൬. ജച്ചന്ധവഗ്ഗോ

൧. ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ജച്ചന്ധവഗ്ഗസ്സ പഠമേ വേസാലിയന്തിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസീതി കദാ പാവിസി? ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം ഗതകാലേ. ഭഗവാ ഹി വേളുവഗാമകേ വസ്സം വസിത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനേ വിഹാസി. തസ്മിം കാലേ ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേത്വാ ‘‘സത്താഹമേവ പവത്തിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ നാളകഗാമം ഗന്ത്വാ തത്ഥ മാതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ പരിനിബ്ബായി. സത്ഥാ ചുന്ദേന ആഭതാ തസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ധാതുചേതിയം കാരാപേത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം അഗമാസി. തത്ഥ ഗതകാലേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പരിനിബ്ബായി. ഭഗവാ തസ്സപി ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കാരാപേത്വാ രാജഗഹതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഉക്കാചേലം അഗമാസി. തത്ഥ ഗങ്ഗാതീരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസീദിത്വാ അഗ്ഗസാവകാനം പരിനിബ്ബാനപ്പടിസംയുത്തം ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം അഗമാസി. ഏവം ഗതോ ഭഗവാ ‘‘പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസീ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം ഗതകാലേ’’തി.

നിസീദനന്തി ഇധ ചമ്മക്ഖണ്ഡം അധിപ്പേതം. ചാപാലം ചേതിയന്തി പുബ്ബേ ചാപാലസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ വസിതട്ഠാനം ‘‘ചാപാലചേതിയ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. തത്ഥ ഭഗവതോ കതവിഹാരോപി തായ രുള്ഹിയാ ‘‘ചാപാലചേതിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉദേനം ചേതിയന്തി ഏവമാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സത്തമ്ബന്തി കികിസ്സ കിര കാസിരഞ്ഞോ ധീതരോ സത്ത കുമാരിയോ സംവേഗജാതാ രാജഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ യത്ഥ പധാനം പദഹിംസു, തം ഠാനം ‘‘സത്തമ്ബം ചേതിയ’’ന്തി വദന്തി. ബഹുപുത്തന്തി ബഹുപാരോഹോ ഏകോ നിഗ്രോധരുക്ഖോ, തസ്മിം അധിവത്ഥം ദേവതം ബഹൂ മനുസ്സാ പുത്തേ പത്ഥേന്തി, തദുപാദായ തം ഠാനം ‘‘ബഹുപുത്തം ചേതിയ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. സാരന്ദദന്തി സാരന്ദദസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ വസിതട്ഠാനം. ഇതി സബ്ബാനേവ താനി ബുദ്ധുപ്പാദതോ പുബ്ബേ ദേവതാപരിഗ്ഗഹിതത്താ ചേതിയവോഹാരേന വോഹരിതാനി, ഭഗവതോ വിഹാരേ കതേപി ച തഥേവ പഞ്ഞായന്തി. രമണീയാതി ഏത്ഥ വേസാലിയാ താവ ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ പുഗ്ഗലസമ്പത്തിയാ സുലഭപച്ചയതായ ച രമണീയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വിഹാരാനം പന നഗരതോ നാതിദൂരതായ നാച്ചാസന്നതായ ഗമനാഗമനസമ്പത്തിയാ അനാകിണ്ണവിഹാരട്ഠാനതായ ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ പവിവേകപതിരൂപതായ ച രമണീയതാ ദട്ഠബ്ബാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി ഏത്ഥ ഇദ്ധിപാദപദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനം വിയ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതാ. അനുട്ഠിതാതി അധിട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ സുവഡ്ഢിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ, അതിവിയ സമ്മാ നിപ്ഫാദിതാതി.

ഏവം അനിയമേന കഥേത്വാ പുന നിയമേത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. തിട്ഠേയ്യാതി തസ്മിം തസ്മിം കാലേ യം മനുസ്സാനം ആയുപ്പമാണം, തം പരിപുണ്ണം കത്വാ തിട്ഠേയ്യ ധരേയ്യ. കപ്പാവസേസം വാതി ‘‘അപ്പം വാ ഭിയ്യോ വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭; അ. നി. ൭.൭൪) വുത്തം വസ്സസതതോ അതിരേകം വാ. മഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ബുദ്ധാനം അട്ഠാനേ ഗജ്ജിതം നാമ നത്ഥി. യഥേവ ഹി വേളുവഗാമകേ ഉപ്പന്നം മാരണന്തികം വേദനം ദസ മാസേ വിക്ഖമ്ഭേസി, ഏവം പുനപ്പുനം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഇമം ഭദ്ദകപ്പമേവ തിട്ഠേയ്യാ’’തി. കസ്മാ പന ന ഠിതോതി? ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അഭിഭുയ്യതി, ബുദ്ധാ ച പന ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവം അപ്പത്വാ പഞ്ചമേ ആയുകോട്ഠാസേ ബഹുജനസ്സ പിയമനാപകാലേയേവ പരിനിബ്ബായന്തി. ബുദ്ധാനുബുദ്ധേസു അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേസു പരിനിബ്ബുതേസു അപരിവാരേന ഏകകേനേവ ഠാതബ്ബം ഹോതി, ദഹരസാമണേരപരിവാരേന വാ. തതോ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം പരിസാ’’തി ഹീളേതബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ന ഠിതോതി. ഏവം വുത്തേപി സോ പന ന രുച്ചതി, ‘‘ആയുകപ്പോ’’തി ഇദമേവ അട്ഠകഥായ നിയമിതം.

ഓളാരികേ നിമിത്തേതി ഥൂലേ സഞ്ഞുപ്പാദനേ. ഥൂലസഞ്ഞുപ്പാദനഞ്ഹേതം, ‘‘തിട്ഠതു ഭഗവാ കപ്പ’’ന്തി സകലകപ്പം അവട്ഠാനയാചനായ യദിദം ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞാപദേസേന അത്തനോ ചതുരിദ്ധിപാദഭാവനാനുഭാവേന കപ്പം അവട്ഠാനസമത്ഥതാവിഭാവനം. ഓഭാസേതി പാകടവചനേ. പാകടഞ്ചേതം വചനം പരിയായം മുഞ്ചിത്വാ ഉജുകമേവ അത്തനോ അധിപ്പായവിഭാവനം.

