്നാ അഹോസി. അപരഭാഗേ സാവത്ഥിയം മിഗാരസേട്ഠിപുത്തസ്സ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരസ്സ ഗേഹം ഗതാ. തത്ഥ നം മിഗാരസേട്ഠി മാതിട്ഠാനേ ഠപേസി, തസ്മാ മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി. തായ കാരിതേ പാസാദേ.

ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകേതി പാസാദദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി, ന വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകസ്സ. സോ കിര പാസാദോ ലോഹപാസാദോ വിയ സമന്താ ചതുദ്വാരകോട്ഠകയുത്തേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തോ. തേസു പാചീനദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി പാസാദച്ഛായായം പാചീനലോകധാതും ഓലോകേന്തോ പഞ്ഞത്തേ വരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി.

പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാതി പരൂള്ഹകച്ഛാ പരൂള്ഹനഖാ പരൂള്ഹലോമാ, കച്ഛാദീസു ദീഘലോമാ ദീഘനഖാ ചാതി അത്ഥോ. ഖാരിവിവിധന്തി വിവിധഖാരിം നാനപ്പകാരകം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭണ്ഡകം. അവിദൂരേ അതിക്കമന്തീതി അവിദൂരമഗ്ഗേന നഗരം പവിസന്തി. രാജാഹം, ഭന്തേതി അഹം, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ, മയ്ഹം നാമം തുമ്ഹേ ജാനാഥാതി. കസ്മാ പന രാജാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ ഏവരൂപാനം നഗ്ഗഭോഗ്ഗനിസ്സിരികാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി. സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. ഏവം ഹിസ്സ അഹോസി – ‘‘സചാഹം ഏത്തകമ്പി ഏതേസം ന കരിസ്സാമി, ‘മയം പുത്തദാരം പഹായ ഏതസ്സത്ഥായ ദുബ്ഭോജനദുക്ഖസേയ്യാദീനി അനുഭോമ, അയം അമ്ഹാകം അഞ്ജലിമത്തമ്പി ന കരോതീ’തി അത്തനാ ദിട്ഠം സുതം പടിച്ഛാദേത്വാ ന കഥേയ്യും. ഏവം കതേ പന അനിഗൂഹിത്വാ കഥേസ്സന്തീ’’തി. തസ്മാ ഏവമകാസി. അപിച സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം ഏവമകാസി.

കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദനം. മാലാഗന്ധവിലേപനന്തി വണ്ണഗന്ധത്ഥായ മാലം, സുഗന്ധഭാവത്ഥായ ഗന്ധം, വണ്ണഗന്ധത്ഥായ വിലേപനഞ്ച ധാരേന്തേന.

സംവാസേനാതി സഹവാസേന. സീലം വേദിതബ്ബന്തി അയം സുസീലോ വാ ദുസ്സീലോ വാതി സംവസന്തേന ഉപസങ്കമന്തേന ജാനിതബ്ബോ. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ ന ഇത്തരന്തി തഞ്ച സീലം ദീഘേന കാലേന വേദിതബ്ബം, ന ഇത്തരേന. ദ്വീഹതീഹഞ്ഹി സംയതാകാരോ ച സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ ച ന സക്കാ ദസ്സേതും. മനസികരോതാതി സീലമസ്സ പരിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി മനസികരോന്തേന പച്ചവേക്ഖന്തേനേവ സക്കാ ജാനിതും, ന ഇതരേന. പഞ്ഞവതാതി തമ്പി സപ്പഞ്ഞേനേവ പണ്ഡിതേന. ബാലോ ഹി മനസികരോന്തോപി ജാനിതും ന സക്കോതി.

സംവോഹാരേനാതി കഥനേന.

‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;

ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹി, വാണിജോ സോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തി. (മ. നി. ൨.൪൫൭) –

ഏത്ഥ ഹി ബ്യവഹാരോ വോഹാരോ നാമ. ‘‘ചത്താരോ അരിയവോഹാരാ ചത്താരോ അനരിയവോഹാരാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൩) ഏത്ഥ ചേതനാ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തി. ‘‘വോഹാരമത്തേന സോ വോഹരേയ്യാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൫) ഏത്ഥ കഥാ വോഹാരോ. ഇധാപി ഏസോവ അധിപ്പേതോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സമ്മുഖാ കഥാ പരമ്മുഖായ കഥായ ന സമേതി, പരമ്മുഖാ കഥാ ച സമ്മുഖായ കഥായ, തഥാ പുരിമകഥാ ച പച്ഛിമകഥായ, പച്ഛിമകഥാ ച പുരിമകഥായ. സോ കഥേന്തേനേവ സക്കാ ജാനിതും ‘‘അസുചി ഏസോ പുഗ്ഗലോ’’തി. സുചിസീലസ്സ പന പുരിമം പച്ഛിമേന, പച്ഛിമഞ്ച പുരിമേന സമേതി, സമ്മുഖാകഥിതം പരമ്മുഖാകഥിതേന, പരമ്മുഖാകഥിതഞ്ച സമ്മുഖാകഥിതേന, തസ്മാ കഥേന്തേന സക്കാ സുചിഭാവോ ജാനിതുന്തി പകാസേന്തോ ഏവമാഹ.

ഥാമോതി ഞാണഥാമോ. യസ്സ ഹി ഞാണഥാമോ നത്ഥി, സോ ഉപ്പന്നേസു ഉപദ്ദവേസു ഗഹേതബ്ബഗ്ഗഹണം കതബ്ബകിച്ചം അപസ്സന്തോ അദ്വാരഘരം പവിട്ഠോ വിയ ചരതി. തേനാഹ ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോതി. സാകച്ഛായാതി സംകഥായ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി കഥാ ഉദകേ ഗേണ്ഡു വിയ ഉപ്പലവതി, പഞ്ഞവതോ കഥേന്തസ്സ പടിഭാനം അനന്തരം ഹോതി. ഉദകവിപ്ഫന്ദിതേനേവ ഹി മച്ഛോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാതി ഞായതി. ഓചരകാതി ഹേട്ഠാചരകാ. ചരാ ഹി പബ്ബതമത്ഥകേന ചരന്താപി ഹേട്ഠാ – ചരകാവ ഹോന്തി. ഓചരിത്വാതി അവചരിത്വാ വീമംസിത്വാ, തം തം പവത്തിം ഞത്വാതി അത്ഥോ. രജോജല്ലന്തി രജഞ്ച ജല്ലഞ്ച. വണ്ണരൂപേനാതി വണ്ണസണ്ഠാനേന. ഇത്തരദസ്സനേനാതി ലഹുകദസ്സനേന. വിയഞ്ജനേനാതി പരിക്ഖാരഭണ്ഡകേന. പതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവാതി സുവണ്ണകുണ്ഡലപതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവ. ലോഹഡ്ഢമാസോതി ലോഹഡ്ഢമാസകോ. പഠമം.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. ദുതിയേ രൂപാതി നീലപീതാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം. കാമാനം അഗ്ഗന്തി ഏതം കാമാനം ഉത്തമം സേട്ഠന്തി രൂപഗരുകോ ആഹ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യതോതി യദാ. മനാപപരിയന്തന്തി മനാപനിപ്ഫത്തികം മനാപകോടികം. തത്ഥ ദ്വേ മനാപാനി പുഗ്ഗലമനാപം സമ്മുതിമനാപഞ്ച. പുഗ്ഗലമനാപം നാമ യം ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇട്ഠം കന്തം ഹോതി, തദേവ അഞ്ഞസ്സ അനിട്ഠം അകന്തം. പച്ചന്തവാസീനഞ്ഹി ഗണ്ഡുപ്പാദാപി ഇട്ഠാ ഹോന്തി കന്താ മനാപാ, മജ്ഝിമദേസവാസീനം അതിജേഗുച്ഛാ. തേസഞ്ച മോരമംസാദീനി ഇട്ഠാനി ഹോന്തി, ഇതരേസം താനി അതിജേഗുച്ഛാനി. ഇദം പുഗ്ഗലമനാപം. ഇതരം സമ്മുതിമനാപം.

ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം നാമ ലോകേ പടിവിഭത്തം നത്ഥി, വിഭജിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബം. വിഭജന്തേന ച ന അതിഇസ്സരാനം മഹാസമ്മതമഹാസുദസ്സനധമ്മാസോകാദീനം വസേന വിഭജിതബ്ബം. തേസഞ്ഹി ദിപ്പകപ്പമ്പി ആരമ്മണം അമനാപം ഉപട്ഠാതി. അതിദുഗ്ഗതാനം ദുല്ലഭന്നപാനാനം വസേനപി ന വിഭജിതബ്ബം. തേസഞ്ഹി കണാജകഭത്തസിത്ഥാനിപി പൂതിമംസസ്സ രസോപി അതിമധുരോ അമതസദിസോ ഹോതി. മജ്ഝിമാനം പന ഗണകമഹാമത്തസേട്ഠി കുടുമ്ബികവാണിജാദീനം കാലേന ഇട്ഠം കാലേന അനിട്ഠം ലഭമാനാനം വസേന വിഭജിതബ്ബം. തഞ്ച പനേതം ആരമ്മണം ജവനം പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കോതി. ജവനഞ്ഹി ഇട്ഠേപി രജ്ജതി അനിട്ഠേപി, ഇട്ഠേപി ദുസ്സതി അനിട്ഠേപി. ഏകന്തതോ പന വിപാകചിത്തം ഇട്ഠാനിട്ഠം പരിച്ഛിന്ദതി. കിഞ്ചാപി ഹി മിച്ഛാദിട്ഠികാ ബുദ്ധം വാ സങ്ഘം വാ മഹാചേതിയാദീനി വാ ഉളാരാനി ആരമ്മണാനി ദിസ്വാ അക്ഖീനി പിദഹന്തി ദോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി, ധമ്മസദ്ദം സുത്വാ കണ്ണേ ഥകേന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസോതവിഞ്ഞാണാനി പന തേസം കുസലവിപാകാനേവ ഹോന്തി. കിഞ്ചാപി ഗൂഥസൂകരാദയോ ഗൂഥഗന്ധം ഘായിത്വാ ഖാദിതും ലഭിസ്സാമാതി സോമനസ്സജാതാ ഹോന്തി, ഗൂഥദസ്സനേ പന നേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തസ്സ ഗന്ധഘായനേ ഘാനവിഞ്ഞാണം, രസസായനേ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണഞ്ച അകുസലവിപാകമേവ ഹോതി. ഭഗവാ പന പുഗ്ഗലമനാപതം സന്ധായ തേ ച, മഹാരാജ, രൂപാതിആദിമാഹ.

ചന്ദനങ്ഗലികോതി ഇദം തസ്സ ഉപാസകസ്സ നാമം. പടിഭാതി മം ഭഗവാതി ഭഗവാ മയ്ഹം ഏകം കാരണം ഉപട്ഠാതി പഞ്ഞായതി. തസ്സ തേ പഞ്ച രാജാനോ ആമുത്തമണികുണ്ഡലേ സജ്ജിതായ ആപാനഭൂമിയാ നിസിന്നവസേനേവ മഹതാ രാജാനുഭാവേന പരമേന ഇസ്സരിയവിഭവേന ആഗന്ത്വാപി ദസബലസ്സ സന്തികേ ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ദിവാ പദീപേ വിയ ഉദകാഭിസിത്തേ അങ്ഗാരേ വിയ സൂരിയുട്ഠാനേ ഖജ്ജോപനകേ വിയ ച ഹതപ്പഭേ ഹതസോഭേ തം തഥാഗതഞ്ച തേഹി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന വിരോചമാനം ദിസ്വാ, ‘‘മഹന്താ വത ഭോ ബുദ്ധാ നാമാ’’തി പടിഭാനം ഉദപാദി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

കോകനദന്തി പദുമസ്സേവേതം വേവചനം. പാതോതി കാലസ്സേവ. സിയാതി ഭവേയ്യ. അവീതഗന്ധന്തി അവിഗതഗന്ധം. അങ്ഗീരസന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. ഭഗവതോ ഹി അങ്ഗതോ രസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, തസ്മാ അങ്ഗീരസോതി വുച്ചതി. യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം പാതോവ ഫുല്ലം അവീതഗന്ധം സിയാ, ഏവമേവ ഭഗവന്തം അങ്ഗീരസം തപന്തം ആദിച്ചമിവ അന്തലിക്ഖേ വിരോചമാനം പസ്സാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ. ഭഗവന്തം അച്ഛാദേസീതി ഭഗവതോ അദാസീതി അത്ഥോ. ലോകവോഹാരതോ പനേത്ഥ ഈദിസം വചനം ഹോതി. സോ കിര ഉപാസകോ – ‘‘ഏതേ തഥാഗതസ്സ ഗുണേസു പസീദിത്വാ മയ്ഹം പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗേ ദേന്തി, അഹമ്പി തേ ഭഗവതോവ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അദാസി. ദുതിയം.

൩. ദോണപാകസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. തതിയേ ദോണപാകകുരന്തി ദോണപാകം കുരം, ദോണസ്സ തണ്ഡുലാനം പക്കഭത്തം തദൂപിയഞ്ച സൂപബ്യഞ്ജനം ഭുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ഭുത്താവീതി പുബ്ബേ ഭത്തസമ്മദം വിനോദേത്വാ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, തംദിവസം പന ഭുഞ്ജന്തോവ ദസബലം സരിത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ അഗമാസി. മഹസ്സാസീതി തസ്സ ഗച്ഛതോ ബലവാ ഭത്തപരീളാഹോ ഉദപാദി, തസ്മാ മഹന്തേഹി അസ്സാസേഹി അസ്സസതി, ഗത്തതോപിസ്സ സേദബിന്ദൂനി മുച്ചന്തി, തമേനം ഉഭോസു പസ്സേസു ഠത്വാ യമകതാലവണ്ടേഹി ബീജന്തി, ബുദ്ധഗാരവേന പന നിപജ്ജിതും ന ഉസ്സഹതീതി ഇദം സന്ധായ ‘‘മഹസ്സാസീ’’തി വുത്തം. ഇമം ഗാഥം അഭാസീതി, രാജാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായ കിലമതി, ഫാസു വിഹാരം ദാനിസ്സ കരിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ അഭാസി. മനുജസ്സാതി സത്തസ്സ. കഹാപണസതന്തി പാതരാസേ പണ്ണാസം സായമാസേ പണ്ണാസന്തി ഏവം കഹാപണസതം. പരിയാപുണിത്വാതി രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഥോകം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം മങ്ഗലഅസിം കസ്സ ദമ്മി, മഹാരാജാ’’തി? അസുകസ്സ നാമ ദേഹീതി സോ തം അസിം ദത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികം ആഗമ്മ വന്ദിത്വാ ഠിതകോവ ‘‘ഗാഥം വദഥ, ഭോ ഗോതമാ’’തി വത്വാ ഭഗവതാ വുത്തം പരിയാപുണിത്വാതി അത്ഥോ.

