൮. പാടലിഗാമിയവഗ്ഗോ

൧. പഠമനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. പാടലിഗാമിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായാതി അമതധാതുസന്നിസ്സിതായ അസങ്ഖതധാതുയാ പവേദനവസേന പവത്തായ. ധമ്മിയാ കഥായാതി ധമ്മദേസനായ. സന്ദസ്സേതീതി സഭാവസരസലക്ഖണതോ നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. സമാദപേതീതി തമേവ അത്ഥം തേ ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹാപേതി. സമുത്തേജേതീതി തദത്ഥഗഹണേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ തേജേതി ജോതേതി. സമ്പഹംസേതീതി നിബ്ബാനഗുണേഹി സമ്മദേവ സബ്ബപ്പകാരേഹി തോസേതി.

അഥ വാ സന്ദസ്സേതീതി ‘‘സോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗാ തണ്ഹക്ഖയോ വിരാഗോ നിരോധോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; മഹാവ. ൮) നയേനേവ സബ്ബഥാ തേന തേന പരിയായേന തേസം തേസം അജ്ഝാസയാനുരൂപം സമ്മാ ദസ്സേതി. സമാദപേതീതി ‘‘ഇമിനാ അരിയമഗ്ഗേന തം അധിഗന്തബ്ബ’’ന്തി അധിഗമപടിപദായ സദ്ധിം തത്ഥ ഭിക്ഖൂ നിന്നപോണപബ്ഭാരേ കരോന്തോ സമ്മാ ആദപേതി ഗണ്ഹാപേതി. സമുത്തേജേതീതി ഏതം ദുക്കരം ദുരഭിസമ്ഭവന്തി ‘‘മാ സമ്മാപടിപത്തിയം പമാദം അന്തരാവോസാനം ആപജ്ജഥ, ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ വീരിയവതോ നയിദം ദുക്കരം, തസ്മാ സീലവിസുദ്ധിആദിവിസുദ്ധിപടിപദായ ഉട്ഠഹഥ ഘടയഥ വായമേയ്യാഥാ’’തി നിബ്ബാനാധിഗമായ ഉസ്സാഹേതി, തത്ഥ വാ ചിത്തം വോദപേതി. സമ്പഹംസേതീതി ‘‘മദനിമ്മദനോ പിപാസവിനയോ ആലയസമുഗ്ഘാതോ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦), രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോതി (സം. നി. ൪.൩൬൭; ഇതിവു. ൪൪), അസങ്ഖതന്തി (സം. നി. ൪.൩൬൭), അമതഞ്ച സന്തന്തിആദിനാ ച അനേകപരിയായേന (സം. നി. ൪.൪൦൯) നിബ്ബാനാനിസംസപ്പകാസനേന തേസം ഭിക്ഖൂനം ചിത്തം തോസേന്തോ ഹാസേന്തോ സമ്പഹംസേതി സമസ്സാസേതി.

തേധാതി തേ ഇധ. അട്ഠിം കത്വാതി ‘‘അത്ഥി കിഞ്ചി അയം നോ അത്ഥോ അധിഗന്തബ്ബോ’’തി ഏവം സല്ലക്ഖേത്വാ തായ ദേസനായ അത്ഥികാ ഹുത്വാ. മനസി കത്വാതി ചിത്തേ ഠപേത്വാ അനഞ്ഞവിഹിതാ തം ദേസനം അത്തനോ ചിത്തഗതമേവ കത്വാ. സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാതി സബ്ബേന കാരകചിത്തേന ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ ദേസനം ആവജ്ജേത്വാ, തഗ്ഗതമേവ ആഭോഗം കത്വാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാതി സബ്ബസ്മാ ചിത്തതോ ദേസനം സമ്മാ അനു അനു ആഹരിത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ദേസേന്തസ്സ യേഹി ചിത്തേഹി ദേസനാ കതാ, സബ്ബസ്മാ ചിത്തതോ പവത്തം ദേസനം ബഹി ഗന്തും അദേന്തോ സമ്മാ അവിപരീതം അനു അനു ആഹരിത്വാ അത്തനോ ചിത്തസന്താനം ആഹരിത്വാ യഥാദേസിതദേസിതം ദേസനം സുട്ഠു ഉപധാരേത്വാ. ഓഹിതസോതാതി അവഹിതസോതാ, സുട്ഠു ഉപിതസോതാ. ഓഹിതസോതാതി വാ അവിക്ഖിത്തസോതാ. തമേവ ഉപലബ്ഭമാനോപി ഹി സവനേ അവിക്ഖേപോ സതിസംവരോ വിയ ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീസു സോതിന്ദ്രിയേപി വത്തുമരഹതീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അട്ഠിം കത്വാ’’തിആദീഹി ചതൂഹിപി പദേഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം തപ്പരഭാവതോ സവനേ ആദരദീപനേന സക്കച്ചസവനം ദസ്സേതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം ഭിക്ഖൂനം തസ്സാ നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മകഥായ സവനേ ആദരകാരിതം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം നിബ്ബാനസ്സ തബ്ബിധുരധമ്മദേസനാമുഖേന പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനഭാവവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അത്ഥീതി വിജ്ജതി, പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖവേതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ആലപനം. നനു ച ഉദാനം നാമ പീതിസോമനസ്സസമുട്ഠാപിതോ വാ ധമ്മസംവേഗസമുട്ഠാപിതോ വാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകനിരപേക്ഖോ ഉദാഹാരോ, തഥാ ചേവ ഏത്തകേസു സുത്തേസു ആഗതം, ഇധ കസ്മാ ഭഗവാ ഉദാനേന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി? തേസം ഭിക്ഖൂനം സഞ്ഞാപനത്ഥം. നിബ്ബാനപടിസംയുത്തഞ്ഹി ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേത്വാ നിബ്ബാനഗുണാനുസ്സരണേന ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സാ ഉദാനം ഉദാനേസി. ഇധ നിബ്ബാനവജ്ജോ സബ്ബോ സഭാവധമ്മോ പച്ചയായത്തവുത്തികോവ ഉപലബ്ഭതി, ന പച്ചയനിരപേക്ഖോ. അയം പന നിബ്ബാനധമ്മോ കതമപച്ചയേ ഉപലബ്ഭതീതി തേസം ഭിക്ഖൂനം ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ തേ ച സഞ്ഞാപേതുകാമോ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതന’’ന്തിആദിമാഹ, ന ഏകന്തതോവ തേ പടിഗ്ഗാഹകേ കത്വാതി വേദിതബ്ബം. തദായതനന്തി തം കാരണം. ദകാരോ പദസന്ധികരോ. നിബ്ബാനഞ്ഹി മഗ്ഗഫലഞാണാദീനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവതോ രൂപാദീനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനീതി കാരണട്ഠേന ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചതി. ഏത്താവതാ ച ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവം പവേദേസി.

തത്രായം ധമ്മന്വയോ – ഇധ സങ്ഖതധമ്മാനം വിജ്ജമാനത്താ അസങ്ഖതായപി ധാതുയാ ഭവിതബ്ബം തപ്പടിപക്ഖത്താ സഭാവധമ്മാനം. യഥാ ഹി ദുക്ഖേ വിജ്ജമാനേ തപ്പടിപക്ഖഭൂതം സുഖമ്പി വിജ്ജതിയേവ, തഥാ ഉണ്ഹേ വിജ്ജമാനേ സീതമ്പി വിജ്ജതി, പാപധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു കല്യാണധമ്മാപി വിജ്ജന്തി ഏവ. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘യഥാപി ദുക്ഖേ വിജ്ജന്തേ, സുഖം നാമപി വിജ്ജതി;

ഏവം ഭവേ വിജ്ജമാനേ, വിഭവോപി ഇച്ഛിതബ്ബകോ.

‘‘യഥാപി ഉണ്ഹേ വിജ്ജന്തേ, അപരം വിജ്ജതി സീതലം;

ഏവം തിവിധഗ്ഗി വിജ്ജന്തേ, നിബ്ബാനം ഇച്ഛിതബ്ബകം.

‘‘യഥാപി പാപേ വിജ്ജന്തേ, കല്യാണമപി വിജ്ജതി;

ഏവമേവ ജാതി വിജ്ജന്തേ, അജാതിമപി ഇച്ഛിതബ്ബക’’ന്തിആദി. (ബു. വം. ൨.൧൦-൧൨) –

അപിച നിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവവിചാരണം പരതോ ആവിഭവിസ്സതി.

ഏവം ഭഗവാ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവം സമ്മുഖേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തബ്ബിധുരധമ്മാപോഹനമുഖേനസ്സ സഭാവം ദസ്സേതും, ‘‘യത്ഥ നേവ പഥവീ ന ആപോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖാരവിധുരസഭാവം യഥാ സങ്ഖതധമ്മേസു കത്ഥചി നത്ഥി, തഥാ തത്ഥപി സബ്ബേ സങ്ഖതധമ്മാ. ന ഹി സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മാനം സമോധാനം സമ്ഭവതി. തത്രായം അത്ഥവിഭാവനാ – യത്ഥ യസ്മിം നിബ്ബാനേ യസ്സം അസങ്ഖതധാതുയം നേവ കക്ഖളലക്ഖണാ പഥവീധാതു അത്ഥി, ന പഗ്ഘരണലക്ഖണാ ആപോധാതു, ന ഉണ്ഹലക്ഖണാ തേജോധാതു, ന വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണാ വായോധാതു അത്ഥി. ഇതി ചതുമഹാഭൂതാഭാവവചനേന യഥാ സബ്ബസ്സപി ഉപാദാരൂപസ്സ അഭാവോ വുത്തോ ഹോതി തന്നിസ്സിതത്താ. ഏവം അനവസേസതോ കാമരൂപഭവസ്സ തത്ഥ അഭാവോ വുത്തോ ഹോതി തദായത്തവുത്തിഭാവതോ. ന ഹി മഹാഭൂതനിസ്സയേന വിനാ പഞ്ചവോകാരഭവോ ഏകവോകാരഭവോ വാ സമ്ഭവതീതി.

ഇദാനി അരൂപസഭാവത്തേപി നിബ്ബാനസ്സ അരൂപഭവപരിയാപന്നാനം ധമ്മാനം തത്ഥ അഭാവം ദസ്സേതും, ‘‘ന ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ന ആകാസാനഞ്ചായതനന്തി സദ്ധിം ആരമ്മണേന കുസലവിപാകകിരിയഭേദോ തിവിധോപി ആകാസാനഞ്ചായതനചിത്തുപ്പാദോ നത്ഥീതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യദഗ്ഗേന ച നിബ്ബാനേ കാമലോകാദീനം അഭാവോ ഹോതി, തദഗ്ഗേന തത്ഥ ഇധലോകപരലോകാനമ്പി അഭാവോതി ആഹ – ‘‘നായം ലോകോ ന പരലോകോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യ്വായം ‘‘ഇത്ഥത്തം ദിട്ഠധമ്മോ ഇധലോകോ’’തി ച ലദ്ധവോഹാരോ ഖന്ധാദിലോകോ, യോ ച ‘‘തതോ അഞ്ഞഥാ പരോ അഭിസമ്പരായോ’’തി ച ലദ്ധവോഹാരോ ഖന്ധാദിലോകോ, തദുഭയമ്പി തത്ഥ നത്ഥീതി. ന ഉഭോ ചന്ദിമസൂരിയാതി യസ്മാ രൂപഗതേ സതി തമോ നാമ സിയാ, തമസ്സ ച വിധമനത്ഥം ചന്ദിമസൂരിയേഹി വത്തിതബ്ബം. സബ്ബേന സബ്ബം പന യത്ഥ രൂപഗതമേവ നത്ഥി, കുതോ തത്ഥ തമോ. തമസ്സ വാ വിധമനാ ചന്ദിമസൂരിയാ, തസ്മാ ചന്ദിമാ സൂരിയോ ചാതി ഉഭോപി തത്ഥ നിബ്ബാനേ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ആലോകസഭാവതംയേവ നിബ്ബാനസ്സ ദസ്സേതി.

