നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ഉദാന-അട്ഠകഥാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

മഹാകാരുണികം നാഥം, ഞേയ്യസാഗരപാരഗും;

വന്ദേ നിപുണഗമ്ഭീര-വിചിത്രനയദേസനം.

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ, യേന നീയന്തി ലോകതോ;

വന്ദേ തമുത്തമം ധമ്മം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിതം.

സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ, ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസു യോ;

വന്ദേ അരിയസങ്ഘം തം, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

വന്ദനാജനിതം പുഞ്ഞം, ഇതി യം രതനത്തയേ;

ഹതന്തരായോ സബ്ബത്ഥ, ഹുത്വാഹം തസ്സ തേജസാ.

തേന തേന നിദാനേന, ദേസിതാനി ഹിതേസിനാ;

യാനി സുദ്ധാപദാനേന, ഉദാനാനി മഹേസിനാ.

താനി സബ്ബാനി ഏകജ്ഝം, ആരോപേന്തേഹി സങ്ഗഹം;

ഉദാനം നാമ സങ്ഗീതം, ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി യം.

ജിനസ്സ ധമ്മസംവേഗ-പാമോജ്ജപരിദീപനം;

സോമനസ്സസമുട്ഠാന-ഗാഥാഹി പടിമണ്ഡിതം.

തസ്സ ഗമ്ഭീരഞാണേഹി, ഓഗാഹേതബ്ബഭാവതോ;

കിഞ്ചാപി ദുക്കരാ കാതും, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

സഹസംവണ്ണനം യസ്മാ, ധരതേ സത്ഥുസാസനം;

പുബ്ബാചരിയസീഹാനം, തിട്ഠതേവ വിനിച്ഛയോ.

തസ്മാ തം അവലമ്ബിത്വാ, ഓഗാഹേത്വാന പഞ്ചപി;

നികായേ ഉപനിസ്സായ, പോരാണട്ഠകഥാനയം.

സുവിസുദ്ധം അസംകിണ്ണം, നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, സമയം അവിലോമയം.

പുനപ്പുനാഗതം അത്ഥം, വജ്ജയിത്വാന സാധുകം;

യഥാബലം കരിസ്സാമി, ഉദാനസ്സത്ഥവണ്ണനം.

ഇതി ആകങ്ഖമാനസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സ ചിരട്ഠിതിം;

വിഭജന്തസ്സ തസ്സത്ഥം, സാധു ഗണ്ഹന്തു സാധവോതി.

തത്ഥ ഉദാനന്തി കേനട്ഠേന ഉദാനം? ഉദാനനട്ഠേന. കിമിദം ഉദാനം നാമ? പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതോ ഉദാഹാരോ. യഥാ ഹി യം തേലാദി മിനിതബ്ബവത്ഥു മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി, വിസ്സന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘അവസേകോ’’തി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ‘‘ഓഘോ’’തി വുച്ചതി. ഏവമേവ യം പീതിവേഗസമുട്ഠാപിതം വിതക്കവിപ്ഫാരം അന്തോഹദയം സന്ധാരേതും ന സക്കോതി, സോ അധികോ ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ ബഹി വചീദ്വാരേന നിക്ഖന്തോ പടിഗ്ഗാഹകനിരപേക്ഖോ ഉദാഹാരവിസേസോ ‘‘ഉദാന’’ന്തി വുച്ചതി. ധമ്മസംവേഗവസേനപി അയമാകാരോ ലബ്ഭതേവ.

തയിദം കത്ഥചി ഗാഥാബന്ധവസേന കത്ഥചി വാക്യവസേന പവത്തം. യം പന അട്ഠകഥാസു ‘‘സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്താ’’തി ഉദാനലക്ഖണം വുത്തം, തം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. യേഭുയ്യേന ഹി ഉദാനം ഗാഥാബന്ധവസേന ഭാസിതം പീതിസോമനസ്സസമുട്ഠാപിതഞ്ച. ഇതരമ്പി പന ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ ന ആപോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൭൧) ‘‘സുഖകാമാനി ഭൂതാനി, യോ ദണ്ഡേന വിഹിംസതീ’’തി (ധ. പ. ൧൩൧), ‘‘സചേ ഭായഥ ദുക്ഖസ്സ, സചേ വോ ദുക്ഖമപ്പിയ’’ന്തി ഏവമാദീസു (ഉദാ. ൪൪; നേത്തി. ൯൧) ച ലബ്ഭതി.

ഏവം തയിദം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഭാസിതം, പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതം, സാവകഭാസിതന്തി തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതം – ‘‘സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം, അവിഹേഠയം അഞ്ഞതരമ്പി തേസ’’ന്തിആദിനാ (സു. നി. ൩൫; ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തേ ആഗതമേവ. സാവകഭാസിതാനിപി –

‘‘സബ്ബോ രാഗോ പഹീനോ മേ, സബ്ബോ ദോസോ സമൂഹതോ;

സബ്ബോ മേ വിഹതോ മോഹോ, സീതിഭൂതോസ്മി നിബ്ബുതോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൭൯) –

ആദിനാ ഥേരഗാഥാസു –

‘‘കായേന സംവുതാ ആസിം, വാചായ ഉദ ചേതസാ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, സീതിഭൂതാസ്മി നിബ്ബുതാ’’തി. (ഥേരീഗാ. ൧൫) –

ആദിനാ ഥേരീഗാഥാസു ച ആഗതാനി. താനി പന തേസം ഥേരാനം ഥേരീനഞ്ച ന കേവലം ഉദാനാനി ഏവ, അഥ ഖോ സീഹനാദാപി ഹോന്തി. സക്കാദീഹി ദേവേഹി ഭാസിതാനി ‘‘അഹോ ദാനം പരമദാനം, കസ്സപേ സുപ്പതിട്ഠിത’’ന്തിആദീനി (ഉദാ. ൨൭), ആരാമദണ്ഡബ്രാഹ്മണാദീഹി മനുസ്സേഹി ച ഭാസിതാനി ‘‘നമോ തസ്സ ഭഗവതോ’’തിആദീനി (അ. നി. ൨.൩൮) തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരൂള്ഹാനി ഉദാനാനി സന്തി ഏവ, ന താനി ഇധ അധിപ്പേതാനി. യാനി പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സാമം ആഹച്ച ഭാസിതാനി ജിനവചനഭൂതാനി, യാനി സന്ധായ ഭഗവതാ പരിയത്തിധമ്മം നവധാ വിഭജിത്വാ ഉദ്ദിസന്തേന ഉദാനന്തി വുത്താനി, താനേവ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ‘‘ഉദാന’’ന്തി സങ്ഗീതന്തി തദേവേത്ഥ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന ഗഹിതം.

യാ പന ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തിആദിഗാഥായ ദീപിതാ ഭഗവതാ ബോധിമൂലേ ഉദാനവസേന പവത്തിതാ അനേകസതസഹസ്സാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം അവിജഹിതഉദാനഗാഥാ ച, ഏതാ അപരഭാഗേ പന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഭഗവതാ ദേസിതത്താ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ഉദാനപാളിയം സങ്ഗഹം അനാരോപേത്വാ ധമ്മപദേ സങ്ഗീതാ. യഞ്ച ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ കോണ്ഡഞ്ഞോ, അഞ്ഞാസി വത, ഭോ കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി (മഹാവ. ൧൭; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ഉദാനവചനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ ദേവമനുസ്സാനം പവേദനസമത്ഥനിഗ്ഘോസവിപ്ഫാരം ഭഗവതാ ഭാസിതം, തദപി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തദേസനാപരിയോസാനേ അത്തനാ അധിഗതധമ്മേകദേസസ്സ യഥാദേസിതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ സാവകേസു സബ്ബപഠമം ഥേരേന അധിഗതത്താ അത്തനോ പരിസ്സമസ്സ സഫലഭാവപച്ചവേക്ഖണഹേതുകം പഠമബോധിയം സബ്ബേസം ഏവ ഭിക്ഖൂനം സമ്മാപടിപത്തിപച്ചവേക്ഖണഹേതുകം ‘‘ആരാധയിംസു വത മം ഭിക്ഖൂ ഏകം സമയ’’ന്തിആദിവചനം (മ. നി. ൧.൨൨൫) വിയ പീതിസോമനസ്സജനിതം ഉദാഹാരമത്തം, ‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാ’’തിആദിവചനം (മഹാവ. ൧-൩; ഉദാ. ൧-൩) വിയ പവത്തിയാ നിവത്തിയാ വാ ന പകാസനന്തി, ന ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ഉദാനപാളിയം സങ്ഗീതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തം പനേതം ഉദാനം വിനയപിടകം, സുത്തന്തപിടകം, അഭിധമ്മപിടകന്തി തീസു പിടകേസു സുത്തന്തപിടകപരിയാപന്നം, ദീഘനികായോ, മജ്ഝിമനികായോ, സംയുത്തനികായോ, അങ്ഗുത്തരനികായോ, ഖുദ്ദകനികായോതി പഞ്ചസു നികായേസു ഖുദ്ദകനികായപരിയാപന്നം, സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥാ, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലന്തി നവസു സാസനങ്ഗേസു ഉദാനസങ്ഗഹം.

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേ സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതി സഹസ്സാനി, യേ മേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൦൨൭) –

ഏവം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന പടിഞ്ഞാതേസു ചതുരാസീതിയാ ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസു കതിപയധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഗഹം. ബോധിവഗ്ഗോ, മുചലിന്ദവഗ്ഗോ, നന്ദവഗ്ഗോ, മേഘിയവഗ്ഗോ, സോണവഗ്ഗോ, ജച്ചന്ധവഗ്ഗോ, ചൂളവഗ്ഗോ, പാടലിഗാമിയവഗ്ഗോതി വഗ്ഗതോ അട്ഠവഗ്ഗം; സുത്തതോ അസീതിസുത്തസങ്ഗഹം, ഗാഥാതോ പഞ്ചനവുതിഉദാനഗാഥാസങ്ഗഹം. ഭാണവാരതോ അഡ്ഢൂനനവമത്താ ഭാണവാരാ. അനുസന്ധിതോ ബോധിസുത്തേ പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന ഏകാനുസന്ധി, സുപ്പവാസാസുത്തേ പുച്ഛാനുസന്ധിയഥാനുസന്ധിവസേന ദ്വേ അനുസന്ധീ, സേസേസു യഥാനുസന്ധിവസേന ഏകേകോവ അനുസന്ധി, അജ്ഝാസയാനുസന്ധി പനേത്ഥ നത്ഥി. ഏവം സബ്ബഥാപി ഏകാസീതിഅനുസന്ധിസങ്ഗഹം. പദതോ സതാധികാനി ഏകവീസ പദസഹസ്സാനി, ഗാഥാപാദതോ തേവീസതി ചതുസ്സതാധികാനി അട്ഠ സഹസ്സാനി, അക്ഖരതോ സത്തസഹസ്സാധികാനി സട്ഠി സഹസ്സാനി തീണി ച സതാനി ദ്വാസീതി ച അക്ഖരാനി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘അസീതി ഏവ സുത്തന്താ, വഗ്ഗാ അട്ഠ സമാസതോ;

ഗാഥാ ച പഞ്ചനവുതി, ഉദാനസ്സ പകാസിതാ.