ബഹുജനഹിതായാതി മഹാജനസ്സ ഹിതത്ഥായ. ബഹുജനസുഖായാതി മഹാജനസ്സ സുഖത്ഥായ. ലോകാനുകമ്പായാതി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച. കതരസ്സ സത്തലോകസ്സ? യോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിവിജ്ഝതി, അമതപാനം പിവതി, തസ്സ. ഭഗവതോ ഹി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തദേസനായ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖാ അട്ഠാരസ ബ്രഹ്മകോടിയോ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിംസു. ഏവം യാവ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകവിനയനാ ധമ്മപടിവിദ്ധസത്താനം ഗണനാ നത്ഥി, മഹാസമയസുത്തം മങ്ഗലസുത്തം ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം സമചിത്തസുത്തന്തി ഇമേസം ചതുന്നം സുത്താനം ദേസനാകാലേ അഭിസമയപ്പത്തസത്താനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, ഏതസ്സ അപരിമാണസ്സ സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഭഗവതോ ഠാനം ജാതം. ഏവം അനാഗതേപി ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായേന വദതി. ദേവമനുസ്സാനന്തി ന കേവലം ദേവമനുസ്സാനംയേവ, അവസേസാനം നാഗസുപണ്ണാദീനമ്പി അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഭഗവതോ ഠാനം ഹോതി. സഹേതുകപടിസന്ധികേ പന മഗ്ഗഫലസച്ഛികിരിയായ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം, തസ്മാ അഞ്ഞേസമ്പി അത്ഥത്ഥായ ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായ ഭഗവാ തിട്ഠതൂതി അത്ഥോ. തത്ഥ അത്ഥായാതി ഇധലോകസമ്പത്തിഅത്ഥായ. ഹിതായാതി പരലോകസമ്പത്തിഹേതുഭൂതഹിതത്ഥായ. സുഖായാതി നിബ്ബാനധാതുസുഖത്ഥായ. പുരിമം പന ഹിതസുഖഗ്ഗഹണം സബ്ബസാധാരണവസേന വേദിതബ്ബം.

യഥാ തം മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി ഏത്ഥ ന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോ അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ അഞ്ഞോപി കോചി പുഥുജ്ജനോ പടിവിജ്ഝിതും ന സക്കുണേയ്യ, ഏവമേവ നാസക്ഖി പടിവിജ്ഝിതുന്തി അത്ഥോ. മാരോ ഹി യസ്സ കേചി വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ഥേരസ്സ ച ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തേനസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാസി. സോ പന ചിത്തപരിയുട്ഠാനം കരോന്തോ കിം കരോതീതി? ഭേരവം രൂപാരമ്മണം വാ ദസ്സേതി, സദ്ദാരമ്മണം വാ സാവേതി, തതോ സത്താ തം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടമുഖാ ഹോന്തി. തേസം മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ ഹദയം മദ്ദതി, തതോ വിസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. ഥേരസ്സ പനേസ മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേതും കിം സക്ഖിസ്സതി, ഭേരവാരമ്മണം പന ദസ്സേതി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ നിമിത്തോഭാസം ന പടിവിജ്ഝി. ജാനന്തോയേവ ഭഗവാ കിമത്ഥം യാവതതിയം ആമന്തേസി? പരതോ ‘‘തിട്ഠതു, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചിതേ ‘‘തുയ്ഹേവേതം ദുക്കടം, തുയ്ഹേവേതം അപരദ്ധ’’ന്തി ദോസാരോപനേന സോകതനുകരണത്ഥം. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘അയം മയി അതിവിയ സിനിദ്ധഹദയോ, സോ പരതോ ഭൂമിചാലകാരണഞ്ച ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനഞ്ച സുത്വാ മമ ചിരട്ഠാനം യാചിസ്സതി, അഥാഹം ‘കിസ്സ ത്വം പുരേതരം ന യാചസീ’തി തസ്സേവ സീസേ ദോസം പാതേസ്സാമി, സത്താ ച അത്തനോ അപരാധേന ന തഥാ വിഹഞ്ഞന്തി, തേനസ്സ സോകോ തനുകോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഗച്ഛ ത്വം, ആനന്ദാതി യസ്മാ ദിവാവിഹാരത്ഥായ ഇധാഗതോ, തസ്മാ, ആനന്ദ, ഗച്ഛ ത്വം യഥാരുചിതം ഠാനം ദിവാവിഹാരായ. തേനേവാഹ – ‘‘യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

മാരോ പാപിമാതി ഏത്ഥ സത്തേ അനത്ഥേ നിയോജേന്തോ മാരേതീതി മാരോ. പാപിമാതി തസ്സേവ വേവചനം. സോ ഹി പാപധമ്മേന സമന്നാഗതത്താ ‘പാപിമാ’തി വുച്ചതി. ഭാസിതാ ഖോ പനേസാതി അയഞ്ഹി ഭഗവതി ബോധിമണ്ഡേ സത്ത സത്താഹേ അതിക്കമിത്വാ അജപാലനിഗ്രോധേ വിഹരന്തേ അത്തനോ ധീതാസു ആഗന്ത്വാ ഇച്ഛാവിഘാതം പത്വാ ഗതാസു അയം ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി ചിന്തേന്തോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗവാ യദത്ഥം തുമ്ഹേഹി പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ വോ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, പടിവിദ്ധം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, കിം തേ ലോകവിചരണേനാ’’തി വത്വാ യഥാ അജ്ജ ഏവമേവ ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചി. ഭഗവാ ചസ്സ ‘‘ന താവാഹ’’ന്തിആദീനി വത്വാ പടിക്ഖിപി. തം സന്ധായ ഇദാനി ‘‘ഭാസിതാ ഖോ പനേസാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിയത്താതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമവസേന ബ്യത്താ. വിനീതാതി തഥേവ കിലേസവിനയനേന വിനീതാ. വിസാരദാതി സാരജ്ജകരാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദീനം പഹാനേന വിസാരദഭാവം പത്താ. ബഹുസ്സുതാതി തേപിടകവസേന ബഹു സുതമേതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. തമേവ ധമ്മം ധാരേന്തീതി ധമ്മധരാ. അഥ വാ ബഹുസ്സുതാതി പരിയത്തിബഹുസ്സുതാ ചേവ പടിവേധബഹുസ്സുതാ ച. ധമ്മധരാതി പരിയത്തിധമ്മാനം ചേവ പടിവേധധമ്മാനഞ്ച ധാരണതോ ധമ്മധരാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നാതി അരിയധമ്മസ്സ അനുധമ്മഭൂതം വിപസ്സനാധമ്മം പടിപന്നാ. സാമീചിപ്പടിപന്നാതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ അനുച്ഛവികം വിസുദ്ധിപരമ്പരാപടിപദം പടിപന്നാ. അനുധമ്മചാരിനോതി സല്ലേഖികം തസ്സാ പടിപദായ അനുരൂപം അപ്പിച്ഛതാദിധമ്മം ചരണസീലാ. സകം ആചരിയകന്തി അത്തനോ ആചരിയവാദം. ആചിക്ഖിസ്സന്തീതി ആദിതോ കഥേസ്സന്തി, അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന പരേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദേസേസ്സന്തീതി വാചേസ്സന്തി, പാളിം സമ്മാ വാചേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേസ്സന്തീതി പജാനാപേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പട്ഠപേസ്സന്തീതി പകാരേന ഠപേസ്സന്തി. വിവരിസ്സന്തീതി വിവടം കരിസ്സന്തി. വിഭജിസ്സന്തീതി വിഭത്തം കരിസ്സന്തി. ഉത്താനീകരിസ്സന്തീതി അനുത്താനം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനം പാകടം കരിസ്സന്തി. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുകേന സകാരണേന വചനേന. സപ്പാടിഹാരിയന്തി യാവനിയ്യാനികം കത്വാ. ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീതി നവവിധലോകുത്തരധമ്മം പബോധേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ഞപേസ്സന്തീ’’തിആദീഹി ഛഹി പദേഹി ഛ അത്ഥപദാനി ദസ്സിതാനി, ആദിതോ പന ദ്വീഹി പദേഹി ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനീതി. ഏത്താവതാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സംവണ്ണനാനയേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം നേത്തിയം ‘‘ദ്വാദസപദാനി സുത്തം, തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര).

ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയം. ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം ഝാനുപ്പാദവസേന. ഫീതന്തി വുദ്ധിപ്പത്തം സബ്ബഫാലിഫുല്ലം അഭിഞ്ഞാസമ്പത്തിവസേന. വിത്ഥാരികന്തി വിത്ഥതം തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ പതിട്ഠഹനവസേന. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹൂഹി ഞാതം പടിവിദ്ധം ബഹുജനാഭിസമയവസേന. പുഥുഭൂതന്തി സബ്ബാകാരവസേന പുഥുലഭാവപ്പത്തം. കഥം? യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി യത്തകാ വിഞ്ഞുജാതികാ ദേവാ മനുസ്സാ ച അത്ഥി, തേഹി സബ്ബേഹി സുട്ഠു പകാസിതന്തി അത്ഥോ.

അപ്പോസ്സുക്കോതി നിരുസ്സുക്കോ ലീനവീരിയോ. ‘‘ത്വഞ്ഹി, പാപിമ, സത്തസത്താഹാതിക്കമനതോ പട്ഠായ ‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ, പരിനിബ്ബാതു സുഗതോ’തി വിരവന്തോ ആഹിണ്ഡിത്ഥ, അജ്ജ ദാനി പട്ഠായ വിഗതുസ്സാഹോ ഹോഹി, മാ മയ്ഹം പരിനിബ്ബാനത്ഥായ വായാമം കരോഹീ’’തി വദതി. സതോ സമ്പജാനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീതി സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജി പജഹി. തത്ഥ ന ഭഗവാ ഹത്ഥേന ലേഡ്ഡും വിയ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി, തേമാസമത്തമേവ പന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ പരം ന സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഓസ്സജീ’’തി, ‘‘വോസ്സജ്ജീ’’തിപി പാഠോ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ കപ്പം വാ കപ്പാവസേസം വാ ഠാതും സമത്ഥോ തത്തകം കാലം അട്ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിതും മാരസ്സ യാചനായ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി? ന ഭഗവാ മാരസ്സ യാചനായ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി, നാപി ഥേരസ്സ ആയാചനായ ന ഓസ്സജിസ്സതി, തേമാസതോ പന പരം ബുദ്ധവേനേയ്യാനം അഭാവതോ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി. ഠാനഞ്ഹി നാമ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം യാവദേവ വേനേയ്യവിനയനത്ഥം, തേ അസതി വിനേയ്യജനേ കേന നാമ കാരണേന ഠസ്സന്തി. യദി ച മാരസ്സ യാചനായ പരിനിബ്ബായേയ്യ, പുരേതരംയേവ പരിനിബ്ബായേയ്യ. ബോധിമണ്ഡേപി ഹി മാരേന യാചിതം, നിമിത്തോഭാസകരണമ്പി ഥേരസ്സ സോകതനുകരണത്ഥന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അപിച ബുദ്ധബലദീപനത്ഥം നിമിത്തോഭാസകരണം. ഏവം മഹാനുഭാവാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോയേവ തിട്ഠന്താപി അത്തനോ രുചിയാവ തിട്ഠന്തി, പരിനിബ്ബായന്താപി അത്തനോ രുചിയാവ പരിനിബ്ബായന്തീതി.

മഹാഭൂമിചാലോതി മഹന്തോ പഥവീകമ്പോ. തദാ കിര ദസസഹസ്സിലോകധാതു അകമ്പിത്ഥ. ഭിംസനകോതി ഭയജനകോ. ദേവദുന്ദുഭിയോ ച ഫലിംസൂതി ദേവഭേരിയോ നദിംസു, ദേവോ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജി, അകാലവിജ്ജുലതാ നിച്ഛരിംസു, ഖണികവസ്സം വസ്സീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം സങ്ഖാരവിസങ്ഖാരാനം വിസേസസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി അനവസേസസങ്ഖാരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്തനോ വിസങ്ഖാരഗമനദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി. കസ്മാ ഉദാനേസി? കോചി നാമ വദേയ്യ ‘‘മാരേന പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുബന്ധിത്വാ ‘പരിനിബ്ബാതു, ഭന്തേ’തി ഉപദ്ദുതോ ഭയേന ഭഗവാ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീ’’തി. ‘‘തസ്സോകാസോ മാ ഹോതു, ഭീതസ്സ ഉദാനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏതസ്സ ദീപനത്ഥം പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തതോ തേമാസമത്തേനേവ ച പന ബുദ്ധകിച്ചസ്സ നിപ്ഫജ്ജനതോ ഏവം ദീഘരത്തം മയാ പരിഹടോയം ദുക്ഖഭാരോ ന ചിരസ്സേവ നിക്ഖിപിയതീതി പസ്സതോ പരിനിബ്ബാനഗുണപച്ചവേക്ഖണേ തസ്സ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, തേന പീതിവേഗേന ഉദാനേസീതി യുത്തം വിയ. ഏകന്തേന ഹി വിസങ്ഖാരനിന്നോ നിബ്ബാനജ്ഝാസയോ സത്ഥാ മഹാകരുണായ ബലക്കാരേന വിയ സത്തഹിതത്ഥം ലോകേ സുചിരം ഠിതോ. തഥാ ഹി ദേവസികം ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ വളഞ്ജേതി, സോദാനി മഹാകരുണാധികാരസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ നിബ്ബാനാഭിമുഖോ അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. തേനേവ ഹി ഭഗവതോ കിലേസപരിനിബ്ബാനദിവസേ വിയ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനദിവസേപി സരീരാഭാ വിസേസതോ വിപ്പസന്നാ പരിസുദ്ധാ പഭസ്സരാ അഹോസീതി.