ഭത്താഭിഹാരേ സുദം ഭാസതീതി കഥം ഭാസതി? ഭഗവതാ അനുസിട്ഠിനിയാമേന. ഭഗവാ ഹി നം ഏവം അനുസാസി – ‘‘മാണവ, ഇമം ഗാഥം നടോ വിയ പത്തപത്തട്ഠാനേ മാ അവച, രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ പഠമപിണ്ഡാദീസുപി അവത്വാ വോസാനപിണ്ഡേ ഗഹിതേ വദേയ്യാസി, രാജാ സുത്വാവ ഭത്തപിണ്ഡം ഛഡ്ഡേസ്സതി. അഥ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ താവതകേ തണ്ഡുലേ ഹാരേയ്യാസി, പാതരാസേ ച വത്വാ സായമാസേ മാ വദേയ്യാസീ’’തി. സോ സാധൂതി പടിസ്സുണിത്വാ തംദിവസം രഞ്ഞോ പാതരാസം ഭുത്വാ ഗതത്താ സായമാസേ ഭഗവതോ അനുസിട്ഠിനിയാമേന ഗാഥം അഭാസി. രാജാ ദസബലസ്സ വചനം സരിത്വാ ഭത്തപിണ്ഡം പാതിയംയേവ ഛഡ്ഡേസി. രഞ്ഞോ ഹത്ഥേസു ധോതേസു പാതിം അപനേത്വാ സിത്ഥാനി ഗണേത്വാ തദുപിയം ബ്യഞ്ജനം ഞത്വാ പുനദിവസേ തത്തകേ തണ്ഡുലേ ഹരിംസു.

നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠാസീതി സോ കിര മാണവോ ദിവസേ ദിവസേ തഥാഗതസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി, ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ അഹോസി. അഥ നം ഏകദിവസം പുച്ഛി ‘‘രാജാ കിത്തകം ഭുഞ്ജതീ’’തി? സോ ‘‘നാളികോദന’’ന്തി ആഹ. വട്ടിസ്സതി ഏത്താവതാ പുരിസഭാഗോ ഏസ, ഇതോ പട്ഠായ ഗാഥം മാ വദീതി. ഇതി രാജാ തത്ഥേവ സണ്ഠാസി. ദിട്ഠധമ്മികേന ചേവ അത്ഥേന സമ്പരായികേന ചാതി ഏത്ഥ സല്ലിഖിതസരീരതാ ദിട്ഠധമ്മികത്ഥോ നാമ, സീലം സമ്പരായികത്ഥോ. ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ ഹി സീലങ്ഗം നാമ ഹോതീതി. തതിയം.

൪. പഠമസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. ചതുത്ഥേ വേദേഹിപുത്തോതി വേദേഹീതി പണ്ഡിതാധിവചനമേതം, പണ്ഡിതിത്ഥിയാ പുത്തോതി അത്ഥോ. ചതുരങ്ഗിനിന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥപത്തിസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. സന്നയ്ഹിത്വാതി ചമ്മപടിമുഞ്ചനാദീഹി സന്നാഹം കാരേത്വാ. സങ്ഗാമേസുന്തി യുജ്ഝിംസു. കേന കാരണേന? മഹാകോസലരഞ്ഞാ കിര ബിമ്ബിസാരസ്സ ധീതരം ദേന്തേന ദ്വിന്നം രജ്ജാനം അന്തരേ സതസഹസ്സുട്ഠാനോ കാസിഗാമോ നാമ ധീതു ദിന്നോ. അജാതസത്തുനാ ച പിതരി മാരിതേ മാതാപിസ്സ രഞ്ഞോ വിയോഗസോകേന നചിരസ്സേവ മതാ. തതോ രാജാ പസേനദി കോസലോ – ‘‘അജാതസത്തുനാ മാതാപിതരോ മാരിതാ, മയ്ഹം പിതു സന്തകോ ഗാമോ’’തി തസ്സത്ഥായ അഡ്ഡം കരോതി. അജാതസത്തുപി ‘‘മയ്ഹം മാതു സന്തകോ’’തി തസ്സ ഗാമസ്സത്ഥായ ദ്വേപി മാതുലഭാഗിനേയ്യാ യുജ്ഝിംസു.

പാപാ ദേവദത്താദയോ മിത്താ അസ്സാതി പാപമിത്തോ. തേയേവസ്സ സഹായാതി പാപസഹായോ. തേസ്വേവസ്സ ചിത്തം നിന്നം സമ്പവങ്കന്തി പാപസമ്പവങ്കോ. പസേനദിസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരാദീനം വസേന കല്യാണമിത്താദിതാ വേദിതബ്ബാ. ദുക്ഖം സേതീതി ജിതാനി ഹത്ഥിആദീനി അനുസോചന്തോ ദുക്ഖം സയിസ്സതി. ഇദം ഭഗവാ പുന തസ്സ ജയകാരണം ദിസ്വാ ആഹ. ജയം വേരം പസവതീതി ജിനന്തോ വേരം പസവതി, വേരിപുഗ്ഗലം ലഭതി. ചതുത്ഥം.

൫. ദുതിയസങ്ഗാമസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. പഞ്ചമേ അബ്ഭുയ്യാസീതി പരാജയേ ഗരഹപ്പത്തോ ‘‘ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം കഥാസല്ലാപം സുണാഥാ’’തി രത്തിഭാഗേ ബുദ്ധരക്ഖിതേന നാമ വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന ധമ്മരക്ഖിതസ്സ വുഡ്ഢപബ്ബജിതസ്സ ‘‘സചേ രാജാ ഇമഞ്ച ഉപായം കത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, പുന ജിനേയ്യാ’’തി വുത്തജയകാരണം സുത്വാ അഭിഉയ്യാസി.

യാവസ്സ ഉപകപ്പതീതി യാവ തസ്സ ഉപകപ്പതി സയ്ഹം ഹോതി. യദാ ചഞ്ഞേതി യദാ അഞ്ഞേ. വിലുമ്പന്തീതി തം വിലുമ്പിത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലം വിലുമ്പന്തി. വിലുമ്പതീതി വിലുമ്പിയതി. ഠാനം ഹി മഞ്ഞതീതി ‘‘കാരണ’’ന്തി ഹി മഞ്ഞതി. യദാതി യസ്മിം കാലേ. ജേതാരം ലഭതേ ജയന്തി ജയന്തോ പുഗ്ഗലോ പച്ഛാ ജേതാരമ്പി ലഭതി. രോസേതാരന്തി ഘട്ടേതാരം. രോസകോതി ഘട്ടകോ. കമ്മവിവട്ടേനാതി കമ്മപരിണാമേന, തസ്സ വിലുമ്പനകമ്മസ്സ വിപാകദാനേന. സോ വിലുത്തോ വിലുപ്പതീതി സോ വിലുമ്പകോ വിലുമ്പിയതി. പഞ്ചമം.

൬. മല്ലികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. ഛട്ഠേ ഉപസങ്കമീതി മല്ലികായ ദേവിയാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനകാലേ സൂതിഘരം പടിജഗ്ഗാപേത്വാ ആരക്ഖം ദത്വാ ഉപസങ്കമി. അനത്തമനോ അഹോസീതി, ‘‘ദുഗ്ഗതകുലസ്സ മേ ധീതു മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദിന്നം, സചേ പുത്തം അലഭിസ്സ, മഹന്തം സക്കാരം അധിഗമിസ്സ, തതോ ദാനി പരിഹീനാ’’തി അനത്തമനോ അഹോസി. സേയ്യാതി ദന്ധപഞ്ഞസ്മാ ഏലമൂഗപുത്തതോ ഏകച്ചാ ഇത്ഥീയേവ സേയ്യാ. പോസാതി പോസേഹി. ജനാധിപാതി ജനാധിഭും രാജാനം ആലപതി. സസ്സുദേവാതി സസ്സുസസുരദേവതാ. ദിസമ്പതീതി ദിസാജേട്ഠകാ. താദിസാ സുഭഗിയാതി താദിസായ സുഭരിയായ. ഛട്ഠം.

