൨. നന്ദനവഗ്ഗോ

൧. നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. നന്ദനവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തത്രാതി തസ്മിം ആരാമേ. ഖോതി ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേന നിപാതമത്തം. ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി പരിസജേട്ഠകേ ഭിക്ഖൂ ജാനാപേസി. ഭിക്ഖവോതി തേസം ആമന്തനാകാരദീപനം. ഭദന്തേതി പതിവചനദാനം. തേ ഭിക്ഖൂതി യേ തത്ഥ സമ്മുഖീഭൂതാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസുന്തി ഭഗവതോ വചനം പതിഅസ്സോസും, അഭിമുഖാ ഹുത്വാ സുണിംസു സമ്പടിച്ഛിംസൂതി അത്ഥോ. ഏതദവോചാതി ഏതം ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘ഭൂതപുബ്ബ’’ന്തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ താവതിംസകായികാതി താവതിംസകായേ നിബ്ബത്താ. താവതിംസകായോ നാമ ദുതിയദേവലോകോ വുച്ചതി. മഘേന മാണവേന സദ്ധിം മചലഗാമേ കാലം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പന്നേ തേത്തിംസ ദേവപുത്തേ ഉപാദായ കിര തസ്സ ദേവലോകസ്സ അയം പണ്ണത്തി ജാതാതി വദന്തി. യസ്മാ പന സേസചക്കവാളേസുപി ഛ കാമാവചരദേവലോകാ അത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം സഹസ്സം താവതിംസാന’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൯), തസ്മാ നാമപണ്ണത്തിയേവേസാ തസ്സ ദേവലോകസ്സാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി നിദ്ദോസം പദം ഹോതി.

നന്ദനേ വനേതി ഏത്ഥ തം വനം പവിട്ഠേ പവിട്ഠേ നന്ദയതി തോസേതീതി നന്ദനം. പഞ്ചസു ഹി മരണനിമിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘സമ്പത്തിം പഹായ ചവിസ്സാമാ’’തി പരിദേവമാനാ ദേവതാ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ‘‘മാ പരിദേവിത്ഥ, അഭിജ്ജനധമ്മാ നാമ സങ്ഖാരാ നത്ഥീ’’തി ഓവദിത്വാ തത്ഥ പവേസാപേതി. താസം അഞ്ഞാഹി ദേവതാഹി ബാഹാസു ഗഹേത്വാ പവേസിതാനമ്പി തസ്സ സമ്പത്തിം ദിസ്വാവ മരണസോകോ വൂപസമ്മതി, പീതിപാമോജ്ജമേവ ഉപ്പജ്ജതി. അഥ തസ്മിം കീളമാനാ ഏവ ഉണ്ഹസന്തത്തോ ഹിമപിണ്ഡോ വിയ വിലീയന്തി, വാതാപഹതദീപസിഖാ വിയ വിജ്ഝായന്തീതി ഏവം യംകിഞ്ചി അന്തോ പവിട്ഠം നന്ദയതി തോസേതിയേവാതി നന്ദനം, തസ്മിം നന്ദനേ. അച്ഛരാസങ്ഘപരിവുതാതി അച്ഛരാതി ദേവധീതാനം നാമം, താസം സമൂഹേന പരിവുതാ.

ദിബ്ബേഹീതി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തേഹി. പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹീതി മനാപിയരൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി കാമബന്ധനേഹി കാമകോട്ഠാസേഹി വാ. സമപ്പിതാതി ഉപേതാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. പരിചാരയമാനാതി രമമാനാ, തേസു തേസു വാ രൂപാദീസു ഇന്ദ്രിയാനി സഞ്ചാരയമാനാ. തായം വേലായന്തി തസ്മിം പരിചാരണകാലേ. സോ പനസ്സ ദേവപുത്തസ്സ അധുനാ അഭിനിബ്ബത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ. തസ്സ ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ രത്തസുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ വിരോചയമാനോ തിഗാവുതപ്പമാണോ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തി. സോ ദിബ്ബവത്ഥനിവത്ഥോ ദിബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ദിബ്ബമാലാവിലേപനധരോ ദിബ്ബേഹി ചന്ദനചുണ്ണേഹി സമം വികിരിയമാനോ ദിബ്ബേഹി പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി ഓവുതോ നിവുതോ പരിയോനദ്ധോ ലോഭാഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ലോഭനിസ്സരണം നിബ്ബാനം അപസ്സന്തോ ആസഭിം വാചം ഭാസന്തോ വിയ മഹാസദ്ദേന ‘‘ന തേ സുഖം പജാനന്തീ’’തി ഇമം ഗാഥം ഗായമാനോ നന്ദനവനേ വിചരി. തേന വുത്തം – ‘‘തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസീ’’തി.

യേ ന പസ്സന്തി നന്ദനന്തി യേ തത്ര പഞ്ചകാമഗുണാനുഭവനവസേന നന്ദനവനം ന പസ്സന്തി. നരദേവാനന്തി ദേവനരാനം, ദേവപുരിസാനന്തി അത്ഥോ. തിദസാനന്തി തിക്ഖത്തും ദസന്നം. യസസ്സിനന്തി പരിവാരസങ്ഖാതേന യസേന സമ്പന്നാനം.

അഞ്ഞതരാ ദേവതാതി ഏകാ അരിയസാവികാ ദേവതാ. പച്ചഭാസീതി ‘‘അയം ബാലദേവതാ ഇമം സമ്പത്തിം നിച്ചം അചലം മഞ്ഞതി, നാസ്സാ ഛേദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മതം ജാനാതീ’’തി അധിപ്പായം വിവട്ടേത്വാ ദസ്സേന്തീ ‘‘ന ത്വം ബാലേ’’തി ഇമായ ഗാഥായ പതിഅഭാസി. യഥാ അരഹതം വചോതി യഥാ അരഹന്താനം വചനം, തഥാ ത്വം ന ജാനാസീതി. ഏവം തസ്സാ അധിപ്പായം പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി അരഹന്താനം വചനം ദസ്സേന്തീ അനിച്ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാതി സബ്ബേ തേഭൂമകസങ്ഖാരാ ഹുത്വാ അഭാവത്ഥേന അനിച്ചാ. ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി ഉപ്പാദവയസഭാവാ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തീതി ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. യസ്മാ വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തസ്മാ ഉപ്പാദവയധമ്മിനോതി. ഉപ്പാദവയഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദനന്തരാ വേമജ്ഝട്ഠാനം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേസം വൂപസമോ സുഖോതി തേസം സങ്ഖാരാനം വൂപസമസങ്ഖാതം നിബ്ബാനമേവ സുഖം. ഇദം അരഹതം വചോതി.