ഗാഥായ സോണസിങ്ഗാലാദീനമ്പി പച്ചക്ഖഭാവതോ തുലിതം പരിച്ഛിന്നന്തി തുലം, കാമാവചരകമ്മം. ന തുലം അതുലം, തുലം വാ സദിസമസ്സ അഞ്ഞം ലോകിയകമ്മം നത്ഥീതി അതുലം, മഹഗ്ഗതകമ്മം. കാമാവചരം രൂപാവചരം വാ തുലം, അരൂപാവചരം അതുലം. അപ്പവിപാകം വാ തുലം, ബഹുവിപാകം അതുലം. സമ്ഭവന്തി സമ്ഭവസ്സ ഹേതുഭൂതം, ഉപപത്തിജനകന്തി അത്ഥോ. ഭവസങ്ഖാരന്തി പുനബ്ഭവസങ്ഖാരണകം. അവസ്സജീതി വിസ്സജ്ജേസി. മുനീതി ബുദ്ധമുനി. അജ്ഝത്തരതോതി നിയകജ്ഝത്തരതോ. സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവസേന സമാഹിതോ. അഭിന്ദി കവചമിവാതി കവചം വിയ അഭിന്ദി. അത്തസമ്ഭവന്തി അത്തനി സഞ്ജാതം കിലേസം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സവിപാകട്ഠേന സമ്ഭവം, ഭവാഭവാഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ഭവസങ്ഖാരന്തി ച ലദ്ധനാമം തുലാതുലസങ്ഖാതം ലോകിയകമ്മഞ്ച ഓസ്സജി, സങ്ഗാമസീസേ മഹായോധോ കവചം വിയ അത്തസമ്ഭവം കിലേസഞ്ച അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ ഹുത്വാ അഭിന്ദീ’’തി.

അഥ വാ തുലന്തി തുലേന്തോ തീരേന്തോ. അതുലഞ്ച സമ്ഭവന്തി നിബ്ബാനഞ്ചേവ ഭവഞ്ച. ഭവസങ്ഖാരന്തി ഭവഗാമികം കമ്മം. അവസ്സജി മുനീതി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോ നിബ്ബാനം നിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന തുലേന്തോ ബുദ്ധമുനി ഭവേ ആദീനവം, നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ തം ഖന്ധാനം മൂലഭൂതം ഭവസങ്ഖാരകമ്മം ‘‘കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൨.൮൧; അ. നി. ൪.൨൩൩) ഏവം വുത്തേന കമ്മക്ഖയകരേന അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജി. കഥം അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ, അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവം. സോ ഹി വിപസ്സനാവസേന അജ്ഝത്തരതോ, സമഥവസേന സമാഹിതോതി ഏവം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ സമഥവിപസ്സനാബലേന കവചം വിയ അത്തഭാവം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം, അത്തനി സമ്ഭവത്താ ‘‘അത്തസമ്ഭവ’’ന്തി ലദ്ധനാമം സബ്ബം കിലേസജാലം അഭിന്ദി, കിലേസാഭാവേനേവ കമ്മം അപ്പടിസന്ധികത്താ അവസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീതി ഏവം കിലേസപ്പഹാനേന കമ്മം പജഹി. ഇതി ബോധിമൂലേയേവ അവസ്സട്ഠഭവസങ്ഖാരോ ഭഗവാ വേഖമിസ്സകേന വിയ ജരസകടം സമാപത്തിവേഖമിസ്സകേന അത്തഭാവം യാപേന്തോപി ‘‘ഇതോ തേമാസതോ ഉദ്ധം സമാപത്തിവേഖമസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തുപ്പാദനേന ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സത്തജടിലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേതി പാസാദദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി, ന വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകസ്സ. സോ കിര പാസാദോ ലോഹപാസാദോ വിയ സമന്താ ചതുദ്വാരകോട്ഠകപരിവുതോ പാകാരപരിക്ഖിത്തോ. തേസു പാചീനദ്വാരകോട്ഠകസ്സ ബഹി പാസാദച്ഛായായം പാചീനലോകധാതും ഓലോകേന്തോ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. ജടിലാതി ജടാവന്തോ താപസവേസധാരിനോ. നിഗണ്ഠാതി സേതപടനിഗണ്ഠരൂപധാരിനോ. ഏകസാടകാതി ഏകസാടകനിഗണ്ഠാ വിയ ഏകം പിലോതികഖണ്ഡം ഹത്ഥേ ബന്ധിത്വാ തേനാപി സരീരസ്സ പുരിമഭാഗം പടിച്ഛാദേത്വാ വിചരണകാ. പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാതി പരൂള്ഹകച്ഛലോമാ പരൂള്ഹനഖാ പരൂള്ഹഅവസേസലോമാ ച, കച്ഛാദീസു ദീഘലോമാ ദീഘനഖാ ചാതി അത്ഥോ. ഖാരിവിവിധമാദായാതി വിവിധം ഖാരാദിനാനപ്പകാരം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭണ്ഡികം ഗഹേത്വാ. അവിദൂരേ അതിക്കമന്തീതി വിഹാരസ്സ അവിദൂരമഗ്ഗേന നഗരം പവിസന്തി.

രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോതി അഹം, ഭന്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ, മയ്ഹം നാമം തുമ്ഹേ ജാനാഥാതി. കസ്മാ പന രാജാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നോ ഏവരൂപാനം നഗ്ഗനിസ്സിരീകാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി? സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. ഏവഞ്ഹിസ്സ അഹോസി ‘‘സചാഹം ഏത്തകമ്പി ഏതേസം ന കരിസ്സാമി, മയം പുത്തദാരം പഹായ ഏതസ്സത്ഥായ ദുബ്ഭോജനദുക്ഖസേയ്യാദീനി അനുഭോമ, അയം അമ്ഹാകം നിപച്ചകാരമത്തമ്പി ന കരോതി. തസ്മിഞ്ഹി കതേ അമ്ഹേ ‘ഓചരകാ’തി ജനോ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘പബ്ബജിതാ’ഇച്ചേവ സഞ്ജാനിസ്സതി, കിം ഇമസ്സ ഭൂതത്ഥകഥനേനാതി അത്തനാ ദിട്ഠം സുതം പടിച്ഛാദേത്വാ ന കഥേയ്യും, ഏവം കതേ പന അനിഗൂഹിത്വാ കഥേസ്സന്തീ’’തി. അപിച സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥമ്പി ഏവമകാസീതി. രാജാ കിര ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോപി കതിപയകാലം സമ്മാസമ്ബോധിം ന സദ്ദഹി. തേനസ്സ ഏവം അഹോസി ‘‘യദി ഭഗവാ സബ്ബം ജാനാതി, മയാ ഇമേസം നിപച്ചകാരം കത്വാ ‘ഇമേ അരഹന്തോ’തി വുത്തേ നാനുജാനേയ്യ, അഥ മം അനുവത്തന്തോ അനുജാനേയ്യ, കുതോ തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതാ’’തി. ഏവം സോ സത്ഥു അജ്ഝാസയജാനനത്ഥം തഥാ അകാസി. ഭഗവാ പന ‘‘ഉജുകമേവ ‘ന ഇമേ സമണാ ഓചരകാ’തി വുത്തേ യദിപി രാജാ സദ്ദഹതി, മഹാജനോ പന തമത്ഥം അജാനന്തോ ന സദ്ദഹേയ്യ, സമണോ ഗോതമോ ‘രാജാ അത്തനോ കഥം സുണാതീ’തി യം കിഞ്ചി മുഖാരുള്ഹം കഥേതീ’തി വദേയ്യ, തദസ്സ ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തേയ്യ, അഞ്ഞോ ച ഗുള്ഹകമ്മം വിവടം കതം ഭവേയ്യ, സയമേവ രാജാ തേസം ഓചരകഭാവം കഥേസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏത’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കാമഭോഗിനാതി ഇമിനാ പന രാഗാഭിഭവം, ഉഭയേനാപി വിക്ഖിത്തചിത്തതം ദസ്സേതി. പുത്തസമ്ബാധസയനന്തി പുത്തേഹി സമ്ബാധസയനം. ഏത്ഥ ച പുത്തസീസേന ദാരപരിഗ്ഗഹം, പുത്തദാരേസു ഉപ്പിലാവിതേന തേസം ഘരാവാസാദിഹേതു സോകാഭിഭവേന ചിത്തസ്സ സംകിലിട്ഠതം ദസ്സേതി. കാസികചന്ദനന്തി സണ്ഹചന്ദനം, കാസികവത്ഥഞ്ച ചന്ദനഞ്ചാതി വാ അത്ഥോ. മാലാഗന്ധവിലേപനന്തി വണ്ണഗന്ധത്ഥായ മാലാ, സുഗന്ധഭാവത്ഥായ ഗന്ധം, ഛവിരാഗകരണത്ഥായ വിലേപനം ധാരേന്തേന. ജാതരൂപരജതന്തി സുവണ്ണഞ്ചേവ അവസിട്ഠധനഞ്ച. സാദിയന്തേനാതി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തേന. സബ്ബേനപി കാമേസു അഭിഗിദ്ധഭാവമേവ പകാസേതി.

