൬. പാടലിഗാമിയസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ഛട്ഠേ മഗധേസൂതി മഗധരട്ഠേ. മഹതാതി ഇധാപി ഗുണമഹത്തേനപി അപരിച്ഛിന്നസങ്ഖ്യത്താ ഗണനമഹത്തേനപി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. പാടലിഗാമോതി ഏവംനാമകോ മഗധരട്ഠേ ഏകോ ഗാമോ. തസ്സ കിര ഗാമസ്സ മാപനദിവസേ ഗാമഗ്ഗഹണട്ഠാനേ ദ്വേ തയോ പാടലങ്കുരാ പഥവിതോ ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ നിക്ഖമിംസു. തേന തം ‘‘പാടലിഗാമോ’’ത്വേവ വോഹരിംസു. തദവസരീതി തം പാടലിഗാമം അവസരി അനുപാപുണി. കദാ പന ഭഗവാ പാടലിഗാമം അനുപാപുണി? ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സാവത്ഥിയം ധമ്മസേനാപതിനോ ചേതിയം കാരാപേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ രാജഗഹേ വസന്തോ തത്ഥ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച ചേതിയം കാരാപേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അമ്ബലട്ഠികായം വസിത്വാ അതുരിതചാരികാവസേന ജനപദചാരികം ചരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ ഏകരത്തിവാസേന വസിത്വാ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അനുക്കമേന പാടലിഗാമം അനുപാപുണി.

പാടലിഗാമിയാതി പാടലിഗാമവാസിനോ ഉപാസകാ. തേ കിര ഭഗവതോ പഠമദസ്സനേന കേചി സരണേസു, കേചി സീലേസു, കേചി സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതാ. തേന വുത്തം ‘‘ഉപാസകാ’’തി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി പാടലിഗാമേ കിര അജാതസത്തുനോ ലിച്ഛവിരാജൂനഞ്ച മനുസ്സാ കാലേന കാലം ഗന്ത്വാ ഗേഹസാമികേ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ മാസമ്പി അഡ്ഢമാസമ്പി വസന്തി. തേന പാടലിഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ നിച്ചുപദ്ദുതാ ‘‘ഏതേസഞ്ചേവ ആഗതകാലേ വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകപസ്സേ ഇസ്സരാനം ഭണ്ഡപ്പടിസാമനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ വസനട്ഠാനം, ഏകപസ്സേ ആഗന്തുകാനം അദ്ധികമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ദലിദ്ദാനം കപണമനുസ്സാനം, ഏകപസ്സേ ഗിലാനാനം വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീതി സബ്ബേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഘട്ടേത്വാ വസനപ്പഹോനകം നഗരമജ്ഝേ മഹാസാലം കാരേസും, തസ്സാ നാമം ആവസഥാഗാരന്തി. തം ദിവസഞ്ച നിട്ഠാനം അഗമാസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഹത്ഥകമ്മസുധാകമ്മചിത്തകമ്മാദിവസേന സുപരിനിട്ഠിതം സുസജ്ജിതം ദേവവിമാനസദിസം തം ദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ ഓലോകേത്വാ ‘‘ഇദം ആവസഥാഗാരം അതിവിയ മനോരമം സസ്സിരികം, കേന നു ഖോ പഠമം പരിഭുത്തം അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ അസ്സാ’’തി ചിന്തേസും, തസ്മിംയേവ ച ഖണേ ‘‘ഭഗവാ തം ഗാമം അനുപ്പത്തോ’’തി അസ്സോസും. തേന തേ ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സാ ‘‘അമ്ഹേഹി ഭഗവാ ഗന്ത്വാപി ആനേതബ്ബോ സിയാ, സോ പന സയമേവ അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം സമ്പത്തോ, അജ്ജ മയം ഭഗവന്തം ഇധ വസാപേത്വാ പഠമം പരിഭുഞ്ജാപേസ്സാമ തഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ആഗതേ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ആഗതമേവ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാരം മങ്ഗലം വദാപേസ്സാമ, ധമ്മം കഥാപേസ്സാമ. ഇതി തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ പച്ഛാ അമ്ഹാകഞ്ച പരേസഞ്ച പരിഭോഗോ ഭവിസ്സതി, ഏവം നോ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ഏതദത്ഥമേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തസ്മാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അധിവാസേതു നോ, ഭന്തേ ഭഗവാ, ആവസഥാഗാര’’ന്തി.

യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി കിഞ്ചാപി തം തം ദിവസമേവ പരിനിട്ഠിതത്താ ദേവവിമാനം വിയ സുസജ്ജിതം സുപടിജഗ്ഗിതം, ബുദ്ധാരഹം പന കത്വാ ന പഞ്ഞത്തം, ‘‘ബുദ്ധാ നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ, അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ, തസ്മാ ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാവ പഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, ഇദാനി ഭഗവതോ രുചിം ജാനിത്വാ തഥാ പഞ്ഞാപേതുകാമാ യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു. സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാതി യഥാ സബ്ബമേവ സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം തം സന്ഥരിത്വാ സബ്ബപഠമം താവ ‘‘ഗോമയം നാമ സബ്ബമങ്ഗലേസു വത്തതീ’’തി സുധാപരികമ്മകതമ്പി ഭൂമിം അല്ലഗോമയേന ഓപുഞ്ജാപേത്വാ പരിസുക്ഖഭാവം ഞത്വാ യഥാ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേഹി ലിമ്പേത്വാ ഉപരി നാനാവണ്ണകടസാരകേ സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി മഹാപിട്ഠികകോജവാദിം കത്വാ ഹത്ഥത്ഥരണാദീഹി നാനാവണ്ണേഹി അത്ഥരണേഹി സന്ഥരിതബ്ബയുത്തകം സബ്ബോകാസം സന്ഥരാപേസും. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബസന്ഥരിം ആവസഥാഗാരം സന്ഥരിത്വാ’’തി.