‘‘അഡ്ഢൂനനവമത്താ ച, ഭാണവാരാ പമാണതോ;

ഏകാധികാ തഥാസീതി, ഉദാനസ്സാനുസന്ധിയോ.

‘‘ഏകവീസസഹസ്സാനി, സതഞ്ചേവ വിചക്ഖണോ;

പദാനേതാനുദാനസ്സ, ഗണിതാനി വിനിദ്ദിസേ’’.

ഗാഥാപാദതോ പന –

‘‘അട്ഠസഹസ്സമത്താനി, ചത്താരേവ സതാനി ച;

പാദാനേതാനുദാനസ്സ, തേവീസതി ച നിദ്ദിസേ.

‘‘അക്ഖരാനം സഹസ്സാനി, സട്ഠി സത്ത സതാനി ച;

തീണി ദ്വാസീതി ച തഥാ, ഉദാനസ്സ പവേദിതാ’’തി.

തസ്സ അട്ഠസു വഗ്ഗേസു ബോധിവഗ്ഗോ ആദി, സുത്തേസു പഠമം ബോധിസുത്തം, തസ്സാപി ഏവം മേ സുതന്തിആദികം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തനിദാനമാദി. സാ പനായം പഠമമഹാസങ്ഗീതി വിനയപിടകേ (ചൂളവ. ൪൩൭) തന്തിമാരൂള്ഹാ ഏവ. യോ പനേത്ഥ നിദാനകോസല്ലത്ഥം വത്തബ്ബോ കഥാമഗ്ഗോ സോപി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയം ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.നിദാനകഥാ) വുത്തോ ഏവാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൧. ബോധിവഗ്ഗോ

൧. പഠമബോധിസുത്തവണ്ണനാ

൧. യം പനേത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദികം നിദാനം, തത്ഥ ഏവന്തി നിപാതപദം. മേതിആദീനി നാമപദാനി. ഉരുവേലായം വിഹരതീതി ഏത്ഥ വീതി ഉപസഗ്ഗപദം, ഹരതീതി ആഖ്യാതപദന്തി ഇമിനാവ നയേന സബ്ബത്ഥ പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥതോ പന ഏവംസദ്ദോ താവ ഉപമൂപദേസസമ്പഹംസനഗരഹണവചനസമ്പടിഗ്ഗഹാകാര- നിദസ്സനാവധാരണപുച്ഛാഇദമത്ഥപരിമാണാദി അനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ധ. പ. ൫൩) ഉപമായം ആഗതോ. ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൨൨) ഉപദേസേ. ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) സമ്പഹംസനേ. ‘‘ഏവമേവം പനായം വസലീ യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൮൭) ഗരഹണേ. ‘‘ഏവം, ഭന്തേതി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩; മ. നി. ൧.൧) വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ. ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൯൮) ആകാരേ. ‘‘ഏഹി ത്വം, മാണവക, യേന സമണോ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ, ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന സമണം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ ‘സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭവന്തം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’തി, ഏവഞ്ച വദേഹി ‘സാധു കിര ഭവം ആനന്ദോ യേന സുഭസ്സ മാണവസ്സ തോദേയ്യപുത്തസ്സ നിവേസനം, തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’തി’’ആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൫) നിദസ്സനേ. ‘‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാ’തി? ‘അകുസലാ, ഭന്തേ’. ‘സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാ’തി? ‘സാവജ്ജാ, ഭന്തേ’. ‘വിഞ്ഞൂഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാ’തി? ‘വിഞ്ഞൂഗരഹിതാ, ഭന്തേ’. ‘സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, നോ’വാ? ‘കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’തി? ‘സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതി’’’ആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) അവധാരണേ. ‘‘ഏവമേതേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുത്തമാലാഭരണാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൬) പുച്ഛായം. ‘‘ഏവംഗതാനി പുഥുസിപ്പായതനാനി (ദീ. നി. ൧.൧൮൨), ഏവംവിധോ ഏവമാകാരോ’’തിആദീസു ഇദംസദ്ദസ്സ അത്ഥേ. ഗതസദ്ദോ ഹി പകാരപരിയായോ, തഥാ വിധാകാരസദ്ദാ. തഥാ ഹി വിധയുത്തഗതസദ്ദേ ലോകിയാ പകാരത്ഥേ വദന്തി. ‘‘ഏവം ലഹുപരിവത്തം ഏവമായുപരിയന്തോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧.൪൮) പരിമാണേ.

നനു ച ‘‘ഏവം വിതക്കിതം നോ തുമ്ഹേഹി, ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി ചേത്ഥ ഏവംസദ്ദേന പുച്ഛനാകാരപരിമാണാകാരാനം വുത്തത്താ ആകാരത്ഥോ ഏവ ഏവംസദ്ദോതി. ന, വിസേസസബ്ഭാവതോ. ആകാരമത്തവാചകോ ഹേത്ഥ ഏവംസദ്ദോ ആകാരത്ഥോതി അധിപ്പേതോ. ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ’’തിആദീസു പന ആകാരവിസേസവചനോ. ആകാരവിസേസവാചിനോ ചേതേ ഏവംസദ്ദാ പുച്ഛനാകാരപരിമാണാകാരാനം വാചകത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേനാ’’തിആദീനി ഉപമാനഉദാഹരണാനി യുജ്ജന്തി. തത്ഥ ഹി –

‘‘യഥാപി പുപ്ഫരാസിമ്ഹാ, കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ;

ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി. –

ഏത്ഥ പുപ്ഫരാസിട്ഠാനീയതോ മനുസ്സുപ്പത്തി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസദ്ധമ്മസ്സവനയോനിസോമനസികാരഭോഗസമ്പത്തിആദിതോ ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയാഹേതുസമുദായതോ സോഭാസുഗന്ധതാദിഗുണവിസേസയോഗതോ മാലാഗുണസദിസിയോ ബഹുകാ പുഞ്ഞകിരിയാ മരിതബ്ബസഭാവതായ മച്ചേന കത്തബ്ബാതി അഭേദതായ പുപ്ഫരാസി മാലാഗുണാ ച ഉപമാ, തേസം ഉപമാനാകാരോ യഥാസദ്ദേന അനിയമതോ വുത്തോ. പുന ഏവംസദ്ദേന നിയമനവസേന വുത്തോ. സോ പന ഉപമാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ ഉപമാ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി.

തഥാ ‘‘ഏവം ഇമിനാ ആകാരേന അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ഉപദിസിയമാനായ സമണസാരുപ്പായ ആകപ്പസമ്പത്തിയാ യോ തത്ഥ ഉപദേസാകാരോ, സോ അത്ഥതോ ഉപദേസോയേവാതി വുത്തം – ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബന്തിആദീസു ഉപദേസേ’’തി.

‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തി ഏത്ഥ ഭഗവതാ യഥാവുത്തമത്ഥം അവിപരീതതോ ജാനന്തേഹി കതം യം തത്ഥ വിജ്ജമാനഗുണാനം പകാരേഹി ഹംസനം ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം, സോ തത്ഥ പഹംസനാകാരോതി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം.

‘‘ഏവമേവം പനായ’’ന്തി ഏത്ഥ ഗരഹണാകാരോതി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. സോ ച ഗരഹണാകാരോ ‘‘വസലീ’’തിആദിഖുംസനസദ്ദസന്നിധാനതോ ഇധ ഏവംസദ്ദേന പകാസിതോതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉപമാകാരാദയോപി ഉപമാദിവസേന വുത്താനം പുപ്ഫരാസിആദിസദ്ദാനം സന്നിധാനതോ വുത്താതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഏവം നോ’’തി ഏത്ഥാപി തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം അഹിതദുക്ഖാവഹഭാവേന സന്നിട്ഠാനജനനത്ഥം അനുമതിഗ്ഗഹണവസേന ‘‘നോ വാ കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി പുച്ഛായ കതായ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദാകാരസന്നിട്ഠാനം ഏവംസദ്ദേന ആവികതം. സോ പന തേസം ധമ്മാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തനാകാരോ നിയമിയമാനോ അവധാരണത്ഥോ ഹോതീതി വുത്തം – ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീതിആദീസു അവധാരണേ’’തി.

‘‘ഏവഞ്ച വദേഹീ’’തി യഥാഹം വദാമി ഏവം സമണം ആനന്ദം വദേഹീതി വദനാകാരോ ഇദാനി വത്തബ്ബോ ഏവംസദ്ദേന നിദസ്സീയതീതി ‘‘നിദസ്സനത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ഏവമാകാരവിസേസവാചീനമ്പി ഏതേസം ഏവംസദ്ദാനം ഉപമാദിവിസേസത്ഥവുത്തിതായ ഉപമാദിഅത്ഥതാ വുത്താ. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി പന ധമ്മസ്സ സാധുകം സവനമനസികാരേ നിയോജിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി തത്ഥ പതിട്ഠിതഭാവസ്സ പടിജാനനവസേന വുത്തത്താ തത്ഥ ഏവംസദ്ദോ വചനസമ്പടിഗ്ഗഹത്ഥോ. തേന ഏവം, ഭന്തേതി സാധു, ഭന്തേ, സുട്ഠു, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. സ്വായമിധ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണേസു ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവംസദ്ദേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി – നാനാനയനിപുണമനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം വിവിധപാടിഹാരിയം ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥമാഗച്ഛന്തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും, സബ്ബഥാമേന പന സോതുകാമതം ജനേത്വാപി ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏകേനാകാരേന സുതന്തി.