സംവാസേനാതി സഹവാസേന. സീലം വേദിതബ്ബന്തി ‘‘അയം പേസലോ വാ ദുസ്സീലോ വാ’’തി സംവസന്തേന ഏകസ്മിം ഠാനേ സഹ വസന്തേന ജാനിതബ്ബോ. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ ന ഇത്തരന്തി തഞ്ച സീലം ദീഘേന കാലേന വേദിതബ്ബം, ന ഇത്തരേന. കതിപയദിവസേ ഹി സഞ്ഞതാകാരോ സംവുതിന്ദ്രിയാകാരോ ച ഹുത്വാ സക്കാ ദസ്സേതും. മനസി കരോതാ നോ അമനസി കരോതാതി തമ്പി ‘‘സീലമസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി മനസി കരോന്തേന പച്ചവേക്ഖന്തേന സക്കാ ജാനിതും, ന ഇതരേന. പഞ്ഞവതാതി തമ്പി സപ്പഞ്ഞേനേവ പണ്ഡിതേന. ബാലോ ഹി മനസി കരോന്തോപി ജാനിതും ന സക്കോതി. സംവോഹാരേനാതി കഥനേന.

‘‘യോ ഹി കോചി മനുസ്സേസു, വോഹാരം ഉപജീവതി;

ഏവം വാസേട്ഠ ജാനാഹി, വാണിജോ സോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തി. (സു. നി. ൬൧൯) –

ഏത്ഥ ഹി വാണിജ്ജം വോഹാരോ നാമ. ‘‘ചത്താരോ അരിയവോഹാരാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൩) ഏത്ഥ ചേതനാ. ‘‘സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൧൩-൧൩൧൫) ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തി. ‘‘വോഹാരമത്തേന സോ വോഹരേയ്യാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൫) ഏത്ഥ കഥാ വോഹാരോ. ഇധാപി സോ ഏവ അധിപ്പേതോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സമ്മുഖാകഥാ പരമ്മുഖാകഥായ ന സമേതി, പരമ്മുഖാകഥാ സമ്മുഖാകഥായ, തഥാ പുരിമകഥാ പച്ഛിമകഥായ, പച്ഛിമകഥാ ച പുരിമകഥായ. സോ കഥേന്തോയേവ സക്കാ ജാനിതും ‘‘അസുചി ഏസോ പുഗ്ഗലോ’’തി. സുചിസീലസ്സ പന പുരിമം പച്ഛിമേന, പച്ഛിമഞ്ച പുരിമേന, സമ്മുഖാ കഥിതഞ്ച പരമ്മുഖാ കഥിതേന, പരമ്മുഖാ കഥിതഞ്ച സമ്മുഖാ കഥിതേന സമേതി, തസ്മാ കഥേന്തേന സക്കാ സുചിഭാവോ ജാനിതുന്തി പകാസേന്തോ ആഹ – ‘‘സംവോഹാരേന സോചേയ്യം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഥാമോതി ഞാണഥാമോ. യസ്സ ഹി ഞാണഥാമോ നത്ഥി, സോ ഉപ്പന്നേസു ഉപദ്ദവേസു ഗഹേതബ്ബഗഹണം കത്തബ്ബകരണം അപസ്സന്തോ അദ്വാരികം ഘരം പവിട്ഠോ വിയ ചരതി. തേനാഹ – ‘‘ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ,ഥാമോ വേദിതബ്ബോ’’തി. സാകച്ഛായാതി സഹകഥായ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി കഥാ ഉദകേ ഗേണ്ഡു വിയ ഉപ്ലവതി, പഞ്ഞവതോ കഥേന്തസ്സ പടിഭാനം അനന്തം ഹോതി. ഉദകവിപ്ഫന്ദനേനേവ ഹി മച്ഛോ ഖുദ്ദകോ മഹന്തോ വാതി പഞ്ഞായതി.