നന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ നന്ദതീതി തുസ്സതി അത്തമനോ ഹോതി. പുത്തിമാതി ബഹുപുത്തോ. തസ്സ ഹി ഏകച്ചേ പുത്താ കസികമ്മം കത്വാ ധഞ്ഞസ്സ കോട്ഠേ പൂരേന്തി, ഏകച്ചേ വണിജ്ജം കത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ആഹരന്തി, ഏകച്ചേ രാജാനം ഉപട്ഠഹിത്വാ യാനവാഹനഗാമനിഗമാദീനി ലഭന്തി. അഥ തേസം ആനുഭാവസങ്ഖാതം സിരിം അനുഭവമാനാ മാതാ വാ പിതാ വാ നന്ദതി. ഛണദിവസാദീസു വാ മണ്ഡിതപസാധിതേ പുത്തേ സമ്പത്തിം അനുഭവമാനേ ദിസ്വാ നന്ദതീതി, ‘‘നന്ദതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി ആഹ. ഗോഹി തഥേവാതി യഥാ പുത്തിമാ പുത്തേഹി, തഥാ ഗോസാമികോപി സമ്പന്നം ഗോമണ്ഡലം ദിസ്വാ ഗാവോ നിസ്സായ ഗോരസസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ഗോഹി നന്ദതി. ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാതി, ഏത്ഥ ഉപധീതി ചത്താരോ ഉപധീ – കാമൂപധി, ഖന്ധൂപധി, കിലേസൂപധി, അഭിസങ്ഖാരൂപധീതി. കാമാപി ഹി ‘‘യം പഞ്ച കാമഗുണേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം കാമാനം അസ്സാദോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൬) ഏവം വുത്തസ്സ സുഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ ‘‘ഉപധിയതി ഏത്ഥ സുഖ’’ന്തി ഇമിനാ വചനത്ഥേന ഉപധീതി വുച്ചതി. ഖന്ധാപി ഖന്ധമൂലകസ്സ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, കിലേസാപി അപായദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ, അഭിസങ്ഖാരാപി ഭവദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോതി. ഇധ പന കാമൂപധി അധിപ്പേതോ. പഞ്ച ഹി കാമഗുണാ തേഭൂമികാദിപാസാദ-ഉളാരസയന-വത്ഥാലങ്കാര-നാടകപരിവാരാദിവസേന പച്ചുപട്ഠിതാ പീതിസോമനസ്സം ഉപസംഹരമാനാ നരം നന്ദയന്തി. തസ്മാ യഥാ പുത്താ ച ഗാവോ ച, ഏവം ഇമേപി ഉപധീ ഹി നരസ്സ നന്ദനാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി സോ നന്ദതി യോ നിരൂപധീതി യോ കാമഗുണസമ്പത്തിരഹിതോ ദലിദ്ദോ ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനോ, ന ഹി സോ നന്ദതി. ഏവരൂപോ മനുസ്സപേതോ ച മനുസ്സനേരയികോ ച കിം നന്ദിസ്സതി ഭഗവാതി ആഹ.

ഇദം സുത്വാ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദേവതാ സോകവത്ഥുമേവ നന്ദവത്ഥും കരോതി, സോകവത്ഥുഭാവമസ്സാ ദീപേസ്സാമീ’’തി ഫലേന ഫലം പാതേന്തോ വിയ തായേവ ഉപമായ തസ്സാ വാദം ഭിന്ദന്തോ തമേവ ഗാഥം പരിവത്തേത്വാ സോചതീതി ആഹ. തത്ഥ സോചതി പുത്തേഹീതി വിദേസഗമനാദിവസേന പുത്തേസു നട്ഠേസുപി നസ്സന്തേസുപി ഇദാനി നസ്സിസ്സന്തീതി നാസസങ്കീപി സോചതി, തഥാ മതേസുപി മരന്തേസുപി ചോരേഹി രാജപുരിസേഹി ഗഹിതേസു വാ പച്ചത്ഥികാനം ഹത്ഥം ഉപഗതേസു വാ മരണസങ്കീപി ഹുത്വാ സോചതി. രുക്ഖപബ്ബതാദീഹി പതിത്വാ ഹത്ഥപാദാദീനം ഭേദവസേന ഭിന്നേസുപി ഭിജ്ജന്തേസുപി ഭേദസങ്കീപി ഹുത്വാ സോചതി. യഥാ ച പുത്തേഹി പുത്തിമാ, ഗോസാമികോപി തഥേവ നവഹാകാരേഹി ഗോഹി സോചതി. ഉപധീ ഹി നരസ്സ സോചനാതി യഥാ ച പുത്തഗാവോ, ഏവം പഞ്ച കാമഗുണോപധീപി –

‘‘തസ്സ ചേ കാമയാനസ്സ, ഛന്ദജാതസ്സ ജന്തുനോ;

തേ കാമാ പരിഹായന്തി, സല്ലവിദ്ധോവ രുപ്പതീ’’തി. (സു. നി. ൭൭൩) –

വുത്തനയേന നരം സോചന്തി. തസ്മാ നരസ്സ സോചനാ സോകവത്ഥുകമേവാതി വേദിതബ്ബാ. ന ഹി സോ സോചതി, യോ നിരൂപധീതി യസ്സ പന ചതുബ്ബിധാപേതേ ഉപധിയോ നത്ഥി, സോ നിരുപധി മഹാഖീണാസവോ കിം സോചിസ്സതി, ന സോചതി ദേവതേതി.

നന്ദതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ നത്ഥി പുത്തസമം പേമന്തി വിരൂപേപി ഹി അത്തനോ പുത്തകേ സുവണ്ണബിമ്ബകം വിയ മഞ്ഞന്തി, മാലാഗുളേ വിയ സീസാദീസു കത്വാ പരിഹരമാനാ തേഹി ഓഹദിതാപി ഓമുത്തികാപി ഗന്ധവിലേപനപതിതാ വിയ സോമനസ്സം ആപജ്ജന്തി. തേനാഹ – ‘‘നത്ഥി പുത്തസമം പേമ’’ന്തി. പുത്തപേമസമം പേമം നാമ നത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. ഗോസമിതം ധനന്തി ഗോഹി സമം ഗോധനസമം ഗോധനസദിസം അഞ്ഞം ധനം നാമ നത്ഥി ഭഗവാതി ആഹ. സൂരിയസമാ ആഭാതി സൂരിയാഭായ സമാ അഞ്ഞാ ആഭാ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. സമുദ്ദപരമാതി യേ കേചി അഞ്ഞേ സരാ നാമ, സബ്ബേ തേ സമുദ്ദപരമാ, സമുദ്ദോ തേസം ഉത്തമോ, സമുദ്ദസദിസം അഞ്ഞം ഉദകനിധാനം നാമ നത്ഥി, ഭഗവാതി.

യസ്മാ പന അത്തപേമേന സമം പേമം നാമ നത്ഥി. മാതാപിതാദയോ ഹി ഛഡ്ഡേത്വാപി പുത്തധീതാദയോ ച അപോസേത്വാപി സത്താ അത്താനമേവ പോസേന്തി. ധഞ്ഞേന ച സമം ധനം നാമ നത്ഥി. (യദാ ഹി സത്താ ദുബ്ഭിക്ഖാ ഹോന്തി), തഥാരൂപേ ഹി കാലേ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി ഗോമഹിംസാദീനിപി ധഞ്ഞഗ്ഗഹണത്ഥം ധഞ്ഞസാമികാനമേവ സന്തികം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. പഞ്ഞായ ച സമാ ആഭാ നാമ നത്ഥി. സൂരിയാദയോ ഹി ഏകദേസംയേവ ഓഭാസന്തി, പച്ചുപ്പന്നമേവ ച തമം വിനോദേന്തി. പഞ്ഞാ പന ദസസഹസ്സിമ്പി ലോകധാതും ഏകപ്പജ്ജോതം കാതും സക്കോതി, അതീതംസാദിപടിച്ഛാദകഞ്ച തമം വിധമതി. മേഘവുട്ഠിയാ ച സമോ സരോ നാമ നത്ഥി. നദീവാപി ഹോതു തലാകാദീനി വാ, വുട്ഠിസമോ സരോ നാമ നത്ഥി. മേഘവുട്ഠിയാ ഹി പച്ഛിന്നായ മഹാസമുദ്ദോ അങ്ഗുലിപബ്ബതേമനമത്തമ്പി ഉദകം ന ഹോതി, വുട്ഠിയാ പന പവത്തമാനായ യാവ ആഭസ്സരഭവനാപി ഏകോദകം ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവാ ദേവതായ പടിഗാഥം വദന്തോ നത്ഥി അത്തസമം പേമന്തിആദിമാഹാതി.