ഏത്താവതാ ച അനഭിസമേതാവീനം ഭിക്ഖൂനം അനാദിമതിസംസാരേ സുപിനന്തേപി അനനുഭൂതപുബ്ബം പരമഗമ്ഭീരം അതിദുദ്ദസം സണ്ഹസുഖുമം അതക്കാവചരം അച്ചന്തസന്തം പണ്ഡിതവേദനീയം അതിപണീതം അമതം നിബ്ബാനം വിഭാവേന്തോ പഠമം താവ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതന’’ന്തി തസ്സ അത്ഥിഭാവാ തേസം അഞ്ഞാണാദീനി അപനേത്വാ ‘‘യത്ഥ നേവ പഥവീ …പേ… ന ഉഭോ ചന്ദിമസൂരിയാ’’തി തദഞ്ഞധമ്മാപോഹനമുഖേന തം വിഭാവേതി ധമ്മരാജാ. തേന പഥവീആദിസബ്ബസങ്ഖതധമ്മവിധുരസഭാവാ യാ അസങ്ഖതാ ധാതു, തം നിബ്ബാനന്തി ദീപിതം ഹോതി. തേനേവാഹ, ‘‘തത്രാപാഹം, ഭിക്ഖവേ, നേവ ആഗതിം വദാമീ’’തി.

തത്ഥ തത്രാതി തസ്മിം. അപിസദ്ദോ സമുച്ചയേ. അഹം, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥ സങ്ഖാരപവത്തേ കുതോചി കസ്സചി ആഗതിം ന വദാമി യഥാപച്ചയം തത്ഥ ധമ്മമത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. ഏവം തസ്മിമ്പി ആയതനേ നിബ്ബാനേ കുതോചി ആഗതിം ആഗമനം നേവ വദാമി ആഗന്തബ്ബട്ഠാനതായ അഭാവതോ. ന ഗതിന്തി കത്ഥചി ഗമനം ന വദാമി ഗന്തബ്ബട്ഠാനതായ അഭാവതോ. ന ഹി തത്ഥ സത്താനം ഠപേത്വാ ഞാണേന ആരമ്മണകരണം ആഗതിഗതിയോ സമ്ഭവന്തി, നാപി ഠിതിചുതൂപപത്തിയോ വദാമി. ‘‘തദാപഹ’’ന്തിപി പാളി. തസ്സത്ഥോ – തമ്പി ആയതനം ഗാമന്തരതോ ഗാമന്തരം വിയ ന ആഗന്തബ്ബതായ ന ആഗതി, ന ഗന്തബ്ബതായ ന ഗതി, പഥവീപബ്ബതാദി വിയ അപതിട്ഠാനതായ ന ഠിതി, അപച്ചയത്താ വാ ഉപ്പാദാഭാവോ, തതോ അമതസഭാവത്താ ചവനാഭാവോ, ഉപ്പാദനിരോധാഭാവതോ ചേവ തദുഭയപരിച്ഛിന്നായ ഠിതിയാ ച അഭാവതോ ന ഠിതിം ന ചുതിം ന ഉപപത്തിം വദാമി. കേവലം പന തം അരൂപസഭാവത്താ അപച്ചയത്താ ച ന കത്ഥചി പതിട്ഠിതന്തി അപ്പതിട്ഠം. തത്ഥ പവത്താഭാവതോ പവത്തപ്പടിപക്ഖതോ ച അപ്പവത്തം. അരൂപസഭാവത്തേപി വേദനാദയോ വിയ കസ്സചിപി ആരമ്മണസ്സ അനാലമ്ബനതോ ഉപത്ഥമ്ഭനിരപേക്ഖതോ ച അനാരമ്മണമേവ തം ‘‘ആയതന’’ന്തി വുത്തം നിബ്ബാനം. അയഞ്ച ഏവസദ്ദോ അപ്പതിട്ഠമേവ അപ്പവത്തമേവാതി പദദ്വയേനപി യോജേതബ്ബോ. ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാതി യദിദം ‘‘അപ്പതിട്ഠ’’ന്തിആദീഹി വചനേഹി വണ്ണിതം ഥോമിതം യഥാവുത്തലക്ഖണം നിബ്ബാനം, ഏസോ ഏവ സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തോ പരിയോസാനം തദധിഗമേ സതി സബ്ബദുക്ഖാഭാവതോ. തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖസ്സ അന്തോ’’തി അയമേവ തസ്സ സഭാവോതി ദസ്സേതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. ദുതിയേ ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം നിബ്ബാനസ്സ പകതിയാ ഗമ്ഭീരഭാവതോ ദുദ്ദസഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി. തത്ഥ ദുദ്ദസന്തി സഭാവഗമ്ഭീരത്താ അതിസുഖുമസണ്ഹസഭാവത്താ ച അനുപചിതഞാണസമ്ഭാരേഹി പസ്സിതും ന സക്കാതി ദുദ്ദസം. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തഞ്ഹി തേ, മാഗണ്ഡിയ, അരിയം പഞ്ഞാചക്ഖു നത്ഥി, യേന ത്വം ആരോഗ്യം ജാനേയ്യാസി, നിബ്ബാനമ്പി പസ്സേയ്യാസീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൧൮). അപരമ്പി വുത്തം – ‘‘ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം ദുദ്ദസം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തിആദി (മഹാവ. ൮; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭). അനതന്തി രൂപാദിആരമ്മണേസു, കാമാദീസു ച ഭവേസു നമനതോ തന്നിന്നഭാവേന പവത്തിതോ സത്താനഞ്ച തത്ഥ നമനതോ തണ്ഹാ നതാ നാമ, നത്ഥി ഏത്ഥ നതാതി അനതം, നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘അനന്ത’’ന്തിപി പഠന്തി, നിച്ചസഭാവത്താ അന്തവിരഹിതം, അചവനധമ്മം നിരോധം അമതന്തി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘അനന്ത’’ന്തി പദസ്സ ‘‘അപ്പമാണ’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ദുദ്ദസ’’ന്തി ഇമിനാ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേഹി രാഗാദികിലേസേഹി ചിരകാലഭാവിതത്താ സത്താനം അപച്ചയഭാവനാ ന സുകരാതി നിബ്ബാനസ്സ കിച്ഛേന അധിഗമനീയതം ദസ്സേതി. ന ഹി സച്ചം സുദസ്സനന്തി ഇമിനാപി തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി. തത്ഥ സച്ചന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി കേനചി പരിയായേന അസന്തസഭാവാഭാവതോ ഏകന്തേനേവ സന്തത്താ അവിപരീതട്ഠേന സച്ചം. ന ഹി തം സുദസ്സനം ന സുഖേന പസ്സിതബ്ബം, സുചിരമ്പി കാലം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരേ സമാനേന്തേഹിപി കസിരേനേവ സമധിഗന്തബ്ബതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘കിച്ഛേന മേ അധിഗത’’ന്തി (മഹാവ. ൮; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭).

പടിവിദ്ധാ തണ്ഹാ ജാനതോ പസ്സതോ നത്ഥി കിഞ്ചനന്തി തഞ്ച നിരോധസച്ചം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന അഭിസമേന്തേന വിസയതോ കിച്ചതോ ച ആരമ്മണതോ ച ആരമ്മണപ്പടിവേധേന അസമ്മോഹപ്പടിവേധേന ച പടിവിദ്ധം, യഥാപരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന ദുക്ഖസച്ചം, ഭാവനാഭിസമയവസേന മഗ്ഗസച്ചഞ്ച അസമ്മോഹതോ പടിവിദ്ധം ഹോതി, ഏവം പഹാനാഭിസമയവസേന അസമ്മോഹതോ ച പടിവിദ്ധാ തണ്ഹാ ഹോതി. ഏവഞ്ച ചത്താരി സച്ചാനി യഥാഭൂതം അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനതോ പസ്സതോ ഭവാദീസു നതഭൂതാ തണ്ഹാ നത്ഥി, തദഭാവേ സബ്ബസ്സപി കിലേസവട്ടസ്സ അഭാവോ, തതോവ കമ്മവിപാകവട്ടാനം അസമ്ഭവോയേവാതി ഏവം ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അനവസേസവട്ടദുക്ഖവൂപസമഹേതുഭൂതം അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സ ആനുഭാവം പകാസേസി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. തതിയേ അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി തദാ കിര ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന സംസാരസ്സ ആദീനവം പകാസേത്വാ സന്ദസ്സനാദിവസേന നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മദേസനായ കതായ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം സംസാരോ ഭഗവതാ അവിജ്ജാദീഹി കാരണേഹി സഹേതുകോ പകാസിതോ, നിബ്ബാനസ്സ പന തദുപസമസ്സ ന കിഞ്ചി കാരണം വുത്തം, തയിദം അഹേതുകം, കഥം സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേന ഉപലബ്ഭതീ’’തി. അഥ ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതം യഥാവുത്തം പരിവിതക്കസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തേസം ഭിക്ഖൂനം വിമതിവിധമനത്ഥഞ്ചേവ ഇധ സമണബ്രാഹ്മണാനം ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തി വാചാവത്ഥുമത്തമേവ, നത്ഥി ഹി പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനം നാമ അനുപലബ്ഭമാനസഭാവത്താ’’തി ലോകായതികാദയോ വിയ വിപ്പടിപന്നാനം ബഹിദ്ധാ ച പുഥുദിട്ഠിഗതികാനം മിച്ഛാവാദഭഞ്ജനത്ഥഞ്ച ഇമം അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതന്തി സബ്ബാനിപി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ വേദനാദയോ വിയ ഹേതുപച്ചയസമവായസങ്ഖാതായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ ന ജാതം ന നിബ്ബത്തന്തി അജാതം, കാരണേന വിനാ, സയമേവ വാ ന ഭൂതം ന പാതുഭൂതം ന ഉപ്പന്നന്തി അഭൂതം, ഏവം അജാതത്താ അഭൂതത്താ ച യേന കേനചി കാരണേന ന കതന്തി അകതം, ജാതഭൂതകതസഭാവോ ച നാമരൂപാനം സങ്ഖതധമ്മാനം ഹോതി, ന അസങ്ഖതസഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം അസങ്ഖതന്തി വുത്തം. പടിലോമതോ വാ സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം, തഥാ ന സങ്ഖതം സങ്ഖതലക്ഖണരഹിതന്തി അസങ്ഖതന്തി. ഏവം അനേകേഹി കാരണേഹി നിബ്ബത്തിതഭാവേ പടിസിദ്ധേ ‘‘സിയാ നു ഖോ ഏകേനേവ കാരണേന കത’’ന്തി ആസങ്കായ ‘‘ന യേന കേനചി കത’’ന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അകത’’ന്തി വുത്തം. ഏവം അപച്ചയമ്പി സമാനം ‘‘സയമേവ നു ഖോ ഇദം ഭൂതം പാതുഭൂത’’ന്തി ആസങ്കായ തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘അഭൂത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അയഞ്ചേതസ്സ അസങ്ഖതാകതാഭൂതഭാവോ സബ്ബേന സബ്ബം അജാതിധമ്മത്താ’’തി ദസ്സേതും ‘‘അജാത’’ന്തി വുത്തം. ഏവമേതേസം ചതുന്നമ്പി പദാനം സാത്ഥകഭാവം വിദിത്വാ ‘‘തയിദം നിബ്ബാനം അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ’’തി പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഉദാനേന്തേന ഭഗവതാ, ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആലപനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇതി സത്ഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ ഹേതും ദസ്സേന്തോ ‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, യദി അജാതാദിസഭാവാ അസങ്ഖതാ ധാതു ന അഭവിസ്സ ന സിയാ, ഇധ ലോകേ ജാതാദിസഭാവസ്സ രൂപാദിക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം അനവസേസവൂപസമോ ന പഞ്ഞായേയ്യ ന ഉപലബ്ഭേയ്യ ന സമ്ഭവേയ്യ. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാ അനവസേസകിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തി. തേനേത്ഥ സബ്ബസ്സപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അപ്പവത്തി അപഗമോ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി.