ആസനാനഞ്ഹി മജ്ഝട്ഠാനേ താവ മങ്ഗലഥമ്ഭം നിസ്സായ മഹാരഹം ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ യം യം മുദുകഞ്ച മനോരമഞ്ച പച്ചത്ഥരണം, തം തം പച്ചത്ഥരിത്വാ ഉഭതോലോഹിതകം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഉപധാനം ഉപദഹിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകാവിചിത്തം വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ സമന്താ ദ്വാദസഹത്ഥേ ഠാനേ പുപ്ഫജാലം കാരേത്വാ തിംസഹത്ഥമത്തട്ഠാനം പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ പച്ഛിമഭിത്തിം നിസ്സായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പല്ലങ്കഅപസ്സയമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി സേതപച്ചത്ഥരണേഹി പച്ചത്ഥരാപേത്വാ സാലായ പാചീനപസ്സം അത്തനോ നിസജ്ജായോഗ്ഗം കാരേസും. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ’’തി.

ഉദകമണികന്തി മഹാകുച്ഛികം ഉദകചാടിം. ഏവം ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച യഥാരുചിയാ ഹത്ഥപാദേ ധോവിസ്സന്തി, മുഖം വിക്ഖാലേസ്സന്തീതി തേസു തേസു ഠാനേസു മണിവണ്ണസ്സ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ വാസത്ഥായ നാനാപുപ്ഫാനി ചേവ ഉദകവാസചുണ്ണാനി ച പക്ഖിപിത്വാ കദലിപണ്ണേഹി പിദഹിത്വാ പതിട്ഠപേസും. തേന വുത്തം ‘‘ഉദകമണികം പതിട്ഠാപേത്വാ’’തി.

തേലപ്പദീപം ആരോപേത്വാതി രജതസുവണ്ണാദിമയദണ്ഡദീപികാസു യോധകരൂപവിലാസഖചിതരൂപകാദീനം ഹത്ഥേ ഠപിതസുവണ്ണരജതാദിമയകപല്ലികാസു തേലപ്പദീപം ജാലയിത്വാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ന കേവലം ആവസഥാഗാരമേവ, അഥ ഖോ സകലസ്മിമ്പി ഗാമേ വീഥിയോ സജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ കദലിയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലഗാമം ദീപമാലാഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ‘‘ഖീരപകേ ദാരകേ ഖീരം പായേഥ, ദഹരകുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികാ ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.

അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘യസ്സ ദാനി, ഭന്തേ, ഭഗവാ കാലം മഞ്ഞതീ’’തി ഏവം കിര തേഹി കാലേ ആരോചിതേ ഭഗവാ ലാഖാരസേന തിന്തരത്തകോവിളാരപുപ്ഫവണ്ണം രത്തദുപട്ടം കത്തരിയാ പദുമം കന്തേന്തോ വിയ, സംവിധായ തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തോ നിവാസേത്വാ സുവണ്ണപാമങ്ഗേന പദുമകലാപം പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, വിജ്ജുലതാസസ്സിരികം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ രത്തകമ്ബലേന ഗജകുമ്ഭം പരിയോനന്ധന്തോ വിയ, രതനസതുബ്ബേധേ സുവണ്ണഗ്ഘികേ പവാളജാലം ഖിപമാനോ വിയ, മഹതി സുവണ്ണചേതിയേ രത്തകമ്ബലകഞ്ചുകം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ, ഗച്ഛന്തം പുണ്ണചന്ദം രത്തവലാഹകേന പടിച്ഛാദേന്തോ വിയ, കഞ്ചനഗിരിമത്ഥകേ സുപക്കലാഖാരസം പരിസിഞ്ചന്തോ വിയ, ചിത്തകൂടപബ്ബതമത്ഥകം വിജ്ജുലതാജാലേന പരിക്ഖിപന്തോ വിയ, സകലചക്കവാളസിനേരുയുഗന്ധരമഹാപഥവിം ചാലേത്വാ ഗഹിതനിഗ്രോധപല്ലവസമാനവണ്ണം സുരത്തവരപംസുകൂലം പാരുപിത്വാ വനഗഹനതോ നിക്ഖന്തകേസരസീഹോ വിയ, സമന്തതോ ഉദയപബ്ബതകൂടതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ, ബാലസൂരിയോ വിയ ച അത്തനാ നിസിന്നചാരുമണ്ഡപതോ നിക്ഖമി.

അഥസ്സ കായതോ മേഘമുഖതോ വിജ്ജുകലാപാ വിയ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസധാരാപരിസേകപിഞ്ജരപത്തപുപ്ഫഫലസാഖാവിടപേ വിയ സമന്തതോ രുക്ഖേ കരിംസു. താവദേവ അത്തനോ അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവന്തം പരിവാരേസി. തേ ച നം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ ഏവരൂപാ അഹേസും അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേഹി പരിവുതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ, നക്ഖത്തപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, രത്തപദുമവനസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ. മഹാകസ്സപപ്പമുഖാ പന മഹാഥേരാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മിതാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ.

ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ അനുബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തിരാജാ, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ, അനുപമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന പാടലിഗാമിനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥസ്സ പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, തഥാ പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണപസ്സതോ വാമപസ്സതോ സുവണ്ണവണ്ണാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഉപരികേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവട്ടേഹി മോരഗീവരാജവണ്ണാ അസിതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ഹേട്ഠാപാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, ദന്തതോ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനതോ, നഖാനം മംസവിമുത്തട്ഠാനതോ ഓദാതാ ഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, രത്തപീതവണ്ണാനം സമ്ഭിന്നട്ഠാനതോ മഞ്ജേട്ഠവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസും, സബ്ബത്ഥകമേവ പഭസ്സരാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിംസു. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിധാവമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാദീഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദമാനാ മഹാപദീപജാലാ വിയ, ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുലതാ വിയ ച ദിസോദിസം പക്ഖന്ദിംസു. യാഹി സബ്ബേ ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ, സുവണ്ണഘടതോ സുവണ്ണരസധാരാഹി ആസിഞ്ചിയമാനാ വിയ, പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ, വേരമ്ഭവാതേന സമുദ്ധതകിംസുകകണികാരകോവിളാരപുപ്ഫചുണ്ണസമോകിണ്ണാ വിയ, ചീനപിട്ഠചുണ്ണസമ്പരിരഞ്ജിതാ വിയ ച വിരോചിംസു.

ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപസമുജ്ജലം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതം സരീരം അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തം സമുജ്ജലന്തതാരകാവഭാസിതം വിയ, ഗഗനതലം വികസിതം വിയ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ, പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചന്ദിമാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തീനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചിത്ഥ, യഥാ തം ദസഹി പാരമീഹി ദസഹി ഉപപാരമീഹി ദസഹി പരമത്ഥപാരമീഹീതി സമ്മദേവ പരിപൂരിതാഹി സമതിംസപാരമിതാഹി അലങ്കതം കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നേന ദാനേന രക്ഖിതേന സീലേന കതേന കല്യാണകമ്മേന ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ സമോസരിത്വാ വിപാകം ദാതും ഓകാസം അലഭമാനേന സമ്ബാധപ്പത്തം വിയ നിബ്ബത്തിതം നാവാസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകം നാവം ആരോപനകാലോ വിയ, സകടസഹസ്സഭണ്ഡം ഏകം സകടം ആരോപനകാലോ വിയ, പഞ്ചവീസതിയാ ഗങ്ഗാനം സമ്ഭിന്നമുഖദ്വാരേ ഏകതോ രാസിഭൂതകാലോ വിയ അഹോസി.

ഇമായ ബുദ്ധസിരിയാ ഓഭാസമാനസ്സപി ഭഗവതോ പുരതോ അനേകാനി ദണ്ഡദീപികാസഹസ്സാനി ഉക്ഖിപിംസു. തഥാ പച്ഛതോ വാമപസ്സേ ദക്ഖിണപസ്സേ ജാതികുസുമചമ്പകവനമാലികാരത്തുപ്പലനീലുപ്പലബകുലസിന്ദുവാരാദിപുപ്ഫാനി ചേവ നീലപീതാദിവണ്ണസുഗന്ധചുണ്ണാനി ച ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘവിസ്സട്ഠാ സലിലവുട്ഠിയോ വിയ വിപ്പകിരിംസു. പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയനിഗ്ഘോസാ ച ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാസംയുത്താ ഥുതിഘോസാ ച സബ്ബാ ദിസാ പൂരയമാനാ മുഖസമ്ഭാസാ വിയ അഹേസും. ദേവസുപണ്ണനാഗയക്ഖഗന്ധബ്ബമനുസ്സാനം അക്ഖീനി അമതപാനം വിയ ലഭിംസു. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഠത്വാ പദസഹസ്സേഹി ഗമനവണ്ണനം വത്തും വട്ടതി. തത്രിയം മുഖമത്തം –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നോ, കമ്പയന്തോ വസുന്ധരം;

അഹേഠയന്തോ പാണാനി, യാതി ലോകവിനായകോ.

‘‘ദക്ഖിണം പഠമം പാദം, ഉദ്ധരന്തോ നരാസഭോ;

ഗച്ഛന്തോ സിരിസമ്പന്നോ, സോഭതേ ദ്വിപദുത്തമോ.

‘‘ഗച്ഛതോ ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ, ഹേട്ഠാ പാദതലം മുദു;

സമം സമ്ഫുസതേ ഭൂമിം, രജസാനുപലിമ്പതി.

‘‘നിന്നം ഠാനം ഉന്നമതി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ;

ഉന്നതഞ്ച സമം ഹോതി, പഥവീ ച അചേതനാ.

‘‘പാസാണാ സക്ഖരാ ചേവ, കഥലാ ഖാണുകണ്ടകാ;

സബ്ബേ മഗ്ഗാ വിവജ്ജന്തി, ഗച്ഛന്തേ ലോകനായകേ.

‘‘നാതിദൂരേ ഉദ്ധരതി, നച്ചാസന്നേ ച നിക്ഖിപം;

അഘട്ടയന്തോ നിയ്യാതി, ഉഭോ ജാണൂ ച ഗോപ്ഫകേ.

‘‘നാതിസീഘം പക്കമതി, സമ്പന്നചരണോ മുനി;

ന ചാപി സണികം യാതി, ഗച്ഛമാനോ സമാഹിതോ.

‘‘ഉദ്ധം അധോ ച തിരിയം, ദിസഞ്ച വിദിസം തഥാ;

ന പേക്ഖമാനോ സോ യാതി, യുഗമത്തംവപേക്ഖതി.

‘‘നാഗവിക്കന്തചാരോ സോ, ഗമനേ സോഭതേ ജിനോ;

ചാരും ഗച്ഛതി ലോകഗ്ഗോ, ഹാസയന്തോ സദേവകേ.