നത്ഥിപുത്തസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ഖത്തിയോ ദ്വിപദന്തി ദ്വിപദാനം രാജാ സേട്ഠോ. കോമാരീതി കുമാരികാലേ ഗഹിതാ. അയം സേസഭരിയാനം സേട്ഠാതി വദതി. പുബ്ബജോതി പഠമം ജാതോ കാണോ വാപി ഹോതു കുണിആദീനം വാ അഞ്ഞതരോ, യോ പഠമം ജാതോ, അയമേവ പുത്തോ ഇമിസ്സാ ദേവതായ വാദേ സേട്ഠോ നാമ ഹോതി. യസ്മാ പന ദ്വിപദാദീനം ബുദ്ധാദയോ സേട്ഠാ, തസ്മാ ഭഗവാ പടിഗാഥം ആഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവാ സബ്ബേസംയേവ അപദാദിഭേദാനം സത്താനം സേട്ഠോ, ഉപ്പജ്ജമാനോ പനേസ സബ്ബസത്തസേട്ഠോ ദ്വിപദേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദം സേട്ഠോതി ആഹ. ദ്വിപദേസു ഉപ്പന്നസ്സ ചസ്സ സബ്ബസത്തസേട്ഠഭാവോ അപ്പടിഹതോവ ഹോതി. ആജാനീയോതി ഹത്ഥീ വാ ഹോതു അസ്സാദീസു അഞ്ഞതരോ വാ, യോ കാരണം ജാനാതി, അയം ആജാനീയോവ ചതുപ്പദാനം സേട്ഠോതി അത്ഥോ. കൂടകണ്ണരഞ്ഞോ ഗുളവണ്ണഅസ്സോ വിയ. രാജാ കിര പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ചേതിയപബ്ബതം ഗമിസ്സാമീതി കലമ്ബനദീതീരം സമ്പത്തോ, അസ്സോ തീരേ ഠത്വാ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതി, രാജാ അസ്സാചരിയം ആമന്തേത്വാ, ‘‘അഹോ വത തയാ അസ്സോ സിക്ഖാപിതോ ഉദകം ഓതരിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി ആഹ. ആചരിയോ ‘‘സുസിക്ഖാപിതോ ദേവ അസ്സോ, ഏതസ്സ ഹി ചിത്തം – ‘സചാഹം ഉദകം ഓതരിസ്സാമി, വാലം തേമിസ്സതി, വാലേ തിന്തേ രഞ്ഞോ അങ്ഗേ ഉദകം പാതേയ്യാ’തി, ഏവം തുമ്ഹാകം സരീരേ ഉദകപാതനഭയേന ന ഓതരതി, വാലം ഗണ്ഹാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തഥാ കാരേസി. അസ്സോ വേഗേന ഓതരിത്വാ പാരം ഗതോ. സുസ്സൂസാതി സുസ്സൂസമാനാ. കുമാരികാലേ വാ ഗഹിതാ ഹോതു പച്ഛാ വാ, സുരൂപാ വാ വിരൂപാ വാ, യാ സാമികം സുസ്സൂസതി പരിചരതി തോസേതി, സാ ഭരിയാനം സേട്ഠാ. അസ്സവോതി ആസുണമാനോ. ജേട്ഠോ വാ ഹി ഹോതു കനിട്ഠോ വാ, യോ മാതാപിതൂനം വചനം സുണാതി, സമ്പടിച്ഛതി, ഓവാദപടികരോ ഹോതി, അയം പുത്താനം സേട്ഠോ, അഞ്ഞേഹി സന്ധിച്ഛേദകാദിചോരേഹി പുത്തേഹി കോ അത്ഥോ ദേവതേതി.

ഖത്തിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സണമാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഠിതേ മജ്ഝന്ഹികേതി ഠിതമജ്ഝന്ഹികേ. സന്നിസീവേസൂതി യഥാ ഫാസുകട്ഠാനം ഉപഗന്ത്വാ സന്നിസിന്നേസു വിസ്സമമാനേസു. ഠിതമജ്ഝന്ഹികകാലോ നാമേസ സബ്ബസത്താനം ഇരിയാപഥദുബ്ബല്യകാലോ. ഇധ പന പക്ഖീനംയേവ വസേന ദസ്സിതോ. സണതേവാതി സണതി വിയ മഹാവിരവം വിയ മുച്ചതി. സണമാനമേവ ചേത്ഥ ‘‘സണതേവാ’’തി വുത്തം. തപ്പടിഭാഗം നാമേതം. നിദാഘസമയസ്മിഞ്ഹി ഠിതമജ്ഝന്ഹികകാലേ ചതുപ്പദഗണേസു ചേവ പക്ഖീഗണേസു ച സന്നിസിന്നേസു വാതപൂരിതാനം സുസിരരുക്ഖാനഞ്ചേവ ഛിദ്ദവേണുപബ്ബാനഞ്ച ഖന്ധേന ഖന്ധം സാഖായ സാഖം സങ്ഘട്ടയന്താനം പാദപാനഞ്ച അരഞ്ഞമജ്ഝേ മഹാസദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. തം ഭയം പടിഭാതി മന്തി തം ഏവരൂപേ കാലേ മഹാഅരഞ്ഞസ്സ സണമാനം മയ്ഹം ഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ദന്ധപഞ്ഞാ കിരേസാ ദേവതാ തസ്മിം ഖണേ അത്തനോ നിസജ്ജഫാസുകം കഥാഫാസുകം ദുതിയകം അലഭന്തീ ഏവമാഹ. യസ്മാ പന താദിസേ കാലേ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തസ്സ വിവിത്തേ അരഞ്ഞായതനേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനപ്പകം സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, യം സന്ധായ വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പവിട്ഠസ്സ, സന്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അമാനുസീ രതീ ഹോതി, സമ്മാ ധമ്മം വിപസ്സതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൭൩) ച,

‘‘പുരതോ പച്ഛതോ വാപി, അപരോ ചേ ന വിജ്ജതി;

അതീവ ഫാസു ഭവതി, ഏകസ്സ വസതോ വനേ’’തി. (ഥേരഗാ. ൫൩൭) ച;

തസ്മാ ഭഗവാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ സാ രതി പടിഭാതി മന്തി യാ ഏവരൂപേ കാലേ ഏകകസ്സ നിസജ്ജാ നാമ, സാ രതി മയ്ഹം ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. സേസം താദിസമേവാതി.

സണമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ നിദ്ദാതി, ‘‘അഭിജാനാമഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) ഏവരൂപായ അബ്യാകതനിദ്ദായ പുബ്ബഭാഗാപരഭാഗേസു സേഖപുഥുജ്ജനാനം സസങ്ഖാരികഅകുസലേ ചിത്തേ ഉപ്പന്നം ഥിനമിദ്ധം. തന്ദീതി അതിച്ഛാതാതിസീതാദികാലേസു ഉപ്പന്നം ആഗന്തുകം ആലസിയം. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തത്ഥ കതമാ തന്ദീ? യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനതാ ആലസ്യം ആലസ്യായനാ ആലസ്യായിതത്തം, അയം വുച്ചതി തന്ദീ’’തി (വിഭ. ൮൫൭). വിജമ്ഭിതാതി കായവിജമ്ഭനാ. അരതീതി അകുസലപക്ഖാ ഉക്കണ്ഠിതതാ. ഭത്തസമ്മദോതി ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ. വിത്ഥാരോ പന തേസം – ‘‘തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതോവ. ഏതേനാതി ഏതേന നിദ്ദാദിനാ ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠോ നിവാരിതപാതുഭാവോ. നപ്പകാസതീതി ന ജോതതി, ന പാതുഭവതീതി അത്ഥോ. അരിയമഗ്ഗോതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. പാണിനന്തി സത്താനം. വീരിയേനാതി മഗ്ഗസഹജാതവീരിയേന. നം പണാമേത്വാതി ഏതം കിലേസജാതം നീഹരിത്വാ. അരിയമഗ്ഗോതി ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ഇതി മഗ്ഗേനേവ ഉപക്കിലേസേ നീഹരിത്വാ മഗ്ഗസ്സ വിസുദ്ധി വുത്താതി.

നിദ്ദാതന്ദീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുക്കരസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ ദുത്തിതിക്ഖന്തി ദുക്ഖമം ദുഅധിവാസിയം. അബ്യത്തേനാതി ബാലേന. സാമഞ്ഞന്തി സമണധമ്മോ. ഇമിനാ ദേവതാ ഇദം ദസ്സേതി – യം പണ്ഡിതാ കുലപുത്താ ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി സട്ഠിപി വസ്സാനി ദന്തേ അഭിദന്തമാധായ ജിവ്ഹായ താലും ആഹച്ചപി ചേതസാ ചിത്തം അഭിനിഗ്ഗണ്ഹിത്വാപി ഏകാസനം ഏകഭത്തം പടിസേവമാനാ ആപാണകോടികം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താ സാമഞ്ഞം കരോന്തി. തം ഭഗവാ ബാലോ അബ്യത്തോ കാതും ന സക്കോതീതി. ബഹൂ ഹി തത്ഥ സമ്ബാധാതി തസ്മിം സാമഞ്ഞസങ്ഖാതേ അരിയമഗ്ഗേ ബഹൂ സമ്ബാധാ മഗ്ഗാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ബഹൂ പരിസ്സയാതി ദസ്സേതി.