ഏവം ബ്യതിരേകവസേന നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അന്വയവസേനപി തം ദസ്സേതും, ‘‘യസ്മാ ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. തം വുത്തത്ഥമേവ. ഏത്ഥ ച യസ്മാ ‘‘അപച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭, ൮), അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ (ഉദാ. ൭൧), ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം ദുദ്ദസം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ (മഹാവ. ൮; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭), അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി അസങ്ഖതഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തിആദീഹി (സം. നി. ൪.൩൬൬-൩൬൭) അനേകേഹി സുത്തപദേഹി, ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാത’’ന്തി ഇമിനാപി ച സുത്തേന നിബ്ബാനധാതുയാ പരമത്ഥതോ സമ്ഭവോ സബ്ബലോകം അനുകമ്പമാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദേസിതോ, തസ്മാ യദിപി തത്ഥ അപച്ചക്ഖകാരീനമ്പി വിഞ്ഞൂനം കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ നത്ഥിയേവ. യേ പന പരനേയ്യബുദ്ധിനോ പുഗ്ഗലാ, തേസം വിമതിവിനോദനത്ഥം അയമേത്ഥ അധിപ്പായനിദ്ധാരണമുഖേന യുത്തിവിചാരണാ – യഥാ പരിഞ്ഞേയ്യതായ സഉത്തരാനം കാമാനം രൂപാദീനഞ്ച പടിപക്ഖഭൂതം തബ്ബിധുരസഭാവം നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി, ഏവം തംസഭാവാനം സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേന തബ്ബിധുരസഭാവേന നിസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം. യഞ്ചേതം നിസ്സരണം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. കിഞ്ച ഭിയ്യോ സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണം വിപസ്സനാഞാണം അപി അനുലോമഞാണം കിലേസേ സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും ന സക്കോതി. തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി ഇദം നിബ്ബാനപദസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവജോതകം വചനം അവിപരീതത്ഥം ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം അവിപരീതത്ഥം പരമത്ഥം യഥാ തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩൭; മഹാനി. ൨൭), തഥാ നിബ്ബാനസദ്ദോ കത്ഥചി വിസയേ യഥാഭൂതപരമത്ഥവിസയോ ഉപചാരമത്തവുത്തിസബ്ഭാവതോ സേയ്യഥാപി സീഹസദ്ദോ. അഥ വാ അത്ഥേവ പരമത്ഥതോ അസങ്ഖതാ ധാതു, ഇതരതബ്ബിപരീതവിനിമുത്തസഭാവത്താ സേയ്യഥാപി പഥവീധാതു വേദനാതി. ഏവമാദീഹി നയേഹി യുത്തിതോപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥനിബ്ബാനപടിസംയുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. ചതുത്ഥേ അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി തദാ കിര ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന സന്ദസ്സനാദിവസേന നിബ്ബാനപടിസംയുത്തായ ധമ്മദേസനായ കതായ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം താവ ഭഗവതാ അമതമഹാനിബ്ബാനധാതുയാ അനേകാകാരവോകാരം ആനിസംസം ദസ്സേന്തേന അനഞ്ഞസാധാരണോ ആനുഭാവോ പകാസിതോ, അധിഗമൂപായോ പനസ്സാ ന ഭാസിതോ, കഥം നു ഖോ പടിപജ്ജന്തേഹി അമ്ഹേഹി അയം അധിഗന്തബ്ബാ’’തി. അഥ ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഏതം യഥാവുത്തപരിവിതക്കസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി തണ്ഹാവസേന കത്ഥചി അനിസ്സിതസ്സ പസ്സദ്ധകായചിത്തസ്സ വീഥിപടിപന്നവിപസ്സനസ്സ അരിയമഗ്ഗേന അനവസേസതോ തണ്ഹാപഹാനേന നിബ്ബാനാധിഗമവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ നിസ്സിതസ്സ ചലിതന്തി രൂപാദിസങ്ഖാരേ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി നിസ്സിതസ്സ ചലിതം ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തണ്ഹാദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ഹോതി. അപ്പഹീനതണ്ഹാദിട്ഠികസ്സ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ സുഖാദീസു ഉപ്പന്നേസു താനി അഭിഭുയ്യ വിഹരിതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘മമ വേദനാ, അഹം വേദിയാമീ’’തിആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠിഗാഹവസേന കുസലപ്പവത്തിതോ ചിത്തസന്താനസ്സ ചലനം കമ്പനം, അവക്ഖലിതം വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അനിസ്സിതസ്സ ചലിതം നത്ഥീതി യോ പന വിസുദ്ധിപടിപദം പടിപജ്ജന്തോ സമഥവിപസ്സനാഹി തണ്ഹാദിട്ഠിയോ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ വിഹരതി, തസ്സ തം അനിസ്സിതസ്സ യഥാവുത്തം ചലിതം അവക്ഖലിതം, വിപ്ഫന്ദിതം വാ നത്ഥി കാരണസ്സ സുവിക്ഖമ്ഭിതത്താ.

ചലിതേ അസതീതി യഥാവുത്തേ ചലിതേ അസതി യഥാ തണ്ഹാദിട്ഠിഗാഹാ നപ്പവത്തന്തി, തഥാ വീഥിപടിപന്നായ വിപസ്സനായ തം ഉസ്സുക്കന്തസ്സ. പസ്സദ്ധീതി വിപസ്സനാചിത്തസഹജാതാനം കായചിത്താനം സാരമ്ഭകരകിലേസവൂപസമിനീ ദുവിധാപി പസ്സദ്ധി ഹോതി. പസ്സദ്ധിയാ സതി നതി ന ഹോതീതി പുബ്ബേനാപരം വിസേസയുത്തായ പസ്സദ്ധിയാ സതി അനവജ്ജസുഖാധിട്ഠാനം സമാധിം വഡ്ഢേത്വാ തം പഞ്ഞായ സമവായകരണേന സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം യോജേത്വാ മഗ്ഗപരമ്പരായ കിലേസേ ഖേപേന്തസ്സ കാമഭവാദീസു നമനതോ ‘‘നതീ’’തി ലദ്ധനാമാ തണ്ഹാ അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ അനവസേസതോ ന ഹോതി, അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതത്താ ന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

നതിയാ അസതീതി അരഹത്തമഗ്ഗേന തണ്ഹായ സുപ്പഹീനത്താ ഭവാദിഅത്ഥായ ആലയനികന്തി പരിയുട്ഠാനേ അസതി. ആഗതിഗതി ന ഹോതീതി പടിസന്ധിവസേന ഇധ ആഗതി ആഗമനം ചുതിവസേന ഗതി ഇതോ പരലോകഗമനം പേച്ചഭാവോ ന ഹോതി ന പവത്തതി. ആഗതിഗതിയാ അസതീതി വുത്തനയേന ആഗതിയാ ച ഗതിയാ ച അസതി. ചുതൂപപാതോ ന ഹോതീതി അപരാപരം ചവനുപപജ്ജനം ന ഹോതി ന പവത്തതി. അസതി ഹി കിലേസവട്ടേ കമ്മവട്ടം പച്ഛിന്നമേവ, പച്ഛിന്നേ ച തസ്മിം കുതോ വിപാകവട്ടസ്സ സമ്ഭവോ. തേനാഹ – ‘‘ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഹുര’’ന്തിആദി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ബാഹിയസുത്തേ വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി ഭഗവാ ഇധാപി തേസം ഭിക്ഖൂനം അനവസേസതോ വട്ടദുക്ഖവൂപസമഹേതുഭൂതം അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സ ആനുഭാവം സമ്മാപടിപത്തിയാ പകാസേതി.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. പഞ്ചമേ മല്ലേസൂതി ഏവംനാമകേ ജനപദേ. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാതി ഗുണമഹത്തസങ്ഖ്യാമഹത്തേഹി മഹതാ. സോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സീലാദിഗുണവിസേസയോഗേനപി മഹാ തത്ഥ സബ്ബപച്ഛിമകസ്സ സോതാപന്നഭാവതോ, സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹാ അപരിച്ഛിന്നഗണനത്താ. ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനതോ പട്ഠായ ഹി ആഗതാഗതാ ഭിക്ഖൂ ന പക്കമിംസു. ചുന്ദസ്സാതി ഏവംനാമകസ്സ. കമ്മാരപുത്തസ്സാതി സുവണ്ണകാരപുത്തസ്സ. സോ കിര അഡ്ഢോ മഹാകുടുമ്ബികോ ഭഗവതോ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ അത്തനോ അമ്ബവനേ സത്ഥുവസനാനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനഉപട്ഠാനസാലാകുടിമണ്ഡപചങ്കമനാദികേ ച സമ്പാദേത്വാ പാകാരപരിക്ഖിത്തം ദ്വാരകോട്ഠകയുത്തം വിഹാരം കത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘തത്ര സുദം ഭഗവാ പാവായം വിഹരതി ചുന്ദസ്സ കമ്മാരപുത്തസ്സ അമ്ബവനേ’’തി.

പടിയാദാപേത്വാതി സമ്പാദേത്വാ. ‘‘സൂകരമദ്ദവന്തി സൂകരസ്സ മുദുസിനിദ്ധം പവത്തമംസ’’ന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. കേചി പന ‘‘സൂകരമദ്ദവന്തി ന സൂകരമംസം, സൂകരേഹി മദ്ദിതവംസകളീരോ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ ‘‘സൂകരേഹി മദ്ദിതപ്പദേസേ ജാതം അഹിഛത്തക’’ന്തി. അപരേ പന ‘‘സൂകരമദ്ദവം നാമ ഏകം രസായന’’ന്തി ഭണിംസു. തഞ്ഹി ചുന്ദോ കമ്മാരപുത്തോ ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി സുത്വാ ‘‘അപ്പേവ നാമ നം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ചിരതരം തിട്ഠേയ്യാ’’തി സത്ഥു ചിരജീവിതുകമ്യതായ അദാസീതി വദന്തി.

തേന മം പരിവിസാതി തേന മമം ഭോജേഹി. കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹ? പരാനുദ്ദയതായ. തഞ്ച കാരണം പാളിയം വുത്തമേവ. തേന അഭിഹടഭിക്ഖായ പരേസം അപരിഭോഗാരഹതോ ച തഥാ വത്തും വട്ടതീതി ദസ്സിതം ഹോതി. തസ്മിം കിര സൂകരമദ്ദവേ ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ദേവതാ ഓജം പക്ഖിപിംസു. തസ്മാ തം അഞ്ഞോ കോചി സമ്മാ ജീരാപേതും ന സക്കോതി, തമത്ഥം പകാസേന്തോ സത്ഥാ പരൂപവാദമോചനത്ഥം ‘‘നാഹം തം, ചുന്ദ, പസ്സാമീ’’തിആദിനാ സീഹനാദം നദി. യേ ഹി പരേ ഉപവദേയ്യും ‘‘അത്തനാ പരിഭുത്താവസേസം നേവ ഭിക്ഖൂനം, ന അഞ്ഞേസം മനുസ്സാനം അദാസി, ആവാടേ നിഖണാപേത്വാ വിനാസേസീ’’തി, ‘‘തേസം വചനോകാസോ മാ ഹോതൂ’’തി പരൂപവാദമോചനത്ഥം സീഹനാദം നദി.