‘‘ഉസഭരാജാവ സോഭന്തോ, ചാരുചാരീവ കേസരീ;

തോസയന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ഗാമം സേട്ഠോ ഉപാഗമീ’’തി. –

വണ്ണകാലോ നാമ കിരേസ. ഏവംവിധേസു കാലേസു ഭഗവതോ സരീരവണ്ണേ വാ ഗുണവണ്ണേ വാ ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോയേവ പമാണം, ചുണ്ണിയപദേഹി ഗാഥാബന്ധേഹി യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ‘‘ദുക്കഥിത’’ന്തി വാ ‘‘അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ’’തി വാ ന വത്തബ്ബോ. അപരിമാണവണ്ണാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, തേസം ബുദ്ധാപി അനവസേസതോ വണ്ണം വത്തും അസമത്ഥാ. സകലമ്പി ഹി കപ്പം വണ്ണേന്താ പരിയോസാപേതും ന സക്കോന്തി, പഗേവ ഇതരാ പജാതി. ഇമിനാ സിരിവിലാസേന അലങ്കതപ്പടിയത്തം പാടലിഗാമം പാവിസി, പവിസിത്വാ ഭഗവാ പസന്നചിത്തേന ജനേന പുപ്ഫഗന്ധധൂമവാസചുണ്ണാദീഹി പൂജിയമാനോ ആവസഥാഗാരം പാവിസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന യേന ആവസഥാഗാരം തേനുപസങ്കമീ’’തി.

പാദേ പക്ഖാലേത്വാതി യദിപി ഭഗവതോ പാദേ രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതി, തേസം പന ഉപാസകാനം കുസലാഭിവുദ്ധിം ആകങ്ഖന്തോ പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജനത്ഥഞ്ച ഭഗവാ പാദേ പക്ഖാലേതി. അപിച ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ സീതം കാതബ്ബമ്പി ഹോതീതി ഏതദത്ഥമ്പി ഭഗവാ ന്ഹാനപാദധോവനാദീനി കരോതിയേവ. ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന വോദകം കത്വാ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ രത്തകമ്ബലേന പലിവേഠേത്വാ പീഠേ ഠപിതാ രത്തസുവണ്ണഘനപടിമാ വിയ അതിവിരോചിത്ഥ.

അയം പനേത്ഥ പോരാണാനം വണ്ണഭണനമഗ്ഗോ –

‘‘ഗന്ത്വാന മണ്ഡലമാളം, നാഗവിക്കന്തചാരണോ;

ഓഭാസയന്തോ ലോകഗ്ഗോ, നിസീദി വരമാസനേ.

‘‘തഹിം നിസിന്നോ നരദമ്മസാരഥി,

ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ;

ബുദ്ധാസനേ മജ്ഝഗതോ വിരോചതി,

സുവണ്ണനിക്ഖം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

‘‘നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവ, നിക്ഖിത്തം പണ്ഡുകമ്ബലേ;

വിരോചതി വീതമലോ, മണിവേരോചനോ യഥാ.

‘‘മഹാസാലോവ സമ്ഫുല്ലോ, മേരുരാജാവലങ്കതോ;

സുവണ്ണയൂപസങ്കാസോ, പദുമോ കോകനദോ യഥാ.

‘‘ജലന്തോ ദീപരുക്ഖോവ, പബ്ബതഗ്ഗേ യഥാ സിഖീ;

ദേവാനം പാരിഛത്തോവ, സബ്ബഫുല്ലോ വിരോചതീ’’തി.

പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ആമന്തേസീതി യസ്മാ തേസു ഉപാസകേസു ബഹൂ ജനാ സീലേസു പതിട്ഠിതാ, തസ്മാ പഠമം താവ സീലവിപത്തിയാ ആദീനവം പകാസേത്വാ പച്ഛാ സീലസമ്പദായ ആനിസംസം ദസ്സേതും, ‘‘പഞ്ചിമേ ഗഹപതയോ’’തിആദിനാ ധമ്മദേസനത്ഥം ആമന്തേസി.

തത്ഥ ദുസ്സീലോതി നിസ്സീലോ. സീലവിപന്നോതി വിപന്നസീലോ ഭിന്നസംവരോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദേന പുഗ്ഗലസ്സ സീലാഭാവോ വുത്തോ. സോ പനസ്സ സീലാഭാവോ ദുവിധോ അസമാദാനേന വാ സമാദിന്നസ്സ ഭേദേന വാതി. തേസു പുരിമോ ന തഥാ സാവജ്ജോ, യഥാ ദുതിയോ സാവജ്ജതരോ. യഥാധിപ്പേതാദീനവനിമിത്തം സീലാഭാവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ ദസ്സേതും, ‘‘സീലവിപന്നോ’’തി വുത്തം. തേന ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി പദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതി. പമാദാധികരണന്തി പമാദകാരണാ. ഇദഞ്ച സുത്തം ഗഹട്ഠാനം വസേന ആഗതം, പബ്ബജിതാനമ്പി പന ലബ്ഭതേവ. ഗഹട്ഠോ ഹി യേന സിപ്പട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി യദി കസിയാ യദി വാണിജ്ജായ യദി ഗോരക്ഖേന, പാണാതിപാതാദിവസേന പമത്തോ തം തം യഥാകാലം സമ്പാദേതും ന സക്കോതി, അഥസ്സ കമ്മം വിനസ്സതി. മാഘാതകാലേ പന പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തോ ദണ്ഡവസേന മഹതിം ഭോഗജാനിം നിഗച്ഛതി. പബ്ബജിതോ ദുസ്സീലോ പമാദകാരണാ സീലതോ ബുദ്ധവചനതോ ഝാനതോ സത്തഅരിയധനതോ ച ജാനിം നിഗച്ഛതി.

പാപകോ കിത്തിസദ്ദോതി ഗഹട്ഠസ്സ ‘‘അസുകോ അമുകകുലേ ജാതോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ പരിച്ചത്തഇധലോകപരലോകോ സലാകഭത്തമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി പരിസമജ്ഝേ പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി. പബ്ബജിതസ്സ ‘‘അസുകോ നാമ ഥേരോ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിത്വാ നാസക്ഖി സീലാനി രക്ഖിതും, ന ബുദ്ധവചനം ഗഹേതും, വേജ്ജകമ്മാദീഹി ജീവതി, ഛഹി അഗാരവേഹി സമന്നാഗതോ’’തി ഏവം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി.