ചിത്തഞ്ചേ ന നിവാരയേതി യദി അയോനിസോ ഉപ്പന്നം ചിത്തം ന നിവാരേയ്യ, കതി അഹാനി സാമഞ്ഞം ചരേയ്യ? ഏകദിവസമ്പി ന ചരേയ്യ. ചിത്തവസികോ ഹി സമണധമ്മം കാതും ന സക്കോതി. പദേ പദേതി ആരമ്മണേ ആരമ്മണേ. ആരമ്മണഞ്ഹി ഇധ പദന്തി അധിപ്പേതം. യസ്മിം യസ്മിം ഹി ആരമ്മണേ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥ ബാലോ വിസീദതി നാമ. ഇരിയാപഥപദമ്പി വട്ടതി. ഗമനാദീസു ഹി യത്ഥ യത്ഥ കിലേസോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ വിസീദതി നാമ. സങ്കപ്പാനന്തി കാമസങ്കപ്പാദീനം.

കുമ്മോ വാതി കച്ഛപോ വിയ. അങ്ഗാനീതി ഗീവപഞ്ചമാനി അങ്ഗാനി. സമോദഹന്തി സമോദഹന്തോ, സമോദഹിത്വാ വാ. മനോവിതക്കേതി മനമ്ഹി ഉപ്പന്നവിതക്കേ. ഏത്താവതാ ഇദം ദസ്സേതി – യഥാ കുമ്മോ സോണ്ഡിപഞ്ചമാനി അങ്ഗാനി സകേ കപാലേ സമോദഹന്തോ സിങ്ഗാലസ്സ ഓതാരം ന ദേതി, സമോദഹിത്വാ ചസ്സ അപ്പസയ്ഹതം ആപജ്ജതി, ഏവമേവം ഭിക്ഖു മനമ്ഹി ഉപ്പന്നവിതക്കേ സകേ ആരമ്മണകപാലേ സമോദഹം മാരസ്സ ഓതാരം ന ദേതി, സമോദഹിത്വാ ചസ്സ അപ്പസയ്ഹതം ആപജ്ജതീതി. അനിസ്സിതോതി തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ ഹുത്വാ. അഹേഠയാനോതി അവിഹിംസമാനോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. നൂപവദേയ്യ കഞ്ചീതി യംകിഞ്ചി പുഗ്ഗലം ആചാരവിപത്തിആദീസു യായ കായചി മങ്കും കാതുകാമോ ഹുത്വാ ന വദേയ്യ, ‘‘കാലേന വക്ഖാമി നോ അകാലേനാ’’തിആദയോ പന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ ഉല്ലുമ്പനസഭാവസണ്ഠിതേന ചിത്തേന കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച വദേയ്യാതി.

ദുക്കരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഹിരീസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ ഹിരീനിസേധോതി ഹിരിയാ അകുസലേ ധമ്മേ നിസേധേതീതി ഹിരീനിസേധോ. കോചി ലോകസ്മിം വിജ്ജതീതി കോചി ഏവരൂപോ വിജ്ജതീതി പുച്ഛതി. യോ നിന്ദം അപബോധതീതി യോ ഗരഹം അപഹരന്തോ ബുജ്ഝതി. അസ്സോ ഭദ്രോ കസാമിവാതി യഥാ ഭദ്രോ അസ്സാജാനീയോ കസം അപഹരന്തോ ബുജ്ഝതി, പതോദച്ഛായം ദിസ്വാ സംവിജ്ഝന്തോ വിയ കസായ അത്തനി നിപാതം ന ദേതി, ഏവമേവ യോ ഭിക്ഖു ഭൂതസ്സ ദസഅക്കോസവത്ഥുനോ അത്തനി നിപാതം അദദന്തോ നിന്ദം അപബോധതി അപഹരന്തോ ബുജ്ഝതി, ഏവരൂപോ കോചി ഖീണാസവോ വിജ്ജതീതി പുച്ഛതി. അഭൂതക്കോസേന പന പരിമുത്തോ നാമ നത്ഥി. തനുയാതി തനുകാ, ഹിരിയാ അകുസലേ ധമ്മേ നിസേധേത്വാ ചരന്താ ഖീണാസവാ നാമ അപ്പകാതി അത്ഥോ. സദാ സതാതി നിച്ചകാലം സതിവേപുല്ലേന സമന്നാഗതാ. അന്തം ദുക്ഖസ്സ പപ്പുയ്യാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ കോടിം അന്തഭൂതം നിബ്ബാനം പാപുണിത്വാ. സേസം വുത്തനയമേവാതി.

ഹിരീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കുടികാസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ കച്ചി തേ കുടികാതി അയം ദേവതാ ദസ മാസേ അന്തോവസനട്ഠാനട്ഠേന മാതരം കുടികം കത്വാ, യഥാ സകുണാ ദിവസം ഗോചരപസുതാ രത്തിം കുലാവകം അല്ലീയന്തി, ഏവമേവം സത്താ തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാപി മാതുഗാമസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി, ആലയവസേന ഭരിയം കുലാവകം കത്വാ. കുലപവേണിം സന്താനകട്ഠേന പുത്തേ സന്താനകേ കത്വാ, തണ്ഹം ബന്ധനം കത്വാ, ഗാഥാബന്ധനേന ഇമേ പഞ്ഹേ സമോധാനേത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി, ഭഗവാപിസ്സാ വിസ്സജ്ജേന്തോ തഗ്ഘാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഗ്ഘാതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ. നത്ഥീതി പഹായ പബ്ബജിതത്താ വട്ടസ്മിം വാ പുന മാതുകുച്ഛിവാസസ്സ ദാരഭരണസ്സ പുത്തനിബ്ബത്തിയാ വാ അഭാവതോ നത്ഥി.

ദേവതാ ‘‘മയാ സന്നാഹം ബന്ധിത്വാ ഗുള്ഹാ പഞ്ഹാ പുച്ഛിതാ, അയഞ്ച സമണോ പുച്ഛിതമത്തേയേവ വിസ്സജ്ജേസി, ജാനം നു ഖോ മേ അജ്ഝാസയം കഥേസി, ഉദാഹു അജാനം യം വാ തം വാ മുഖാരുള്ഹം കഥേസീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന കിന്താഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിന്താഹന്തി കിം തേ അഹം. അഥസ്സാ ഭഗവാ ആചിക്ഖന്തോ മാതരന്തിആദിമാഹ. സാഹു തേതി ഗാഥായ അനുമോദിത്വാ സമ്പഹംസിത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ അത്തനോ ദേവട്ഠാനമേവ ഗതാതി.

കുടികാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ തപോദാരാമേതി തപോദസ്സ തത്തോദകസ്സ രഹദസ്സ വസേന ഏവം ലദ്ധനാമേ ആരാമേ. വേഭാരപബ്ബതസ്സ കിര ഹേട്ഠാ ഭുമ്മട്ഠകനാഗാനം പഞ്ചയോജനസതികം നാഗഭവനം ദേവലോകസദിസം മണിമയേന തലേന ആരാമുയ്യാനേഹി ച സമന്നാഗതം. തത്ഥ നാഗാനം കീളനട്ഠാനേ മഹാഉദകരഹദോ, തതോ തപോദാ നാമ നദീ സന്ദതി കുഥിതാ ഉണ്ഹോദകാ. കസ്മാ പനേസാ ഏദിസാ? രാജഗഹം കിര പരിവാരേത്വാ മഹാപേതലോകോ തിട്ഠതി, തത്ഥ ദ്വിന്നം മഹാലോഹകുമ്ഭിനിരയാനം അന്തരേന അയം തപോദാ ആഗച്ഛതി, തസ്മാ കുഥിതാ സന്ദതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യതായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ സന്ദതി, സോ ദഹോ അച്ഛോദകോ സീതോദകോ സാതോദകോ സേതോദകോ സുപ്പതിത്ഥോ രമണീയോ പഹൂതമച്ഛകച്ഛപോ, ചക്കമത്താനി ച പദുമാനി പുപ്ഫന്തി. അപിചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതി, തേനായം തപോദാ കുഥിതാ സന്ദതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൧).