തത്ഥ സദേവകേതിആദീസു സഹ ദേവേഹീതി സദേവകോ, സഹ മാരേനാതി സമാരകോ, സഹ ബ്രഹ്മുനാതി സബ്രഹ്മകോ, സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹീതി സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ, പജാതത്താ പജാ, സഹ ദേവമനുസ്സേഹീതി സദേവമനുസ്സാ. തസ്മിം സദേവകേ ലോകേ…പേ… സദേവമനുസ്സായ. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ചകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സമാരകവചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം, സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം, സസ്സമണബ്രാഹ്മണീവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച, പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം, സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകവസേന, ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. അപരോ നയോ – സദേവകവചനേന അരൂപാവചരലോകോ ഗഹിതോ, സമാരകവചനേന ഛകാമാവചരദേവലോകോ, സബ്രഹ്മകവചനേന രൂപീ ബ്രഹ്മലോകോ, സസ്സമണബ്രാഹ്മണവചനേന ചതുപരിസവസേന സമ്മുതിദേവേഹി സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസത്തലോകോ വാ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഭുത്താവിസ്സാതി ഭുത്തവതോ. ഖരോതി ഫരുസോ. ആബാധോതി വിസഭാഗരോഗോ. പബാള്ഹാതി ബലവതിയോ. മാരണന്തികാതി മരണന്താ മരണസമീപപാപനസമത്ഥാ. സതോ സമ്പജാനോ അധിവാസേസീതി സതിം ഉപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അധിവാസേസി. അവിഹഞ്ഞമാനോതി വേദനാനുവത്തനവസേന അസല്ലക്ഖിതധമ്മോ വിയ അപരാപരം പരിവത്തനം അകരോന്തോ അപീളിയമാനോ അദുക്ഖിയമാനോ വിയ അധിവാസേസി. ഭഗവതോ ഹി വേളുവഗാമകേയേവ താ വേദനാ ഉപ്പന്നാ, സമാപത്തിബലേന പന വിക്ഖമ്ഭിതാ യാവ പരിനിബ്ബാനദിവസാ ന ഉപ്പജ്ജിംസു ദിവസേ ദിവസേ സമാപത്തീഹി പടിപണാമനതോ. തം ദിവസം പന പരിനിബ്ബായിതുകാമോ ‘‘കോടിസഹസ്സഹത്ഥീനം ബലം ധാരേന്താനം വജിരസങ്ഘാതസമാനകായാനം അപരിമിതകാലം ഉപചിതപുഞ്ഞസമ്ഭാരാനമ്പി ഭവേ സതി ഏവരൂപാ വേദനാ പവത്തന്തി, കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞേസ’’ന്തി സത്താനം സംവേഗജനനത്ഥം സമാപത്തിം ന സമാപജ്ജി, തേന വേദനാ ഖരാ വത്തിംസു. ആയാമാതി ഏഹി യാമ.

ചുന്ദസ്സ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാതിആദികാ അപരഭാഗേ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ഠപിതാ ഗാഥാ. തത്ഥ ഭുത്തസ്സ ച സൂകരമദ്ദവേനാതി ഭുത്തസ്സ ഉദപാദി, ന പന ഭുത്തപച്ചയാ. യദി ഹി അഭുത്തസ്സ ഉപ്പജ്ജിസ്സാ, അതിഖരോ അഭവിസ്സാ, സിനിദ്ധഭോജനം പന ഭുത്തത്താ തനുകാ വേദനാ അഹോസി, തേനേവ പദസാ ഗന്തും അസക്ഖി. ഏതേന യ്വായം ‘‘യസ്സ തം പരിഭുത്തം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതസ്സാ’’തി സീഹനാദോ നദിതോ, തസ്സ സാത്ഥകതാ ദസ്സിതാ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി അട്ഠാനേ ഗജ്ജിതം നാമ നത്ഥി. യസ്മാ തം പരിഭുത്തം ഭഗവതോ ന കിഞ്ചി വികാരം ഉപ്പാദേസി, കമ്മേന പന ലദ്ധോകാസേന ഉപ്പാദിയമാനം വികാരം അപ്പമത്തതായ ഉപസമേന്തോ സരീരേ ബലം ഉപ്പാദേസി, യേന യഥാ വക്ഖമാനം തിവിധം പയോജനം സമ്പാദേസി, തസ്മാ സമ്മദേവ തം പരിണാമം ഗതം, മാരണന്തികത്താ പന വേദനാനം അവിഞ്ഞാതം അപാകടം അഹോസീതി. വിരിച്ചമാനോതി അഭിണ്ഹം പവത്തലോഹിതവിരേചനോവ സമാനോ. അവോചാതി അത്തനാ ഇച്ഛിതട്ഠാനേ പരിനിബ്ബാനത്ഥായ ഏവമാഹ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ ഏവം രോഗേ ഉപ്പന്നേ കുസിനാരം അഗമാസി, കിം അഞ്ഞത്ഥ ന സക്കാ പരിനിബ്ബായിതുന്തി? പരിനിബ്ബായിതും നാമ ന കത്ഥചി ന സക്കാ, ഏവം പന ചിന്തേസി – മയി കുസിനാരം ഗതേ മഹാസുദസ്സനസുത്തദേസനായ (ദീ. നി. ൨.൨൪൧) അട്ഠുപ്പത്തി ഭവിസ്സതി, തായ യാ ദേവലോകേ അനുഭവിതബ്ബസദിസാ സമ്പത്തി മനുസ്സലോകേ മയാ അനുഭൂതാ, തം ദ്വീഹി ഭാണവാരേഹി പടിമണ്ഡേത്വാ ദേസേസ്സാമി, തം സുത്വാ ബഹൂ ജനാ കുസലം കത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി. സുഭദ്ദോപി കത്ഥ മം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനപരിയോസാനേ സരണേസു പതിട്ഠായ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ മയി ധരന്തേയേവ അരഹത്തം പത്വാ പച്ഛിമസാവകോ നാമ ഭവിസ്സതി. അഞ്ഞത്ഥ മയി പരിനിബ്ബുതേ ധാതുനിമിത്തം മഹാകലഹോ ഭവിസ്സതി, ലോഹിതം നദീ വിയ സന്ദിസ്സതി. കുസിനാരായം പന പരിനിബ്ബുതേ ദോണബ്രാഹ്മണോ തം വിവാദം വൂപസമേത്വാ ധാതുയോ വിഭജിത്വാ ദസ്സതീതി ഇമാനി തീണി കാരണാനി പസ്സന്തോ ഭഗവാ മഹതാ ഉസ്സാഹേന കുസിനാരം അഗമാസി.

ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. കിലന്തോസ്മീതി പരിസ്സന്തോ അസ്മി. തേന യഥാവുത്തവേദനാനം ബലവഭാവം ഏവ ദസ്സേതി. ഭഗവാ ഹി അത്തനോ ആനുഭാവേന തദാ പദസാ അഗമാസി, അഞ്ഞേസം പന യഥാ പദുദ്ധാരമ്പി കാതും ന സക്കാ, തഥാ വേദനാ തിഖിണാ ഖരാ കടുകാ വത്തിംസു. തേനേവാഹ ‘‘നിസീദിസ്സാമീ’’തി.

ഇദാനീതി അധുനാ. ലുളിതന്തി മദ്ദിതം വിയ ആകുലം. ആവിലന്തി ആലുലം. അച്ഛോദകാതി തനുപസന്നസലിലാ. സാതോദകാതി മധുരതോയാ. സീതോദകാതി സീതലജലാ. സേതോദകാതി നിക്കദ്ദമാ. ഉദകഞ്ഹി സഭാവതോ സേതവണ്ണം, ഭൂമിവസേന കദ്ദമാവിലതായ ച അഞ്ഞാദിസം ഹോതി, കകുധാപി നദീ വിമലവാലികാ സമോകിണ്ണാ സേതവണ്ണാ സന്ദതി. തേന വുത്തം ‘‘സേതോദകാ’’തി. സുപതിത്ഥാതി സുന്ദരതിത്ഥാ. രമണീയാതി മനോഹരഭൂമിഭാഗതായ രമിതബ്ബാ യഥാവുത്തഉദകസമ്പത്തിയാ ച മനോരമാ.

കിലന്തോസ്മി ചുന്ദക, നിപജ്ജിസ്സാമീതി തഥാഗതസ്സ ഹി –

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി. –

ഏവം വുത്തേസു ദസസു ഹത്ഥികുലേസു കാളാവകസങ്ഖാതാനം യം ദസന്നം പകതിഹത്ഥീനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സാതി ഏവം ദസഗുണിതായ ഗണനായ പകതിഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സബലപ്പമാണം സരീരബലം. തം സബ്ബമ്പി തസ്മിം ദിവസേ പച്ഛാഭത്തതോ പട്ഠായ ചങ്ഗവാരേ പക്ഖിത്തഉദകം വിയ പരിക്ഖയം ഗതം. പാവായ തിഗാവുതേ കുസിനാരാ. ഏതസ്മിം അന്തരേ പഞ്ചവീസതിയാ ഠാനേസു നിസീദിത്വാ മഹന്തം ഉസ്സാഹം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനവേലായ ഭഗവാ കുസിനാരം പാപുണീതി ഏവം ‘‘രോഗോ നാമ സബ്ബം ആരോഗ്യം മദ്ദന്തോ ആഗച്ഛതീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സംവേഗകരം വാചം ഭാസന്തോ ‘‘കിലന്തോസ്മി, ചുന്ദക, നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി ആഹ.

സീഹസേയ്യന്തി ഏത്ഥ കാമഭോഗീസേയ്യാ പേതസേയ്യാ തഥാഗതസേയ്യാ സീഹസേയ്യാതി ചതസ്സോ സേയ്യാ. തത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, കാമഭോഗീ വാമേന പസ്സേന സേയ്യം കപ്പേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം കാമഭോഗീസേയ്യാ. ‘‘യേഭുയ്യേന, ഭിക്ഖവേ, പേതാ ഉത്താനാ സേന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം പേതസേയ്യാ. ചതുത്ഥജ്ഝാനം തഥാഗതസേയ്യാ. ‘‘സീഹോ, ഭിക്ഖവേ, മിഗരാജാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സേയ്യം കപ്പേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൬) അയം സീഹസേയ്യാ. അയഞ്ഹി തേജുസ്സദഇരിയാപഥത്താ ഉത്തമസേയ്യാ നാമ. തേന വുത്തം – ‘‘ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേസീ’’തി. പാദേ പാദന്തി ദക്ഖിണപാദേ വാമപാദം. അച്ചാധായാതി അതിആധായ, ഗോപ്ഫകം അതിക്കമ്മ ഠപേത്വാ. ഗോപ്ഫകേന ഹി ഗോപ്ഫകേ, ജാണുനാ ജാണുമ്ഹി സങ്ഘട്ടിയമാനേ അഭിണ്ഹം വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സേയ്യാ ഫാസുകാ ന ഹോതി. യഥാ പന ന സങ്ഘട്ടേതി, ഏവം അതിക്കമ്മ ഠപിതേ വേദനാ നുപ്പജ്ജന്തി, സേയ്യാ ഫാസുകാ ഹോതി. തസ്മാ ഏവം നിപജ്ജി.

ഗന്ത്വാന ബുദ്ധോതി ഇമാ ഗാഥാ അപരഭാഗേ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ഠപിതാ. തത്ഥ നദികന്തി നദിം. അപ്പടിമോധ ലോകേതി അപ്പടിമോ ഇധ ഇമസ്മിം സദേവകേ ലോകേ. ന്ഹത്വാ ച പിവിത്വാ ചുദതാരീതി ഗത്താനം സീതികരണവസേന ന്ഹത്വാ ച പാനീയം പിവിത്വാ ച നദിതോ ഉത്തരി. തദാ കിര ഭഗവതി ന്ഹായന്തേ അന്തോനദിയം മച്ഛകച്ഛപാ, ഉദകം, ഉഭോസു തീരേസു വനസണ്ഡോ, സബ്ബോ ച സോ ഭൂമിഭാഗോതി സബ്ബം സുവണ്ണവണ്ണമേവ അഹോസി. പുരക്ഖതോതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗരുഭാവതോ സദേവകേന ലോകേന പൂജാസമ്മാനവസേന പുരക്ഖതോ. ഭിക്ഖുഗണസ്സ മജ്ഝേതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ. തദാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ വേദനാനം അധിമത്തഭാവം വിദിത്വാ ആസന്നാ ഹുത്വാ സമന്തതോ പരിവാരേത്വാവ ഗച്ഛന്തി. സത്ഥാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി സത്താനം അനുസാസനതോ സത്ഥാ. പവത്താ ഭഗവാ ഇധ ധമ്മേതി ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി ഭഗവാ ഇധ സീലാദിസാസനധമ്മേ പവത്താ, ധമ്മേ വാ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനി പവത്താ പവത്തേതാ. അമ്ബവനന്തി തസ്സാ ഏവ നദിയാ തീരേ അമ്ബവനം. ആമന്തയി ചുന്ദകന്തി തസ്മിം കിര ഖണേ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഉദകസാടികം പീളേന്തോ ഓഹീയി, ചുന്ദകത്ഥേരോ സമീപേ അഹോസി. തസ്മാ തം ഭഗവാ ആമന്തയി. പമുഖേ നിസീദീതി വത്തസീസേന സത്ഥു പുരതോ നിസീദി ‘‘കിം നു ഖോ സത്ഥാ ആണാപേതീ’’തി. ഏത്താവതാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ അനുപ്പത്തോ. ഏവം അനുപ്പത്തം അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി.