അവിസാരദോതി ഗഹട്ഠോ താവ അവസ്സം ബഹൂനം സന്നിപാതട്ഠാനേ ‘‘കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മം നിന്ദിസ്സതി, രാജകുലസ്സ വാ ദസ്സേസ്സതീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, മങ്കുഭൂതോ പത്തക്ഖന്ധോ അധോമുഖോ നിസീദതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. പബ്ബജിതോപി ബഹുഭിക്ഖുസങ്ഘേ സന്നിപതിതേ ‘‘അവസ്സം കോചി മമ കമ്മം ജാനിസ്സതി, അഥ മേ ഉപോസഥമ്പി പവാരണമ്പി ഠപേത്വാ സാമഞ്ഞതോ ചാവേത്വാ നിക്കഡ്ഢിസ്സതീ’’തി സഭയോ ഉപസങ്കമതി, വിസാരദോ ഹുത്വാ കഥേതും ന സക്കോതി. ഏകച്ചോ പന ദുസ്സീലോപി സമാനോ സുസീലോ വിയ ചരതി, സോപി അജ്ഝാസയേന മങ്കു ഹോതിയേവ.

സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി ദുസ്സീലസ്സ ഹി മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ദുസ്സീലകമ്മാനി സമാദായ പവത്തിതട്ഠാനാനി ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി. സോ ഉമ്മീലേത്വാ ഇധലോകം, നിമീലേത്വാ പരലോകം പസ്സതി. തസ്സ ചത്താരോ അപായാ കമ്മാനുരൂപം ഉപട്ഠഹന്തി, സത്തിസതേന പഹരിയമാനോ വിയ അഗ്ഗിജാലാഭിഘാതേന ഝായമാനോ വിയ ച ഹോതി. സോ ‘‘വാരേഥ, വാരേഥാ’’തി വിരവന്തോവ മരതി. തേന വുത്തം – ‘‘സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീ’’തി.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗ്ഗഹണാ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. അപായന്തിആദി സബ്ബം നിരയവേവചനം. നിരയോ ഹി സഗ്ഗമോക്ഖഹേതുഭൂതാ പുഞ്ഞസങ്ഖാതാ അയാ അപേതത്താ, സുഖാനം വാ അയസ്സ, ആഗമനസ്സ വാ അഭാവാ അപായോ. ദുക്ഖസ്സ ഗതി പടിസരണന്തി ദുഗ്ഗതി, ദോസബഹുലതായ വാ ദുട്ഠേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്താ ഗതീതി ദുഗ്ഗതി. വിവസാ നിപതന്തി ഏത്ഥ ദുക്കതകാരിനോതി വിനിപാതോ, വിനസ്സന്താ വാ ഏത്ഥ നിപതന്തി സമ്ഭിജ്ജമാനങ്ഗപച്ചങ്ഗാതി വിനിപാതോ. നത്ഥി ഏത്ഥ അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോതി നിരയോ.

അഥ വാ അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതി. തിരച്ഛാനയോനി ഹി അപായോ സുഗതിതോ അപേതത്താ, ന ദുഗ്ഗതി മഹേസക്ഖാനം നാഗരാജാദീനം സമ്ഭവതോ. ദുഗ്ഗതിഗ്ഗഹണേന പേത്തിവിസയം ദീപേതി. സോ ഹി അപായോ ചേവ ദുഗ്ഗതി ച സുഗതിതോ അപേതത്താ, ദുക്ഖസ്സ ച ഗതിഭൂതത്താ, ന തു വിനിപാതോ അസുരസദിസം അവിനിപതിതത്താ പേതമഹിദ്ധികാനമ്പി വിജ്ജമാനത്താ. വിനിപാതഗ്ഗഹണേന അസുരകായം ദീപേതി. സോ ഹി യഥാവുത്തേനട്ഠേന ‘‘അപായോ’’ ചേവ ‘‘ദുഗ്ഗതി’’ ച സബ്ബസമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി വിനിപതിതത്താ ‘‘വിനിപാതോ’’തി ച വുച്ചതി. നിരയഗ്ഗഹണേന അവീചിആദികം അനേകപ്പകാരം നിരയമേവ ദീപേതി. ഉപപജ്ജതീതി നിബ്ബത്തതി.

ആനിസംസകഥാ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാ. അയം പന വിസേസോ – സീലവാതി സമാദാനവസേന സീലവാ. സീലസമ്പന്നോതി പരിസുദ്ധം പരിപുണ്ണഞ്ച കത്വാ സീലസ്സ സമാദാനേന സീലസമ്പന്നോ. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി ഏത്ഥ സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതി, സഗ്ഗഗ്ഗഹണേന ദേവഗതി ഏവ. തത്ഥ സുന്ദരാ ഗതി സുഗതി, രൂപാദീഹി വിസയേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, സോ സബ്ബോപി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോതി.

