൮. വിസാഖാസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. അട്ഠമേ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ നത്താ കാലങ്കതാ ഹോതീതി വിസാഖായ മഹാഉപാസികായ പുത്തസ്സ ധീതാ കുമാരികാ കാലങ്കതാ ഹോതി. സാ കിര വത്തസമ്പന്നാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നാ മഹാഉപാസികായ ഗേഹം പവിട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച അത്തനാ കാതബ്ബവേയ്യാവച്ചം പുരേഭത്തം പച്ഛാഭത്തഞ്ച അപ്പമത്താ അകാസി, അത്തനോ പിതാമഹിയാ ചിത്താനുകൂലം പടിപജ്ജി. തേന വിസാഖാ ഗേഹതോ ബഹി ഗച്ഛന്തീ സബ്ബം തസ്സായേവ ഭാരം കത്വാ ഗച്ഛതി, രൂപേന ച ദസ്സനീയാ പാസാദികാ, ഇതി സാ തസ്സാ വിസേസതോ പിയാ മനാപാ അഹോസി. സാ രോഗാഭിഭൂതാ കാലമകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ നത്താ കാലങ്കതാ ഹോതി പിയാ മനാപാ’’തി. അഥ മഹാഉപാസികാ തസ്സാ മരണേന സോകം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തീ ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ സരീരനിക്ഖേപം കാരേത്വാ ‘‘അപി നാമ സത്ഥു സന്തികം ഗതകാലേ ചിത്തസ്സാദം ലഭേയ്യ’’ന്തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ’’തിആദി. തത്ഥ ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സാപി ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ കാലേതി അത്ഥോ.

ഭഗവാ വിസാഖായ വട്ടാഭിരതിം ജാനന്തോ ഉപായേന സോകതനുകരണത്ഥം ‘‘ഇച്ഛേയ്യാസി ത്വം വിസാഖേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യാവതികാതി യത്തകാ. തദാ കിര സത്ത ജനകോടിയോ സാവത്ഥിയം പടിവസന്തി. തം സന്ധായ ഭഗവാ ‘‘കീവബഹുകാ പന വിസാഖേ സാവത്ഥിയാ മനുസ്സാ ദേവസികം കാലം കരോന്തീ’’തി പുച്ഛി. വിസാഖാ ‘‘ദസപി, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തീണീതി തയോ. അയമേവ വാ പാഠോ. അവിവിത്താതി അസുഞ്ഞാ.

അഥ ഭഗവാ അത്തനോ അധിപ്പായം പകാസേന്തോ ‘‘അപി നു ത്വം കദാചി കരഹചി അനല്ലവത്ഥാ വാ ഭവേയ്യാസി അനല്ലകേസാ വാ’’തി ആഹ. നനു ഏവം സന്തേ തയാ സബ്ബകാലം സോകാഭിഭൂതായ മതാനം പുത്താദീനം അമങ്ഗലൂപചാരവസേന ഉദകോരോഹണേന അല്ലവത്ഥായ അല്ലകേസായ ഏവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തം സുത്വാ ഉപാസികാ സംവേഗജാതാ ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ പിയവത്ഥും വിപ്പടിസാരതോ അത്തനോ ചിത്തസ്സ നിവത്തഭാവം സത്ഥു ആരോചേന്തീ ‘‘അലം മേ, ഭന്തേ, താവബഹുകേഹി പുത്തേഹി ച നത്താരേഹി ചാ’’തി ആഹ.