൭. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. സത്തമേ സമധിഗ്ഗയ്ഹാതി സമധിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ആദിയിത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പമാദോതി കാരാപകഅപ്പമാദോ. സമോധാനന്തി സമവധാനം ഉപക്ഖേപം. ഏവമേവ ഖോതി ഹത്ഥിപദം വിയ ഹി കാരാപകഅപ്പമാദോ, സേസപദജാതാനി വിയ അവസേസാ ചതുഭൂമകാ കുസലധമ്മാ. തേ ഹത്ഥിപദേ സേസപദാനി വിയ അപ്പമാദേ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി, അപ്പമാദസ്സ അന്തോ പരിവത്തന്തി. യഥാ ച ഹത്ഥിപദം സേസപദാനം അഗ്ഗം സേട്ഠം, ഏവം അപ്പമാദോ സേസധമ്മാനന്തി ദസ്സേതി. മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മാനമ്പി ഹേസ പടിലാഭകട്ഠേന ലോകിയോപി സമാനോ അഗ്ഗോവ ഹോതി.

അപ്പമാദം പസംസന്തീതി ‘‘ഏതാനി ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോ’’തി അപ്പമാദമേവ പസംസന്തി. യസ്മാ വാ പുഞ്ഞകിരിയാസു പണ്ഡിതാ അപ്പമാദം പസംസന്തി, തസ്മാ ആയുആദീനി പത്ഥയന്തേന അപ്പമാദോവ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥപടിലാഭാ. സത്തമം.

൮. കല്യാണമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. അട്ഠമേ സോ ച ഖോ കല്യാണമിത്തസ്സാതി സോ ചായം ധമ്മോ കല്യാണമിത്തസ്സേവ സ്വാക്ഖാതോ നാമ ഹോതി, ന പാപമിത്തസ്സാതി. കിഞ്ചാപി ഹി ധമ്മോ സബ്ബേസമ്പി സ്വാക്ഖാതോവ, കല്യാണമിത്തസ്സ പന സുസ്സൂസന്തസ്സ സദ്ദഹന്തസ്സ അത്ഥം പൂരേതി ഭേസജ്ജം വിയ വളഞ്ജന്തസ്സ ന ഇതരസ്സാതി. തേനേതം വുത്തം. ധമ്മോതി ചേത്ഥ ദേസനാധമ്മോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപഡ്ഢമിദന്തി ഥേരോ കിര രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സമണധമ്മോ നാമ ഓവാദകേ അനുസാസകേ കല്യാണമിത്തേ സതി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠിതസ്സ സമ്പജ്ജതി, ഉപഡ്ഢം കല്യാണമിത്തതോ ഹോതി, ഉപഡ്ഢം പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം പദേസഞാണേ ഠിതോ നിപ്പദേസം ചിന്തേതും ന സക്കോമി, സത്ഥാരം പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സാതി അരിയമഗ്ഗസ്സ. യദിദം കല്യാണമിത്തതാതി യാ ഏസാ കല്യാണമിത്തതാ നാമ, സാ ഉപഡ്ഢം, തതോ ഉപഡ്ഢം ആഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഇതി ഥേരേന ‘‘ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ കല്യാണമിത്തതോ ആഗച്ഛന്തി, ഉപഡ്ഢുപഡ്ഢാ പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ അയം മനോരഥോ, യഥാ പന ബഹൂഹി സിലാഥമ്ഭേ ഉസ്സാപിതേ, ‘‘ഏത്തകം ഠാനം അസുകേന ഉസ്സാപിതം, ഏത്തകം അസുകേനാ’’തി വിനിബ്ഭോഗോ നത്ഥി, യഥാ ച മാതാപിതരോ നിസ്സായ ഉപ്പന്നേസു പുത്തേസു ‘‘ഏത്തകം മാതിതോ നിബ്ബത്തം, ഏത്തകം പിതിതോ’’തി വിനിബ്ഭോഗോ നത്ഥി, ഏവം ഇധാപി അവിനിബ്ഭോഗധമ്മോ ഹേസ, ‘‘ഏത്തകം സമ്മാദിട്ഠിആദീനം കല്യാണമിത്തതോ നിബ്ബത്തം, ഏത്തകം പച്ചത്തപുരിസകാരതോ’’തി ന സക്കാ ലദ്ധും, കല്യാണമിത്തതായ പന ഉപഡ്ഢഗുണോ ലബ്ഭതീതി ഥേരസ്സ അജ്ഝാസയേന ഉപഡ്ഢം നാമ ജാതം, സകലഗുണോ പടിലബ്ഭതീതി ഭഗവതോ അജ്ഝാസയേന സകലം നാമ ജാതം. കല്യാണമിത്തതാതി ചേതം പുബ്ബഭാഗപടിലാഭങ്ഗം നാമാതി ഗഹിതം. അത്ഥതോ കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ ലദ്ധാ സീലസമാധിവിപസ്സനാവസേന ചത്താരോ ഖന്ധാ. സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതിപി വദന്തിയേവ.

മാ ഹേവം, ആനന്ദാതി, ആനന്ദ, മാ ഏവം അഭണി, ബഹുസ്സുതോ ത്വം സേഖപടിസമ്ഭിദപ്പത്തോ അട്ഠ വരേ ഗഹേത്വാ മം ഉപട്ഠഹസി, ചതൂഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ, താദിസസ്സ ഏവം കഥേതും ന വട്ടതി. സകലമേവ ഹിദം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം, യദിദം കല്യാണമിത്തതാതി ഇദം ഭഗവാ – ‘‘ചത്താരോ മഗ്ഗാ ചത്താരി ഫലാനി തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാ സബ്ബം കല്യാണമിത്തമൂലകമേവ ഹോതീ’’തി സന്ധായാഹ. ഇദാനി വചീഭേദേനേവ കാരണം ദസ്സേന്തോ കല്യാണമിത്തസ്സേതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാടികങ്ഖന്തി പാടികങ്ഖിതബ്ബം ഇച്ഛിതബ്ബം, അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീതിആദീസു അട്ഠന്നം ആദിപദാനംയേവ താവ അയം സങ്ഖേപവണ്ണനാ – സമ്മാ ദസ്സനലക്ഖണാ സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ പരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ സമ്മാവാചാ. സമ്മാ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാ വോദാപനലക്ഖണാ സമ്മാആജീവോ. സമ്മാ പഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി.

തേസു ഏകേകസ്സ തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി. സേയ്യാഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി താവ അഞ്ഞേഹിപി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിം മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി, നിരോധം ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പസ്സതി തപ്പടിച്ഛാദകമോഹവിധമനവസേന അസമ്മോഹതോ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തഥേവ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനി ച പജഹന്തി, നിരോധഞ്ച ആരമ്മണം കരോന്തി. വിസേസതോ പനേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി സഹജാതധമ്മേ സമ്മാ ദസ്സേതി. സമ്മാസങ്കപ്പോ സഹജാതധമ്മേ അഭിനിരോപേതി, സമ്മാവാചാ സമ്മാ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാ സമുട്ഠാപേതി, സമ്മാആജീവോ സമ്മാ വോദാപേതി, സമ്മാവായാമോ സമ്മാ പഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാസതി സമ്മാ ഉപട്ഠാപേതി, സമ്മാസമാധി സമ്മാ ദഹതി.

അപിചേസാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ പുബ്ബഭാഗേ നാനാഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോതി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. കിച്ചതോ പന സമ്മാദിട്ഠി ദുക്ഖേ ഞാണന്തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി പുബ്ബഭാഗേ നാനാഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോന്തി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. തേസു സമ്മാസങ്കപ്പോ കിച്ചതോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോതിആദീനി തീണി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാവാചാദയോ തയോ വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ. സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതീതി ഇദമ്പി ദ്വയം കിച്ചതോ സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസമാധി പന പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവ.

ഏവം താവ ‘‘സമ്മാദിട്ഠി’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്താനം അട്ഠന്നം ആദിപദാനംയേവ അത്ഥവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു ഏവം ഞാതബ്ബോ. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ പുനപ്പുനം ജനേതി, അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അത്ഥോ. വിവേകനിസ്സിതന്തി വിവേകം നിസ്സിതം, വിവേകേ വാ നിസ്സിതന്തി വിവേകനിസ്സിതം. വിവേകോതി വിവിത്തതാ. വിവിത്തതാ ചായം തദങ്ഗവിവേകോ, വിക്ഖമ്ഭന-സമുച്ഛേദ-പടിപ്പസ്സദ്ധി-നിസ്സരണവിവേകോതി പഞ്ചവിധോ. ഏവമേതസ്മിം പഞ്ചവിധേ വിവേകേ. വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി അയം അരിയമഗ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം, മഗ്ഗകാലേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതാദീസു. വിവേകത്ഥാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ.

കേവലഞ്ചേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ ച തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ആരമ്മണകരണേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം, തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥവണ്ണനാനയേ വട്ടതി. തഥാ ഹി അയം സമ്മാദിട്ഠി യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ ച പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി.

വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്ഥം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച, പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി ഇദം വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി അരിയമഗ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ ഭിക്ഖു യഥാ സമ്മാദിട്ഠി കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കാ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീതി. ഏസ നയോ സേസമഗ്ഗങ്ഗേസു.

ആഗമ്മാതി ആരബ്ഭ സന്ധായ പടിച്ച. ജാതിധമ്മാതി ജാതിസഭാവാ ജാതിപകതികാ. തസ്മാതി യസ്മാ സകലോ അരിയമഗ്ഗോപി കല്യാണമിത്തം നിസ്സായ ലബ്ഭതി, തസ്മാ. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. അപ്പമാദം പസംസന്തീതി അപ്പമാദം വണ്ണയന്തി, തസ്മാ അപ്പമാദോ കാതബ്ബോ. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥപടിലാഭാ. അട്ഠമം.

൯. പഠമഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. നവമേ ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സ ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികസമയേതി അത്ഥോ. സാപതേയ്യന്തി ധനം. കോ പന വാദോ രൂപിയസ്സാതി സുവണ്ണരജതതമ്ബലോഹകാളലോഹഫാലകച്ഛപകാദിഭേദസ്സ ഘനകതസ്സ ചേവ പരിഭോഗഭാജനാദിഭേദസ്സ ച രൂപിയഭണ്ഡസ്സ പന കോ വാദോ? ‘‘ഏത്തകം നാമാ’’തി കാ പരിച്ഛേദകഥാതി അത്ഥോ. കണാജകന്തി സകുണ്ഡകഭത്തം. ബിലങ്ഗദുതിയന്തി കഞ്ജികദുതിയം. സാണന്തി സാണവാകമയം. തിപക്ഖവസനന്തി തീണി ഖണ്ഡാനി ദ്വീസു ഠാനേസു സിബ്ബിത്വാ കതനിവാസനം.

അസപ്പുരിസോതി ലാമകപുരിസോ. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധം അഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ തത്രുപപത്തിജനനതോതി സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തട്ഠാനേസു സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ഏവരൂപം ദക്ഖിണദാനം ന പതിട്ഠാപേതീതി.

സാതോദകാതി മധുരോദകാ. സേത്തോദകാതി വീചീനം ഭിന്നട്ഠാനേ ഉദകസ്സ സേതതായ സേതോദകാ. സുപതിത്ഥാതി സുന്ദരതിത്ഥാ. തം ജനോതി യേന ഉദകേന സാതോദകാ, തം ഉദകം ജനോ ഭാജനാനി പൂരേത്വാ നേവ ഹരേയ്യ. ന യഥാപച്ചയം വാ കരേയ്യാതി, യം യം ഉദകേന ഉദകകിച്ചം കാതബ്ബം, തം തം ന കരേയ്യ. തദപേയ്യമാനന്തി തം അപേയ്യമാനം. കിച്ചകരോ ച ഹോതീതി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചകരോ ചേവ കുസലകിച്ചകരോ ച, ഭുഞ്ജതി ച, കമ്മന്തേ ച പയോജേതി, ദാനഞ്ച ദേതീതി അത്ഥോ. നവമം.

൧൦. ദുതിയഅപുത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ദസമേ പിണ്ഡപാതേന പടിപാദേസീതി പിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം സംയോജേസി, പിണ്ഡപാതം അദാസീതി അത്ഥോ. പക്കാമീതി കേനചിദേവ രാജുപട്ഠാനാദിനാ കിച്ചേന ഗതോ. പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസീതി സോ കിര അഞ്ഞേസുപി ദിവസേസു തം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പസ്സതി, ദാതും പനസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം പന ദിവസേ അയം പദുമവതിദേവിയാ തതിയപുത്തോ തഗ്ഗരസിഖീ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ വുട്ഠായ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ മനോസിലാതലേ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ പത്തചീവരമാദായ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ ഓരുയ്ഹ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ നഗരവാസീനം ഘരദ്വാരേസു സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേന്തോ വിയ പാസാദികേഹി അഭിക്കന്താദീഹി അനുപുബ്ബേന സേട്ഠിനോ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തോ. തംദിവസഞ്ച സേട്ഠി പാതോവ ഉട്ഠായ പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ, ഘരദ്വാരകോട്ഠകേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, ദന്തന്തരാനി സോധേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ, തംദിവസം പാതോ ഭുത്വാ നിസിന്നത്താ ദാനചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ, ഭരിയം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി വത്വാ പക്കാമി.

സേട്ഠിഭരിയാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഏത്തകേന കാലേന ഇമസ്സ ‘ദേഥാ’തി വചനം ന സുതപുബ്ബം, ദാപേന്തോപി ച അജ്ജ ന യസ്സ വാ തസ്സ വാ ദാപേതി, വീതരാഗദോസമോഹസ്സ വന്തകിലേസസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദാപേതി, യം വാ തം വാ അദത്വാ പണീതം പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമീ’’തി, ഘരാ നിക്ഖമ്മ പച്ചേകബുദ്ധം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പത്തം ആദായ അന്തോനിവേസനേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ സുപരിസുദ്ധേഹി സാലിതണ്ഡുലേഹി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ തദനുരൂപം ഖാദനീയം ബ്യഞ്ജനം സുപേയ്യഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ ബഹി ഗന്ധേഹി സമലങ്കരിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേസു പതിട്ഠപേത്വാ വന്ദി. പച്ചേകബുദ്ധോ – ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോപി ഖോ സേട്ഠി ബാഹിരതോ ആഗച്ഛന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ മയം ‘‘തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതം ദേഥാ’’തി വത്വാ പക്കന്താ, അപി വോ ലദ്ധോതി? ആമ, സേട്ഠി ലദ്ധോതി. ‘‘പസ്സാമീ’’തി ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേസി. അഥസ്സ പിണ്ഡപാതഗന്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ നാസാപുടം പഹരി. സോ ചിത്തം സംയമേതും അസക്കോന്തോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ ആഹോസീതി.