ഏത്ഥ ച ഏകത്തനാനത്തഅബ്യാപാരഏവംധമ്മതാസങ്ഖാതാ നന്ദിയാവത്തതിപുക്ഖലസീഹവിക്കീളിതദിസാലോചനഅങ്കുസസങ്ഖാതാ ച അസ്സാദാദിവിസയാദിഭേദേന നാനാവിധാ നയാ നാനാനയാ. നയാ വാ പാളിഗതിയോ, താ ച പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്താദിവസേന സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സകാദിവസേന കുസലാദിവസേന ഖന്ധാദിവസേന, സങ്ഗഹാദിവസേന, സമയവിമുത്താദിവസേന, ഠപനാദിവസേന, കുസലമൂലാദിവസേന, തികപട്ഠാനാദിവസേന ച നാനപ്പകാരാതി നാനാനയാ, തേഹി നിപുണം സണ്ഹം സുഖുമന്തി നാനാനയനിപുണം.

ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, സോ ച സസ്സതാദിഭേദേന അപ്പരജക്ഖതാദിഭേദേന ച അനേകവിധോ. അത്തജ്ഝാസയാദികോ ഏവ വാ അനേകോ അജ്ഝാസയോ അനേകജ്ഝാസയോ. സോ സമുട്ഠാനം ഉപ്പത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി അനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം.

സീലാദിഅത്ഥസമ്പത്തിയാ തബ്ബിഭാവനബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനാകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമന്നാഗതത്താ അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം.

ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഭേദേന തേസു ച ഏകേകസ്സ വിസയാദിഭേദേന വിവിധം ബഹുവിധം വാ പാടിഹാരിയം ഏതസ്സാതി വിവിധപാടിഹാരിയം. തത്ഥ പടിപക്ഖഹരണതോ രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയന്തി അത്ഥേ സതി ഭഗവതോ ന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ സന്തി യേ ഹരിതബ്ബാ, പുഥുജ്ജനാനമ്പി വിഗതൂപക്കിലേസേ അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ പാടിഹാരിയന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ചേവ സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തി. പടീതി വാ അയം സദ്ദോ പച്ഛാതി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (ചൂളനി. പാരായനവഗ്ഗ, വത്ഥുഗാഥാ ൪) വിയ. തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്കിലേസേ കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം. അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പടിഹാരിയം. ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ വിഗതൂപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി ഭവന്തി. പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം, പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീസമുദായേ ഭവം ഏകേകം പാടിഹാരിയന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ. തത്ഥ ജാതം നിമിത്തഭൂതതോ തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന തന്തിഅത്ഥദേസനാ തബ്ബോഹാരാഭിസമയസങ്ഖാതാ ഹേതുഹേതുഫലതദുഭയപഞ്ഞത്തിപടിവേധസങ്ഖാതാ വാ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധാ ഗമ്ഭീരാ, സസാദീഹി വിയ മഹാസമുദ്ദോ അനുപചിതകുസലസമ്ഭാരേഹി അലബ്ഭനേയ്യപ്പതിട്ഠാ ദുപ്പരിയോഗാഹാ ച, തസ്മാ തേഹി ചതൂഹി ഗമ്ഭീരഭാവേഹി യുത്തന്തി ഭഗവതോ വചനം ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം.

ഏകോ ഏവ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാഘോസോ, ഏകസ്മിം ഖണേ പവത്തമാനോ നാനാഭാസാനം സത്താനം അത്തനോ അത്തനോ ഭാസാവസേന അപുബ്ബം അചരിമം ഗഹണൂപഗോ ഹോതി. അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധാനം ബുദ്ധാനുഭാവോതി സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥം ആഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം.

നിദസ്സനത്ഥേന ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുതം, മയാപി ഏവം സുത’’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലം സുത്തം നിദസ്സേതി.

അവധാരണത്ഥേന ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ, ഗതിമന്താനം, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯-൨൨൩) ഏവം ഭഗവതാ, ‘‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ അത്ഥകുസലോ, ധമ്മകുസലോ, ബ്യഞ്ജനകുസലോ, നിരുത്തികുസലോ, പുബ്ബാപരകുസലോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൯) ഏവം ധമ്മസേനാപതിനാ ച പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകാമതം ജനേതി. ‘‘ഏവം മേ സുതം, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. അഞ്ഞഥാതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ അഞ്ഞഥാ ന പന ഭഗവതാ ദേസിതാകാരതോ. അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ, സാ നേവ സബ്ബാകാരേന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. സുതാകാരാവിരുജ്ഝനമേവ ഹി ധാരണബലം.

മേസദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൯൪; സു. നി. ൮൧) മയാതി അത്ഥോ. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൮൮; ൫.൩൮൨; അ. നി. ൪.൨൫൭) മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) മമാതി അത്ഥോ. ഇധ പന ‘‘മയാ സുതം, മമ സുത’’ന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

ഏത്ഥ ച യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താതി ഏവം വത്തബ്ബേ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ സസന്താനേ വത്തനതോ തിവിധോപി മേസദ്ദോ കിഞ്ചാപി ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ ദിസ്സതി, കരണസമ്പദാനാദിവിസേസസങ്ഖാതോ പന വിഞ്ഞായതേവായം അത്ഥഭേദോതി ‘‘മേ-സദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

സുതന്തി അയം സുതസദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ അനുപസഗ്ഗോ ച ഗമനവിസ്സുതകിലിന്നൂപചിതാനുയോഗസോതവിഞ്ഞേയ്യ സോതദ്വാരാനുസാര വിഞ്ഞാതാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. കിഞ്ചാപി ഹി ഉപസഗ്ഗോ കിരിയം വിസേസേതി, ജോതകഭാവതോ പന സതിപി തസ്മിം സുതസദ്ദോ ഏവ തം തമത്ഥം വദതീതി അനുപസഗ്ഗസ്സ സുതസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ സഉപസഗ്ഗസ്സ ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതി.

തത്ഥ ‘‘സേനായ പസുതോ’’തിആദീസു ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧) വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൫൭) കിലേസേന കിലിന്നാ കിലിന്നസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൭.൧൨) ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘യേ ഝാനപ്പസുതാ ധീരാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൮൧) ഝാനാനുയുത്താതി അത്ഥോ. ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൧) സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിത’’ന്തി വാ ‘‘ഉപധാരണ’’ന്തി വാ അത്ഥോ. മേ-സദ്ദസ്സ ഹി മയാതി അത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മയാ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിത’’ന്തി യുജ്ജതി. മമാതി അത്ഥേ സതി ‘‘ഏവം മമ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരണ’’ന്തി യുജ്ജതി.

ഏവമേതേസു തീസു പദേസു യസ്മാ സുതസദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തേന ഏവംസദ്ദേന സവനകിരിയാജോതകേന ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാദിസോതദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനന്തരം ഉപ്പന്നമനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സനം. മേതി വുത്തവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. സബ്ബാനി ഹി വാക്യാനി ഏവകാരത്ഥസഹിതാനിയേവ അവധാരണഫലത്താ തേസം. സുതന്തി അസ്സവനഭാവപ്പടിക്ഖേപതോ അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സനം. യഥാ ഹി സുതം സുതമേവാതി വത്തബ്ബതം അരഹതി തഥാ തം സമ്മാ സുതം അനൂനഗ്ഗഹണം അനധികഗ്ഗഹണം അവിപരീതഗ്ഗഹണഞ്ച ഹോതീതി. അഥ വാ സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതീതി ഏതസ്മിം പക്ഖേ യസ്മാ സുതന്തി ഏതസ്സ അസുതം ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ, തസ്മാ സുതന്തി അസ്സവനഭാവപ്പടിക്ഖേപതോ അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏവം മേ സുതം, ന മയാ ഇദം ദിട്ഠം, ന സയമ്ഭൂഞാണേന സച്ഛികതം, ന അഞ്ഞഥാ വാ ഉപലദ്ധം. അപി ച സുതംവ, തഞ്ച ഖോ സമ്മദേവാതി. അവധാരണത്ഥേ വാ ഏവംസദ്ദേ അയമത്ഥയോജനാ, തദപേക്ഖസ്സ സുതസദ്ദസ്സ നിയമത്ഥോ സമ്ഭവതീതി തദപേക്ഖസ്സ സുതസദ്ദസ്സ അസ്സവനഭാവപ്പടിക്ഖേപോ അനൂനാനധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സനതാ ച വേദിതബ്ബാ. ഇതി സവനഹേതുസവനവിസേസവസേനപി സുതസദ്ദസ്സ അത്ഥയോജനാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം.

തഥാ ഏവന്തി തസ്സാ സോതദ്വാരാനുസാരേന പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണതോ നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിഭാവപ്പകാസനം ആകാരത്ഥോ ഏവംസദ്ദോതി കരിത്വാ. മേതി അത്തപ്പകാസനം. സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസനം യഥാവുത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരിയത്തിധമ്മാരമ്മണത്താ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ കരണഭൂതായ മയാ ന അഞ്ഞം കതം, ഇദം പന കതം, അയം ധമ്മോ സുതോതി.

തഥാ ഏവന്തി നിദസ്സിതബ്ബപ്പകാസനം നിദസ്സനത്ഥോ ഏവംസദ്ദോതി കത്വാ നിദസ്സേതബ്ബസ്സ നിദ്ദിസിതബ്ബഭാവതോ. തസ്മാ ഏവംസദ്ദേന സകലമ്പി സുത്തം പച്ചാമട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. മേതി പുഗ്ഗലപ്പകാസനം. സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസനം. സുതസദ്ദേന ഹി ലബ്ഭമാനാ സവനകിരിയാ സവനവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധപ്പടിബദ്ധാ, തത്ഥ ച പുഗ്ഗലവോഹാരോ, ന ച പുഗ്ഗലവോഹാരരഹിതേ ധമ്മപ്പബന്ധേ സവനകിരിയാ ലബ്ഭതി. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യം സുത്തം നിദ്ദിസിസ്സാമി, തം മയാ ഏവം സുതന്തി.

തഥാ ഏവന്തി യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാരമ്മണപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോ ആകാരത്ഥോ ഏവ ഏവംസദ്ദോതി കത്വാ. ഏവന്തി ഹി അയമാകാരപഞ്ഞത്തി ധമ്മാനം തം തം പവത്തിആകാരം ഉപാദായ പഞ്ഞപേതബ്ബസഭാവത്താ. മേതി കത്തുനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോ, സോതബ്ബോ ഹി ധമ്മോ സവനകിരിയാകത്തുപുഗ്ഗലസ്സ സവനകിരിയാവസേന പവത്തിട്ഠാനം ഹോതി. ഏത്താവതാ നാനപ്പകാരേന പവത്തേന ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗിനോ കത്തു വിസയേ ഗഹണസന്നിട്ഠാനം ദസ്സിതം ഹോതി.