പാടലിഗാമിയേ ഉപാസകേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായാതി അഞ്ഞായപി പാളിമുത്തായ ധമ്മകഥായ ചേവ ആവസഥാനുമോദനകഥായ ച. തദാ ഹി ഭഗവാ യസ്മാ അജാതസത്തുനാ തത്ഥ പാടലിപുത്തനഗരം മാപേന്തേന അഞ്ഞേസു ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു യേ സീലാചാരസമ്പന്നാ കുടുമ്ബികാ, തേ ആനേത്വാ ധനധഞ്ഞഘരവത്ഥുഖേത്തവത്ഥാദീനി ചേവ പരിഹാരഞ്ച ദാപേത്വാ നിവേസിയന്തി. തസ്മാ പാടലിഗാമിയാ ഉപാസകാ ആനിസംസദസ്സാവിതായ വിസേസതോ സീലഗരുകാ സബ്ബഗുണാനഞ്ച സീലസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ തേസം പഠമം സീലാനിസംസേ പകാസേത്വാ തതോ പരം ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ, പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ, മഹാജമ്ബും മത്ഥകേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ, യോജനികമധുകണ്ഡം ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ മധുരസം പായമാനോ വിയ പാടലിഗാമികാനം ഉപാസകാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേന്തോ ‘‘ആവാസദാനം നാമേതം ഗഹപതയോ മഹന്തം പുഞ്ഞം, തുമ്ഹാകം ആവാസോ മയാ പരിഭുത്തോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തോ, മയാ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ച പരിഭുത്തേ പന ധമ്മരതനേനപി പരിഭുത്തോയേവ ഹോതി. ഏവം തീഹി രതനേഹി പരിഭുത്തേ അപരിമേയ്യോ ച വിപാകോ, അപിച ആവാസദാനസ്മിം ദിന്നേ സബ്ബദാനം ദിന്നമേവ ഹോതി, ഭൂമട്ഠകപണ്ണസാലായ വാ സാഖാമണ്ഡപസ്സ വാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതസ്സ ആനിസംസോ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാ. ആവാസദാനാനുഭാവേന ഹി ഭവേ നിബ്ബത്തമാനസ്സപി സമ്പീളിതഗബ്ഭവാസോ നാമ ന ഹോതി, ദ്വാദസഹത്ഥോ ഓവരകോ വിയസ്സ മാതുകുച്ഛി അസമ്ബാധോവ ഹോതീ’’തി ഏവം നാനാനയേഹി വിചിത്തം ബഹും ധമ്മകഥം കഥേത്വാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

‘‘തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

‘‘വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

‘‘വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

‘‘ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫) –

ഏവം അയമ്പി ആവാസദാനേ ആനിസംസോതി ബഹുദേവ രത്തിം അതിരേകതരം ദിയഡ്ഢയാമം ആവാസദാനാനിസംസകഥം കഥേസി. തത്ഥ ഇമാ ഗാഥാ താവ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹാ, പകിണ്ണകധമ്മദേസനാ പന സങ്ഗഹം നാരോഹതി. സന്ദസ്സേത്വാതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ ദ്വേ യാമാ ഗതാ. യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞഥാതി യസ്സ ഗമനസ്സ തുമ്ഹേ കാലം മഞ്ഞഥ, ഗമനകാലോ തുമ്ഹാകം, ഗച്ഛഥാതി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പന ഭഗവാ തേ ഉയ്യോജേസീതി? അനുകമ്പായ. തിയാമരത്തിഞ്ഹി തത്ഥ നിസീദിത്വാ വീതിനാമേന്താനം തേസം സരീരേ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേപി ച വിപ്പഭാതസയനനിസജ്ജായ ഓകാസോ ലദ്ധും വട്ടതി, ഇതി ഉഭയാനുകമ്പായ ഉയ്യോജേസീതി. സുഞ്ഞാഗാരന്തി പാടിയേക്കം സുഞ്ഞാഗാരം നാമ തത്ഥ നത്ഥി. തേന കിര ഗഹപതയോ തസ്സേവ ആവസഥാഗാരസ്സ ഏകപസ്സേ പടസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ കപ്പിയമഞ്ചം പഞ്ഞാപേത്വാ തത്ഥ കപ്പിയപച്ചത്ഥരണം അത്ഥരിത്വാ ഉപരി സുവണ്ണരജതതാരകാഗന്ധമാലാദിപടിമണ്ഡിതം വിതാനം ബന്ധിത്വാ തേലപ്പദീപം ആരോപേസും ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ ധമ്മാസനതോ വുട്ഠായ ഥോകം വിസ്സമിതുകാമോ ഇധ നിപജ്ജേയ്യ, ഏവം നോ ഇദം ആവസഥാഗാരം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സത്ഥാപി തദേവ സന്ധായ തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞാഗാരം പാവിസീ’’തി. തത്ഥ പാദധോവനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ ധമ്മാസനാ അഗമാസി, ഏത്തകേ ഠാനേ ഗമനം നിപ്ഫന്നം. ധമ്മാസനം പത്വാ ഥോകം അട്ഠാസി, ഇദം തത്ഥ ഠാനം. ഭഗവാ ദ്വേ യാമേ ധമ്മാസനേ നിസീദി, ഏത്തകേ ഠാനേ നിസജ്ജാ നിപ്ഫന്നാ. ഉപാസകേ ഉയ്യോജേത്വാ ധമ്മാസനതോ ഓരുയ്ഹ യഥാവുത്തേ ഠാനേ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. ഏവം തം ഠാനം ഭഗവതാ ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം അഹോസീതി.