ഇമസ്സ പന ആരാമസ്സ അഭിമുഖട്ഠാനേ തതോ മഹാഉദകരഹദോ ജാതോ, തസ്സ വസേനായം വിഹാരോ ‘‘തപോദാരാമോ’’തി വുച്ചതി.

സമിദ്ധീതി തസ്സ കിര ഥേരസ്സ അത്തഭാവോ സമിദ്ധോ അഭിരൂപോ പാസാദികോ, തസ്മാ ‘‘സമിദ്ധീ’’ത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിതുന്തി പധാനികത്ഥേരോ ഏസ, ബലവപച്ചൂസേ ഉട്ഠായാസനാ സരീരം ഉതും ഗാഹാപേത്വാ ബഹി സട്ഠിഹത്ഥമത്തേ മഹാചങ്കമേ അപരാപരം ചങ്കമിത്വാ ‘‘സേദഗഹിതേഹി ഗത്തേഹി പരിഭുഞ്ജമാനം സേനാസനം കിലിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഗത്താനി പരിസിഞ്ചനത്ഥം സരീരധോവനത്ഥം ഉപസങ്കമി. ഏകചീവരോ അട്ഠാസീതി നിവാസനം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി.

ഗത്താനി പുബ്ബാപയമാനോതി ഗത്താനി പുബ്ബസദിസാനി വോദകാനി കുരുമാനോ. അല്ലസരീരേ പാരുതം ഹി ചീവരം കിലിസ്സതി ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി, ന ചേതം വത്തം. ഥേരോ പന വത്തസമ്പന്നോ, തസ്മാ വത്തേ ഠിതോവ ന്ഹായിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ അട്ഠാസി. തത്ഥ ഇദം ന്ഹാനവത്തം – ഉദകതിത്ഥം ഗന്ത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി ചീവരാനി നിക്ഖിപിത്വാ വേഗേന ഠിതകേനേവ ന ഓതരിതബ്ബം, സബ്ബദിസാ പന ഓലോകേത്വാ വിവിത്തഭാവം ഞത്വാ ഖാണുഗുമ്ബലതാദീനി വവത്ഥപേത്വാ തിക്ഖത്തും ഉക്കാസിത്വാ അവകുജ്ജ ഠിതേന ഉത്തരാസങ്ഗചീവരം അപനേത്വാ പസാരേതബ്ബം, കായബന്ധനം മോചേത്വാ ചീവരപിട്ഠേയേവ ഠപേതബ്ബം. സചേ ഉദകസാടികാ നത്ഥി, ഉദകന്തേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ നിവാസനം മോചേത്വാ സചേ സിന്നട്ഠാനം അത്ഥി, പസാരേതബ്ബം. നോ ചേ അത്ഥി, സംഹരിത്വാ ഠപേതബ്ബം. ഉദകം ഓതരന്തേന സണികം നാഭിപ്പമാണമത്തം ഓതരിത്വാ വീചിം അനുട്ഠാപേന്തേന സദ്ദം അകരോന്തേന നിവത്തിത്വാ ആഗതദിസാഭിമുഖേന നിമുജ്ജിതബ്ബം, ഏവം ചീവരം രക്ഖിതം ഹോതി. ഉമ്മുജ്ജന്തേനപി സദ്ദം അകരോന്തേന സണികം ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ന്ഹാനപരിയോസാനേ ഉദകന്തേ ഉക്കുടികേന നിസീദിത്വാ നിവാസനം പരിക്ഖിപിത്വാ ഉട്ഠായ സുപരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം അപാരുപിത്വാവ ഠാതബ്ബന്തി.

ഥേരോപി തഥാ ന്ഹായിത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ വിഗച്ഛമാനഉദകം കായം ഓലോകയമാനോ അട്ഠാസി. തസ്സ പകതിയാപി പാസാദികസ്സ പച്ചൂസസമയേ സമ്മാ പരിണതാഹാരസ്സ ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാതസ്സ അതിവിയ മുഖവണ്ണോ വിരോചി, ബന്ധനാ പവുത്തതാലഫലം വിയ പഭാസമ്പന്നോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ തങ്ഖണവികസിതപദുമം വിയ മുഖം സസ്സിരികം അഹോസി, സരീരവണ്ണോപി വിപ്പസീദി. തസ്മിം സമയേ വനസണ്ഡേ അധിവത്ഥാ ഭുമ്മദേവതാ പാസാദികം ഭിക്ഖും ഓലോകയമാനാ സമനം നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തീ കാമപരിളാഹാഭിഭൂതാ ഹുത്വാ, ‘‘ഥേരം പലോഭേസ്സാമീ’’തി അത്തഭാവം ഉളാരേന അലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ സഹസ്സവട്ടിപദീപം പജ്ജലമാനാ വിയ ചന്ദം ഉട്ഠാപയമാനാ വിയ സകലാരാമം ഏകോഭാസം കത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അവന്ദിത്വാവ വേഹാസേ ഠിതാ ഗാഥം അഭാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ…പേ… അജ്ഝഭാസീ’’തി.

അഭുത്വാതി പഞ്ച കാമഗുണേ അപരിഭുഞ്ജിത്വാ. ഭിക്ഖസീതി പിണ്ഡായ ചരസി. മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാതി ഏത്ഥ കാലോ നാമ പഞ്ചകാമഗുണപടിസേവനക്ഖമോ ദഹരയോബ്ബനകാലോ. ജരാജിണ്ണേന ഹി ഓഭഗ്ഗേന ദണ്ഡപരായണേന പവേധമാനേന കാസസാസാഭിഭൂതേന ന സക്കാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും. ഇതി ഇമം കാലം സന്ധായ ദേവതാ ‘‘മാ തം കാലോ ഉപച്ചഗാ’’തി ആഹ. തത്ഥ മാ ഉപച്ചഗാതി മാ അതിക്കമി.

കാലം വോഹം ന ജാനാമീതി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം. കാലം ന ജാനാമീതി മരണകാലം സന്ധായ വദതി. സത്താനഞ്ഹി –

‘‘ജീവിതം ബ്യാധി കാലോ ച, ദേഹനിക്ഖേപനം ഗതി;

പഞ്ചേതേ ജീവലോകസ്മിം, അനിമിത്താ ന നായരേ’’.

തത്ഥ ജീവിതം താവ ‘‘ഏത്തകമേവ, ന ഇതോ പര’’ന്തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. കലലകാലേപി ഹി സത്താ മരന്തി, അബ്ബുദ-പേസി-ഘന-അഡ്ഢമാസ-ഏകമാസ-ദ്വേമാസ-തേമാസ-ചതുമാസപഞ്ചമാസ…പേ… ദസമാസകാലേപി, കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തസമയേപി, തതോ പരം വസ്സസതസ്സ അന്തോപി ബഹിപി മരന്തിയേവ. ബ്യാധിപി ‘‘ഇമിനാവ ബ്യാധിനാ സത്താ മരന്തി, ന അഞ്ഞേനാ’’തി വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. ചക്ഖുരോഗേനപി ഹി സത്താ മരന്തി സോതരോഗാദീനം അഞ്ഞതരേനപി. കാലോപി, ‘‘ഇമസ്മിം യേവ കാലേ മരിതബ്ബം, ന അഞ്ഞസ്മി’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തോ. പുബ്ബണ്ഹേപി ഹി സത്താ മരന്തി മജ്ഝന്ഹികാദീനം അഞ്ഞതരസ്മിമ്പി. ദേഹനിക്ഖേപനമ്പി, ‘‘ഇധേവ മീയമാനാനം ദേഹേന പതിതബ്ബം, ന അഞ്ഞത്ഥാ’’തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്തം. അന്തോഗാമേ ജാതാനഞ്ഹി ബഹിഗാമേപി അത്തഭാവോ പതതി, ബഹിഗാമേപി ജാതാനം അന്തോഗാമേപി. തഥാ ഥലജാനം ജലേ, ജലജാനം ഥലേതി അനേകപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഗതിപി, ‘‘ഇതോ ചുതേന ഇധ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം വവത്ഥാനാഭാവതോ അനിമിത്താ. ദേവലോകതോ ഹി ചുതാ മനുസ്സേസുപി നിബ്ബത്തന്തി, മനുസ്സലോകതോ ചുതാ ദേവലോകാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തീതി ഏവം യന്തേ യുത്തഗോണോ വിയ ഗതിപഞ്ചകേ ലോകോ സമ്പരിവത്തതി. തസ്സേവം സമ്പരിവത്തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ കാലേ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമം മരണസ്സ കാലം വോഹം ന ജാനാമി.