അഥ വാ ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ, സുതാനഞ്ഹി ധമ്മാനം ഗഹിതാകാരസ്സ നിദസ്സനസ്സ അവധാരണസ്സ വാ പകാസനസഭാവേന ഏവംസദ്ദേന തദാകാരാദിധാരണസ്സ പുഗ്ഗലവോഹാരുപാദാനധമ്മബ്യാപാരഭാവതോ പുഗ്ഗലകിച്ചംനാമ നിദ്ദിട്ഠം ഹോതീതി. സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ, പുഗ്ഗലവാദിനോപി ഹി സവനകിരിയാ വിഞ്ഞാണനിരപേക്ഖാ ന ഹോതീതി. മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. മേതി ഹി സദ്ദപ്പവത്തി ഏകന്തേനേവ സത്തവിസേസവിസയാ വിഞ്ഞാണകിച്ചഞ്ച തത്ഥേവ സമോദഹിതബ്ബന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ – മയാ സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാ പുഗ്ഗലേന വിഞ്ഞാണവസേന ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേന സുതന്തി.

തഥാ ഏവന്തി ച മേതി ച സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. സബ്ബസ്സ ഹി സദ്ദാധിഗമനീയസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ സബ്ബപഞ്ഞത്തീനഞ്ച വിജ്ജമാനാദീസു ഛസു പഞ്ഞത്തീസു അവരോധോ, തസ്മാ യോ മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതത്ഥോ അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബോ വിയ അനുത്തമത്ഥോപി ന ഹോതി. സോ രൂപസദ്ദാദികോ രുപ്പനാനുഭവനാദികോ ച പരമത്ഥസഭാവോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന വിജ്ജതി. യോ പന ഏവന്തി ച മേതി ച വുച്ചമാനോ ആകാരത്ഥോ, സോ അപരമത്ഥസഭാവോ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അനുപലബ്ഭമാനോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. തസ്മാ കിഞ്ഹേത്ഥ തം പരമത്ഥതോ അത്ഥി, യം ഏവന്തി വാ മേതി വാ നിദ്ദേസം ലഭേഥ? സുതന്തി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, യഞ്ഹി തം ഏത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധം, തം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനന്തി.

തഥാ ഏവന്തി സോതപഥമാഗതേ ധമ്മേ ഉപാദായ തേസം ഉപധാരിതാകാരാദീനം പച്ചാമസനവസേന. മേതി സസന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ കരണാദിവിസേസവിസിട്ഠേ ഉപാദായ വത്തബ്ബതോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി. സുതന്തി ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി. ദിട്ഠാദിസഭാവരഹിതേ സദ്ദായതനേ പവത്തമാനോപി സുതവോഹാരോ ദുതിയം തതിയന്തിആദികോ വിയ പഠമാദീനി, ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ അപേക്ഖിത്വാ സുതന്തി വിഞ്ഞേയ്യത്താ ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബോ ഹോതി. അസുതം ന ഹോതീതി ഹി സുതന്തി പകാസിതോയമത്ഥോതി.

ഏത്ഥ ച ഏവന്തിവചനേന അസമ്മോഹം ദീപേതി. പടിവിദ്ധാ ഹി അത്തനാ സുതസ്സ പകാരവിസേസാ ഏവന്തി ഇധ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പച്ചാമട്ഠാ, തേനസ്സ അസമ്മോഹോ ദീപിതോ ഹോതി. ന ഹി സമ്മൂള്ഹോ നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതി, പച്ചയാകാരവസേന നാനപ്പകാരാ ദുപ്പടിവിദ്ധാ ച സുത്തന്താതി ദീപിതന്തി. സുതന്തിവചനേന സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതി, സുതാകാരസ്സ യാഥാവതോ ദസ്സിയമാനത്താ. യസ്സ ഹി സുതം സമ്മുട്ഠം ഹോതി, ന സോ കാലന്തരേ മയാ സുതന്തി പടിജാനാതി. ഇച്ചസ്സ അസമ്മോഹേന പഞ്ഞാസിദ്ധി, സമ്മോഹാഭാവേന പഞ്ഞായ ഏവ വാ സവനകാലസമ്ഭൂതായ തദുത്തരികാലപഞ്ഞാസിദ്ധി, തഥാ അസമ്മോസേന സതിസിദ്ധി. തത്ഥ പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ സതിയാ ബ്യഞ്ജനാവധാരണസമത്ഥതാ. ബ്യഞ്ജനാനഞ്ഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ നാതിഗമ്ഭീരോ, യഥാസുതം ധാരണമേവ തത്ഥ കരണീയന്തി സതിയാ ബ്യാപാരോ അധികോ, പഞ്ഞാ തത്ഥ ഗുണീഭൂതാ ഹോതി പഞ്ഞായ പുബ്ബങ്ഗമാതി കത്വാ. സതിപുബ്ബങ്ഗമായ പഞ്ഞായ അത്ഥപ്പടിവേധസമത്ഥതാ. അത്ഥസ്സ ഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ ഗമ്ഭീരോതി പഞ്ഞായ ബ്യാപാരോ അധികോ, സതി തത്ഥ ഗുണീഭൂതായേവാതി സതിയാ പുബ്ബങ്ഗമായാതി കത്വാ. തദുഭയസമത്ഥതായോഗേന അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ധമ്മകോസസ്സ അനുപാലനസമത്ഥതായ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്തസിദ്ധി.

അപരോ നയോ – ഏവന്തിവചനേന യോനിസോമനസികാരം ദീപേതി, തേന ച വുച്ചമാനാനം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥാനം ഉപരി വക്ഖമാനാനം നാനപ്പകാരപ്പടിവേധജോതകാനം അവിപരീതസിദ്ധി ധമ്മവിസയത്താ. ന ഹി അയോനിസോ മനസികരോതോ നാനപ്പകാരപ്പടിവേധോ സമ്ഭവതി. സുതന്തിവചനേന അവിക്ഖേപം ദീപേതി, ‘‘പഠമബോധിസുത്തം കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിപുച്ഛാവസേന പകരണപത്തസ്സ വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ സവനം സമാധാനമന്തരേന ന സമ്ഭവതി വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ സവനാഭാവതോ. തഥാ ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസമ്പത്തിയാ വുച്ചമാനോപി ‘‘ന മയാ സുതം, പുന ഭണഥാ’’തി ഭണതി. യോനിസോമനസികാരേന ചേത്ഥ അത്തസമ്മാപണിധിം പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതം സാധേതി സമ്മാ അപ്പണിഹിതത്തസ്സ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ തദഭാവതോ. അവിക്ഖേപേന സദ്ധമ്മസ്സവനം സപ്പുരിസൂപനിസ്സയഞ്ച സാധേതി അസ്സുതവതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവിരഹിതസ്സ ച തദഭാവതോ. ന ഹി വിക്ഖിത്തോ സോതും സക്കോതി, ന ച സപ്പുരിസേ അനുപനിസ്സയമാനസ്സ സവനം അത്ഥീതി.

അപരോ നയോ – ‘‘യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനപ്പകാരപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം. യസ്മാ ച സോ ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനപ്പഭേദപരിച്ഛേദവസേന സകലസാസനസമ്പത്തിഓഗാഹനേന നിരവസേസം പരഹിതപാരിപൂരീകരണഭൂതോ ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ ന സമ്മാ അപ്പണിഹിതത്തസ്സ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ ഹോതി. തസ്മാ ഏവന്തി ഇമിനാ ഭദ്ദകേന ആകാരേന പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിമത്തനോ ദീപേതി, സുതന്തി സവനയോഗേന പുരിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിം. ന ഹി അപ്പതിരൂപേ ദേസേ വസതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവിരഹിതസ്സ ച സവനം അത്ഥി. ഇച്ചസ്സ പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ ആസയസുദ്ധി സിദ്ധാ ഹോതി. സമ്മാ പണിഹിതചിത്തോ പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞോ വിസുദ്ധാസയോ ഹോതി തദസുദ്ധിഹേതൂനം കിലേസാനം ദൂരീഭാവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സമ്മാ പണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി (ധ. പ. ൪൩) ‘‘കതപുഞ്ഞോസി ത്വം, ആനന്ദ, പധാനമനുയുഞ്ജ, ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦൭) ച. പുരിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ പയോഗസുദ്ധി. പതിരൂപദേസവാസേന ഹി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച സാധൂനം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനേന പരിസുദ്ധപ്പയോഗോ ഹോതി. തായ ച ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധി, പുബ്ബേയേവ തണ്ഹാദിട്ഠിസംകിലേസാനം വിസോധിതത്താ പയോഗസുദ്ധിയാ ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധി. സുപരിസുദ്ധകായവചീപയോഗോ ഹി വിപ്പടിസാരാഭാവതോ അവിക്ഖിത്തചിത്തോ പരിയത്തിയം വിസാരദോ ഹോതി. ഇതി പയോഗാസയസുദ്ധസ്സ ആഗമാധിഗമസമ്പന്നസ്സ വചനം അരുണുഗ്ഗമനം വിയ സൂരിയസ്സ ഉദയതോ യോനിസോമനസികാരോ വിയ ച കുസലകമ്മസ്സ അരഹതി ഭഗവതോ വചനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമം ഭവിതുന്തി ഠാനേ നിദാനം ഠപേന്തോ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹ.

അപരോ നയോ – ഏവന്തി ഇമിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ നാനപ്പകാരപ്പടിവേധദീപകേന വചനേന അത്തനോ അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം ദീപേതി. സുതന്തി ഇമിനാ ഏവംസദ്ദസന്നിധാനതോ വക്ഖമാനാപേക്ഖായ വാ സോതബ്ബഭേദപ്പടിവേധദീപകേന ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം ദീപേതി. ഏവന്തി ച ഇദം വുത്തനയേനേവ യോനിസോമനസികാരദീപകവചനം ഭാസമാനോ ‘‘ഏതേ ധമ്മാ മയാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ’’തി ദീപേതി. പരിയത്തിധമ്മോ ഹി ‘‘ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ, ഏത്തകാ ഏത്ഥ അനുസന്ധിയോ’’തിആദിനാ നയേന മനസാ അനുപേക്ഖിതോ അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കസഹിതായ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിഭൂതായ ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ വാ ദിട്ഠിയാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഇതി രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ പടിവിദ്ധോ അത്തനോ ച പരേസഞ്ച ഹിതസുഖാവഹോ ഹോതീതി. സുതന്തി ഇദം സവനയോഗദീപകവചനം ഭാസമാനോ ‘‘ബഹൂ മയാ ധമ്മാ സുതാ ധാതാ വചസാ പരിചിതാ’’തി ദീപേതി. സോതാവധാനപ്പടിബദ്ധാ ഹി പരിയത്തിധമ്മസ്സ സവനധാരണപരിചയാ. തദുഭയേനപി ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതഭാവേന, അത്ഥബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിം ദീപേന്തോ സവനേ ആദരം ജനേതി. അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണഞ്ഹി ധമ്മം ആദരേന അസ്സുണന്തോ മഹതാ ഹിതാ പരിബാഹിരോ ഹോതീതി ആദരം ജനേത്വാ സക്കച്ചം ധമ്മോ സോതബ്ബോ.

‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മം അത്തനോ അദഹന്തോ അസപ്പുരിസഭൂമിം അതിക്കമതി, സാവകത്തം പടിജാനന്തോ സപ്പുരിസഭൂമിം ഓക്കമതി. തഥാ അസദ്ധമ്മാ ചിത്തം വുട്ഠാപേതി, സദ്ധമ്മേ ചിത്തം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘കേവലം സുതമേവേതം മയാ, തസ്സേവ പന ഭഗവതോ വചന’’ന്തി ദീപേന്തോ അത്താനം പരിമോചേതി, സത്ഥാരം അപദിസതി, ജിനവചനം അപ്പേതി, ധമ്മനേത്തിം പതിട്ഠാപേതി.

അപിച ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമസ്സവനം വിവരന്തോ ‘‘സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാ തസ്സ ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദസ്സ ദസബലധരസ്സ ആസഭട്ഠാനട്ഠായിനോ സീഹനാദനാദിനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ധമ്മിസ്സരസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മാധിപതിനോ ധമ്മദീപസ്സ ധമ്മസരണസ്സ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ, ന ഏത്ഥ അത്ഥേ വാ ധമ്മേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ കത്തബ്ബാ’’തി സബ്ബദേവമനുസ്സാനം ഇമസ്മിം ധമ്മേ അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി, സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘വിനാസയതി അസ്സദ്ധം, സദ്ധം വഡ്ഢേതി സാസനേ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേവം, വദം ഗോതമസാവകോ’’തി.

ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ. അയഞ്ഹി ഏകസദ്ദോ അഞ്ഞസേട്ഠാസഹായസങ്ഖ്യാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി അയം ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭; ഉദാ. ൫൫) അഞ്ഞേ ദിസ്സതി. ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൧൧; ദീ. നി. ൧.൨൨൮) സേട്ഠേ. ‘‘ഏകോ വൂപകട്ഠോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൪൪൫; ദീ. നി. ൧.൪൦൫) അസഹായേ. ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) സങ്ഖ്യായം, ഇധാപി സങ്ഖ്യായമേവ ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ’’തി.

സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ. ഏകം സമയന്തി അനിയമിതപരിദീപനം. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

‘‘സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി’’.

തഥാ ഹിസ്സ ‘‘അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൭) സമവായോ അത്ഥോ, യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച ലഭിത്വാതി ഹി അധിപ്പായോ, തസ്മാ പച്ചയസമവായോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഏകോവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) ഖണോ, ഓകാസോതി അത്ഥോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപ്പടിലാഭഹേതുത്താ, ഖണോ ഏവ ച സമയോ, യോ ഖണോതി ച സമയോതി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോ യേവാതി ഹി അത്ഥോ. ‘‘ഉണ്ഹസമയോ പരിളാഹസമയോ’’തിആദീസു (പാചി. ൩൫൮) കാലോ. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൩൨) സമൂഹോ. മഹാസമയോതി ഹി ഭിക്ഖൂനം ദേവതാനഞ്ച മഹാസന്നിപാതോതി അത്ഥോ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി, ഭഗവാ ഖോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഭഗവാപി മം ജാനിസ്സതി ‘ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ ന പരിപൂരകാരീ’തി, അയമ്പി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൩൫) ഹേതു. സിക്ഖാപദസ്സ കാരണഞ്ഹി ഇധ സമയോതി അധിപ്പേതം. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഉഗ്ഗാഹമാനോ പരിബ്ബാജകോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ പടിവസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൬൦) ദിട്ഠി. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ ദിട്ഠിസങ്ഖാതം സമയം പവദന്തീതി സോ പരിബ്ബാജകാരാമോ ‘‘സമയപ്പവാദകോ’’തി വുച്ചതി.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൯) –

ആദീസു പടിലാഭോ. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹി അത്ഥസ്സ അധിഗമാതി അത്ഥോ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮) പഹാനം. അധികരണം സമയം വൂപസമനം അപഗമോതി അഭിസമയോ പഹാനം. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ അഭിസമയട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൨.൮) പടിവേധോ. പടിവേധോതി ഹി അഭിസമേതബ്ബതോ അഭിസമയോ, അഭിസമയോവ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി പീളനാദീനി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി, അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി താനേവ തഥാ ഏകന്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്തപ്പനം പരിദഹനം.

ഏത്ഥ ച സഹകാരീകാരണസന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമവായോ സമയോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി ഖണോ സമയോ. സമേതി ഏത്ഥ ഏതേന വാ സംഗച്ഛതി സത്തോ സഭാവധമ്മോ വാ ഉപ്പാദാദീഹി സഹജാതാദീഹി വാതി കാലോ സമയോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കരണം വിയ ച കപ്പനാമത്തസിദ്ധേനാനുരൂപേന വോഹരീയതീതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമൂഹോ സമയോ യഥാ സമുദായോതി. അവയവസഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ. അവസേസപച്ചയാനം സമാഗമേ സതി ഏതി ഫലമേതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതീതി സമയോ ഹേതു യഥാ സമുദയോതി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ സംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തീതി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ പടിലാഭോ. സമയനം ഉപസമയനം അപഗമോതി സമയോ പഹാനം. സമുച്ഛേദപ്പഹാനഭാവതോ പന അധികോ സമയോതി അഭിസമയോ യഥാ അഭിധമ്മോതി. അഭിമുഖം ഞാണേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ അഭിസമയസദ്ദസ്സ ഗഹണേ കാരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ സമവായാദീനം അസമ്ഭവതോ. ദേസദേസകപരിസാ വിയ ഹി ദേസനായ നിദാനഭാവേ കാലോ ഏവ ഇച്ഛിതബ്ബോതി. യസ്മാ പനേത്ഥ സമയോതി കാലോ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ സംവച്ഛരഉതുമാസദ്ധമാസരത്തിദിവസപുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികസായന്ഹപഠമയാമ- മജ്ഝിമയാമപച്ഛിമയാമമുഹുത്താദീസു കാലഭേദഭൂതേസു സമയേസു ഏകം സമയന്തി ദീപേതി.

കസ്മാ പനേത്ഥ അനിയമിതവസേനേവ കാലോ നിദ്ദിട്ഠോ, ന ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമേത്വാ നിദ്ദിട്ഠോതി ചേ? കിഞ്ചാപി ഏതേസു സംവച്ഛരാദീസു സമയേസു യം യം സുത്തം യസ്മിം യസ്മിം സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ രത്തിഭാഗേ ദിവസഭാഗേ വാ വുത്തം, സബ്ബമ്പി തം ഥേരസ്സ സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതം പഞ്ഞായ. യസ്മാ പന ‘‘ഏവം മേ സുതം അസുകസംവച്ഛരേ അസുകഉതുമ്ഹി അസുകമാസേ അസുകപക്ഖേ അസുകരത്തിഭാഗേ അസുകദിവസഭാഗേ വാ’’തി ഏവം വുത്തേ ന സക്കാ സുഖേന ധാരേതും വാ ഉദ്ദിസിതും വാ ഉദ്ദിസാപേതും വാ, ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

യേ വാ ഇമേ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ ജാതിസമയോ സംവേഗസമയോ അഭിനിക്ഖമനസമയോ ദുക്കരകാരികസമയോ മാരവിജയസമയോ അഭിസമ്ബോധിസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ ദേസനാസമയോ പരിനിബ്ബാനസമയോതി ഏവമാദയോ ഭഗവതോ ദേവമനുസ്സേസു അതിവിയ പകാസാ അനേകകാലപ്പഭേദാ ഏവ സമയാ, തേസു സമയേസു ദേസനാസമയസങ്ഖാതം ഏകം സമയന്തി ദീപേതി. യോ വായം ഞാണകരുണാകിച്ചസമയേസു കരുണാകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപരഹിതപ്പടിപത്തിസമയേസു പരഹിതപ്പടിപത്തിസമയോ, സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസു ധമ്മകഥാസമയോ, ദേസനാപടിപത്തിസമയേസു ദേസനാസമയോ, തേസു സമയേസു അഞ്ഞതരസമയം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ അഭിധമ്മേ ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൧) ച ഇതോ അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൦൦) ച ഭുമ്മവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ, വിനയേ ച ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി (പാരാ. ൧) കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ, തഥാ അകത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഉപയോഗവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി? തത്ഥ തഥാ, ഇധ ച അഞ്ഞഥാ അത്ഥസമ്ഭവതോ. തത്ഥ ഹി അഭിധമ്മേ ഇതോ അഞ്ഞേസു ച സുത്തന്തേസു ആധാരവിസയസങ്ഖാതോ അധികരണത്ഥോ കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണസങ്ഖാതോ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീതി. അധികരണഞ്ഹി കാലത്ഥോ സമൂഹത്ഥോ ച സമയോ തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം, തഥാ കാലോ സഭാവധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാതോ തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവതോ യഥാ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോ സായന്ഹേ ജാതോ’’തിആദീസു. സമൂഹോതിപി അവയവവിനിമുത്തോ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാപീയതി, യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവോ യവരാസിമ്ഹി സമുട്ഠിതോ’’തിആദീസു. യസ്മിം കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ ച കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. തഥാ ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സ സമയസ്സ ഭാവേന തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം ഭാവോ ലക്ഖീയതി. യഥാ ഹി ‘‘ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ’’തി ഏത്ഥ ഗാവീനം ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവം ഇധാപി യസ്മിം സമയേതി വുത്തേ ച പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോ സതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതീതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദീനം ഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതി. തഥാ യസ്മിം സമയേ യസ്മിം നവമേ ഖണേ യസ്മിം യോനിസോമനസികാരാദിഹേതുമ്ഹി പച്ചയസമവായേ വാ സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ ഖണേ ഹേതുമ്ഹി പച്ചയസമവായേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി. തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം ഭുമ്മവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ.

വിനയേ ച ‘‘അന്നേന വസതി, അജ്ഝേനേന വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുഅത്ഥോ, ‘‘ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. യോ ഹി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ ധമ്മസേനാപതിആദീഹിപി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തേന സമയേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേന ച വീതിക്കമം സുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥുകം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥും ഓതിണ്ണസമയസങ്ഖാതം കാലം അനതിക്കമിത്വാ സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപേന്തോ തതിയപാരാജികാദീനം വിയ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതും അപേക്ഖമാനോ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം വിനയേ കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ.