വരമേതന്തിആദി വിപ്പടിസാരസ്സ ഉപ്പന്നാകാരദസ്സനം. ഭാതു ച പന ഏകപുത്തകം സാപതേയ്യസ്സ കാരണാ ജീവിതാ വോരോപേസീതി തദാ കിരസ്സ അവിഭത്തേയേവ കുടുമ്ബേ മാതാപിതരോ ച ജേട്ഠഭാതാ ച കാലമകംസു. സോ ഭാതുജായായ സദ്ധിംയേവ സംവാസം കപ്പേസി. ഭാതു പനസ്സ ഏകോ പുത്തോ ഹോതി, തം വീഥിയാ കീളന്തം മനുസ്സാ വദന്തി – ‘‘അയം ദാസോ അയം ദാസീ ഇദം യാനം ഇദം ധനം തവ സന്തക’’ന്തി. സോ തേസം കഥം ഗഹേത്വാ – ‘‘അയം ദാസോ മയ്ഹം സന്തക’’ന്തിആദീനി കഥേതി.

അഥസ്സ ചൂളപിതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദാരകോ ഇദാനേവ ഏവം കഥേസി, മഹല്ലകകാലേ കുടുമ്ബം മജ്ഝേ ഭിന്ദാപേയ്യ, ഇദാനേവസ്സ കത്തബ്ബം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകദിവസം വാസിം ആദായ – ‘‘ഏഹി പുത്ത, അരഞ്ഞം ഗച്ഛാമാ’’തി തം അരഞ്ഞം നേത്വാ വിരവന്തം വിരവന്തം മാരേത്വാ ആവാടേ പക്ഖിപിത്വാ പംസുനാ പടിച്ഛാദേസി. ഇദം സന്ധായേതം വുത്തം. സത്തക്ഖത്തുന്തി സത്തവാരേ. പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാവസേന ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകപിണ്ഡപാതദാനസ്മിഞ്ഹി ഏകാവ ചേതനാ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതി, പുബ്ബപച്ഛിമചേതനാഹി പനേസ സത്തക്ഖത്തും സഗ്ഗേ, സത്തക്ഖത്തും സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോ. പുരാണന്തി പച്ചേകസമ്ബുദ്ധസ്സ ദിന്നപിണ്ഡപാതചേതനാകമ്മം.

പരിഗ്ഗഹന്തി പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥു. അനുജീവിനോതി ഏകം മഹാകുലം നിസ്സായ പണ്ണാസമ്പി സട്ഠിപി കുലാനി ജീവന്തി, തേ മനുസ്സേ സന്ധായേതം വുത്തം. സബ്ബം നാദായ ഗന്തബ്ബന്തി സബ്ബമേതം ന ആദിയിത്വാ ഗന്തബ്ബം. സബ്ബം നിക്ഖിപ്പഗാമിനന്തി സബ്ബമേതം നിക്ഖിപ്പസഭാവം, പരിച്ചജിതബ്ബസഭാവമേവാതി അത്ഥോ. ദസമം.

ദുതിയോ വഗ്ഗോ.

൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന തമേന യുത്തോതി തമോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി പുന നിരയതമൂപഗമനതോ തമപരായണോ. ഇതി ഉഭയേനപി ഖന്ധതമോവ കഥിതോ ഹോതി. ‘‘ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ’’തിആദികേന ജോതിനാ യുത്തതോ ജോതി, ആലോകീഭൂതോതി വുത്തം ഹോതി. കായസുചരിതാദീഹി പുന സഗ്ഗൂപപത്തിജോതിഭാവൂപഗമനതോ ജോതിപരായണോ. ഇമിനാ നയേന ഇതരേപി ദ്വേ വേദിതബ്ബാ.

വേനകുലേതി വിലീവകാരകുലേ. നേസാദകുലേതി മിഗലുദ്ദകാദീനം കുലേ. രഥകാരകുലേതി ചമ്മകാരകുലേ. പുക്കുസകുലേതി പുപ്ഫഛഡ്ഡകകുലേ. കസിരവുത്തികേതി ദുക്ഖവുത്തികേ. ദുബ്ബണ്ണോതി പംസുപിസാചകോ വിയ ഝാമഖാണുവണ്ണോ. ദുദ്ദസികോതി വിജാതമാതുയാപി അമനാപദസ്സനോ. ഓകോടിമകോതി ലകുണ്ഡകോ. കാണോതി ഏകക്ഖികാണോ വാ ഉഭയക്ഖികാണോ വാ. കുണീതി ഏകഹത്ഥകുണീ വാ ഉഭയഹത്ഥകുണീ വാ. ഖഞ്ജോതി ഏകപാദഖഞ്ജോ വാ ഉഭയപാദഖഞ്ജോ വാ. പക്ഖഹതോതി ഹതപക്ഖോ പീഠസപ്പീ. പദീപേയ്യസ്സാതി തേലകപല്ലകാദിനോ പദീപഉപകരണസ്സ. ഏവം ഖോ, മഹാരാജാതി ഏത്ഥ ഏകോ പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാ ആലോകം അദിസ്വാ മാതുകുച്ഛിസ്മിംയേവ കാലം കത്വാ അപായേസു നിബ്ബത്തന്തോ സകലം കപ്പമ്പി സംസരതി, സോപി തമോതമപരായണോവ. സോ പന കുഹകപുഗ്ഗലോ ഭവേയ്യ. കുഹകസ്സ ഹി ഏവരൂപാ നിബ്ബത്തി ഹോതീതി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച ‘‘നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി ചണ്ഡാലകുലേ വാ’’തിആദീഹി ആഗമനവിപത്തി ചേവ പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി ച ദസ്സിതാ. ദലിദ്ദേതിആദീഹി പവത്തപച്ചയവിപത്തി. കസിരവുത്തികേതിആദീഹി ആജീവുപായവിപത്തി. ദുബ്ബണ്ണോതിആദീഹി അത്തഭാവവിപത്തി. ബവ്ഹാബാധോതിആദീഹി ദുക്ഖകാരണസമായോഗോ. ന ലാഭീതിആദീഹി സുഖകാരണവിപത്തി ചേവ ഉപഭോഗവിപത്തി ച. കായേന ദുച്ചരിതന്തിആദീഹി തമപരായണഭാവസ്സ കാരണസമായോഗോ. കായസ്സ ഭേദാതിആദീഹി സമ്പരായികതമൂപഗമോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.

അക്കോസതീതി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസതി. പരിഭാസതീതി, ‘‘കസ്മാ തിട്ഠഥ? കിം തുമ്ഹേഹി അമ്ഹാകം കസികമ്മാദീനി കതാനീ’’തിആദീഹി? പരിഭവവചനേഹി പരിഭാസതി. രോസകോതി ഘട്ടകോ. അബ്യഗ്ഗമനസോതി ഏകഗ്ഗചിത്തോ. പഠമം.