ഛന്നോ കാലോ ന ദിസ്സതീതി അയം കാലോ മയ്ഹം പടിച്ഛന്നോ അവിഭൂതോ ന പഞ്ഞായതി. തസ്മാതി യസ്മാ അയം കാലോ പടിച്ഛന്നോ ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ പഞ്ച കാമഗുണേ അഭുത്വാവ ഭിക്ഖാമി. മാ മം കാലോ ഉപച്ചഗാതി ഏത്ഥ സമണധമ്മകരണകാലം സന്ധായ ‘‘കാലോ’’തി ആഹ. അയഞ്ഹി സമണധമ്മോ നാമ പച്ഛിമേ കാലേ തിസ്സോ വയോസീമാ അതിക്കന്തേന ഓഭഗ്ഗേന ദണ്ഡപരായണേന പവേധമാനേന കാസസാസാഭിഭൂതേന ന സക്കാ കാതും. തദാ ഹി ന സക്കാ ഹോതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതം ബുദ്ധവചനം വാ ഗണ്ഹിതും, ധുതങ്ഗം വാ പരിഭുഞ്ജിതും, അരഞ്ഞവാസം വാ വസിതും, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപത്തിം വാ സമാപജ്ജിതും, പദഭാണ-സരഭഞ്ഞധമ്മകഥാ-അനുമോദനാദീനി വാ കാതും, തരുണയോബ്ബനകാലേ പനേതം സബ്ബം സക്കാ കാതുന്തി അയം സമണധമ്മകരണസ്സ കാലോ മാ മം ഉപച്ചഗാ, യാവ മം നാതിക്കമതി, താവ കാമേ അഭുത്വാവ സമണധമ്മം കരോമീതി ആഹ.

പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാതി സാ കിര ദേവതാ – ‘‘അയം ഭിക്ഖു സമണധമ്മകരണസ്സ കാലം നാമ കഥേതി, അകാലം നാമ കഥേതി, സഹേതുകം കഥേതി സാനിസംസ’’ന്തി ഏത്താവതാവ ഥേരേ ലജ്ജം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ മഹാബ്രഹ്മം വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ച നം മഞ്ഞമാനാ ഗാരവജാതാ ആകാസാ ഓരുയ്ഹ പഥവിയം അട്ഠാസി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. കിഞ്ചാപി പഥവിയം ഠിതാ, യേന പനത്ഥേന ആഗതാ, പുനപി തമേവ ഗഹേത്വാ ദഹരോ ത്വന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുസൂതി തരുണോ. കാളകേസോതി സുട്ഠു കാളകേസോ. ഭദ്രേനാതി ഭദ്ദകേന. ഏകച്ചോ ഹി ദഹരോപി സമാനോ കാണോ വാ ഹോതി കുണിആദീനം വാ അഞ്ഞതരോ, സോ ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ നാമ ന ഹോതി. യോ പന അഭിരൂപോ ഹോതി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ സബ്ബസമ്പത്തിസമ്പന്നോ, യം യദേവ അലങ്കാരപരിഹാരം ഇച്ഛതി, തേന തേന അലങ്കതോ ദേവപുത്തോ വിയ ചരതി, അയം ഭദ്രേന യോബ്ബനേന സമന്നാഗതോ നാമ ഹോതി. ഥേരോ ച ഉത്തമരൂപസമ്പന്നോ, തേന നം ഏവമാഹ.

അനിക്കീളിതാവീ കാമേസൂതി കാമേസു അകീളിതകീളോ അഭുത്താവീ, അകതകാമകീളോതി അത്ഥോ. മാ സന്ദിട്ഠികം ഹിത്വാതി യേഭുയ്യേന ഹി താ അദിട്ഠസച്ചാ അവീതരാഗാ അപരചിത്തവിദൂനിയോ ദേവതാ ഭിക്ഖൂ ദസപി വസ്സാനി വീസതിമ്പി…പേ… സട്ഠിമ്പി വസ്സാനി പരിസുദ്ധം അഖണ്ഡം ബ്രഹ്മചരിയം ചരമാനേ ദിസ്വാ – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാനുസകേ പഞ്ച കാമഗുണേ പഹായ ദിബ്ബേ കാമേ പത്ഥയന്താ സമണധമ്മം കരോന്തീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തി, അയമ്പി തത്ഥേവ ഉപ്പാദേസി. തസ്മാ മാനുസകേ കാമേ സന്ദിട്ഠികേ, ദിബ്ബേ ച കാലികേ കത്വാ ഏവമാഹ.

ന ഖോ അഹം, ആവുസോതി, ആവുസോ, അഹം സന്ദിട്ഠികേ കാമേ ഹിത്വാ കാലികേ കാമേ ന അനുധാവാമി ന പത്ഥേമി ന പിഹേമി. കലികഞ്ച ഖോ അഹം, ആവുസോതി അഹം ഖോ, ആവുസോ, കാലികം കാമം ഹിത്വാ സന്ദിട്ഠികം ലോകുത്തരധമ്മം അനുധാവാമി. ഇതി ഥേരോ ചിത്താനന്തരം അലദ്ധബ്ബതായ ദിബ്ബേപി മാനുസകേപി പഞ്ച കാമഗുണേ കാലികാതി അകാസി, ചിത്താനന്തരം ലദ്ധബ്ബതായ ലോകുത്തരധമ്മം സന്ദിട്ഠികന്തി. പഞ്ചകാമഗുണേസു സമോഹിതേസുപി സമ്പന്നകാമസ്സാപി കാമിനോ ചിത്താനന്തരം ഇച്ഛിതിച്ഛിതാരമ്മണാനുഭവനം ന സമ്പജ്ജതി. ചക്ഖുദ്വാരേ ഇട്ഠാരമ്മണം അനുഭവിതുകാമേന ഹി ചിത്തകാരപോത്ഥകാരരൂപകാരാദയോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘ഇദം നാമ സജ്ജേഥാ’’തി വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏത്ഥന്തരേ അനേകകോടിസതസഹസ്സാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. അഥ പച്ഛാ തം ആരമ്മണം സമ്പാപുണാതി. സേസദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. സോതാപത്തിമഗ്ഗാനന്തരം പന സോതാപത്തിഫലമേവ ഉപ്പജ്ജതി, അന്തരാ അഞ്ഞസ്സ ചിത്തസ്സ വാരോ നത്ഥി. സേസഫലേസുപി ഏസേവ നയോതി.