ഇധ പന അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ഏവംജാതികേ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി. യസ്മിഞ്ഹി സമയേ സഹ സമുട്ഠാനഹേതുനാ ഇദം ഉദാനം ഉപ്പന്നം, അച്ചന്തമേവ തം സമയം അരിയവിഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ ധമ്മപച്ചവേക്ഖണായ ഭഗവാ വിഹാസി, തസ്മാ ‘‘മാസം അജ്ഝേതീ’’തിആദീസു വിയ ഉപയോഗത്ഥജോതനത്ഥം ഇധ ഉപയോഗവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം അത്ഥമപേക്ഖിത്വാ, ഭുമ്മേന കരണേന ച;

അഞ്ഞത്ര സമയോ വുത്തോ, ഉപയോഗേന സോ ഇധാ’’തി.

പോരാണാ പന വണ്ണയന്തി – ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി വാ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വാ അഭിലാപമത്തഭേദോ ഏസ നിദ്ദേസോ, സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവ അത്ഥോതി. തസ്മാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേപി ഏകസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാതി ഗരു. ഗരുഞ്ഹി ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വദന്തി. അയഞ്ച സബ്ബഗുണവിസിട്ഠതായ സബ്ബസത്താനം ഗരു, തസ്മാ ഭഗവാതി വേദിതബ്ബോ. പോരാണേഹിപി വുത്തം –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി.

തത്ഥ സേട്ഠവാചകവചനം സേട്ഠന്തി വുത്തം സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ. അഥ വാ വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ. ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠന്തി ഭഗവാതി ഇമിനാ വചനേന വചനീയോ യോ അത്ഥോ, സോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ. ഭഗവാതി വചനമുത്തമന്തി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഗാരവയുത്തോതി ഗരുഭാവയുത്തോ ഗരുഗുണയോഗതോ വിസേസഗരുകരണാരഹതായ വാ ഗാരവയുത്തോ. ഏവം ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗരുഗാരവാധിവചനം ഭഗവാതി ഇദം വചനന്തി വേദിതബ്ബം. അപിച –

‘‘ഭഗീ ഭജീ ഭാഗീ വിഭത്തവാ ഇതി,

അകാസി ഭഗ്ഗന്തി ഗരൂതി ഭാഗ്യവാ;

ബഹൂഹി ഞായേഹി സുഭാവിതത്തനോ,

ഭവന്തഗോ സോ ഭഗവാതി വുച്ചതീ’’തി. –

നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൮൪) ആഗതനയേന –

‘‘ഭാഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി. –

ഇമായ ഗാഥായ ച വസേന ഭഗവാതി പദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ പനായം അത്ഥോ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨) വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വിവരിതബ്ബോ.

അപിച ഭാഗേ വനി, ഭഗേ വാ വമീതി ഭഗവാ. തഥാഗതോ ഹി ദാനസീലാദിപാരമിധമ്മേ ഝാനവിമോക്ഖാദിഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ വനി ഭജി സേവി ബഹുലമകാസി, തസ്മാ ഭഗവാ. അഥ വാ തേയേവ ‘‘വേനേയ്യസത്തസന്താനേസു കഥം നു ഖോ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി വനി അഭിപത്ഥയീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭഗസങ്ഖാതം ഇസ്സരിയം യസഞ്ച വമി ഉഗ്ഗിരി ഖേളപിണ്ഡം വിയ അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയീതി ഭഗവാ. തഥാ ഹി തഥാഗതോ ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിസിരിം ദേവലോകാധിപച്ചസദിസം ചാതുദ്ദീപിസ്സരിയം, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിസന്നിസ്സയഞ്ച സത്തരതനസമുജ്ജലം യസം തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ നിരപേക്ഖോ പഹായ അഭിനിക്ഖമിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ ഇമേ സിരിആദികേ ഭഗേ വമീതി ഭഗവാ. അഥ വാ ഭാനി നാമ നക്ഖത്താനി, തേഹി സമം ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഭഗാ. സിനേരുയുഗന്ധരഉത്തരകുരുഹിമവന്താദിഭാജനലോകവിസേസസന്നിസ്സയസോഭാ കപ്പട്ഠിതിഭാവതോ, തേപി ഭഗേ വമി, തന്നിവാസിസത്താവാസസമതിക്കമനതോ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹീതി. ഏവമ്പി ഭഗേ വമീതി ഭഗവാതി ഏവമാദിനാ നയേന ഭഗവാതി പദസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്താവതാ ചേത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തി വചനേന യഥാസുതം ധമ്മം സവനവസേന ഭാസന്തോ ഭഗവതോ ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതി, തേന ‘‘നയിദം അതിക്കന്തസത്ഥുകം പാവചനം, അയം വോ സത്ഥാ’’തി സത്ഥു അദസ്സനേന ഉക്കണ്ഠിതം ജനം സമസ്സാസേതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യോ ഖോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൬; മി. പ. ൪.൧.൧). ഏകം സമയം ഭഗവാതി വചനേന തസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ അവിജ്ജമാനഭാവം ദസ്സേന്തോ രൂപകായപരിനിബ്ബാനം സാധേതി, തേന ‘‘ഏവംവിധസ്സ നാമ ധമ്മസ്സ ദേസേതാ ദസബലധരോ വജിരസങ്ഘാതസമാനകായോ സോപി ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, കേനഞ്ഞേന ജീവിതേ ആസാ ജനേതബ്ബാ’’തി ജീവിതമദമത്തം ജനം സംവേജേതി, സദ്ധമ്മേ ചസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേതി.

ഏവന്തി ച ഭണന്തോ ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി, വക്ഖമാനസ്സ സകലസുത്തസ്സ ഏവന്തി നിദസ്സനതോ. മേ സുതന്തി സാവകസമ്പത്തിം സവനസമ്പത്തിഞ്ച നിദ്ദിസതി, പടിസമ്ഭിദാപത്തേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന സുതഭാവദീപനതോ ‘‘തഞ്ച ഖോ മയാവ സുതം, ന അനുസ്സുതികം, ന പരമ്പരാഭത’’ന്തി ഇമസ്സ ചത്ഥസ്സ ദീപനതോ. ഏകം സമയന്തി കാലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഭഗവതോ ഉരുവേലായം വിഹരണസമയഭാവേന ബുദ്ധുപ്പാദപ്പടിമണ്ഡിതഭാവദീപനതോ. ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ഹി കാലസമ്പദാ. ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗരുഭാവദീപനതോ.

ഉരുവേലായന്തി മഹാവേലായം, മഹന്തേ വാലുകാരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉരൂതി വാലുകാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ. വേലാതിക്കമനഹേതു ആഭതാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ദസസഹസ്സതാപസാ തസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മാനി പരേസമ്പി പാകടാനി ഹോന്തി, മനോകമ്മം പന അപാകടം. തസ്മാ യോ മിച്ഛാവിതക്കം വിതക്കേതി, സോ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേത്വാ പത്തപുടേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ആകിരതു, ഇദമസ്സ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി കതികവത്തം കത്വാ തതോ പട്ഠായ യോ താദിസം വിതക്കം വിതക്കേതി, സോ തത്ഥ പത്തപുടേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ആകിരതി. ഏവം തത്ഥ അനുക്കമേന മഹാവാലുകാരാസി ജാതോ, തതോ നം പച്ഛിമാ ജനതാ പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയട്ഠാനമകാസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഉരുവേലായന്തി മഹാവേലായം, മഹന്തേ വാലുകാരാസിമ്ഹീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

വിഹരതീതി അവിസേസേന ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗിതാപരിദീപനം. ഇധ പന ഠാനനിസജ്ജാഗമനസയനപ്പഭേദേസു ഇരിയാപഥേസു ആസനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം അരിയവിഹാരസമങ്ഗിതാപരിദീപനഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യസ്മാ ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ വിഹരതീതി പദസ്സ ഇരിയാപഥവിഹാരവസേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഭഗവാ ദിബ്ബവിഹാരാദീഹി സത്താനം വിവിധം ഹിതം ഹരതി ഉപഹരതി ഉപനേതി ഉപ്പാദേതി, തസ്മാ തേസമ്പി വസേന വിവിധം ഹരതീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

നജ്ജാതി നദതി സന്ദതീതി നദീ, തസ്സാ നജ്ജാ, നദിയാ നിന്നഗായാതി അത്ഥോ. നേരഞ്ജരായാതി നേലം ജലമസ്സാതി ‘‘നേലഞ്ജലായാ’’തി വത്തബ്ബേ ലകാരസ്സ രകാരം കത്വാ ‘‘നേരഞ്ജരായാ’’തി വുത്തം, കദ്ദമസേവാലപണകാദിദോസരഹിതസലിലായാതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘നീലജലായാതി വത്തബ്ബേ നേരഞ്ജരായാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. നാമമേവ വാ ഏതം ഏതിസ്സാ നദിയാതി വേദിതബ്ബം. തസ്സാ നദിയാ തീരേ യത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസി, തം ദസ്സേതും ‘‘ബോധിരുക്ഖമൂലേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) മഗ്ഗഞാണം ബോധീതി വുത്തം. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി ഏത്ഥ (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. തദുഭയമ്പി ബോധിം ഭഗവാ ഏത്ഥ പത്തോതി രുക്ഖോപി ബോധിരുക്ഖോത്വേവ നാമം ലഭി. അഥ വാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ബുജ്ഝീതി ഭഗവാ ബോധി, തേന ബുജ്ഝന്തേന സന്നിസ്സിതത്താ സോ രുക്ഖോപി ബോധിരുക്ഖോതി നാമം ലഭി, തസ്സ ബോധിരുക്ഖസ്സ. മൂലേതി സമീപേ. അയഞ്ഹി മൂലസദ്ദോ ‘‘മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യ അന്തമസോ ഉസീരനാളമത്താനിപീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൯൫) മൂലമൂലേ ദിസ്സതി. ‘‘ലോഭോ അകുസലമൂല’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) അസാധാരണഹേതുമ്ഹി. ‘‘യാവതാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂല’’ന്തിആദീസു സമീപേ. ഇധാപി സമീപേ അധിപ്പേതോ, തസ്മാ ബോധിരുക്ഖസ്സ മൂലേ സമീപേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി പഠമം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ, സബ്ബപഠമംയേവാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ഉദാനദേസനായ നിദാനം ഠപേന്തേന കാലദേസദേസകാപദേസാ സഹ വിസേസേന പകാസിതാ ഹോന്തി.