ഉപദഹേയ്യാതി ഉപ്പാദേയ്യ, വിപ്പടിസാരസ്സ ഉപ്പാദകോ കോചി പുരിസോ സിയാ അപി ഭവേയ്യ. അലാഭാതി യേ അഞ്ഞേസം ദാനം ദദന്താനം ദാനാനിസംസസങ്ഖാതാ ലാഭാ ഹോന്തി, തേ അലാഭാ. ദുല്ലദ്ധന്തി പുഞ്ഞവിസേസേന ലദ്ധമ്പി മനുസ്സത്തം ദുല്ലദ്ധം. യസ്സ തേതി യസ്സ തവ. ഉത്തണ്ഡുലം വാ അതികിലിന്നം വാ കോ തം ജാനാതി, കീദിസമ്പി പച്ഛിമം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ പരിനിബ്ബുതോ, അദ്ധാ തേന യം വാ തം വാ ദിന്നം ഭവിസ്സതീതി. ലാഭാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാ ദാനാനിസംസസങ്ഖാതാ ലാഭാ. സുലദ്ധന്തി തുയ്ഹം മനുസ്സത്തം സുലദ്ധം. സമ്മുഖാതി സമ്മുഖതോ, ന അനുസ്സവേന ന പരമ്പരായാതി അത്ഥോ. മേതന്തി മേ ഏതം മയാ ഏതം. ദ്വേമേതി ദ്വേ ഇമേ. സമസമഫലാതി സബ്ബാകാരേന സമാനഫലാ.

നനു ച യം സുജാതായ ദിന്നം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ തഥാഗതോ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തം കിലേസാനം അപ്പഹീനകാലേ ദാനം, ഇദം പന ചുന്ദസ്സ ദാനം ഖീണാസവകാലേ, കസ്മാ ഏതാനി സമഫലാനീതി? പരിനിബ്ബാനസമതായ സമാപത്തിസമതായ അനുസ്സരണസമതായ ച. ഭഗവാ ഹി സുജാതായ ദിന്നം പിണ്ഡപാതം ഭുഞ്ജിത്വാ സഉപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ, ചുന്ദേന ദിന്നം ഭുഞ്ജിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോതി ഏവം പരിനിബ്ബാനസമതായപി സമഫലാനി. അഭിസമ്ബുജ്ഝനദിവസേ ച അഗ്ഗമഗ്ഗസ്സ ഹേതുഭൂതാ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജി, പരിനിബ്ബാനദിവസേപി സബ്ബാ താ സമാപജ്ജി. ഏവം സമാപത്തിസമതായപി സമഫലാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്സ ചേതം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം അപ്പമാണം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ’’തിആദി. –

സുജാതാ ച അപരഭാഗേ അസ്സോസി ‘‘ന കിര സാ രുക്ഖദേവതാ, ബോധിസത്തോ കിരേസ, തം കിര പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, സത്തസത്താഹം കിരസ്സ തേന യാപനാ അഹോസീ’’തി. തസ്സാ ഇദം സുത്വാ ‘‘ലാഭാ വത മേ’’തി അനുസ്സരന്തിയാ ബലവപീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി. ചുന്ദസ്സപി അപരഭാഗേ ‘‘അവസാനപിണ്ഡപാതോ കിര മയാ ദിന്നോ, ധമ്മസീസം കിര മയാ ഗഹിതം, മയ്ഹം കിര പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സത്ഥാ അത്തനാ ചിരകാലാഭിപത്ഥിതായ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോ’’തി സുത്വാ ‘‘ലാഭാ വത മേ’’തി അനുസ്സരതോ ബലവപീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി. ഏവം അനുസ്സരണസമതായപി സമഫലാനി ദ്വേപി പിണ്ഡപാതദാനാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ആയുസംവത്തനികന്തി ദീഘായുകസംവത്തനികം. ഉപചിതന്തി പസുതം ഉപ്പാദിതം. യസസംവത്തനികന്തി പരിവാരസംവത്തനികം. ആധിപതേയ്യസംവത്തനികന്തി സേട്ഠഭാവസംവത്തനികം.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ദാനസ്സ മഹപ്ഫലതഞ്ചേവ സീലാദിഗുണേഹി അത്തനോ ച അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവം അനുപാദാപരിനിബ്ബാനഞ്ചാതി തിവിധമ്പി അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ദാനം ദേന്തസ്സ ചിത്തസമ്പത്തിയാ ച ദക്ഖിണേയ്യസമ്പത്തിയാ ച ദാനമയം പുഞ്ഞം ഉപചീയതി, മഹപ്ഫലതരഞ്ച മഹാനിസംസതരഞ്ച ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ദദതോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ദേയ്യധമ്മം പരിച്ചജന്തോ പരിച്ചാഗചേതനായ ബഹുലീകതായ അനുക്കമേന സബ്ബത്ഥ അനാപത്തിബഹുലോ സുവിസുദ്ധസീലം രക്ഖിത്വാ സമഥവിപസ്സനഞ്ച ഭാവേതും സക്കോതീതി തസ്സ ദാനാദിവസേന തിവിധമ്പി പുഞ്ഞം അഭിവഡ്ഢതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സംയമതോതി സീലസംയമേന സംയമന്തസ്സ, സംവരേ ഠിതസ്സാതി അത്ഥോ. വേരം ന ചീയതീതി പഞ്ചവിധവേരം ന പവഡ്ഢതി, അദോസപധാനത്താ വാ അധിസീലസ്സ കായവാചാചിത്തേഹി സയംമന്തോ സുവിസുദ്ധസീലോ ഖന്തിബഹുലതായ കേനചി വേരം ന കരോതി, കുതോ തസ്സ ഉപചയോ. തസ്മാ തസ്സ സംയമതോ സംയമന്തസ്സ, സംയമഹേതു വാ വേരം ന ചീയതി. കുസലോ ച ജഹാതി പാപകന്തി കുസലോ പന ഞാണസമ്പന്നോ സുവിസുദ്ധസീലേ പതിട്ഠിതോ അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു അത്തനോ അനുരൂപം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഉപചാരപ്പനാഭേദം ഝാനം സമ്പാദേന്തോ പാപകം ലാമകം കാമച്ഛന്ദാദിഅകുസലം വിക്ഖമ്ഭനവസേന ജഹാതി പരിച്ചജതി. സോ തമേവ ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേസു ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയമഗ്ഗേന അനവസേസം പാപകം ലാമകം അകുസലം സമുച്ഛേദവസേന ജഹാതി. രാഗദോസമോഹക്ഖയാ സ നിബ്ബുതോതി സോ ഏവം പാപകം പജഹിത്വാ രാഗാദീനം ഖയാ അനവസേസകിലേസനിബ്ബാനേന, തതോ പരം ഖന്ധനിബ്ബാനേന ച നിബ്ബുതോ ഹോതീതി ഏവം ഭഗവാ ചുന്ദസ്സ ച ദക്ഖിണസമ്പത്തിം, അത്തനോ ച ദക്ഖിണേയ്യസമ്പത്തിം നിസ്സായ പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസി.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പാടലിഗാമിയസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ഛട്ഠേ മഗധേസൂതി മഗധരട്ഠേ. മഹതാതി ഇധാപി ഗുണമഹത്തേനപി അപരിച്ഛിന്നസങ്ഖ്യത്താ ഗണനമഹത്തേനപി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. പാടലിഗാമോതി ഏവംനാമകോ മഗധരട്ഠേ ഏകോ ഗാമോ. തസ്സ കിര ഗാമസ്സ മാപനദിവസേ ഗാമഗ്ഗഹണട്ഠാനേ ദ്വേ തയോ പാടലങ്കുരാ പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ നിക്ഖമിംസു. തേന തം ‘‘പാടലിഗാമോ’’ത്വേവ വോഹരിംസു. തദവസരീതി തം പാടലിഗാമം അവസരി അനുപാപുണി. കദാ പന ഭഗവാ പാടലിഗാമം അനുപാപുണി? ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സാവത്ഥിയം ധമ്മസേനാപതിനോ ചേതിയം കാരാപേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ രാജഗഹേ വസന്തോ തത്ഥ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച ചേതിയം കാരാപേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അമ്ബലട്ഠികായം വസിത്വാ അതുരിതചാരികാവസേന ജനപദചാരികം ചരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന വസിത്വാ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനുക്കമേന പാടലിഗാമം അനുപാപുണി.

പാടലിഗാമിയാതി പാടലിഗാമവാസിനോ ഉപാസകാ. തേ കിര ഭഗവതോ പഠമദസ്സനേന കേചി സരണേസു, കേചി സീലേസു, കേചി സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതാ. തേന വുത്തം ‘‘ഉപാസകാ’’തി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി പാടലിഗാമേ കിര അജാതസത്തുനോ ലിച്ഛവിരാജൂനഞ്ച മനുസ്സാ കാലേന കാലം ഗന്ത്വാ ഗേഹസാമികേ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ മാസമ്പി അഡ്ഢമാസമ്പി വസന്തി. തേന പാടലിഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ നിച്ചുപദ്ദുതാ ‘‘ഏതേസഞ്ചേവ ആഗതകാലേ വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകപസ്സേ ഇസ്സരാനം ഭണ്ഡപ്പടിസാമനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ വസനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ ആഗന്തുകാനം അദ്ധികമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ദലിദ്ദാനം കപണമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ഗിലാനാനം വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി സബ്ബേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഘട്ടേത്വാ വസനപ്പഹോനകം നഗരമജ്ഝേ മഹാസാലം കാരേസും, തസ്സാ നാമം ആവസഥാഗാരന്തി. തം ദിവസഞ്ച നിട്ഠാനം അഗമാസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥകമ്മസുധാകമ്മചിത്തകമ്മാദിവസേന സുപരിനിട്ഠിതം സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനസദിസം തം ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ആവസഥാഗാരം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം, കേന നു ഖോ പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേസും, തസ്മിംയേവ ച ഖണേ ‘‘ഭഗവാ തം ഗാമം അനുപ്പത്തോ’’തി അസ്സോസും. തേന തേ ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സാ ‘‘അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഗന്ത്വാപി ആനേതബ്ബോ സിയാ, സോ പന സയമേവ അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം സമ്പത്തോ, അജ്ജ മയം ഭഗവന്തം ഇധ വസാപേത്വാ പഠമം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ തഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം മങ്ഗലം വദാപേസ്സാമ, ധമ്മം കഥാപേസ്സാമ. ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ പച്ഛാ അമ്ഹാകഞ്ച പരേസഞ്ച പരിഭോഗോ ഭവിസ്സതി, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഏതദത്ഥമേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തസ്മാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ആവസഥാഗാര’’ന്തി.

യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി കിഞ്ചാപി തം തം ദിവസമേവ പരിനിട്ഠിതത്താ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ ന പഞ്ഞത്തം, ‘‘ബുദ്ധാ നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ, അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാവ പഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, ഇദാനി ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാ തഥാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു. സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തം സന്ഥരിത്വാ സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വത്തതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ജാപേത്വാ പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണകടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവാദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരണാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരണേഹി സന്ഥരിതബ്ബയുത്തകം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനഞ്ഹി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം പച്ചത്ഥരിത്വാ ഉഭതോലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകാവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കാരേത്വാ തിംസഹത്ഥമത്തട്ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കഅപസ്സയമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ സാലായ പാചീനപസ്സം അത്തനോ നിസജ്ജായോഗ്ഗം കാരേസും. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികന്തി മഹാകുച്ഛികം ഉദകചാടിം. ഏവം ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിസ്സന്തി, മുഖം വിക്ഖാലേസ്സന്തീതി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠപേസും. തേന വുത്തം ‘‘ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ’’തി.

തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡദീപികാസു യോധകരൂപവിലാസഖചിതരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലികാസു തേലപ്പദീപം ജാലയിത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ന കേവലം ആവസഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ സകലസ്മിമ്പി ഗാമേ വീഥിയോ സജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ കദലിയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലഗാമം ദീപമാലാഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരപകേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരകുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര തേഹി കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസേന തിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം രത്തദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തേന്തോ വിയ, സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, വിജ്ജുലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനന്ധന്തോ വിയ, രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ, മഹതി സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ, ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവലാഹകേന പടിച്ഛാദേന്തോ വിയ, കഞ്ചനഗിരിമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ, ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുലതാജാലേന പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, സകലചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരമഹാപഥവിം ചാലേത്വാ ഗഹിതനിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം സുരത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ വനഗഹനതോ നിക്ഖന്തകേസരസീഹോ വിയ, സമന്തതോ ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ, ബാലസൂരിയോ വിയ ച അത്തനാ നിസിന്നചാരുമണ്ഡപതോ നിക്ഖമി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖതോ വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകപിഞ്ജരപത്തപുപ്ഫഫലസാഖാവിടപേ വിയ സമന്തതോ രുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ ച നം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേഹി പരിവുതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ, നക്ഖത്തപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, രത്തപദുമവനസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. മഹാകസ്സപപ്പമുഖാ പന മഹാഥേരാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മിതാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ അനുബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തിരാജാ, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, അനുപമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന പാടലിഗാമിനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, തഥാ പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണപസ്സതോ വാമപസ്സതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഉപരികേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവട്ടേഹി മോരഗീവരാജവണ്ണാ അസിതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഹേട്ഠാപാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ദന്തതോ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനതോ, നഖാനം മംസവിമുത്തട്ഠാനതോ ഓദാതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, രത്തപീതവണ്ണാനം സമ്ഭിന്നട്ഠാനതോ മഞ്ജേട്ഠവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, സബ്ബത്ഥകമേവ പഭസ്സരാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിധാവമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാദീഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദമാനാ മഹാപദീപജാലാ വിയ, ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുലതാ വിയ ച ദിസോദിസം പക്ഖന്ദിംസു. യാഹി സബ്ബേ ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടതോ സുവണ്ണരസധാരാഹി ആസിഞ്ചിയമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതേന സമുദ്ധതകിംസുകകണികാരകോവിളാരപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ, ചീനപിട്ഠചുണ്ണസമ്പരിരഞ്ജിതാ വിയ ച വിരോചിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപസമുജ്ജലം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതം സരീരം അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തം സമുജ്ജലന്തതാരകാവഭാസിതം വിയ, ഗഗനതലം വികസിതം വിയ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചന്ദിമാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹീതി സമ്മദേവ പരിപൂരിതാഹി സമതിംസപാരമിതാഹി അലങ്കതം കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നേന ദാനേന രക്ഖിതേന സീലേന കതേന കല്യാണകമ്മേന ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ സമോസരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഓകാസം അലഭമാനേന സമ്ബാധപ്പത്തം വിയ നിബ്ബത്തിതം നാവാസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകം നാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകം സകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ ഗങ്ഗാനം സമ്ഭിന്നമുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസിഭൂതകാലോ വിയ അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓഭാസമാനസ്സപി ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികാസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു. തഥാ പച്ഛതോ വാമപസ്സേ ദക്ഖിണപസ്സേ ജാതികുസുമചമ്പകവനമാലികാരത്തുപ്പലനീലുപ്പലബകുലസിന്ദുവാരാദിപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘവിസ്സട്ഠാ സലിലവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ച ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബാ ദിസാ പൂരയമാനാ മുഖസമ്ഭാസാ വിയ അഹേസും. ദേവസുപണ്ണനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബമനുസ്സാനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേഹി ഗമനവണ്ണനം വത്തും വട്ടതി. തത്രിയം മുഖമത്തം –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

‘‘ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ;

ഗച്ഛന്തോ സിരിസമ്പന്നോ, സോഭതേ ദ്വിപദുത്തമോ.

‘‘ഗച്ഛതോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഹേട്ഠാ പാദതലം മുദു;

സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം, രജസാനുപലിമ്പതി.

‘‘നിന്നം ഠാനം ഉന്നമതി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ;

ഉന്നതഞ്ച സമം ഹോതി, പഥവീ ച അചേതനാ.

‘‘പാസാണാ സക്ഖരാ ചേവ, കഥലാ ഖാണുകണ്ടകാ;

സബ്ബേ മഗ്ഗാ വിവജ്ജന്തി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ.

‘‘നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതി, നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപം;

അഘട്ടയന്തോ നിയ്യാതി, ഉഭോ ജാണൂ ച ഗോപ്ഫകേ.

‘‘നാതിസീഘം പക്കമതി, സമ്പന്നചരണോ മുനി;

ന ചാപി സണികം യാതി, ഗച്ഛമാനോ സമാഹിതോ.

‘‘ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, ദിസഞ്ച വിദിസം തഥാ;

ന പേക്ഖമാനോ സോ യാതി, യുഗമത്തംവപേക്ഖതി.

‘‘നാഗവിക്കന്തചാരോ സോ, ഗമനേ സോഭതേ ജിനോ;

ചാരും ഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗോ, ഹാസയന്തോ സദേവകേ.

‘‘ഉസഭരാജാവ സോഭന്തോ, ചാരുചാരീവ കേസരീ;

തോസയന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ഗാമം സേട്ഠോ ഉപാഗമീ’’തി. –

വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ. ഏവംവിധേസു കാലേസു ഭഗവതോ സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോയേവ പമാണം, ചുണ്ണിയപദേഹി ഗാഥാബന്ധേഹി യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ‘‘ദുക്കഥിത’’ന്തി വാ ‘‘അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ’’തി വാ ന വത്തബ്ബോ. അപരിമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം ബുദ്ധാപി അനവസേസതോ വണ്ണം വത്തും അസമത്ഥാ. സകലമ്പി ഹി കപ്പം വണ്ണേന്താ പരിയോസാപേതും ന സക്കോന്തി, പഗേവ ഇതരാ പജാതി. ഇമിനാ സിരിവിലാസേന അലങ്കതപ്പടിയത്തം പാടലിഗാമം പാവിസി, പവിസിത്വാ ഭഗവാ പസന്നചിത്തേന ജനേന പുപ്ഫഗന്ധധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി പൂജിയമാനോ ആവസഥാഗാരം പാവിസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീ’’തി.

പാദേ പക്ഖാലേത്വാതി യദിപി ഭഗവതോ പാദേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, തേസം പന ഉപാസകാനം കുസലാഭിവുദ്ധിം ആകങ്ഖന്തോ പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനത്ഥഞ്ച ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേതി. അപിച ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ സീതം കാതബ്ബമ്പി ഹോതീതി ഏതദത്ഥമ്പി ഭഗവാ ന്ഹാനപാദധോവനാദീനി കരോതിയേവ. ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന വോദകം കത്വാ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ രത്തകമ്ബലേന പലിവേഠേത്വാ പീഠേ ഠപിതാ രത്തസുവണ്ണഘനപടിമാ വിയ അതിവിരോചിത്ഥ.

അയം പനേത്ഥ പോരാണാനം വണ്ണഭണനമഗ്ഗോ –

‘‘ഗന്ത്വാന മണ്ഡലമാളം, നാഗവിക്കന്തചാരണോ;

ഓഭാസയന്തോ ലോകഗ്ഗോ, നിസീദി വരമാസനേ.

‘‘തഹിം നിസിന്നോ നരദമ്മസാരഥി,

ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ;

ബുദ്ധാസനേ മജ്ഝഗതോ വിരോചതി,

സുവണ്ണനിക്ഖം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

‘‘നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, നിക്ഖിത്തം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

വിരോചതി വീതമലോ, മണിവേരോചനോ യഥാ.

‘‘മഹാസാലോവ സമ്ഫുല്ലോ, മേരുരാജാവലങ്കതോ;

സുവണ്ണയൂപസങ്കാസോ, പദുമോ കോകനദോ യഥാ.

‘‘ജലന്തോ ദീപരുക്ഖോവ, പബ്ബതഗ്ഗേ യഥാ സിഖീ;

ദേവാനം പാരിഛത്തോവ, സബ്ബഫുല്ലോ വിരോചതീ’’തി.

പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ആമന്തേസീതി യസ്മാ തേസു ഉപാസകേസു ബഹൂ ജനാ സീലേസു പതിട്ഠിതാ, തസ്മാ പഠമം താവ സീലവിപത്തിയാ ആദീനവം പകാസേത്വാ പച്ഛാ സീലസമ്പദായ ആനിസംസം ദസ്സേതും, ‘‘പഞ്ചിമേ ഗഹപതയോ’’തിആദിനാ ധമ്മദേസനത്ഥം ആമന്തേസി.

തത്ഥ ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. സീലവിപന്നോതി വിപന്നസീലോ ഭിന്നസംവരോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദേന പുഗ്ഗലസ്സ സീലാഭാവോ വുത്തോ. സോ പനസ്സ സീലാഭാവോ ദുവിധോ അസമാദാനേന വാ സമാദിന്നസ്സ ഭേദേന വാതി. തേസു പുരിമോ ന തഥാ സാവജ്ജോ, യഥാ ദുതിയോ സാവജ്ജതരോ. യഥാധിപ്പേതാദീനവനിമിത്തം സീലാഭാവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ദസ്സേതും, ‘‘സീലവിപന്നോ’’തി വുത്തം. തേന ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പമാദാധികരണന്തി പമാദകാരണാ. ഇദഞ്ച സുത്തം ഗഹട്ഠാനം വസേന ആഗതം, പബ്ബജിതാനമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ഗഹട്ഠോ ഹി യേന സിപ്പട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി യദി കസിയാ യദി വാണിജ്ജായ യദി ഗോരക്ഖേന, പാണാതിപാതാദിവസേന പമത്തോ തം തം യഥാകാലം സമ്പാദേതും ന സക്കോതി, അഥസ്സ കമ്മം വിനസ്സതി. മാഘാതകാലേ പന പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തോ ദണ്ഡവസേന മഹതിം ഭോഗജാനിം നിഗച്ഛതി. പബ്ബജിതോ ദുസ്സീലോ പമാദകാരണാ സീലതോ ബുദ്ധവചനതോ ഝാനതോ സത്തഅരിയധനതോ ച ജാനിം നിഗച്ഛതി.

പാപകോ കിത്തിസദ്ദോതി ഗഹട്ഠസ്സ ‘‘അസുകോ അമുകകുലേ ജാതോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ പരിച്ചത്തഇധലോകപരലോകോ സലാകഭത്തമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി പരിസമജ്ഝേ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. പബ്ബജിതസ്സ ‘‘അസുകോ നാമ ഥേരോ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിത്വാ നാസക്ഖി സീലാനി രക്ഖിതും, ന ബുദ്ധവചനം ഗഹേതും, വേജ്ജകമ്മാദീഹി ജീവതി, ഛഹി അഗാരവേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ഏവം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി.

അവിസാരദോതി ഗഹട്ഠോ താവ അവസ്സം ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനേ ‘‘കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മം നിന്ദിസ്സതി, രാജകുലസ്സ വാ ദസ്സേസ്സതീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ നിസീദതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. പബ്ബജിതോപി ബഹുഭിക്ഖുസങ്ഘേ സന്നിപതിതേ ‘‘അവസ്സം കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മേ ഉപോസഥമ്പി പവാരണമ്പി ഠപേത്വാ സാമഞ്ഞതോ ചാവേത്വാ നിക്കഡ്ഢിസ്സതീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. ഏകച്ചോ പന ദുസ്സീലോപി സമാനോ സുസീലോ വിയ ചരതി, സോപി അജ്ഝാസയേന മങ്കു ഹോതിയേവ.

സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി ദുസ്സീലസ്സ ഹി മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ദുസ്സീലകമ്മാനി സമാദായ പവത്തിതട്ഠാനാനി ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. സോ ഉമ്മീലേത്വാ ഇധലോകം, നിമീലേത്വാ പരലോകം പസ്സതി. തസ്സ ചത്താരോ അപായാ കമ്മാനുരൂപം ഉപട്ഠഹന്തി, സത്തിസതേന പഹരിയമാനോ വിയ അഗ്ഗിജാലാഭിഘാതേന ഝായമാനോ വിയ ച ഹോതി. സോ ‘‘വാരേഥ, വാരേഥാ’’തി വിരവന്തോവ മരതി. തേന വുത്തം – ‘‘സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണാ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. അപായന്തിആദി സബ്ബം നിരയവേവചനം. നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസങ്ഖാതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ അയസ്സ, ആഗമനസ്സ വാ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കതകാരിനോതി വിനിപാതോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയം ദീപേതി. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ, ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന തു വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപതിതത്താ പേതമഹിദ്ധികാനമ്പി വിജ്ജമാനത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം ദീപേതി. സോ ഹി യഥാവുത്തേനട്ഠേന ‘‘അപായോ’’ ചേവ ‘‘ദുഗ്ഗതി’’ ച സബ്ബസമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി വിനിപതിതത്താ ‘‘വിനിപാതോ’’തി ച വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദികം അനേകപ്പകാരം നിരയമേവ ദീപേതി. ഉപപജ്ജതീതി നിബ്ബത്തതി.

ആനിസംസകഥാ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – സീലവാതി സമാദാനവസേന സീലവാ. സീലസമ്പന്നോതി പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണഞ്ച കത്വാ സീലസ്സ സമാദാനേന സീലസമ്പന്നോ. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി ഏത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി, സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതി ഏവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതി സുഗതി, രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി.

പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായാതി അഞ്ഞായപി പാളിമുത്തായ ധമ്മകഥായ ചേവ ആവസഥാനുമോദനകഥായ ച. തദാ ഹി ഭഗവാ യസ്മാ അജാതസത്തുനാ തത്ഥ പാടലിപുത്തനഗരം മാപേന്തേന അഞ്ഞേസു ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു യേ സീലാചാരസമ്പന്നാ കുടുമ്ബികാ, തേ ആനേത്വാ ധനധഞ്ഞഘരവത്ഥുഖേത്തവത്ഥാദീനി ചേവ പരിഹാരഞ്ച ദാപേത്വാ നിവേസിയന്തി. തസ്മാ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ആനിസംസദസ്സാവിതായ വിസേസതോ സീലഗരുകാ സബ്ബഗുണാനഞ്ച സീലസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ തേസം പഠമം സീലാനിസംസേ പകാസേത്വാ തതോ പരം ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ, പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ, മഹാജമ്ബും മത്ഥകേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ, യോജനികമധുകണ്ഡം ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ മധുരസം പായമാനോ വിയ പാടലിഗാമികാനം ഉപാസകാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേന്തോ ‘‘ആവാസദാനം നാമേതം ഗഹപതയോ മഹന്തം പുഞ്ഞം, തുമ്ഹാകം ആവാസോ മയാ പരിഭുത്തോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തോ, മയാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തേ പന ധമ്മരതനേനപി പരിഭുത്തോയേവ ഹോതി. ഏവം തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ അപരിമേയ്യോ ച വിപാകോ, അപിച ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതി, ഭൂമട്ഠകപണ്ണസാലായ വാ സാഖാമണ്ഡപസ്സ വാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതസ്സ ആനിസംസോ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാ. ആവാസദാനാനുഭാവേന ഹി ഭവേ നിബ്ബത്തമാനസ്സപി സമ്പീളിതഗബ്ഭവാസോ നാമ ന ഹോതി, ദ്വാദസഹത്ഥോ ഓവരകോ വിയസ്സ മാതുകുച്ഛി അസമ്ബാധോവ ഹോതീ’’തി ഏവം നാനാനയേഹി വിചിത്തം ബഹും ധമ്മകഥം കഥേത്വാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

‘‘ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫) –

ഏവം അയമ്പി ആവാസദാനേ ആനിസംസോതി ബഹുദേവ രത്തിം അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമം ആവാസദാനാനിസംസകഥം കഥേസി. തത്ഥ ഇമാ ഗാഥാ താവ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, പകിണ്ണകധമ്മദേസനാ പന സങ്ഗഹം നാരോഹതി. സന്ദസ്സേത്വാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ ദ്വേ യാമാ ഗതാ. യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞഥാതി യസ്സ ഗമനസ്സ തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥ, ഗമനകാലോ തുമ്ഹാകം, ഗച്ഛഥാതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേ ഉയ്യോജേസീതി? അനുകമ്പായ. തിയാമരത്തിഞ്ഹി തത്ഥ നിസീദിത്വാ വീതിനാമേന്താനം തേസം സരീരേ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേപി ച വിപ്പഭാതസയനനിസജ്ജായ ഓകാസോ ലദ്ധും വട്ടതി, ഇതി ഉഭയാനുകമ്പായ ഉയ്യോജേസീതി. സുഞ്ഞാഗാരന്തി പാടിയേക്കം സുഞ്ഞാഗാരം നാമ തത്ഥ നത്ഥി. തേന കിര ഗഹപതയോ തസ്സേവ ആവസഥാഗാരസ്സ ഏകപസ്സേ പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകാഗന്ധമാലാദിപടിമണ്ഡിതം വിതാനം ബന്ധിത്വാ തേലപ്പദീപം ആരോപേസും ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ ധമ്മാസനതോ വുട്ഠായ ഥോകം വിസ്സമിതുകാമോ ഇധ നിപജ്ജേയ്യ, ഏവം നോ ഇദം ആവസഥാഗാരം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസീ’’തി. തത്ഥ പാദധോവനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ ധമ്മാസനാ അഗമാസി, ഏത്തകേ ഠാനേ ഗമനം നിപ്ഫന്നം. ധമ്മാസനം പത്വാ ഥോകം അട്ഠാസി, ഇദം തത്ഥ ഠാനം. ഭഗവാ ദ്വേ യാമേ ധമ്മാസനേ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനേ നിസജ്ജാ നിപ്ഫന്നാ. ഉപാസകേ ഉയ്യോജേത്വാ ധമ്മാസനതോ ഓരുയ്ഹ യഥാവുത്തേ ഠാനേ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. ഏവം തം ഠാനം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം അഹോസീതി.

സുനിധവസ്സകാരാതി സുനിധോ ച വസ്സകാരോ ച ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ. മഗധമഹാമത്താതി മഗധരഞ്ഞോ മഹാഅമച്ചാ, മഗധരട്ഠേ വാ മഹാമത്താ മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാതി മഹാമത്താ. പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തീതി പാടലിഗാമസങ്ഖാതേ ഭൂമിപദേസേ നഗരം മാപേന്തി. വജ്ജീനം പടിബാഹായാതി ലിച്ഛവിരാജൂനം ആയമുഖപ്പച്ഛിന്ദനത്ഥം. സഹസ്സസഹസ്സേവാതി ഏകേകവഗ്ഗവസേന സഹസ്സം സഹസ്സം ഹുത്വാ. വത്ഥൂനീതി ഘരവത്ഥൂനി. ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതുന്തി രഞ്ഞോ രാജമഹാമത്താനഞ്ച നിവേസനാനി മാപേതും വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം ചിത്താനി നമന്തി. തേ കിര അത്തനോ സിപ്പാനുഭാവേന ഹേട്ഠാപഥവിയം തിംസഹത്ഥമത്തേ ഠാനേ ‘‘ഇധ നാഗഗ്ഗാഹോ, ഇധ യക്ഖഗ്ഗാഹോ, ഇധ ഭൂതഗ്ഗാഹോ, ഇധ പാസാണോ വാ ഖാണുകോ വാ അത്ഥീ’’തി ജാനന്തി. തേ തദാ സിപ്പം ജപ്പേത്വാ ദേവതാഹി സദ്ധിം സമ്മന്തയമാനാ വിയ മാപേന്തി.

അഥ വാ നേസം സരീരേ ദേവതാ അധിമുച്ചിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവേസനാനി മാപേതും ചിത്തം നാമേന്തി. താ ചതൂസു കോണേസു ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ വത്ഥുമ്ഹി ഗഹിതമത്തേ പടിവിഗച്ഛന്തി. സദ്ധകുലാനം സദ്ധാ ദേവതാ തഥാ കരോന്തി, അസ്സദ്ധകുലാനം അസ്സദ്ധാ ദേവതാ. കിംകാരണാ? സദ്ധാനഞ്ഹി ഏവം ഹോതി ‘‘ഇധ മനുസ്സാ നിവേസനം മാപേന്താ പഠമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ മങ്ഗലം വദാപേസ്സന്തി, അഥ മയം സീലവന്താനം ദസ്സനം ധമ്മകഥം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം അനുമോദനം സോതും ലഭിസ്സാമ, മനുസ്സാ ച ദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം പത്തിം ദസ്സന്തീ’’തി. അസ്സദ്ധാ ദേവതാപി ‘‘അത്തനോ ഇച്ഛാനുരൂപം തേസം പടിപത്തിം പസ്സിതും, കഥഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമാ’’തി തഥാ കരോന്തി.

താവതിംസേഹീതി യഥാ ഹി ഏകസ്മിം കുലേ ഏകം പണ്ഡിതമനുസ്സം, ഏകസ്മിഞ്ച വിഹാരേ ഏകം ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും ഉപാദായ ‘‘അസുകകുലേ മനുസ്സാ പണ്ഡിതാ, അസുകവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, ഏവമേവ സക്കം ദേവരാജാനം, വിസ്സകമ്മഞ്ച ദേവപുത്തം ഉപാദായ ‘‘താവതിംസാ പണ്ഡിതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ. തേനാഹ ‘‘താവതിംസേഹീ’’തി. സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ വിയ സുനിധവസ്സകാരാ നഗരം മാപേന്തീതി ദസ്സേതി.

യാവതാ, ആനന്ദ, അരിയം ആയതനന്തി യത്തകം അരിയമനുസ്സാനം ഓസരണട്ഠാനം നാമ അത്ഥി. യാവതാ വണിപ്പഥോതി യത്തകം വാണിജാനം ആഹടഭണ്ഡസ്സ രാസിവസേന കയവിക്കയട്ഠാനം നാമ, വാണിജാനം വസനട്ഠാനം വാ അത്ഥി. ഇദം അഗ്ഗനഗരന്തി തേസം അരിയായതനവണിപ്പഥാനം ഇദം നഗരം അഗ്ഗം ഭവിസ്സതി ജേട്ഠകം പാമോക്ഖം. പുടഭേദനന്തി ഭണ്ഡപുടഭേദനട്ഠാനം, ഭണ്ഡഭണ്ഡികാനം മോചനട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സകലജമ്ബുദീപേ അലദ്ധഭണ്ഡമ്പി ഹി ഇധേവ ലഭിസ്സന്തി, അഞ്ഞത്ഥ വിക്കയം അഗച്ഛന്താപി ഇധേവ വിക്കയം ഗച്ഛിസ്സന്തി, തസ്മാ ഇധേവ പുടം ഭിന്ദിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ആയാനമ്പി ഹി ചതൂസു ദ്വാരേസു ചത്താരി, സഭായം ഏകന്തി ഏവം ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ചസതസഹസ്സാനി തത്ഥ ഉട്ഠഹിസ്സന്തി. താനി സഭാവാനി ആയാനീതി ദസ്സേതി.

അഗ്ഗിതോ വാതിആദീസു സമുച്ചയത്ഥോ വാസദ്ദോ, അഗ്ഗിനാ ച ഉദകേന ച മിഥുഭേദേന ച നസ്സിസ്സതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ഏകോ കോട്ഠാസോ അഗ്ഗിനാ നസ്സിസ്സതി, നിബ്ബാപേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, ഏകം കോട്ഠാസം ഗങ്ഗാ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സതി, ഏകോ ഇമിനാ അകഥിതം അമുസ്സ, അമുനാ അകഥിതം ഇമസ്സ വദന്താനം പിസുണവാചാനം വസേന ഭിന്നാനം മനുസ്സാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദേന വിനസ്സിസ്സതി. ഏവം വത്വാ ഭഗവാ പച്ചൂസകാലേ ഗങ്ഗാതീരം ഗന്ത്വാ കതമുഖധോവനോ ഭിക്ഖാചാരവേലം ആഗമയമാനോ നിസീദി.

സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകോ, സോ അമ്ഹേ ഉപഗതേ പുച്ഛിസ്സതി ‘സത്ഥാ കിര പാടലിഗാമം അഗമാസി, കിം തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്ഥ, ന ഉപസങ്കമിത്ഥാ’തി. ‘ഉപസങ്കമിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ ‘നിമന്തയിത്ഥ, ന നിമന്തയിത്ഥാ’തി പുച്ഛിസ്സതി. ‘ന നിമന്തയിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ അമ്ഹാകം ദോസം ആരോപേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി, ഇദഞ്ചാപി മയം അകതട്ഠാനേ നഗരം മാപേമ, സമണസ്സ ഖോ പന ഗോതമസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ കാളകണ്ണിസത്താ പടിക്കമന്തി, തം മയം നഗരമങ്ഗലം വാചാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ’’തിആദി.

പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പുബ്ബണ്ഹേ കാലേ. നിവാസേത്വാതി ഗാമപവേസനനീഹാരേന നിവാസനം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ.

സീലവന്തേത്ഥാതി സീലവന്തോ ഏത്ഥ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ. സഞ്ഞതേതി കായവാചാചിത്തേഹി സഞ്ഞതേ. താസം ദക്ഖിണമാദിസേതി സങ്ഘസ്സ ദിന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ താസം ഘരദേവതാനം ആദിസേയ്യ പത്തിം ദദേയ്യ. പൂജിതാ പൂജയന്തീതി ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, ഏവമ്പി നോ പത്തിം ദേന്തീ’’തി ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോന്തി സുട്ഠു ആരക്ഖം കരോന്തി. മാനിതാ മാനയന്തീതി കാലാനുകാലം ബലികമ്മകരണേന മാനിതാ ‘‘ഏതേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, തഥാപി ചതുപഞ്ചഛമാസന്തരം നോ ബലികമ്മം കരോന്തീ’’തി മാനേന്തി ഉപ്പന്നപരിസ്സയം ഹരന്തി. തതോ നന്തി തതോ തം പണ്ഡിതജാതികം പുരിസം. ഓരസന്തി ഉരേ ഠപേത്വാ വഡ്ഢിതം, യഥാ മാതാ ഓരസം പുത്തം അനുകമ്പതി, ഉപ്പന്നപരിസ്സയഹരണത്ഥമേവസ്സ യഥാ വായമതി, ഏവം അനുകമ്പന്തീതി അത്ഥോ. ഭദ്രാനി പസ്സതീതി സുന്ദരാനി പസ്സതി.

അനുമോദിത്വാതി തേഹി തദാ പസുതപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനവസേന തേസം ധമ്മകഥം കത്വാ. സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘യാ തത്ഥ ദേവതാ ആസും, താസം ദക്ഖിണമാദിസേ’’തി ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ ദേവതാനം പത്തിം അദംസു. തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസീതി തസ്സ നഗരസ്സ യേന ദ്വാരേന ഭഗവാ നിക്ഖമി, തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസി. ഗങ്ഗായ പന ഉത്തരണത്ഥം അനോതിണ്ണത്താ ഗോതമതിത്ഥം നാമ നാഹോസി. പൂരാതി പുണ്ണാ. സമതിത്തികാതി തടസമം ഉദകസ്സ തിത്താ ഭരിതാ. കാകപേയ്യാതി തീരേ ഠിതകാകേഹി പാതും സക്കുണേയ്യഉദകാ. ദ്വീഹിപി പദേഹി ഉഭതോകൂലസമം പരിപുണ്ണഭാവമേവ ദസ്സേതി. ഉളുമ്പന്തി പാരഗമനത്ഥായ ദാരൂനി സങ്ഘാടേത്വാ ആണിയോ കോട്ടേത്വാ കതം. കുല്ലന്തി വേളുദണ്ഡാദികേ വല്ലിആദീഹി ബന്ധിത്വാ കതം.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം മഹാജനസ്സ ഗങ്ഗോദകമത്തസ്സപി കേവലം തരിതും അസമത്ഥതം, അത്തനോ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അതിഗമ്ഭീരവിത്ഥതം സംസാരമഹണ്ണവം തരിത്വാ ഠിതഭാവഞ്ച സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അണ്ണവന്തി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യോജനമത്തം ഗമ്ഭീരസ്സ ച വിത്ഥതസ്സ ച ഉദകട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. സരന്തി സരിത്വാ ഗമനതോ ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഗമ്ഭീരവിത്ഥതം സംസാരണ്ണവം തണ്ഹാസരിതഞ്ച തരന്തി, തേ അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സേതും കത്വാന വിസജ്ജ പല്ലലാനി അനാമസിത്വാവ ഉദകഭരിതാനി നിന്നട്ഠാനാനി, അയം പന ഇദം അപ്പമത്തകം ഉദകം തരിതുകാമോ കുല്ലഞ്ഹി ജനോ പബന്ധതി കുല്ലം ബന്ധിതും ആയാസം ആപജ്ജതി. തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാതി അരിയമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതത്താ മേധാവിനോ ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വിനാ ഏവ കുല്ലേന തിണ്ണാ പരതീരേ പതിട്ഠിതാതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദ്വിധാപഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സത്തമേ അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോതി അദ്ധാനസങ്ഖാതം ദീഘമഗ്ഗം പടിപന്നോ ഗച്ഛന്തോ ഹോതി. നാഗസമാലേനാതി ഏവംനാമകേന ഥേരേന. പച്ഛാസമണേനാതി അയം തദാ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. തേന നം പച്ഛാസമണം കത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഭഗവതോ ഹി പഠമബോധിയം വീസതിവസ്സാനി അനിബദ്ധാ ഉപട്ഠാകാ അഹേസും, തതോ പരം യാവ പരിനിബ്ബാനാ പഞ്ചവീസതിവസ്സാനി ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഛായാവ ഉപട്ഠാസി. അയം പന അനിബദ്ധുപട്ഠാകകാലോ. തേന വുത്തം – ‘‘ആയസ്മതാ നാഗസമാലേന പച്ഛാസമണേനാ’’തി. ദ്വിധാപഥന്തി ദ്വിധാഭൂതം മഗ്ഗം. ‘‘ദ്വേധാപഥ’’ന്തിപി പഠന്തി ആയസ്മാ നാഗസമാലോ അത്തനാ പുബ്ബേ തത്ഥ കതപരിചയത്താ ഉജുഭാവഞ്ചസ്സ സന്ധായ വദതി ‘‘അയം, ഭന്തേ ഭഗവാ, പന്ഥോ’’തി.

ഭഗവാ പന തദാ തസ്സ സപരിസ്സയഭാവം ഞത്വാ തതോ അഞ്ഞം മഗ്ഗം ഗന്തുകാമോ ‘‘അയം, നാഗസമാല, പന്ഥോ’’തി ആഹ. ‘‘സപരിസ്സയോ’’തി ച വുത്തേ അസദ്ദഹിത്വാ ‘‘ഭഗവാ ന തത്ഥ പരിസ്സയോ’’തി വദേയ്യ, തദസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി ‘‘സപരിസ്സയോ’’തി ന കഥേസി. തിക്ഖത്തും ‘‘അയം പന്ഥോ, ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി വത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ന ഭഗവാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗന്തും ഇച്ഛതി, അയമേവ ച ഉജുമഗ്ഗോ, ഹന്ദാഹം ഭഗവതോ പത്തചീവരം ദത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു പത്തചീവരം ദാതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ പച്ചുപട്ഠിതേന ദുക്ഖസംവത്തനികേന കമ്മുനാ ചോദിയമാനോ ഭഗവതോ വചനം അനാദിയിത്വാവ പക്കാമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭഗവതോ പത്തചീവരം തത്ഥേവ ഛമായം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമീ’’തി. തത്ഥ ഭഗവതോ പത്തചീവരന്തി അത്തനോ ഹത്ഥഗതം ഭഗവതോ പത്തചീവരം. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ മഗ്ഗേ ഛമായം പഥവിയം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമി. ഇദം വോ ഭഗവാ പത്തചീവരം, സചേ ഇച്ഛഥ, ഗണ്ഹഥ, യദി അത്തനാ ഇച്ഛിതമഗ്ഗംയേവ ഗന്തുകാമത്ഥാതി അധിപ്പായോ. ഭഗവാപി അത്തനോ പത്തചീവരം സയമേവ ഗഹേത്വാ യഥാധിപ്പേതം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ നിക്ഖമിത്വാതി തദാ കിര പഞ്ചസതാ പുരിസാ ലുദ്ദാ ലോഹിതപാണിനോ രാജാപരാധിനോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ചോരികായ ജീവികം കപ്പേന്താ ‘‘പാരിപന്ഥികഭാവേന രഞ്ഞോ ആയപഥം പച്ഛിന്ദിസ്സാമാ’’തി മഗ്ഗസമീപേ അരഞ്ഞേ തിട്ഠന്തി. തേ ഥേരം തേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛതി, അവളഞ്ജിതബ്ബം മഗ്ഗം വളഞ്ജേതി, അമ്ഹാകം അത്ഥിഭാവം ന ജാനാതി, ഹന്ദ നം ജാനാപേസ്സാമാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഗഹനട്ഠാനതോ വേഗേന നിക്ഖമിത്വാ സഹസാ ഥേരം ഭൂമിയം പാതേത്വാ ഹത്ഥപാദേഹി കോട്ടേത്വാ മത്തികാപത്തഞ്ചസ്സ ഭിന്ദിത്വാ ചീവരം ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജിതത്താ ‘‘തം ന ഹനാമ, ഇതോ പട്ഠായ ഇമസ്സ മഗ്ഗസ്സ പരിസ്സയഭാവം ജാനാഹീ’’തി വിസ്സജ്ജേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ…പേ… വിപ്ഫാലേസു’’ന്തി.

ഭഗവാപി ‘‘അയം തേന മഗ്ഗേന ഗതോ ചോരേഹി ബാധിതോ മം പരിയേസിത്വാ ഇദാനേവ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ നാഗസമാലോ പച്ചാഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ ഗതമഗ്ഗമേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ തം പവത്തിം സബ്ബം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ…പേ… സങ്ഘാടിഞ്ച വിപ്ഫാലേസു’’ന്തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ നാഗസമാലസ്സ അത്തനോ വചനം അനാദിയിത്വാ അഖേമന്തമഗ്ഗഗമനം, അത്തനോ ച ഖേമന്തമഗ്ഗഗമനം വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സദ്ധിം ചരന്തി സഹ ചരന്തോ. ഏകതോ വസന്തി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം, സഹ വസന്തോതി അത്ഥോ. മിസ്സോ അഞ്ഞജനേന വേദഗൂതി വേദിതബ്ബട്ഠേന വേദസങ്ഖാതേന ചതുസച്ചഅരിയമഗ്ഗഞാണേന ഗതത്താ അധിഗതത്താ, വേദസ്സ വാ സകലസ്സ ഞേയ്യസ്സ പാരം ഗതത്താ വേദഗൂ. അത്തനോ ഹിതാഹിതം ന ജാനാതീതി അഞ്ഞോ, അവിദ്വാ ബാലോതി അത്ഥോ. തേന അഞ്ഞേന ജനേന മിസ്സോ സഹചരണമത്തേന മിസ്സോ. വിദ്വാ പജഹാതി പാപകന്തി തേന വേദഗൂഭാവേന വിദ്വാ ജാനന്തോ പാപകം അഭദ്ദകം അത്തനോ ദുക്ഖാവഹം പജഹാതി, പാപകം വാ അകല്യാണപുഗ്ഗലം പജഹാതി. യഥാ കിം? കോഞ്ചോ ഖീരപകോവ നിന്നഗന്തി യഥാ കോഞ്ചസകുണോ ഉദകമിസ്സിതേ ഖീരേ ഉപനീതേ വിനാ തോയം ഖീരമത്തസ്സേവ പിവനതോ ഖീരപകോ നിന്നട്ഠാനഗമനേന നിന്നഗസങ്ഖാതം ഉദകം പജഹാതി വജ്ജേതി, ഏവം പണ്ഡിതോ കിര ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലേഹി ഠാനനിസജ്ജാദീസു സഹഭൂതോപി ആചാരേന തേ പജഹാതി, ന കദാചിപി സമ്മിസ്സോ ഹോതി.