൨. അയ്യികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. ദുതിയേ ജിണ്ണാതി ജരാജിണ്ണാ. വുഡ്ഢാതി വയോവുഡ്ഢാ. മഹല്ലികാതി ജാതിമഹല്ലികാ. അദ്ധഗതാതി അദ്ധം ചിരകാലം അതിക്കന്താ. വയോഅനുപ്പത്താതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്താ. പിയാ മനാപാതി രഞ്ഞോ കിര മാതരി മതായ അയ്യികാ മാതുട്ഠാനേ ഠത്വാ പടിജഗ്ഗി, തേനസ്സ അയ്യികായ ബലവപേമം ഉപ്പജ്ജി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ഹത്ഥിരതനേനാതി സതസഹസ്സഗ്ഘനകോ ഹത്ഥീ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേന അലങ്കാരേന അലങ്കതോ ഹത്ഥിരതനം നാമ. അസ്സരതനേപി ഏസേവ നയോ. ഗാമവരോപി സതസഹസ്സുട്ഠാനകഗാമോവ. സബ്ബാനി താനി ഭേദനധമ്മാനീതി തേസു ഹി കിഞ്ചി കരിയമാനമേവ ഭിജ്ജതി, കിഞ്ചി കതപരിയോസിതം ചക്കതോ അനപനീതമേവ, കിഞ്ചി അപനേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതമത്തം, കിഞ്ചി തതോ പരം, ഏവമേവ സത്തേസുപി കോചി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ മരതി, കോചി മൂള്ഹഗബ്ഭായ മാതരി മാതുകുച്ഛിതോ അനിക്ഖന്തോവ, കോചി നിക്ഖന്തമത്തോ, കോചി തതോ പരന്തി. തസ്മാ ഏവമാഹ. ദുതിയം.

൧൩൪. തതിയേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ. തതിയം.

൪. ഇസ്സത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. ചതുത്ഥസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ. ഭഗവതോ കിര പഠമബോധിയം മഹാലാഭസക്കാരോ ഉദപാദി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച. തിത്ഥിയാ ഹതലാഭസക്കാരാ ഹുത്വാ കുലേസു ഏവം കന്ഥേന്താ വിചരന്തി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഏവമാഹ, ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം, ന അഞ്ഞേസം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം. മയ്ഹമേവ ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അഞ്ഞേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം. മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി. യുത്തം നു ഖോ സയമ്പി ഭിക്ഖാചാരനിസ്സിതേന പരേസം ഭിക്ഖാചാരനിസ്സിതാനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അന്തരായം കാതും, അയുത്തം കരോതി അനനുച്ഛവിക’’ന്തി. സാ കഥാ പത്ഥരമാനാ രാജകുലം സമ്പത്താ. രാജാ സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അട്ഠാനമേതം യം തഥാഗതോ പരേസം ലാഭന്തരായം കരേയ്യ. ഏതേ തഥാഗതസ്സ അലാഭായ അയസായ പരിസക്കന്തി. സചാഹം ഇധേവ ഠത്വാ ‘മാ ഏവം അവോചുത്ഥ, ന സത്ഥാ ഏവം കഥേതീ’തി വദേയ്യം, ഏവം സാ കഥാ നിജ്ഝത്തിം ന ഗച്ഛേയ്യ, ഇമസ്സ മഹാജനസ്സ സന്നിപതിതകാലേയേവ നം നിജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി ഏകം ഛണദിവസം ആഗമേന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അപരേന സമയേന മഹാഛണേ സമ്പത്തേ ‘‘അയം ഇമസ്സ കാലോ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘സദ്ധാ വാ അസ്സദ്ധാ വാ സമ്മാദിട്ഠികാ വാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ വാ ഗേഹരക്ഖകേ ദാരകേ വാ മാതുഗാമേ വാ ഠപേത്വാ അവസേസാ യേ വിഹാരം നാഗച്ഛന്തി, പഞ്ഞാസം ദണ്ഡോ’’തി. സയമ്പി പാതോവ ന്ഹത്വാ കതപാതരാസോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോ മഹതാ ബലകായേന സദ്ധിം വിഹാരം അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോ ച ചിന്തേസി – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ കിര ഏവം വദഥ ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം…പേ… ന അഞ്ഞേസം സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫല’ന്തി ഏവം പുച്ഛിതും അയുത്തം, പഞ്ഹമേവ പുച്ഛിസ്സാമി, പഞ്ഹം കഥേന്തോ ച മേ ഭഗവാ അവസാനേ തിത്ഥിയാനം വാദം ഭഞ്ജിസ്സതീ’’തി. സോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ കത്ഥ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദാനം ദാതബ്ബന്തി ആഹ. യത്ഥാതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ ചിത്തം പസീദതി, തസ്മിം ദാതബ്ബം, തസ്സ വാ ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ഏവം വുത്തേ രാജാ യേഹി മനുസ്സേഹി തിത്ഥിയാനം വചനം ആരോചിതം, തേ ഓലോകേസി. തേ രഞ്ഞാ ഓലോകിതമത്താവ മങ്കുഭൂതാ അധോമുഖാ പാദങ്ഗുട്ഠകേന ഭൂമിം ലേഖമാനാ അട്ഠംസു. രാജാ – ‘‘ഏകപദേനേവ, ഭന്തേ, ഹതാ തിത്ഥിയാ’’തി മഹാജനം സാവേന്തോ മഹാസദ്ദേന അഭാസി. ഏവഞ്ച പന ഭാസിത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ചിത്തം നാമ നിഗണ്ഠാചേലകപരിബ്ബാജകാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി പസീദതി, കത്ഥ പന, ഭന്തേ, ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി പുച്ഛി. അഞ്ഞം ഖോ ഏതന്തി, ‘‘മഹാരാജ, അഞ്ഞം തയാ പഠമം പുച്ഛിതം, അഞ്ഞം പച്ഛാ, സല്ലക്ഖേഹി ഏതം, പഞ്ഹാകഥനം പന മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ സീലവതോ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധ ത്യസ്സാതി ഇധ തേ അസ്സ. സമുപബ്യൂള്ഹോതി രാസിഭൂതോ. അസിക്ഖിതോതി ധനുസിപ്പേ അസിക്ഖിതോ. അകതഹത്ഥോതി മുട്ഠിബന്ധാദിവസേന അസമ്പാദിതഹത്ഥോ. അകതയോഗ്ഗോതി തിണപുഞ്ജമത്തികാപുഞ്ജാദീസു അകതപരിചയോ. അകതൂപാസനോതി രാജരാജമഹാമത്താനം അദസ്സിതസരക്ഖേപോ. ഛമ്ഭീതി പവേധിതകായോ.

കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോതിആദീസു അരഹത്തമഗ്ഗേന കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, അനാഗാമിമഗ്ഗേന ബ്യാപാദോ, അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഥിനമിദ്ധം, തഥാ ഉദ്ധച്ചം, തതിയേനേവ കുക്കുച്ചം, പഠമമഗ്ഗേന വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേനാതി അസേക്ഖസ്സ സീലക്ഖന്ധോ അസേക്ഖോ സീലക്ഖന്ധോ നാമ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച പുരിമേഹി ചതൂഹി പദേഹി ലോകിയലോകുത്തരസീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിയോ കഥിതാ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഹോതി, തം ലോകിയമേവ.

ഇസ്സത്തന്തി ഉസുസിപ്പം. ബലവീരിയന്തി ഏത്ഥ ബലം നാമ വായോധാതു, വീരിയം കായികചേതസികവീരിയമേവ. ഭരേതി ഭരേയ്യ. നാസൂരം ജാതിപച്ചയാതി, ‘‘അയം ജാതിസമ്പന്നോ’’തി ഏവം ജാതികാരണാ അസൂരം ന ഭരേയ്യ.

ഖന്തിസോരച്ചന്തി ഏത്ഥ ഖന്തീതി അധിവാസനഖന്തി, സോരച്ചന്തി അരഹത്തം. ധമ്മാതി ഏതേ ദ്വേ ധമ്മാ. അസ്സമേതി ആവസഥേ. വിവനേതി അരഞ്ഞട്ഠാനേ, നിരുദകേ അരഞ്ഞേ ചതുരസ്സപോക്ഖരണിആദീനി കാരയേതി അത്ഥോ. ദുഗ്ഗേതി വിസമട്ഠാനേ. സങ്കമനാനീതി പണ്ണാസഹത്ഥസട്ഠിഹത്ഥാനി സമോകിണ്ണപരിസുദ്ധവാലികാനി സങ്കമനാനി കരേയ്യ.