ഏത്ഥാഹ ‘‘കസ്മാ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹേ കയിരമാനേ നിദാനവചനം വുത്തം, നനു ഭഗവതാ ഭാസിതവചനസ്സേവ സങ്ഗഹോ കാതബ്ബോ’’തി? വുച്ചതേ – ദേസനായ ചിരട്ഠിതിഅസമ്മോസസദ്ധേയ്യഭാവസമ്പാദനത്ഥം. കാലദേസദേസകവത്ഥുആദീഹി ഉപനിബന്ധിത്വാ ഠപിതാ ഹി ദേസനാ ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി അസമ്മോസാ സദ്ധേയ്യാ ച ദേസകാലകത്തുഹേതുനിമിത്തേഹി ഉപനിബദ്ധോ വിയ വോഹാരവിനിച്ഛയോ. തേനേവ ച ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന ‘‘പഠമം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഉദാനം കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ ദേസാദീസു പുച്ഛായ കതായ വിസ്സജ്ജനം കരോന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിനാ ഉദാനസ്സ നിദാനം ഭാസിതന്തി.

അപിച സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. തഥാഗതസ്സ ഹി ഭഗവതോ പുബ്ബരചനാനുമാനാഗമതക്കാഭാവതോ സമ്ബുദ്ധത്തസിദ്ധി. ന ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ പുബ്ബരചനാദീഹി അത്ഥോ അത്ഥി സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ ഏകപ്പമാണത്താ ഞേയ്യധമ്മേസു. തഥാ ആചരിയമുട്ഠിധമ്മമച്ഛരിയസാസനസാവകാനുരാഗാഭാവതോ ഖീണാസവത്തസിദ്ധി. ന ഹി സബ്ബസോ പരിക്ഖീണാസവസ്സ കത്ഥചിപി ആചരിയമുട്ഠിആദീനം സമ്ഭവോതി സുവിസുദ്ധസ്സ പരാനുഗ്ഗഹപ്പവത്തി. ഇതി ദേസകദോസഭൂതാനം ദിട്ഠിസീലസമ്പത്തിദൂസകാനം അച്ചന്തം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അഭാവസംസൂചകേഹി ഞാണസമ്പദാപഹാനസമ്പദാഭിബ്യഞ്ജകേഹി ച സമ്ബുദ്ധവിസുദ്ധഭാവേഹി പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധി, തതോ ച അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മേസു സമ്മോഹാഭാവസിദ്ധിതോ പച്ഛിമവേസാരജ്ജദ്വയസിദ്ധീതി ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജസമന്നാഗമോ അത്തഹിതപരഹിതപ്പടിപത്തി ച നിദാനവചനേന പകാസിതാ ഹോന്തി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്പത്തപരിസായ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഠാനുപ്പത്തികപ്പടിഭാനേന ധമ്മദേസനാദീപനതോ. ഇധ പന വിമുത്തിസുഖപ്പടിസംവേദനപടിച്ചസമുപ്പാദമനസികാരപകാസനേനാതി യോജേതബ്ബം. തേന വുത്തം – ‘‘സത്ഥു സമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

തഥാ സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചനം. ഞാണകരുണാപരിഗ്ഗഹിതസബ്ബകിരിയസ്സ ഹി ഭഗവതോ നത്ഥി നിരത്ഥകാ പടിപത്തി അത്തഹിതാ വാ. തസ്മാ പരേസംയേവ അത്ഥായ പവത്തസബ്ബകിരിയസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സകലമ്പി കായവചീമനോകമ്മം യഥാപവത്തം വുച്ചമാനം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം സത്താനം അനുസാസനട്ഠേന സാസനം, ന കബ്ബരചനാ. തയിദം സത്ഥു ചരിതം കാലദേസദേസകപരിസാപദേസാദീഹി സദ്ധിം തത്ഥ തത്ഥ നിദാനവചനേന യഥാരഹം പകാസീയതി, ഇധ പന അഭിസമ്ബോധിവിമുത്തിസുഖപ്പടിസംവേദനപടിച്ചസമുപ്പാദമനസികാരേനാതി യോജേതബ്ബം. തേന വുത്തം – ‘‘സാസനസമ്പത്തിപകാസനത്ഥം നിദാനവചന’’ന്തി.

അപിച സത്ഥുനോ പമാണഭാവപ്പകാസനേന സാസനസ്സ പമാണഭാവദസ്സനത്ഥം നിദാനവചനം. സാ ചസ്സ പമാണഭാവദസ്സനതാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. ഭഗവാതി ഹി ഇമിനാ തഥാഗതസ്സ രാഗദോസമോഹാദിസബ്ബകിലേസമലദുച്ചരിതാദിദോസപ്പഹാനദീപനേന, സബ്ബസത്തുത്തമഭാവദീപനേന ച അനഞ്ഞസാധാരണഞാണകരുണാദിഗുണവിസേസയോഗപരിദീപനേന, അയമത്ഥോ സബ്ബഥാ പകാസിതോ ഹോതീതി ഇദമേത്ഥ നിദാനവചനപ്പയോജനസ്സ മുഖമത്തദസ്സനം.

തം പനേതം ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി പദം, താവ ഇമസ്സ ഉദാനസ്സ നിദാനന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി തം യഥാ പടിപന്നോ ഭഗവാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി, ആദിതോ പട്ഠായ തസ്സ കായികചേതസികപ്പടിപത്തിയാ പകാസനത്ഥം സങ്ഗീതികാരേഹി സങ്ഗീതികാലേ ഭാസിതവചനം.

നനു ച ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തിആദി ഭഗവതോ ഏവ വചനം ഭവിതും അരഹതി, ന ഹി സത്ഥാരം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേതും സമത്ഥോ ഹോതീതി? സച്ചമേതം, യഥാ പന ഭഗവാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദം മനസാകാസി, തഥേവ നം ബോധനേയ്യബന്ധവാനം ബോധനത്ഥം പടിച്ചസമുപ്പാദസീഹനാദസുത്താദീസു ദേസിതസ്സ ച വചനാനം ദേസിതാകാരസ്സ അനുകരണവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മനസികാരം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഭഗവതാ ഭാസിതസ്സ ഇമസ്സ ഉദാനസ്സ ധമ്മസങ്ഗാഹകാ മഹാഥേരാ നിദാനം സങ്ഗായിംസൂതി യഥാവുത്തവചനം സങ്ഗീതികാരാനമേവ വചനന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. ഇതോ പരേസുപി സുത്തന്തേസു ഏസേവ നയോ.

ഏത്ഥ ച അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ പുച്ഛാവസികോ അട്ഠുപ്പത്തികോതി ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഹി അനേകസതഅനേകസഹസ്സഭേദാനിപി സുത്താനി സംകിലേസഭാഗിയാദിപട്ഠാനനയേന സോളസവിധതം നാതിവത്തന്തി, ഏവം താനി സബ്ബാനിപി അത്തജ്ഝാസയാദിസുത്തനിക്ഖേപവസേന ചതുബ്ബിധഭാവം നാതിവത്തന്തി. കാമഞ്ചേത്ഥ അത്തജ്ഝാസയസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിയാ ച പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികേഹി സദ്ധിം സംസഗ്ഗഭേദോ സമ്ഭവതി അജ്ഝാസയാനുസന്ധിപുച്ഛാനുസന്ധിസമ്ഭവതോ, അത്തജ്ഝാസയഅട്ഠുപ്പത്തീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസഗ്ഗോ നത്ഥീതി നിരവസേസോ പട്ഠാനനയോ ന സമ്ഭവതി. തദന്തോഗധത്താ വാ സമ്ഭവന്താനം സേസനിക്ഖേപാനം മൂലനിക്ഖേപവസേന ചത്താരോ സുത്തനിക്ഖേപാതി വുത്തം.

തത്രായം വചനത്ഥോ – നിക്ഖിപനം നിക്ഖേപോ, സുത്തസ്സ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ, സുത്തദേസനാതി അത്ഥോ. നിക്ഖിപീയതീതി വാ നിക്ഖേപോ, സുത്തം ഏവ നിക്ഖേപോ സുത്തനിക്ഖേപോ. അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ, സോ അസ്സ അത്ഥി കാരണഭൂതോതി അത്തജ്ഝാസയോ, അത്തനോ അജ്ഝാസയോ ഏതസ്സാതി വാ അത്തജ്ഝാസയോ. പരജ്ഝാസയേപി ഏസേവ നയോ. പുച്ഛായ വസോ പുച്ഛാവസോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പുച്ഛാവസികോ. സുത്തദേസനായ വത്ഥുഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥുപ്പത്തി, അത്ഥുപ്പത്തി ഏവ അട്ഠുപ്പത്തി, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അട്ഠുപ്പത്തികോ. അഥ വാ നിക്ഖിപീയതി സുത്തം ഏതേനാതി നിക്ഖേപോ, അത്തജ്ഝാസയാദി ഏവ. ഏതസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ അത്തനോ അജ്ഝാസയോ അത്തജ്ഝാസയോ. പരേസം അജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ. പുച്ഛീയതീതി പുച്ഛാ, പുച്ഛിതബ്ബോ അത്ഥോ. പുച്ഛനവസേന പവത്തം ധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാനം വചനം പുച്ഛാവസം, തദേവ നിക്ഖേപസദ്ദാപേക്ഖായ പുച്ഛാവസികോതി പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. തഥാ അത്ഥുപ്പത്തിയേവ അട്ഠുപ്പത്തികോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച പരേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകാദികാരണനിരപേക്ഖത്താ അത്തജ്ഝാസയസ്സ വിസും സുത്തനിക്ഖേപഭാവോ യുത്തോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ ധമ്മതന്തിഠപനത്ഥം പവത്തിതദേസനത്താ, പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം പന പരേസം അജ്ഝാസയപുച്ഛാനം ദേസനാപവത്തിഹേതുഭൂതാനം ഉപ്പത്തിയം പവത്തിതാനം കഥമട്ഠുപ്പത്തിയാ അനവരോധോ, പുച്ഛാവസികഅട്ഠുപ്പത്തിപുബ്ബകാനം വാ പരജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തിതാനം കഥം പരജ്ഝാസയേ അനവരോധോതി? ന ചോദേതബ്ബമേതം. പരേസഞ്ഹി അഭിനീഹാരപരിപുച്ഛാദിവിനിച്ഛയാദിവിനിമുത്തസ്സേവ സുത്തന്തദേസനാകാരണുപ്പാദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിഭാവേന ഗഹിതത്താ പരജ്ഝാസയപുച്ഛാവസികാനം വിസും ഗഹണം. തഥാ ഹി ബ്രഹ്മജാലധമ്മദായാദസുത്താദീനം വണ്ണാവണ്ണആമിസുപ്പാദാദിദേസനാനിമിത്തം അട്ഠുപ്പത്തി വുച്ചതി, പരേസം പുച്ഛായ വിനാ അജ്ഝാസയമേവ നിമിത്തം കത്വാ ദേസിതോ പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസേന ദേസിതോ പുച്ഛാവസികോതി പാകടോയമത്ഥോതി.