അഥസ്സാ ഭഗവാ ‘‘ദുക്ഖം നാമേതം പിയവത്ഥുനിമിത്തം, യത്തകാനി പിയവത്ഥൂനി, തത്തകാനി ദുക്ഖാനി. തസ്മാ സുഖകാമേന ദുക്ഖപ്പടികൂലേന സബ്ബസോ പിയവത്ഥുതോ ചിത്തം വിവേചേതബ്ബ’’ന്തി ധമ്മം ദേസേന്തോ ‘‘യേസം ഖോ വിസാഖേ സതം പിയാനി, സതം തേസം ദുക്ഖാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സതം പിയാനീതി സതം പിയായിതബ്ബവത്ഥൂനി. ‘‘സതം പിയ’’ന്തിപി കേചി പഠന്തി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ ഏകതോ പട്ഠായ യാവ ദസ, താവ സങ്ഖ്യാ സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനാ, തസ്മാ ‘‘യേസം ദസ പിയാനി, ദസ തേസം ദുക്ഖാനീ’’തിആദിനാ പാളി ആഗതാ. കേചി പന ‘‘യേസം ദസ പിയാനം, ദസ നേസം ദുക്ഖാന’’ന്തിആദിനാ പഠന്തി, തം ന സുന്ദരം. യസ്മാ പന വീസതിതോ പട്ഠായ യാവ സതം, താവ സങ്ഖ്യാ സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനാവ, തസ്മാ തത്ഥാപി സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനതംയേവ ഗഹേത്വാ ‘‘യേസം ഖോ വിസാഖേ സതം പിയാനി, സതം തേസം ദുക്ഖാനീ’’തിആദിനാ പാളി ആഗതാ. സബ്ബേസമ്പി ച ‘‘യേസം ഏകം പിയം, ഏകം തേസം ദുക്ഖ’’ന്തി പാഠോ, ന പന ദുക്ഖസ്സാതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി പക്ഖേ ഏകരസാ ഏകജ്ഝാസയാ ച ഭഗവതോ ദേസനാ ഹോതി. തസ്മാ യഥാവുത്തനയാവ പാളി വേദിതബ്ബാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ സോകപരിദേവാദികം ചേതസികം കായികഞ്ച ദുക്ഖം പിയവത്ഥുനിമിത്തം പിയവത്ഥുമ്ഹി സതി ഹോതി, അസതി ന ഹോതീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്സത്ഥോ – ഞാതിഭോഗരോഗസീലദിട്ഠിബ്യസനേഹി ഫുട്ഠസ്സ അന്തോ നിജ്ഝായന്തസ്സ ബാലസ്സ ചിത്തസന്താപലക്ഖണാ യേ കേചി മുദുമജ്ഝാദിഭേദേന യാദിസാ താദിസാ സോകാ വാ തേഹിയേവ ഫുട്ഠസ്സ സോകുദ്ദേഹകസമുട്ഠാപിതവചീവിപ്പലാപലക്ഖണാ പരിദേവിതാ വാ അനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബപടിഹതകായസ്സ കായപീളനലക്ഖണാ ദുക്ഖാ വാ തഥാ അവുത്തത്ഥസ്സ വികപ്പനത്ഥേന വാസദ്ദേന ഗഹിതാ ദോമനസ്സൂപായാസാദയോ വാ നിസ്സയഭേദേന ച അനേകരൂപാ നാനാവിധാ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ ദിസ്സന്തി ഉപലബ്ഭന്തി, സബ്ബേപി ഏതേ പിയം പിയജാതികം സത്തം സങ്ഖാരഞ്ച പടിച്ച നിസ്സായ ആഗമ്മ പച്ചയം കത്വാ പഭവന്തി നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മിം പന യഥാവുത്തേ പിയവത്ഥുമ്ഹി പിയേ അസന്തേ പിയഭാവകരേ ഛന്ദരാഗേ പഹീനേ ന കദാചിപി ഏതേ ഭവന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പിയതോ ജായതീ സോകോ…പേ… പേമതോ ജായതീ സോകോ’’തി ച ആദി (ധ. പ. ൨൧൨-൨൧൩). തഥാ ‘‘പിയപ്പഭൂതാ കലഹാ വിവാദാ, പരിദേവസോകാ സഹമച്ഛരേഹീ’’തി ച ആദി (സു. നി. ൮൬൯). ഏത്ഥ ച ‘‘പരിദേവിതാ വാ ദുക്ഖാ വാ’’തി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, ‘‘പരിദേവിതാനി വാ ദുക്ഖാനി വാ’’തി വത്തബ്ബേ വിഭത്തിലോപോ വാ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്മാ ഹി തേ സുഖിനോ വീതസോകാതി യസ്മാ പിയപ്പഭൂതാ സോകാദയോ യേസം നത്ഥി, തസ്മാ തേ ഏവ സുഖിനോ വീതസോകാ നാമ. കേ പന തേ? യേസം പിയം നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ യേസം അരിയാനം സബ്ബസോ വീതരാഗത്താ കത്ഥചിപി സത്തലോകേ സങ്ഖാരലോകേ ച പിയം പിയഭാവോ ‘‘പുത്തോ’’തി വാ ‘‘ഭാതാ’’തി വാ ‘‘ഭഗിനീ’’തി വാ ‘‘ഭരിയാ’’തി വാ പിയം പിയായനം പിയഭാവോ നത്ഥി, സങ്ഖാരലോകേപി ‘‘ഏതം മമ സന്തകം, ഇമിനാഹം ഇമം നാമ സുഖം ലഭാമി ലഭിസ്സാമീ’’തി പിയം പിയായനം പിയഭാവോ നത്ഥി. തസ്മാ അസോകം വിരജം പത്ഥയാനോ, പിയം ന കയിരാഥ കുഹിഞ്ചി ലോകേതി യസ്മാ ച സുഖിനോ നാമ വീതസോകാ, വീതസോകത്താവ കത്ഥചിപി വിസയേ പിയഭാവോ നത്ഥി, തസ്മാ അത്തനോ യഥാവുത്തസോകാഭാവേന ച അസോകം അസോകഭാവം രാഗരജാദിവിഗമനേന വിരജം വിരജഭാവം അരഹത്തം, സോകസ്സ രാഗരജാദീനഞ്ച അഭാവഹേതുഭാവതോ വാ ‘‘അസോകം വിരജ’’ന്തി ലദ്ധനാമം നിബ്ബാനം പത്ഥയാനോ കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദസ്സ വസേന ഛന്ദജാതോ കത്ഥചി ലോകേ രൂപാദിധമ്മേ അന്തമസോ സമഥവിപസ്സനാധമ്മേപി പിയം പിയഭാവം വിയായനം ന കയിരാഥ ന ഉപ്പാദേയ്യ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ധമ്മാപി വോ, ഭിക്ഖവേ, പഹാതബ്ബാ, പഗേവ അധമ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൪൦).

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.