സോ തമേവത്ഥം ഗഹേത്വാ കാലികാ ഹി, ആവുസോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കാലികാതി വുത്തനയേന സമോഹിതസമ്പത്തിനാപി കാലന്തരേ പത്തബ്ബാ. ബഹുദുക്ഖാതി പഞ്ച കാമഗുണേ നിസ്സായ പത്തബ്ബദുക്ഖസ്സ ബഹുതായ ബഹുദുക്ഖാ. തംവത്ഥുകസ്സേവ ഉപായാസസ്സ ബഹുതായ ബഹുപായാസാ. ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോതി പഞ്ച കാമഗുണേ നിസ്സായ ലദ്ധബ്ബസുഖതോ ആദീനവോ ഭിയ്യോ, ദുക്ഖമേവ ബഹുതരന്തി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠികോ അയം ധമ്മോതി അയം ലോകുത്തരധമ്മോ യേന യേന അധിഗതോ ഹോതി, തേന തേന പരസദ്ധായ ഗന്തബ്ബതം ഹിത്വാ പച്ചവേക്ഖണഞാണേന സയം ദട്ഠബ്ബോതി സന്ദിട്ഠികോ. അത്തനോ ഫലദാനം സന്ധായ നാസ്സ കാലോതി അകാലോ, അകാലോയേവ അകാലികോ. യോ ഏത്ഥ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ, സോ അത്തനോ പവത്തിസമനന്തരമേവ ഫലം ദേതീതി അത്ഥോ. ‘‘ഏഹി പസ്സ ഇമം ധമ്മ’’ന്തി ഏവം പവത്തം ഏഹിപസ്സവിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ. ആദിത്തം ചേലം വാ സീസം വാ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാപി ഭാവനാവസേന അത്തനോ ചിത്തേ ഉപനയം അരഹതീതി ഓപനേയ്യികോ. സബ്ബേഹി ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂആദീഹി വിഞ്ഞൂഹി ‘‘ഭാവിതോ മേ മഗ്ഗോ, അധിഗതം ഫലം, സച്ഛികതോ നിരോധോ’’തി അത്തനി അത്തനി വേദിതബ്ബോതി പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൬ ആദയോ) ധമ്മാനുസ്സതിവണ്ണനായം വുത്തോ.

ഇദാനി സാ ദേവതാ അന്ധോ വിയ രൂപവിസേസം ഥേരേന കഥിതസ്സ അത്ഥേ അജാനന്തീ കഥഞ്ച ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ കഥഞ്ചാതിപദസ്സ ‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖു കാലികാ കാമാ വുത്താ ഭഗവതാ, കഥം ബഹുദുക്ഖാ, കഥം ബഹുപായാസാ’’തി? ഏവം സബ്ബപദേഹി സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ.

നവോതി അപരിപുണ്ണപഞ്ചവസ്സോ ഹി ഭിക്ഖു നവോ നാമ ഹോതി, പഞ്ചവസ്സതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമോ, ദസവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ. അപരോ നയോ – അപരിപുണ്ണദസവസ്സോ നവോ, ദസവസ്സതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമോ, വീസതിവസ്സതോ പട്ഠായ ഥേരോ. തേസം അഹം നവോതി വദതി.

നവോപി ഏകച്ചോ സത്തട്ഠവസ്സകാലേ പബ്ബജിത്വാ ദ്വാദസതേരസവസ്സാനി സാമണേരഭാവേനേവ അതിക്കന്തോ ചിരപബ്ബജിതോ ഹോതി, അഹം പന അചിരപബ്ബജിതോതി വദതി. ഇമം ധമ്മവിനയന്തി ഇമം ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച. ഉഭയമ്പേതം സാസനസ്സേവ നാമം. ധമ്മേന ഹേത്ഥ ദ്വേ പിടകാനി വുത്താനി, വിനയേന വിനയപിടകം, ഇതി തീഹി പിടകേഹി പകാസിതം പടിപത്തിം അധുനാ ആഗതോമ്ഹീതി വദതി.

മഹേസക്ഖാഹീതി മഹാപരിവാരാഹി. ഏകേകസ്സ ഹി ദേവരഞ്ഞോ കോടിസതമ്പി കോടിസഹസ്സമ്പി പരിവാരോ ഹോതി, തേ അത്താനം മഹന്തേ ഠാനേ ഠപേത്വാ തഥാഗതം പസ്സന്തി. തത്ഥ അമ്ഹാദിസാനം അപ്പേസക്ഖാനം മാതുഗാമജാതികാനം കുതോ ഓകാസോതി ദസ്സേതി.

മയമ്പി ആഗച്ഛേയ്യാമാതി ഇദം സാ ദേവതാ ‘‘സചേപി ചക്കവാളം പൂരേത്വാ പരിസാ നിസിന്നാ ഹോതി, മഹതിയാ ബുദ്ധവീഥിയാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും ലഭതീ’’തി ഞത്വാ ആഹ. പുച്ഛ ഭിക്ഖു, പുച്ഛ ഭിക്ഖൂതി ഥിരകരണവസേന ആമേഡിതം കതം.

അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോതി ഏത്ഥ ‘‘ദേവോ, മനുസ്സോ, ഗഹട്ഠോ, പബ്ബജിതോ, സത്തോ, പുഗ്ഗലോ, തിസ്സോ, ഫുസ്സോ’’തിആദിനാ നയേന അക്ഖേയ്യതോ സബ്ബേസം അക്ഖാനാനം സബ്ബാസം കഥാനം വത്ഥുഭൂതതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘‘അക്ഖേയ്യാ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘സത്തോ നരോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി ഏവം സഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി സഞ്ഞിനോ, അക്ഖേയ്യേസ്വേവ സഞ്ഞിനോതി അക്ഖേയ്യസഞ്ഞിനോ, പഞ്ചസു ഖന്ധേസു സത്തപുഗ്ഗലാദിസഞ്ഞിനോതി അത്ഥോ. അക്ഖേയ്യസ്മിം പതിട്ഠിതാതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അട്ഠഹാകാരേഹി പതിട്ഠിതാ. രത്തോ ഹി രാഗവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി, ദുട്ഠോ ദോസവസേന, മൂള്ഹോ മോഹവസേന, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിവസേന, ഥാമഗതോ അനുസയവസേന, വിനിബദ്ധോ മാനവസേന, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛാവസേന, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചവസേന പതിട്ഠിതോ ഹോതി. അക്ഖേയ്യം അപരിഞ്ഞായാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി അപരിജാനിത്വാ. യോഗമായന്തി മച്ചുനോതി മച്ചുനോ യോഗം പയോഗം പക്ഖേപം ഉപക്ഖേപം ഉപക്കമം അബ്ഭന്തരം ആഗച്ഛന്തി, മരണവസം ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. ഏവമിമായ ഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ.

പരിഞ്ഞായാതി ഞാതപരിഞ്ഞാ, തീരണപരിഞ്ഞാ, പഹാനപരിഞ്ഞാതി ഇമാഹി തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. തത്ഥ കതമാ ഞാതപരിഞ്ഞാ? പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനാതി – ‘‘അയം രൂപക്ഖന്ധോ, അയം വേദനാക്ഖന്ധോ, അയം സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, അയം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഇമാനി തേസം ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീ’’തി, അയം ഞാതപരിഞ്ഞാ. കതമാ തീരണപരിഞ്ഞാ? ഏവം ഞാതം കത്വാ പഞ്ചക്ഖന്ധേ തീരേതി അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ രോഗതോതി ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി. അയം തീരണപരിഞ്ഞാ. കതമാ പഹാനപരിഞ്ഞാ? ഏവം തീരയിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗേന പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഛന്ദരാഗം പജഹതി. അയം പഹാനപരിഞ്ഞാ.

അക്ഖാതാരം ന മഞ്ഞതീതി ഏവം തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പഞ്ചക്ഖന്ധേ പരിജാനിത്വാ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അക്ഖാതാരം പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി. അക്ഖാതാരന്തി കമ്മവസേന കാരണം വേദിതബ്ബം, അക്ഖാതബ്ബം കഥേതബ്ബം പുഗ്ഗലം ന മഞ്ഞതി, ന പസ്സതീതി അത്ഥോ. കിന്തി അക്ഖാതബ്ബന്തി? ‘‘തിസ്സോ’’തി വാ ‘‘ഫുസ്സോ’’തി വാ ഏവം യേന കേനചി നാമേന വാ ഗോത്തേന വാ പകാസേതബ്ബം. തഞ്ഹി തസ്സ ന ഹോതീതി തം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ ന ഹോതി. യേന നം വജ്ജാതി യേന നം ‘‘രാഗേന രത്തോ’’തി വാ ‘‘ദോസേന ദുട്ഠോ’’തി വാ ‘‘മോഹേന മൂള്ഹോ’’തി വാതി കോചി വദേയ്യ, തം കാരണം തസ്സ ഖീണാസവസ്സ നത്ഥി.