തത്ഥ പഠമാദീനി തീണി ബോധിസുത്താനി മുചലിന്ദസുത്തം, ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനസുത്തം, പച്ചവേക്ഖണസുത്തം, പപഞ്ചസഞ്ഞാസുത്തന്തി ഇമേസം ഉദാനാനം അത്തജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ. ഹുഹുങ്കസുത്തം, ബ്രാഹ്മണജാതികസുത്തം, ബാഹിയസുത്തന്തി ഇമേസം ഉദാനാനം പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ. രാജസുത്തം, സക്കാരസുത്തം, ഉച്ഛാദനസുത്തം, പിണ്ഡപാതികസുത്തം, സിപ്പസുത്തം, ഗോപാലസുത്തം, സുന്ദരികസുത്തം, മാതുസുത്തം, സങ്ഘഭേദകസുത്തം, ഉദപാനസുത്തം, തഥാഗതുപ്പാദസുത്തം, മോനേയ്യസുത്തം, പാടലിഗാമിയസുത്തം, ദ്വേപി ദബ്ബസുത്താനീതി ഏതേസം ഉദാനാനം അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ. പാലിലേയ്യസുത്തം, പിയസുത്തം, നാഗസമാലസുത്തം, വിസാഖാസുത്തഞ്ചാതി ഇമേസം ഉദാനാനം അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ ച നിക്ഖേപോ. സേസാനം ഏകപഞ്ഞാസായ സുത്താനം പരജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ. ഏവമേതേസം ഉദാനാനം അത്തജ്ഝാസയാദിവസേന നിക്ഖേപവിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച യാനി ഉദാനാനി ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം സമ്മുഖാ ഭാസിതാനി, താനി തേഹി യഥാഭാസിതസുത്താനി വചസാ പരിചിതാനി മനസാനുപേക്ഖിതാനി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ കഥിതാനി. യാനി പന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം അസമ്മുഖാ ഭാസിതാനി, താനിപി അപരഭാഗേ ഭഗവതാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികസ്സ പുന ഭാസിതാനി. ഏവം സബ്ബാനിപി താനി ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏകജ്ഝം കത്വാ ധാരേന്തോ ഭിക്ഖൂനഞ്ച വാചേന്തോ അപരഭാഗേ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ ഉദാനന്ത്വേവ സങ്ഗഹം ആരോപേസീതി വേദിതബ്ബം.

തേന ഖോ പന സമയേനാതിആദീസു തേന സമയേനാതി ച ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം, ഖോ പനാതി നിപാതോ, തസ്മിം സമയേതി അത്ഥോ. കസ്മിം പന സമയേ? യം സമയം ഭഗവാ ഉരുവേലായം വിഹരതി നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേ ബോധിരുക്ഖമൂലേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ. തസ്മിം സമയേ. സത്താഹന്തി സത്ത അഹാനി സത്താഹം, അച്ചന്തസംയോഗത്ഥേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. യസ്മാ ഭഗവാ തം സത്താഹം നിരന്തരതായ അച്ചന്തമേവ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വിഹാസി, തസ്മാ സത്താഹന്തി അച്ചന്തസംയോഗവസേന ഉപയോഗവചനം വുത്തം. ഏകപല്ലങ്കേനാതി വിസാഖാപുണ്ണമായ അനത്ഥങ്ഗതേയേവ സൂരിയേ അപരാജിതപല്ലങ്കവരേ വജിരാസനേ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ സകിമ്പി അനുട്ഠഹിത്വാ യഥാആഭുജിതേന ഏകേനേവ പല്ലങ്കേന.

വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി വിമുത്തിസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദിയമാനോ നിസിന്നോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ വിമുത്തീതി തദങ്ഗവിമുത്തി, വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി, സമുച്ഛേദവിമുത്തി, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി, നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ച വിമുത്തിയോ. താസു യം ദേയ്യധമ്മപരിച്ചാഗാദീഹി തേഹി തേഹി ഗുണങ്ഗേഹി നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീഹി വിപസ്സനങ്ഗേഹി ച യാവ തസ്സ തസ്സ അങ്ഗസ്സ അപരിഹാനിവസേന പവത്തി, താവ തംതംപടിപക്ഖതോ വിമുച്ചനതോ വിമുച്ചനം പഹാനം. സേയ്യഥിദം? ദാനേന മച്ഛരിയലോഭാദിതോ, സീലേന പാണാതിപാതാദിതോ, നാമരൂപവവത്ഥാനേന സക്കായദിട്ഠിതോ, പച്ചയപരിഗ്ഗഹേന അഹേതുവിസമഹേതുദിട്ഠീഹി, തസ്സേവ അപരഭാഗേന കങ്ഖാവിതരണേന കഥംകഥീഭാവതോ, കലാപസമ്മസനേന ‘‘അഹം മമാ’’തി ഗാഹതോ, മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേന അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ, ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ, വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ, ഭയദസ്സനേന സഭയേ അഭയസഞ്ഞായ, ആദീനവദസ്സനേന അസ്സാദസഞ്ഞായ, നിബ്ബിദാനുപസ്സനേന അഭിരതിസഞ്ഞായ, മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണേന അമുച്ചിതുകമ്യതായ, ഉപേക്ഖാഞാണേന അനുപേക്ഖായ, അനുലോമേന ധമ്മട്ഠിതിയം നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവതോ, ഗോത്രഭുനാ സങ്ഖാരനിമിത്തഭാവതോ വിമുച്ചനം, അയം തദങ്ഗവിമുത്തി നാമ. യം പന ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ യാവസ്സ അപരിഹാനിവസേന പവത്തി, താവ കാമച്ഛന്ദാദീനം നീവരണാനഞ്ചേവ, വിതക്കാദീനഞ്ച പച്ചനീകധമ്മാനം, അനുപ്പത്തിസഞ്ഞിതം വിമുച്ചനം, അയം വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി നാമ. യം ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ അരിയസ്സ സന്താനേ യഥാരഹം ‘‘ദിട്ഠിഗതാനം പഹാനായാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨൭൭; വിഭ. ൬൨൮) നയേന വുത്തസ്സ സമുദയപക്ഖിയസ്സ കിലേസഗണസ്സ പുന അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന വിമുച്ചനം, അയം സമുച്ഛേദവിമുത്തി നാമ. യം പന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധത്തം കിലേസാനം, അയം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി നാമ. സബ്ബസങ്ഖതനിസ്സടത്താ പന സബ്ബസങ്ഖാരവിമുത്തം നിബ്ബാനം, അയം നിസ്സരണവിമുത്തി നാമ. ഇധ പന ഭഗവതോ നിബ്ബാനാരമ്മണാ ഫലവിമുത്തി അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം – ‘‘വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീതി വിമുത്തിസുഖം ഫലസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദിയമാനോ നിസിന്നോ ഹോതീതി അത്ഥോ’’തി.

വിമുത്തീതി ച ഉപക്കിലേസേഹി പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന ചിത്തസ്സ വിമുത്തഭാവോ, ചിത്തമേവ വാ തഥാ വിമുത്തം വേദിതബ്ബം, തായ വിമുത്തിയാ ജാതം സമ്പയുത്തം വാ സുഖം വിമുത്തിസുഖം. ‘‘യായം, ഭന്തേ, ഉപേക്ഖാ സന്തേ സുഖേ വുത്താ ഭഗവതാ’’തി (മ. നി. ൨.൮൮) വചനതോ ഉപേക്ഖാപി ചേത്ഥ സുഖമിച്ചേവ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ച വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനിയം ‘‘ഉപേക്ഖാ പന സന്തത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨). ഭഗവാ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനികം അരഹത്തസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, ന ഇതരം. അഥ വാ ‘‘തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തിആദീസു യഥാ സങ്ഖാരദുക്ഖൂപസമോ സുഖോതി വുച്ചതി, ഏവം സകലകിലേസദുക്ഖൂപസമഭാവതോ അഗ്ഗഫലേ ലബ്ഭമാനാ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി ഏവ ഇധ സുഖന്തി വേദിതബ്ബാ. തയിദം വിമുത്തിസുഖം മഗ്ഗവീഥിയം കാലന്തരേതി ഫലചിത്തസ്സ പവത്തിവിഭാഗേന ദുവിധം ഹോതി. ഏകേകസ്സ ഹി അരിയമഗ്ഗസ്സ അനന്തരാ തസ്സ തസ്സേവ വിപാകഭൂതാനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി തീണി ദ്വേ വാ ഫലചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി അനന്തരവിപാകത്താ ലോകുത്തരകുസലാനം. യസ്മിഞ്ഹി ജവനവാരേ അരിയമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ യദാ ദ്വേ അനുലോമാനി, തദാ തതിയം ഗോത്രഭു, ചതുത്ഥം മഗ്ഗചിത്തം, തതോ പരം തീണി ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. യദാ പന തീണി അനുലോമാനി, തദാ ചതുത്ഥം ഗോത്രഭു, പഞ്ചമം മഗ്ഗചിത്തം, തതോ പരം ദ്വേ ഫലചിത്താനി ഹോന്തി. ഏവം ചതുത്ഥം പഞ്ചമം അപ്പനാവസേന പവത്തതി, ന തതോ പരം ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നത്താ. കേചി പന ‘‘ഛട്ഠമ്പി ചിത്തം അപ്പേതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥാസു (വിസുദ്ധി. ൨.൮൧൧) പടിക്ഖിത്തം. ഏവം മഗ്ഗവീഥിയം ഫലം വേദിതബ്ബം. കാലന്തരേ ഫലം പന ഫലസമാപത്തിവസേന പവത്തം, നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ച ഏതേനേവ സങ്ഗഹിതം. സാ പനായം ഫലസമാപത്തി അത്ഥതോ ലോകുത്തരകുസലാനം വിപാകഭൂതാ നിബ്ബാനാരമ്മണാ അപ്പനാതി ദട്ഠബ്ബാ.