സുനിധവസ്സകാരാതി സുനിധോ ച വസ്സകാരോ ച ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ. മഗധമഹാമത്താതി മഗധരഞ്ഞോ മഹാഅമച്ചാ, മഗധരട്ഠേ വാ മഹാമത്താ മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതാതി മഹാമത്താ. പാടലിഗാമേ നഗരം മാപേന്തീതി പാടലിഗാമസങ്ഖാതേ ഭൂമിപദേസേ നഗരം മാപേന്തി. വജ്ജീനം പടിബാഹായാതി ലിച്ഛവിരാജൂനം ആയമുഖപ്പച്ഛിന്ദനത്ഥം. സഹസ്സസഹസ്സേവാതി ഏകേകവഗ്ഗവസേന സഹസ്സം സഹസ്സം ഹുത്വാ. വത്ഥൂനീതി ഘരവത്ഥൂനി. ചിത്താനി നമന്തി നിവേസനാനി മാപേതുന്തി രഞ്ഞോ രാജമഹാമത്താനഞ്ച നിവേസനാനി മാപേതും വത്ഥുവിജ്ജാപാഠകാനം ചിത്താനി നമന്തി. തേ കിര അത്തനോ സിപ്പാനുഭാവേന ഹേട്ഠാപഥവിയം തിംസഹത്ഥമത്തേ ഠാനേ ‘‘ഇധ നാഗഗ്ഗാഹോ, ഇധ യക്ഖഗ്ഗാഹോ, ഇധ ഭൂതഗ്ഗാഹോ, ഇധ പാസാണോ വാ ഖാണുകോ വാ അത്ഥീ’’തി ജാനന്തി. തേ തദാ സിപ്പം ജപ്പേത്വാ ദേവതാഹി സദ്ധിം സമ്മന്തയമാനാ വിയ മാപേന്തി.

അഥ വാ നേസം സരീരേ ദേവതാ അധിമുച്ചിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ നിവേസനാനി മാപേതും ചിത്തം നാമേന്തി. താ ചതൂസു കോണേസു ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ വത്ഥുമ്ഹി ഗഹിതമത്തേ പടിവിഗച്ഛന്തി. സദ്ധകുലാനം സദ്ധാ ദേവതാ തഥാ കരോന്തി, അസ്സദ്ധകുലാനം അസ്സദ്ധാ ദേവതാ. കിംകാരണാ? സദ്ധാനഞ്ഹി ഏവം ഹോതി ‘‘ഇധ മനുസ്സാ നിവേസനം മാപേന്താ പഠമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ മങ്ഗലം വദാപേസ്സന്തി, അഥ മയം സീലവന്താനം ദസ്സനം ധമ്മകഥം പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം അനുമോദനം സോതും ലഭിസ്സാമ, മനുസ്സാ ച ദാനം ദത്വാ അമ്ഹാകം പത്തിം ദസ്സന്തീ’’തി. അസ്സദ്ധാ ദേവതാപി ‘‘അത്തനോ ഇച്ഛാനുരൂപം തേസം പടിപത്തിം പസ്സിതും, കഥഞ്ച സോതും ലഭിസ്സാമാ’’തി തഥാ കരോന്തി.

താവതിംസേഹീതി യഥാ ഹി ഏകസ്മിം കുലേ ഏകം പണ്ഡിതമനുസ്സം, ഏകസ്മിഞ്ച വിഹാരേ ഏകം ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും ഉപാദായ ‘‘അസുകകുലേ മനുസ്സാ പണ്ഡിതാ, അസുകവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ബഹുസ്സുതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, ഏവമേവ സക്കം ദേവരാജാനം, വിസ്സകമ്മഞ്ച ദേവപുത്തം ഉപാദായ ‘‘താവതിംസാ പണ്ഡിതാ’’തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ. തേനാഹ ‘‘താവതിംസേഹീ’’തി. സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ദേവേഹി താവതിംസേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ വിയ സുനിധവസ്സകാരാ നഗരം മാപേന്തീതി ദസ്സേതി.

യാവതാ, ആനന്ദ, അരിയം ആയതനന്തി യത്തകം അരിയമനുസ്സാനം ഓസരണട്ഠാനം നാമ അത്ഥി. യാവതാ വണിപ്പഥോതി യത്തകം വാണിജാനം ആഹടഭണ്ഡസ്സ രാസിവസേന കയവിക്കയട്ഠാനം നാമ, വാണിജാനം വസനട്ഠാനം വാ അത്ഥി. ഇദം അഗ്ഗനഗരന്തി തേസം അരിയായതനവണിപ്പഥാനം ഇദം നഗരം അഗ്ഗം ഭവിസ്സതി ജേട്ഠകം പാമോക്ഖം. പുടഭേദനന്തി ഭണ്ഡപുടഭേദനട്ഠാനം, ഭണ്ഡഭണ്ഡികാനം മോചനട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സകലജമ്ബുദീപേ അലദ്ധഭണ്ഡമ്പി ഹി ഇധേവ ലഭിസ്സന്തി, അഞ്ഞത്ഥ വിക്കയം അഗച്ഛന്താപി ഇധേവ വിക്കയം ഗച്ഛിസ്സന്തി, തസ്മാ ഇധേവ പുടം ഭിന്ദിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ആയാനമ്പി ഹി ചതൂസു ദ്വാരേസു ചത്താരി, സഭായം ഏകന്തി ഏവം ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ചസതസഹസ്സാനി തത്ഥ ഉട്ഠഹിസ്സന്തി. താനി സഭാവാനി ആയാനീതി ദസ്സേതി.

അഗ്ഗിതോ വാതിആദീസു സമുച്ചയത്ഥോ വാസദ്ദോ, അഗ്ഗിനാ ച ഉദകേന ച മിഥുഭേദേന ച നസ്സിസ്സതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ഹി ഏകോ കോട്ഠാസോ അഗ്ഗിനാ നസ്സിസ്സതി, നിബ്ബാപേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, ഏകം കോട്ഠാസം ഗങ്ഗാ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സതി, ഏകോ ഇമിനാ അകഥിതം അമുസ്സ, അമുനാ അകഥിതം ഇമസ്സ വദന്താനം പിസുണവാചാനം വസേന ഭിന്നാനം മനുസ്സാനം അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദേന വിനസ്സിസ്സതി. ഏവം വത്വാ ഭഗവാ പച്ചൂസകാലേ ഗങ്ഗാതീരം ഗന്ത്വാ കതമുഖധോവനോ ഭിക്ഖാചാരവേലം ആഗമയമാനോ നിസീദി.

സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘അമ്ഹാകം രാജാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകോ, സോ അമ്ഹേ ഉപഗതേ പുച്ഛിസ്സതി ‘സത്ഥാ കിര പാടലിഗാമം അഗമാസി, കിം തസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്ഥ, ന ഉപസങ്കമിത്ഥാ’തി. ‘ഉപസങ്കമിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ ‘നിമന്തയിത്ഥ, ന നിമന്തയിത്ഥാ’തി പുച്ഛിസ്സതി. ‘ന നിമന്തയിമ്ഹാ’തി ച വുത്തേ അമ്ഹാകം ദോസം ആരോപേത്വാ നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി, ഇദഞ്ചാപി മയം അകതട്ഠാനേ നഗരം മാപേമ, സമണസ്സ ഖോ പന ഗോതമസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ കാളകണ്ണിസത്താ പടിക്കമന്തി, തം മയം നഗരമങ്ഗലം വാചാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ നിമന്തയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുനിധവസ്സകാരാ’’തിആദി.

പുബ്ബണ്ഹസമയന്തി പുബ്ബണ്ഹേ കാലേ. നിവാസേത്വാതി ഗാമപവേസനനീഹാരേന നിവാസനം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ. പത്തചീവരമാദായാതി ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ.

സീലവന്തേത്ഥാതി സീലവന്തോ ഏത്ഥ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ. സഞ്ഞതേതി കായവാചാചിത്തേഹി സഞ്ഞതേ. താസം ദക്ഖിണമാദിസേതി സങ്ഘസ്സ ദിന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ താസം ഘരദേവതാനം ആദിസേയ്യ പത്തിം ദദേയ്യ. പൂജിതാ പൂജയന്തീതി ‘‘ഇമേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, ഏവമ്പി നോ പത്തിം ദേന്തീ’’തി ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോന്തി സുട്ഠു ആരക്ഖം കരോന്തി. മാനിതാ മാനയന്തീതി കാലാനുകാലം ബലികമ്മകരണേന മാനിതാ ‘‘ഏതേ മനുസ്സാ അമ്ഹാകം ഞാതകാപി ന ഹോന്തി, തഥാപി ചതുപഞ്ചഛമാസന്തരം നോ ബലികമ്മം കരോന്തീ’’തി മാനേന്തി ഉപ്പന്നപരിസ്സയം ഹരന്തി. തതോ നന്തി തതോ തം പണ്ഡിതജാതികം പുരിസം. ഓരസന്തി ഉരേ ഠപേത്വാ വഡ്ഢിതം, യഥാ മാതാ ഓരസം പുത്തം അനുകമ്പതി, ഉപ്പന്നപരിസ്സയഹരണത്ഥമേവസ്സ യഥാ വായമതി, ഏവം അനുകമ്പന്തീതി അത്ഥോ. ഭദ്രാനി പസ്സതീതി സുന്ദരാനി പസ്സതി.

അനുമോദിത്വാതി തേഹി തദാ പസുതപുഞ്ഞസ്സ അനുമോദനവസേന തേസം ധമ്മകഥം കത്വാ. സുനിധവസ്സകാരാപി ‘‘യാ തത്ഥ ദേവതാ ആസും, താസം ദക്ഖിണമാദിസേ’’തി ഭഗവതോ വചനം സുത്വാ ദേവതാനം പത്തിം അദംസു. തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസീതി തസ്സ നഗരസ്സ യേന ദ്വാരേന ഭഗവാ നിക്ഖമി, തം ഗോതമദ്വാരം നാമ അഹോസി. ഗങ്ഗായ പന ഉത്തരണത്ഥം അനോതിണ്ണത്താ ഗോതമതിത്ഥം നാമ നാഹോസി. പൂരാതി പുണ്ണാ. സമതിത്തികാതി തടസമം ഉദകസ്സ തിത്താ ഭരിതാ. കാകപേയ്യാതി തീരേ ഠിതകാകേഹി പാതും സക്കുണേയ്യഉദകാ. ദ്വീഹിപി പദേഹി ഉഭതോകൂലസമം പരിപുണ്ണഭാവമേവ ദസ്സേതി. ഉളുമ്പന്തി പാരഗമനത്ഥായ ദാരൂനി സങ്ഘാടേത്വാ ആണിയോ കോട്ടേത്വാ കതം. കുല്ലന്തി വേളുദണ്ഡാദികേ വല്ലിആദീഹി ബന്ധിത്വാ കതം.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം മഹാജനസ്സ ഗങ്ഗോദകമത്തസ്സപി കേവലം തരിതും അസമത്ഥതം, അത്തനോ പന ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അതിഗമ്ഭീരവിത്ഥതം സംസാരമഹണ്ണവം തരിത്വാ ഠിതഭാവഞ്ച സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അണ്ണവന്തി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന യോജനമത്തം ഗമ്ഭീരസ്സ ച വിത്ഥതസ്സ ച ഉദകട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. സരന്തി സരിത്വാ ഗമനതോ ഇധ നദീ അധിപ്പേതാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യേ ഗമ്ഭീരവിത്ഥതം സംസാരണ്ണവം തണ്ഹാസരിതഞ്ച തരന്തി, തേ അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം സേതും കത്വാന വിസജ്ജ പല്ലലാനി അനാമസിത്വാവ ഉദകഭരിതാനി നിന്നട്ഠാനാനി, അയം പന ഇദം അപ്പമത്തകം ഉദകം തരിതുകാമോ കുല്ലഞ്ഹി ജനോ പബന്ധതി കുല്ലം ബന്ധിതും ആയാസം ആപജ്ജതി. തിണ്ണാ മേധാവിനോ ജനാതി അരിയമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതത്താ മേധാവിനോ ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച വിനാ ഏവ കുല്ലേന തിണ്ണാ പരതീരേ പതിട്ഠിതാതി.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.