സചേ വിജാനാസി വദേഹീതി സചേ ഏവരൂപം ഖീണാസവം ജാനാസി, ‘‘ജാനാമീ’’തി വദേഹി. നോ ചേ ജാനാസി, അഥ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വദേഹി. യക്ഖാതി ദേവതം ആലപന്തോ ആഹ. ഇതി ഇമായ ഗാഥായ സന്ദിട്ഠികോ നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ. സാധൂതി ആയാചനത്ഥേ നിപാതോ.

യോ മഞ്ഞതീതി യോ അത്താനം ‘‘അഹം സമോ’’തി വാ ‘‘വിസേസീ’’തി വാ ‘‘നിഹീനോ’’തി വാ മഞ്ഞതി. ഏതേന ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദയോ തയോ മാനാ ഗഹിതാവ. തേസു ഗഹിതേസു നവ മാനാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സോ വിവദേഥ തേനാതി സോ പുഗ്ഗലോ തേനേവ മാനേന യേന കേനചി പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം – ‘‘കേന മം ത്വം പാപുണാസി, കിം ജാതിയാ പാപുണാസി, ഉദാഹു ഗോത്തേന, കുലപദേസേന, വണ്ണപോക്ഖരതായ, ബാഹുസച്ചേന, ധുതഗുണേനാ’’തി ഏവം വിവദേയ്യ. ഇതി ഇമായപി ഉപഡ്ഢഗാഥായ കാലികാ കാമാ കഥിതാ.

തീസു വിധാസൂതി തീസു മാനേസു. ‘‘ഏകവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൫൮൪) ഹി കോട്ഠാസോ ‘‘വിധോ’’തി വുത്തോ. ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) ആകാരോ. ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വിധാ. കതമാ തിസ്സോ? സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ, സദിസോഹമസ്മീതി വിധാ, ഹീനോഹമസ്മീതി വിധാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൧൬൨) മാനോ ‘‘വിധാ’’തി വുത്തോ. ഇധാപി മാനോവ. തേന വുത്തം ‘‘തീസു വിധാസൂതി തീസു മാനേസൂ’’തി. അവികമ്പമാനോതി സോ പുഗ്ഗലോ ഏതേസു സങ്ഖേപതോ തീസു, വിത്ഥാരതോ നവസു മാനേസു ന കമ്പതി, ന ചലതി. സമോ വിസേസീതി ന തസ്സ ഹോതീതി തസ്സ പഹീനമാനസ്സ ഖീണാസവസ്സ ‘‘അഹം സദിസോ’’തി വാ ‘‘സേയ്യോ’’തി വാ ‘‘ഹീനോ’’തി വാ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. പച്ഛിമപദം വുത്തനയമേവ. ഇതി ഇമായപി ഉപഡ്ഢഗാഥായ നവവിധോ സന്ദിട്ഠികോ ലോകുത്തരധമ്മോ കഥിതോ.

പഹാസി സങ്ഖന്തി, ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൧൨൦, ൨൩൯) പഞ്ഞാ ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ. ‘‘അത്ഥി തേ കോചി ഗണകോ വാ മുദ്ദികോ വാ സങ്ഖായകോ വാ, യോ പഹോതി ഗങ്ഗായ വാലുകം ഗണേതു’’ന്തി (സം. നി. ൪.൪൧൦) ഏത്ഥ ഗണനാ. ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൮൦) കോട്ഠാസോ. ‘‘യാ തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) ഏത്ഥ പണ്ണത്തി ‘‘സങ്ഖാ’’തി ആഗതാ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതാ. പഹാസി സങ്ഖന്തി പദസ്സ ഹി അയമേവത്ഥോ – രത്തോ ദുട്ഠോ മൂള്ഹോ ഇതി ഇമം പണ്ണത്തിം ഖീണാസവോ പഹാസി ജഹി പജഹീതി.

ന വിമാനമജ്ഝഗാതി നവഭേദം തിവിധമാനം ന ഉപഗതോ. നിവാസട്ഠേന വാ മാതുകുച്ഛി ‘‘വിമാന’’ന്തി വുച്ചതി, തം ആയതിം പടിസന്ധിവസേന ന ഉപഗച്ഛീതിപി അത്ഥോ. അനാഗതത്ഥേ അതീതവചനം. അച്ഛേച്ഛീതി ഛിന്ദി. ഛിന്നഗന്ഥന്തി ചത്താരോ ഗന്ഥേ ഛിന്ദിത്വാ ഠിതം. അനീഘന്തി നിദ്ദുക്ഖം. നിരാസന്തി നിത്തണ്ഹം. പരിയേസമാനാതി ഓലോകയമാനാ. നാജ്ഝഗമുന്തി ന അധിഗച്ഛന്തി ന വിന്ദന്തി ന പസ്സന്തി. വത്തമാനത്ഥേ അതീതവചനം. ഇധ വാ ഹുരം വാതി ഇധലോകേ വാ പരലോകേ വാ. സബ്ബനിവേസനേസൂതി തയോ ഭവാ, ചതസ്സോ യോനിയോ, പഞ്ച ഗതിയോ, സത്ത വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, നവ സത്താവാസാ, ഇതി ഇമേസുപി സബ്ബേസു സത്തനിവേസനേസു ഏവരൂപം ഖീണാസവം കായസ്സ ഭേദാ ഉപ്പജ്ജമാനം വാ ഉപ്പന്നം വാ ന പസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ഇമായ ഗാഥായ സന്ദിട്ഠികം ലോകുത്തരധമ്മമേവ കഥേസി.

ഇമഞ്ച ഗാഥം സുത്വാ സാപി ദേവതാ അത്ഥം സല്ലക്ഖേസി, തേനേവ കാരണേന ഇമസ്സ ഖ്വാഹം, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാപം ന കയിരാതി ഗാഥായ ദസകുസലകമ്മപഥവസേനപി കഥേതും വട്ടതി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേനപി. ദസകുസലകമ്മപഥവസേന താവ വചസാതി ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം ഗഹിതം. മനസാതി തിവിധം മനോസുചരിതം ഗഹിതം. കായേന വാ കിഞ്ചന സബ്ബലോകേതി തിവിധം കായസുചരിതം ഗഹിതം. ഇമേ താവ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മാ ഹോന്തി. കാമേ പഹായാതി ഇമിനാ പന കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ പടിക്ഖിത്തോ. സതിമാ സമ്പജാനോതി ഇമിനാ ദസകുസലകമ്മപഥകാരണം സതിസമ്പജഞ്ഞം ഗഹിതം. ദുക്ഖം ന സേവേഥ അനത്ഥസംഹിതന്തി ഇമിനാ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ പടിസിദ്ധോ. ഇതി ദേവതാ ‘‘ഉഭോ അന്തേ വിവജ്ജേത്വാ കാരണേഹി സതിസമ്പജഞ്ഞേഹി സദ്ധിം ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ തുമ്ഹേഹി കഥിതേ ആജാനാമി ഭഗവാ’’തി വദതി.

അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവസേന പന അയം നയോ – തസ്മിം കിര ഠാനേ മഹതീ ധമ്മദേസനാ അഹോസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ദേവതാ യഥാഠാനേ ഠിതാവ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അത്തനാ അധിഗതം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ദസ്സേന്തീ ഏവമാഹ. തത്ഥ വചസാതി സമ്മാവാചാ ഗഹിതാ, മനോ പന അങ്ഗം ന ഹോതീതി മനസാതി മഗ്ഗസമ്പയുത്തകം ചിത്തം ഗഹിതം. കായേന വാ കിഞ്ചന സബ്ബലോകേതി സമ്മാകമ്മന്തോ ഗഹിതോ, ആജീവോ പന വാചാകമ്മന്തപക്ഖികത്താ ഗഹിതോവ ഹോതി. സതിമാതി ഇമിനാ വായാമസതിസമാധയോ ഗഹിതാ. സമ്പജാനോതിപദേന സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാ. കാമേ പഹായ, ദുക്ഖം ന സേവേഥാതിപദദ്വയേന അന്തദ്വയവജ്ജനം. ഇതി ഇമേ ദ്വേ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമം പടിപദം തുമ്ഹേഹി കഥിതം, ആജാനാമി ഭഗവാതി വത്വാ തഥാഗതം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി.

സമിദ്ധിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നന്ദനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.