൯. ഉപാതിധാവന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. നവമേ രത്തന്ധകാരതിമിസായന്തി രത്തിയം അന്ധകാരേ മഹാതിമിസായം. രത്തീപി ഹി അന്ധകാരവിരഹിതാ ഹോതി, യാ പുണ്ണമായ രത്തി ജുണ്ഹോഭാസിതാ. അന്ധകാരോപി ‘‘തിമിസാ’’തി ന വത്തബ്ബോ ഹോതി അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിരഹിതേ ദേവേ. മഹന്ധകാരോ ഹി ‘‘തിമിസാ’’തി വുച്ചതി. അയം പന അമാവസീ രത്തി ദേവോ ച മേഘപടലസഞ്ഛന്നോ. തേന വുത്തം – ‘‘രത്തന്ധകാരതിമിസായന്തി രത്തിയാ അന്ധകാരേ മഹാതിമിസായ’’ന്തി. അബ്ഭോകാസേതി അപ്പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ വിഹാരങ്ഗണേ. തേലപ്പദീപേസു ഝായമാനേസൂതി തേലപജ്ജോതേസു ജലമാനേസു.

നനു ച ഭഗവതോ ബ്യാമപ്പഭാ പകതിയാ ബ്യാമമത്തപ്പദേസം അഭിബ്യാപേത്വാ ചന്ദിമസൂരിയാലോകം അഭിഭവിത്വാ ഘനബഹലം ബുദ്ധാലോകം വിസ്സജ്ജേന്തീ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ തിട്ഠതി, കായപ്പഭാപി നീലപീതാദിവസേന ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ പകതിയാവ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം ഓഭാസേന്തീ തിട്ഠതി, ഏവം ബുദ്ധാലോകേനേവ ഏകോഭാസഭൂതേ ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസേ പദീപകരണേ കിച്ചം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, തഥാപി പുഞ്ഞത്ഥികാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാകരണത്ഥം ദേവസികം തേലപ്പദീപം ഉപട്ഠപേന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം – സാമഞ്ഞഫലേപി ‘‘ഏതേ മണ്ഡലമാലേ ദീപാ ഝായന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൯). ‘‘രത്തന്ധകാരതിമിസായ’’ന്തി ഇദമ്പി തസ്സാ രത്തിയാ സഭാവകിത്തനത്ഥം വുത്തം, ന പന ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസസ്സ അന്ധകാരഭാവതോ. പൂജാകരണത്ഥമേവ ഹി തദാപി ഉപാസകേഹി പദീപാ കാരിതാ.

തസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ സാവത്ഥിവാസിനോ ബഹൂ ഉപാസകാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദിയിത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ മഹാദാനാനി പവത്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച അനുഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹാനി ഗന്ത്വാ സയമ്പി പരിഭുഞ്ജിത്വാ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ കേചി മനോഭാവനീയേ ഭിക്ഖൂ പയിരുപാസന്താ കേചി യോനിസോമനസികരോന്താ ദിവസഭാഗം വീതിനാമേസും. തേ സായന്ഹസമയേ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥരി ധമ്മസഭാമണ്ഡപതോ പട്ഠായ ഗന്ധകുടിസമീപേ അജ്ഝോകാസേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തേ ഉപോസഥവിസോധനത്ഥഞ്ചേവ യോനിസോമനസികാരപരിബ്രൂഹനത്ഥഞ്ച നഗരം അഗന്ത്വാ വിഹാരേയേവ വസിതുകാമാ ഓഹീയിംസു. അഥ തേ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാകരണത്ഥം ബഹൂ തേലപ്പദീപേ ആരോപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം പരിയന്തേ നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ തിത്ഥിയാ നാനാവിധാനി ദിട്ഠിഗതാനി അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി, തഥാ വോഹരന്താ ച കദാചി സസ്സതം, കദാചി അസസ്സതം, ഉച്ഛേദാദീസു അഞ്ഞതരന്തി ഏകസ്മിംയേവ അട്ഠത്വാ നവനവാനി ദിട്ഠിഗതാനി ‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി ഉമ്മത്തകസദിസാ, തേസം തഥാ അഭിനിവിട്ഠാനം കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി. തേന ച സമയേന ബഹൂ പടങ്ഗപാണകാ പതന്താ പതന്താ തേസു തേലപ്പദീപേസു നിപതന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അധിപാതകാ’’തിആദി.

