൭. ദ്വിധാപഥസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സത്തമേ അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോതി അദ്ധാനസങ്ഖാതം ദീഘമഗ്ഗം പടിപന്നോ ഗച്ഛന്തോ ഹോതി. നാഗസമാലേനാതി ഏവംനാമകേന ഥേരേന. പച്ഛാസമണേനാതി അയം തദാ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. തേന നം പച്ഛാസമണം കത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ഭഗവതോ ഹി പഠമബോധിയം വീസതിവസ്സാനി അനിബദ്ധാ ഉപട്ഠാകാ അഹേസും, തതോ പരം യാവ പരിനിബ്ബാനാ പഞ്ചവീസതിവസ്സാനി ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഛായാവ ഉപട്ഠാസി. അയം പന അനിബദ്ധുപട്ഠാകകാലോ. തേന വുത്തം – ‘‘ആയസ്മതാ നാഗസമാലേന പച്ഛാസമണേനാ’’തി. ദ്വിധാപഥന്തി ദ്വിധാഭൂതം മഗ്ഗം. ‘‘ദ്വേധാപഥ’’ന്തിപി പഠന്തി ആയസ്മാ നാഗസമാലോ അത്തനാ പുബ്ബേ തത്ഥ കതപരിചയത്താ ഉജുഭാവഞ്ചസ്സ സന്ധായ വദതി ‘‘അയം, ഭന്തേ ഭഗവാ, പന്ഥോ’’തി.

ഭഗവാ പന തദാ തസ്സ സപരിസ്സയഭാവം ഞത്വാ തതോ അഞ്ഞം മഗ്ഗം ഗന്തുകാമോ ‘‘അയം, നാഗസമാല, പന്ഥോ’’തി ആഹ. ‘‘സപരിസ്സയോ’’തി ച വുത്തേ അസദ്ദഹിത്വാ ‘‘ഭഗവാ ന തത്ഥ പരിസ്സയോ’’തി വദേയ്യ, തദസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാതി ‘‘സപരിസ്സയോ’’തി ന കഥേസി. തിക്ഖത്തും ‘‘അയം പന്ഥോ, ഇമിനാ ഗച്ഛാമാ’’തി വത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ന ഭഗവാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗന്തും ഇച്ഛതി, അയമേവ ച ഉജുമഗ്ഗോ, ഹന്ദാഹം ഭഗവതോ പത്തചീവരം ദത്വാ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു പത്തചീവരം ദാതും അസക്കോന്തോ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ പച്ചുപട്ഠിതേന ദുക്ഖസംവത്തനികേന കമ്മുനാ ചോദിയമാനോ ഭഗവതോ വചനം അനാദിയിത്വാവ പക്കാമി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ ഭഗവതോ പത്തചീവരം തത്ഥേവ ഛമായം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമീ’’തി. തത്ഥ ഭഗവതോ പത്തചീവരന്തി അത്തനോ ഹത്ഥഗതം ഭഗവതോ പത്തചീവരം. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ മഗ്ഗേ ഛമായം പഥവിയം നിക്ഖിപിത്വാ പക്കാമി. ഇദം വോ ഭഗവാ പത്തചീവരം, സചേ ഇച്ഛഥ, ഗണ്ഹഥ, യദി അത്തനാ ഇച്ഛിതമഗ്ഗംയേവ ഗന്തുകാമത്ഥാതി അധിപ്പായോ. ഭഗവാപി അത്തനോ പത്തചീവരം സയമേവ ഗഹേത്വാ യഥാധിപ്പേതം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അന്തരാമഗ്ഗേ ചോരാ നിക്ഖമിത്വാതി തദാ കിര പഞ്ചസതാ പുരിസാ ലുദ്ദാ ലോഹിതപാണിനോ രാജാപരാധിനോ ഹുത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ചോരികായ ജീവികം കപ്പേന്താ ‘‘പാരിപന്ഥികഭാവേന രഞ്ഞോ ആയപഥം പച്ഛിന്ദിസ്സാമാ’’തി മഗ്ഗസമീപേ അരഞ്ഞേ തിട്ഠന്തി. തേ ഥേരം തേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ആഗച്ഛതി, അവളഞ്ജിതബ്ബം മഗ്ഗം വളഞ്ജേതി, അമ്ഹാകം അത്ഥിഭാവം ന ജാനാതി, ഹന്ദ നം ജാനാപേസ്സാമാ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഗഹനട്ഠാനതോ വേഗേന നിക്ഖമിത്വാ സഹസാ ഥേരം ഭൂമിയം പാതേത്വാ ഹത്ഥപാദേഹി കോട്ടേത്വാ മത്തികാപത്തഞ്ചസ്സ ഭിന്ദിത്വാ ചീവരം ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ പബ്ബജിതത്താ ‘‘തം ന ഹനാമ, ഇതോ പട്ഠായ ഇമസ്സ മഗ്ഗസ്സ പരിസ്സയഭാവം ജാനാഹീ’’തി വിസ്സജ്ജേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ…പേ… വിപ്ഫാലേസു’’ന്തി.

ഭഗവാപി ‘‘അയം തേന മഗ്ഗേന ഗതോ ചോരേഹി ബാധിതോ മം പരിയേസിത്വാ ഇദാനേവ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. ആയസ്മാപി ഖോ നാഗസമാലോ പച്ചാഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ ഗതമഗ്ഗമേവ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ തസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ തം പവത്തിം സബ്ബം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ നാഗസമാലോ…പേ… സങ്ഘാടിഞ്ച വിപ്ഫാലേസു’’ന്തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ നാഗസമാലസ്സ അത്തനോ വചനം അനാദിയിത്വാ അഖേമന്തമഗ്ഗഗമനം, അത്തനോ ച ഖേമന്തമഗ്ഗഗമനം വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സദ്ധിം ചരന്തി സഹ ചരന്തോ. ഏകതോ വസന്തി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം, സഹ വസന്തോതി അത്ഥോ. മിസ്സോ അഞ്ഞജനേന വേദഗൂതി വേദിതബ്ബട്ഠേന വേദസങ്ഖാതേന ചതുസച്ചഅരിയമഗ്ഗഞാണേന ഗതത്താ അധിഗതത്താ, വേദസ്സ വാ സകലസ്സ ഞേയ്യസ്സ പാരം ഗതത്താ വേദഗൂ. അത്തനോ ഹിതാഹിതം ന ജാനാതീതി അഞ്ഞോ, അവിദ്വാ ബാലോതി അത്ഥോ. തേന അഞ്ഞേന ജനേന മിസ്സോ സഹചരണമത്തേന മിസ്സോ. വിദ്വാ പജഹാതി പാപകന്തി തേന വേദഗൂഭാവേന വിദ്വാ ജാനന്തോ പാപകം അഭദ്ദകം അത്തനോ ദുക്ഖാവഹം പജഹാതി, പാപകം വാ അകല്യാണപുഗ്ഗലം പജഹാതി. യഥാ കിം? കോഞ്ചോ ഖീരപകോവ നിന്നഗന്തി യഥാ കോഞ്ചസകുണോ ഉദകമിസ്സിതേ ഖീരേ ഉപനീതേ വിനാ തോയം ഖീരമത്തസ്സേവ പിവനതോ ഖീരപകോ നിന്നട്ഠാനഗമനേന നിന്നഗസങ്ഖാതം ഉദകം പജഹാതി വജ്ജേതി, ഏവം പണ്ഡിതോ കിര ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലേഹി ഠാനനിസജ്ജാദീസു സഹഭൂതോപി ആചാരേന തേ പജഹാതി, ന കദാചിപി സമ്മിസ്സോ ഹോതി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.