ഇദാനി ഏതേസു അരഞ്ഞസേനാസനേസു വസന്താനം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖാചാരവത്തം ആചിക്ഖന്തോ അന്നം പാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സേനാസനാനീതി മഞ്ചപീഠാദീനി. വിപ്പസന്നേനാതി ഖീണാസവസ്സ ദേന്തോപി സകങ്ഖേന കിലേസമലിനേന ചിത്തേന അദത്വാ വിപ്പസന്നേനേവ ചിത്തേന ദദേയ്യ. ഥനയന്തി ഗജ്ജന്തോ. സതക്കകൂതി സതസിഖരോ, അനേകകൂടോതി അത്ഥോ. അഭിസങ്ഖച്ചാതി അഭിസങ്ഖരിത്വാ സമോധാനേത്വാ രാസിം കത്വാ.

ആമോദമാനോതി തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ. പകിരേതീതി ദാനഗ്ഗേ വിചിരതി, പകിരന്തോ വിയ വാ ദാനം ദേതി. പുഞ്ഞധാരാതി അനേകദാനചേതനാമയാ പുഞ്ഞധാരാ. ദാതാരം അഭിവസ്സതീതി യഥാ ആകാസേ സമുട്ഠിതമേഘതോ നിക്ഖന്താ ഉദകധാരാ പഥവിം സിനേഹയന്തീ തേമേന്തീ കിലേദയന്തീ അഭിവസ്സതി, ഏവമേവ അയമ്പി ദായകസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നാ പുഞ്ഞധാരാ തമേവ ദാതാരം അന്തോ സിനേഹേതി പൂരേതി അഭിസന്ദേതി. തേന വുത്തം ‘‘ദാതാരം അഭിവസ്സതീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പബ്ബതൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. പഞ്ചമേ മുദ്ധാവസിത്താനന്തി ഖത്തിയാഭിസേകേന മുദ്ധനി അവസിത്താനം കതാഭിസേകാനം. കാമഗേധപരിയുട്ഠിതാനന്തി കാമേസു ഗേധേന പരിയുട്ഠിതാനം അഭിഭൂതാനം. ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്താനന്തി ജനപദേ ഥിരഭാവപ്പത്താനം. രാജകരണീയാനീതി രാജകമ്മാനി രാജൂഹി കത്തബ്ബകിച്ചാനി. തേസു ഖ്വാഹന്തി തേസു അഹം. ഉസുക്കമാപന്നോതി ബ്യാപാരം ആപന്നോ. ഏസ കിര രാജാ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, അന്തരാഗമനാനി ബഹൂനിപി ഹോന്തി. തസ്സ നിബദ്ധം ഗച്ഛതോ ബലകായോ മഹാപി ഹോതി അപ്പോപി. അഥേകദിവസം പഞ്ചസതാ ചോരാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അയം രാജാ അവേലായ അപ്പേന ബലേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി, അന്തരാമഗ്ഗേ നം ഗഹേത്വാ രജ്ജം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി. തേ അന്ധവനേ നിലീയിംസു. രാജാനോ ച നാമ മഹാപുഞ്ഞാ ഹോന്തി. അഥ തേസംയേവ അബ്ഭന്തരതോ ഏകോ പുരിസോ നിക്ഖമിത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ മഹന്തം ബലകായം ആദായ അന്ധവനം പരിവാരേത്വാ തേ സബ്ബേ ഗഹേത്വാ അന്ധവനതോ യാവ നഗരദ്വാരാ മഗ്ഗസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ഉപനിബന്ധിത്വാ ഓലോകേന്തി, ഏവം ആസന്നാനി സൂലാനി രോപാപേത്വാ സൂലേസു ഉത്താസേസി. ഇദം സന്ധായ ഏവമാഹ.

അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം വക്ഖാമി, ‘മഹാരാജ, മാദിസേ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ധുരവിഹാരേ വസന്തേ തയാ ഏവരൂപം ദാരുണം കമ്മം കതം, അയുത്തം തേ കത’ന്തി, അഥായം രാജാ മങ്കു ഹുത്വാ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കുണേയ്യ, പരിയായേന ധമ്മം കഥേന്തസ്സേവ മേ സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി ധമ്മദേസനം ആരഭന്തോ തം കിം മഞ്ഞസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സദ്ധായികോതി സദ്ധാതബ്ബോ, യസ്സ ത്വം വചനം സദ്ദഹസീതി അത്ഥോ. പച്ചയികോതി തസ്സേവ വേവചനം, യസ്സ വചനം പത്തിയായസീതി അത്ഥോ. അബ്ഭസമന്തി ആകാസസമം. നിപ്പോഥേന്തോ ആഗച്ഛതീതി പഥവിതലതോ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേ സത്തേ സണ്ഹകരണീയം തിണചുണ്ണം വിയ കരോന്തോ പിസന്തോ ആഗച്ഛതി.

അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായാതി ഠപേത്വാ ധമ്മചരിയം അഞ്ഞം കാതബ്ബം നത്ഥി, ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ ധമ്മചരിയാവ കത്തബ്ബാ, ഭന്തേതി – സമചരിയാദീനി തസ്സേവ വേവചനാനി. ആരോചേമീതി ആചിക്ഖാമി. പടിവേദയാമീതി ജാനാപേമി. അധിവത്തതീതി അജ്ഝോത്ഥരതി. ഹത്ഥിയുദ്ധാനീതി നാളാഗിരിസദിസേ ഹേമകപ്പനേ നാഗേ അഭിരുയ്ഹ യുജ്ഝിതബ്ബയുദ്ധാനി. ഗതീതി നിപ്ഫത്തി. വിസയോതി ഓകാസോ, സമത്ഥഭാവോ വാ. ന ഹി സക്കാ തേഹി ജരാമരണം പടിബാഹിതും. മന്തിനോ മഹാമത്താതി മന്തസമ്പന്നാ മഹോസധവിധുരപണ്ഡിതാദിസദിസാ മഹാഅമച്ചാ. ഭൂമിഗതന്തി മഹാലോഹകുമ്ഭിയോ പൂരേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതം. വേഹാസട്ഠന്തി ചമ്മപസിബ്ബകേ പൂരേത്വാ തുലാസങ്ഘാടാദീസു ലഗ്ഗേത്വാ ചേവ നിയ്യുഹാദീസു ച പൂരേത്വാ ഠപിതം. ഉപലാപേതുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിന്ദിതും. യഥാ ദ്വേ ജനാ ഏകേന മഗ്ഗേന ന ഗച്ഛന്തി ഏവം കാതും.

നഭം ആഹച്ചാതി ആകാസം പൂരേത്വാ. ഏവം ജരാ ച മച്ചു ചാതി ഇധ ദ്വേയേവ പബ്ബതാ ഗഹിതാ, രാജോവാദേ പന ‘‘ജരാ ആഗച്ഛതി സബ്ബയോബ്ബനം വിലുമ്പമാനാ’’തി ഏവം ജരാ മരണം ബ്യാധി വിപത്തീതി ചത്താരോപേതേ ആഗതാവ. തസ്മാതി യസ്മാ ഹത്ഥിയുദ്ധാദീഹി ജരാമരണം ജിനിതും ന സക്കാ, തസ്മാ. സദ്ധം നിവേസയേതി സദ്ധം നിവേസേയ്യ, പതിട്ഠാപേയ്യാതി. പഞ്ചമം.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

ഇതി സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

കോസലസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.