തത്ഥ അധിപാതകാതി പടങ്ഗപാണകാ, യേ ‘‘സലഭാ’’തിപി വുച്ചന്തി. തേ ഹി ദീപസിഖം അധിപതനതോ ‘‘അധിപാതകാ’’തി അധിപ്പേതാ. ആപാതപരിപാതന്തി ആപാതം പരിപാതം, ആപതിത്വാ ആപതിത്വാ പരിപതിത്വാ പരിപതിത്വാ, അഭിമുഖപാതഞ്ചേവ പരിബ്ഭമിത്വാ പാതഞ്ച കത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ആപാഥേ പരിപാത’’ന്തി കേചി പഠന്തി, ആപാഥേ പദീപസ്സ അത്തനോ ആപാഥഗമനേ സതി പരിപതിത്വാ പരിപതിത്വാതി അത്ഥോ. അനയന്തി അവഡ്ഢിം ദുക്ഖം. ബ്യസനന്തി വിനാസം. പുരിമപദേന ഹി മരണമത്തം ദുക്ഖം, പച്ഛിമപദേന മരണം തേസം ദീപേതി. തത്ഥ കേചി പാണകാ സഹ പതനേന മരിംസു, കേചി മരണമത്തം ദുക്ഖം ആപജ്ജിംസു.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അധിപാതകപാണകാനം അത്തഹിതം അജാനന്താനം അത്തുപക്കമവസേന നിരത്ഥകബ്യസനാപത്തിം വിദിത്വാ തേസം വിയ ദിട്ഠിഗതികാനം ദിട്ഠാഭിനിവേസേന അനയബ്യസനാപത്തിദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഉപാതിധാവന്തി ന സാരമേന്തീതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിആദിഭേദം സാരം ന ഏന്തി, ചതുസച്ചാഭിസമയവസേന ന അധിഗച്ഛന്തി. തസ്മിം പന സഉപായേ സാരേ തിട്ഠന്തേയേവ വിമുത്താഭിലാസായ തം ഉപേന്താ വിയ ഹുത്വാപി ദിട്ഠിവിപല്ലാസേന അതിധാവന്തി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ‘‘നിച്ചം സുഭം സുഖം അത്താ’’തി അഭിനിവിസിത്വാ ഗണ്ഹന്താതി അത്ഥോ. നവം നവം ബന്ധനം ബ്രൂഹയന്തീതി തഥാ ഗണ്ഹന്താ ച തണ്ഹാദിട്ഠിസങ്ഖാതം നവം നവം ബന്ധനം ബ്രൂഹയന്തി വഡ്ഢയന്തി. പതന്തി പജ്ജോതമിവാധിപാതകാ, ദിട്ഠേ സുതേ ഇതിഹേകേ നിവിട്ഠാതി ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠിബന്ധനേഹി ബദ്ധത്താ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠേ അത്തനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠിദസ്സനേനേവ വാ ദിട്ഠേ അനുസ്സവൂപലബ്ഭമത്തേനേവ ച സുതേ ‘‘ഇതിഹ ഏകന്തതോ ഏവമേത’’ന്തി നിവിട്ഠാ ദിട്ഠാഭിനിവേസേന ‘‘സസ്സത’’ന്തിആദിനാ അഭിനിവിട്ഠാ, ഏകന്തഹിതം വാ നിസ്സരണം അജാനന്താ രാഗാദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തം ഭവത്തയസങ്ഖാതം അങ്ഗാരകാസുംയേവ ഇമേ വിയ അധിപാതകാ ഇമം പജ്ജോതം പതന്തി, ന തതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും സക്കോന്തീതി അത്ഥോ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.