ഇതി ഭഗവാ രഞ്ഞോ ഉജുകമേവ തേ ‘‘ഇമേ നാമാ’’തി അവത്വാ അരഹന്താനം അനരഹന്താനഞ്ച ജാനനൂപായം പകാസേസി. രാജാ തം സുത്വാ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതായ ദേസനാവിലാസേന ച അഭിപ്പസന്നോ ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’’തിആദിനാ അത്തനോ പസാദം പകാസേത്വാ ഇദാനി തേ യാഥാവതോ ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ ‘‘ഏതേ, ഭന്തേ, മമ പുരിസാ ചരാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചരാതി അപബ്ബജിതാ ഏവ പബ്ബജിതരൂപേന രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജന്താ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തത്താ. ഓചരകാതി ഹേട്ഠാ ചരകാ. ചരാ ഹി പബ്ബതമത്ഥകേന ചരന്താപി ഹേട്ഠാ ചരകാവ നിഹീനകമ്മത്താ. അഥ വാ ഓചരകാതി ചരപുരിസാ. ഓചരിത്വാതി അവചരിത്വാ വീമംസിത്വാ, തസ്മിം തസ്മിം ദേസേ തം തം പവത്തിം ഞത്വാതി അത്ഥോ. ഓസാരിസ്സാമീതി പടിപജ്ജിസ്സാമി, കരിസ്സാമീതി അത്ഥോ. രജോജല്ലന്തി രജഞ്ച മലഞ്ച. പവാഹേത്വാതി സുട്ഠു വിക്ഖാലനവസേന അപനേത്വാ. കപ്പിതകേസമസ്സൂതി അലങ്കാരസത്ഥേ വുത്തവിധിനാ കപ്പകേഹി ഛിന്നകേസമസ്സൂ. കാമഗുണേഹീതി കാമകോട്ഠാസേഹി, കാമബന്ധനേഹി വാ സമപ്പിതാതി സുട്ഠു അപ്പിതാ അല്ലീനാ. സമങ്ഗിഭൂതാതി സഹഭൂതാ. പരിചാരേസ്സന്തീതി ഇന്ദ്രിയാനി സമന്തതോ ചാരേസ്സന്തി കീളാപേസ്സന്തി വാ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തേസം രാജപുരിസാനം അത്തനോ ഉദരസ്സ കാരണാ പബ്ബജിതവേസേന ലോകവഞ്ചനസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം പരാധീനതാപരവഞ്ചനതാപടിക്ഖേപവിഭാവനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ന വായമേയ്യ സബ്ബത്ഥാതി ദൂതേയ്യഓചരകകമ്മാദികേ സബ്ബസ്മിം പാപധമ്മേ ഇമേ രാജപുരിസാ വിയ പബ്ബജിതോ ന വായമേയ്യ, വായാമം ഉസ്സാഹം ന കരേയ്യ, സബ്ബത്ഥ യത്ഥ കത്ഥചി വായാമം അകത്വാ അപ്പമത്തകേപി പുഞ്ഞസ്മിംയേവ വായമേയ്യാതി അധിപ്പായോ. നാഞ്ഞസ്സ പുരിസോ സിയാതി പബ്ബജിതരൂപേന അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സേവകപുരിസോ ന സിയാ. കസ്മാ? ഏവരൂപസ്സപി ഓചരകാദിപാപകമ്മസ്സ കത്തബ്ബത്താ. നാഞ്ഞം നിസ്സായ ജീവേയ്യാതി അഞ്ഞം പരം ഇസ്സരാദിം നിസ്സായ ‘‘തപ്പടിബദ്ധം മേ സുഖദുക്ഖ’’ന്തി ഏവംചിത്തോ ഹുത്വാ ന ജീവികം പവത്തേയ്യ, അത്തദീപോ അത്തസരണോ അനഞ്ഞസരണോ ഏവ ഭവേയ്യ. അഥ വാ അനത്ഥാവഹതോ ‘‘ഓചരണ’’ന്തി ലദ്ധനാമകത്താ അഞ്ഞം അകുസലകമ്മം നിസ്സായ ന ജീവേയ്യ. ധമ്മേന ന വണിം ചരേതി ധനാദിഅത്ഥായ ധമ്മം ന കഥേയ്യ. യോ ഹി ധനാദിഹേതു പരേസം ധമ്മം ദേസേതി, സോ ധമ്മേന വാണിജ്ജം കരോതി നാമ, ഏവം ധമ്മേന തം ന ചരേയ്യ. അഥ വാ ധനാദീനം അത്ഥായ കോസലരഞ്ഞോ പുരിസോ വിയ ഓചരകാദികമ്മം കരോന്തോ പരേഹി അനാസങ്കനീയതായ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗസമാദാനാദീനി അനുതിട്ഠന്തോ ധമ്മേന വാണിജ്ജം കരോതി നാമ. യോപി ഇധ പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തോപി അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, സോപി ധമ്മേന വാണിജ്ജം കരോതി നാമ, ഏവം ധമ്മേന വാണിജ്ജം ന ചരേ, ന കരേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പച്ചവേക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ അത്തനോ അനേകേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ പഹീനേതി ലോഭദോസമോഹവിപരീതമനസികാരഅഹിരികാനോത്തപ്പകോധൂപനാഹമക്ഖപലാസഇസ്സാമച്ഛരിയമായാ- സാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭമാനാതിമാനമദപമാദതണ്ഹാഅവിജ്ജാതിവിധാകുസലമൂലദുച്ചരിതസംകിലേസവിസമ- സഞ്ഞാവിതക്കപപഞ്ചചതുബ്ബിധവിപല്ലാസആസവഓഘയോഗഗന്ഥാഗതിഗമനതണ്ഹുപാദാനപഞ്ചവിധ- ചേതോഖിലപഞ്ചചേതോവിനിബന്ധനീവരണാഭിനന്ദനഛവിവാദ- മൂലതണ്ഹാകായസത്താനുസയഅട്ഠമിച്ഛത്തനവ- തണ്ഹാമൂലകദസാകുസലകമ്മപഥദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഅട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാദിപ്പഭേദേ അത്തനോ സന്താനേ അനാദികാലപവത്തേ ദിയഡ്ഢസഹസ്സകിലേസേ തംസഹഗതേ ചാപി അനേകേ പാപകേ ലാമകേ അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലേ ധമ്മേ അനവസേസം സഹ വാസനായ ബോധിമൂലേയേവ പഹീനേ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നേ പച്ചവേക്ഖമാനോ ‘‘അയമ്പി മേ കിലേസോ പഹീനോ, അയമ്പി മേ കിലേസോ പഹീനോ’’തി അനുപദപച്ചവേക്ഖണായ പച്ചവേക്ഖമാനോ ഭഗവാ നിസിന്നോ ഹോതി.

അനേകേ ച കുസലേ ധമ്മേതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ, ചത്താരി ഫലാനി, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം, ചത്താരോ അരിയവംസാ, ചത്താരി വേസാരജ്ജഞാണാനി, പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി, പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധി, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, പഞ്ച നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, പഞ്ച വിമുത്തായതനഞാണാനി, പഞ്ച വിമുത്തിപരിപാചനീയാ സഞ്ഞാ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, ഛ ഗാരവാ, ഛ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോ, ഛ സതതവിഹാരാ, ഛ അനുത്തരിയാനി, ഛ നിബ്ബേധഭാഗിയാ പഞ്ഞാ, ഛ അഭിഞ്ഞാ, ഛ അസാധാരണഞാണാനി, സത്ത അപരിഹാനിയാ ധമ്മാ, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, സത്ത സപ്പുരിസധമ്മാ, സത്ത നിജ്ജരവത്ഥൂനി, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്ത ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലദേസനാ, സത്ത ഖീണാസവബലദേസനാ, അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതുദേസനാ, അട്ഠ സമ്മത്താനി, അട്ഠ ലോകധമ്മാതിക്കമാ, അട്ഠ ആരമ്ഭവത്ഥൂനി, അട്ഠ അക്ഖണദേസനാ, അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കാ, അട്ഠ അഭിഭായതനദേസനാ, അട്ഠ വിമോക്ഖാ, നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ, നവ പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി, നവ സത്താവാസദേസനാ, നവ ആഘാതപ്പടിവിനയാ, നവ സഞ്ഞാ, നവ നാനത്താനി, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരാ, ദസ നാഥകരണാ ധമ്മാ, ദസ കസിണായതനാനി, ദസ കുസലകമ്മപഥാ, ദസ സമ്മത്താനി, ദസ അരിയവാസാ, ദസ അസേക്ഖാ ധമ്മാ, ദസ തഥാഗതബലാനി, ഏകാദസ മേത്താനിസംസാ, ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരാ, തേരസ ധുതങ്ഗഗുണാ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പന്നരസ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ, സോളസവിധാ ആനാപാനസ്സതി, സോളസ അപരന്തപനീയാ ധമ്മാ, അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി, പഞ്ഞാസ ഉദയബ്ബയഞാണാനി, പരോപഞ്ഞാസ കുസലാ ധമ്മാ, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചാരിമഹാവജിരഞാണം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനപവിചയപച്ചവേക്ഖണദേസനാഞാണാനി, തഥാ അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്താനം സത്താനം ആസയാദിവിഭാവനഞാണാനി ചാതി ഏവമാദികേ അനേകേ അത്തനോ കുസലേ അനവജ്ജധമ്മേ അനന്തകാലം പാരമിപരിഭാവനായ മഗ്ഗഭാവനായ ച പാരിപൂരിം വുദ്ധിം ഗതേ ‘‘ഇമേപി അനവജ്ജധമ്മാ മയി സംവിജ്ജന്തി, ഇമേപി അനവജ്ജധമ്മാ മയി സംവിജ്ജന്തീ’’തി രുചിവസേന മനസികാരാഭിമുഖേ ബുദ്ധഗുണേ വഗ്ഗവഗ്ഗേ പുഞ്ജപുഞ്ജേ കത്വാ പച്ചവേക്ഖമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. തേ ച ഖോ സപദേസതോ ഏവ, ന നിപ്പദേസതോ. സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണേ ഭഗവതാപി അനുപദം അനവസേസതോ മനസി കാതും ന സക്കാ അനന്താപരിമേയ്യഭാവതോ.

വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമ സഹസ്സതോ’’തി.

തദാ ഹി ഭഗവാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഗന്ധകുടിപ്പമുഖേ ഠത്വാ ഭിക്ഖൂസു വത്തം ദസ്സേത്വാ ഗതേസു മഹാഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ അത്തനോ അതീതജാതിവിസയം ഞാണം പേസേസി. അഥസ്സ താനി നിരന്തരം പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അനന്താപരിമാണപ്പഭേദാ ഉപട്ഠഹിംസു. സോ ‘‘ഏവം മഹന്തസ്സ നാമ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ മൂലഭൂതാ ഇമേ കിലേസാ’’തി കിലേസവിസയം ഞാണാചാരം പേസേത്വാ തേ പഹാനമുഖേന അനുപദം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമേ വത കിലേസാ അനവസേസതോ മയ്ഹം സുട്ഠു പഹീനാ’’തി പുന തേസം പഹാനകരം സാകാരം സപരിവാരം സഉദ്ദേസം അരിയമഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖന്തോ അനന്താപരിമാണഭേദേ അത്തനോ സീലാദിഅനവജ്ജധമ്മേ മനസാകാസി. തേന വുത്തം –

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ അത്തനോ അനേകേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ പഹീനേ പച്ചവേക്ഖമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി, അനേകേ ച കുസലേ ധമ്മേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതേ’’തി.

ഏവം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപ്പന്നപീതിസോമനസ്സുദ്ദേസഭൂതം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ അഹു പുബ്ബേതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ സബ്ബോപി ചായം രാഗാദികോ കിലേസഗണോ മയ്ഹം സന്താനേ അഹു ആസി, ന ഇമസ്മിം കിലേസഗണേ കോചിപി കിലേസോ നാഹോസി. തദാ നാഹൂതി തദാ തസ്മിം കാലേ അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ സോ കിലേസഗണോ ന അഹു ന ആസി, തത്ഥ അണുമത്തോപി കിലേസോ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ അപ്പഹീനോ നാമ നത്ഥി. ‘‘തതോ നാഹൂ’’തിപി പഠന്തി, തതോ അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണതോ പരം നാസീതി അത്ഥോ. നാഹു പുബ്ബേതി യോ ചായം മമ അപരിമാണോ അനവജ്ജധമ്മോ ഏതരഹി ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതോ ഉപലബ്ഭതി, സോപി അരിയമഗ്ഗക്ഖണതോ പുബ്ബേ ന അഹു ന ആസി. തദാ അഹൂതി യദാ പന മേ അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പന്നം, തദാ സബ്ബോപി മേ അനവജ്ജധമ്മോ ആസി. അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേന ഹി സദ്ധിം സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണാ ബുദ്ധാനം ഹത്ഥഗതാ ഏവ ഹോന്തി.

ന ചാഹു ന ച ഭവിസ്സതി, ന ചേതരഹി വിജ്ജതീതി യോ പന സോ അനവജ്ജധമ്മോ അരിയമഗ്ഗോ മയ്ഹം ബോധിമണ്ഡേ ഉപ്പന്നോ, യേന സബ്ബോ കിലേസഗണോ അനവസേസം പഹീനോ, സോ യഥാ മയ്ഹം മഗ്ഗക്ഖണതോ പുബ്ബേ ന ചാഹു ന ച അഹോസി, ഏവം അത്തനാ പഹാതബ്ബകിലേസാഭാവതോ തേ കിലേസാ വിയ അയമ്പി ന ച ഭവിസ്സതി അനാഗതേ ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ഏതരഹി പച്ചുപ്പന്നകാലേപി ന വിജ്ജതി ന ഉപലബ്ഭതി അത്തനാ കത്തബ്ബകിച്ചാഭാവതോ. ന ഹി അരിയമഗ്ഗോ അനേകവാരം പവത്തതി. തേനേവാഹ – ‘‘ന പാരം ദിഗുണം യന്തീ’’തി.

ഇതി ഭഗവാ അരിയമഗ്ഗേന അത്തനോ സന്താനേ അനവസേസം പഹീനേ അകുസലേ ധമ്മേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതേ അപരിമാണേ അനവജ്ജധമ്മേ ച പച്ചവേക്ഖമാനോ അത്തുപനായികപീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസി. പുരിമായ കഥായ പുരിമവേസാരജ്ജദ്വയമേവ കഥിതം, പച്ഛിമദ്വയം സമ്മാസമ്ബോധിയാ പകാസിതത്താ പകാസിതമേവ ഹോതീതി.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമനാനാതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ നാനാതിത്ഥിയസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാതി ഏത്ഥ തരന്തി ഏതേന സംസാരോഘന്തി തിത്ഥം, നിബ്ബാനമഗ്ഗോ. ഇധ പന വിപരീതവിപല്ലാസവസേന ദിട്ഠിഗതികേഹി തഥാ ഗഹിതദിട്ഠിദസ്സനം ‘‘തിത്ഥ’’ന്തി അധിപ്പേതം. തസ്മിം സസ്സതാദിനാനാകാരേ തിത്ഥേ നിയുത്താതി നാനാതിത്ഥിയാ, നഗ്ഗനിഗണ്ഠാദിസമണാ ചേവ കഠകലാപാദിബ്രാഹ്മണാ ച പോക്ഖരസാതാദിപരിബ്ബാജകാ ച സമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാ. നാനാതിത്ഥിയാ ച തേ സമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാ ചാതി നാനാതിത്ഥിയസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാ.

‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനാ പസ്സന്തി ഏതായ, സയം വാ പസ്സതി, തഥാ ദസ്സനമത്തമേവ വാതി ദിട്ഠി, മിച്ഛാഭിനിവേസസ്സേതം അധിവചനം. സസ്സതാദിവസേന നാനാ അനേകവിധാ ദിട്ഠിയോ ഏതേസന്തി നാനാദിട്ഠികാ. സസ്സതാദിവസേനേവ ഖമനം ഖന്തി, രോചനം രുചി, അത്ഥതോ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനാ (ഉദാ. ൫൫) പവത്തോ ചിത്തവിപല്ലാസോ സഞ്ഞാവിപല്ലാസോ ച. തഥാ നാനാ ഖന്തിയോ ഏതേസന്തി നാനാഖന്തികാ, നാനാ രുചിയോ ഏതേസന്തി നാനാരുചികാ. ദിട്ഠിഗതികാ ഹി പുബ്ബഭാഗേ തഥാ തഥാ ചിത്തം രോചേത്വാ ഖമാപേത്വാ ച പച്ഛാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസന്തി. അഥ വാ ‘‘അനിച്ചം നിച്ച’’ന്തിആദിനാ തഥാ തഥാ ദസ്സനവസേന ദിട്ഠി, ഖമനവസേന ഖന്തി, രുച്ചനവസേന രുചീതി ഏവം തീഹിപി പദേഹി ദിട്ഠി ഏവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. നാനാദിട്ഠിനിസ്സയനിസ്സിതാതി സസ്സതാദിപരികപ്പവസേന നാനാവിധം ദിട്ഠിയാ നിസ്സയം വത്ഥും കാരണം, ദിട്ഠിസങ്ഖാതമേവ വാ നിസ്സയം നിസ്സിതാ അല്ലീനാ ഉപഗതാ, തം അനിസ്സജ്ജിത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിയോപി ഹി ദിട്ഠിഗതികാനം അഭിനിവേസാകാരാനം നിസ്സയാ ഹോന്തി.

സന്തീതി അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി ഉപലബ്ഭന്തി. ഏകേതി ഏകച്ചേ. സമണബ്രാഹ്മണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗമേന സമണാ, ജാതിയാ ബ്രാഹ്മണാ, ലോകേന വാ സമണാതി ച ബ്രാഹ്മണാതി ച ഏവം ഗഹിതാ. ഏവംവാദിനോതി ഏവം ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരേന വദന്തീതി ഏവംവാദിനോ. ഏവം ഇദാനി വത്തബ്ബാകാരേന പവത്താ ദിട്ഠി ഏതേസന്തി ഏവംദിട്ഠിനോ. തത്ഥ ദുതിയേന ദിട്ഠിഗതികാനം മിച്ഛാഭിനിവേസോ ദസ്സിതോ, പഠമേന തേസം യഥാഭിനിവേസം പരേസം തത്ഥ പതിട്ഠാപനവസേന വോഹാരോ.

സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ ലോകോതി അത്താ. സോ ഹി ദിട്ഠിഗതികേഹി ലോകിയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞം പാപം തബ്ബിപാകാ, സയം വാ കാരകാദിഭാവേന അഭിയുത്തേഹി ലോകിയതീതി ലോകോതി അധിപ്പേതോ. സ്വായം സസ്സതോ അമരോ നിച്ചോ ധുവോതി യദിദം അമ്ഹാകം ദസ്സനം ഇദമേവ സച്ചം അവിപരീതം, അഞ്ഞം പന അസസ്സതോതിആദി പരേസം ദസ്സനം മോഘം മിച്ഛാതി അത്ഥോ. ഏതേന ചത്താരോപി സസ്സതവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. അസസ്സതോതി ന സസ്സതോ, അനിച്ചോ അധുവോ ചവനധമ്മോതി അത്ഥോ. ‘‘അസസ്സതോ’’തി സസ്സതഭാവപ്പടിക്ഖേപേനേവ ഉച്ഛേദോ ദീപിതോതി സത്തപി ഉച്ഛേദവാദാ ദീപിതാ ഹോന്തി.

അന്തവാതി സപരിയന്തോ പരിവടുമോ പരിച്ഛിന്നപ്പമാണോ, ന സബ്ബഗതോതി അത്ഥോ. ഏതേന സരീരപരിമാണോ അങ്ഗുട്ഠപരിമാണോ അവയവപരിമാണോ പരമാണുപരിമാണോ അത്താതി ഏവമാദിവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. അനന്തവാതി അപരിയന്തോ, സബ്ബഗതോതി അത്ഥോ. ഏതേന കപിലകണാദാദിവാദാ ദീപിതാ ഹോന്തി.

തം ജീവം തം സരീരന്തി യം സരീരം, തദേവ ജീവസങ്ഖാതം വത്ഥു, യഞ്ച ജീവസങ്ഖാതം വത്ഥു, തദേവ സരീരന്തി ജീവഞ്ച സരീരഞ്ച അദ്വയം സമനുപസ്സതി. ഏതേന ആജീവകാനം വിയ ‘‘രൂപീ അത്താ’’തി അയം വാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി ഇമിനാ പന ‘‘അരൂപീ അത്താ’’തി അയം വാദോ ദസ്സിതോ.

ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി ഏത്ഥ തഥാഗതോതി സത്തോ. തഞ്ഹി ദിട്ഠിഗതികോ കാരകവേദകാദിസങ്ഖാതം, നിച്ചധുവാദിസങ്ഖാതം വാ തഥാഭാവം ഗതോതി തഥാഗതോതി വോഹരതി, സോ മരണതോ ഇധകായസ്സ ഭേദതോ പരം ഉദ്ധം ഹോതി, അത്ഥി സംവിജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏതേന സസ്സതഗ്ഗാഹമുഖേന സോളസ സഞ്ഞീവാദാ അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ അട്ഠ ച നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. ന ഹോതീതി നത്ഥി ന ഉപലബ്ഭതി. ഏതേന ഉച്ഛേദവാദോ ദസ്സിതോ. ഹോതി ച ന ച ഹോതീതി അത്ഥി ച നത്ഥി ചാതി. ഏതേന ഏകച്ചസസ്സതവാദാ സത്ത സഞ്ഞീവാദാ ച ദസ്സിതാ. നേവ ഹോതി ന ന ഹോതീതി ഇമിനാ പന അമരാവിക്ഖേപവാദോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

ഇമേ കിര ദിട്ഠിഗതികാ നാനാദേസതോ ആഗന്ത്വാ സാവത്ഥിയം പടിവസന്താ ഏകദാ സമയപ്പവാദകേ സന്നിപതിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വാദം പഗ്ഗയ്ഹ അഞ്ഞവാദേ ഖുംസേന്താ വിവാദാപന്നാ അഹേസും. തേന വുത്തം ‘‘തേ ഭണ്ഡനജാതാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഭണ്ഡനം നാമ കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ. ഭണ്ഡനജാതാതി ജാതഭണ്ഡനാ. കലഹോതി കലഹോ ഏവ, കലസ്സ വാ ഹനനതോ കലഹോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വിരുദ്ധവാദം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. മമ്മഘട്ടനതോ മുഖമേവ സത്തീതി മുഖസത്തി, ഫരുസവാചാ. ഫലൂപചാരേന വിയ ഹി കാരണം കാരണൂപചാരേന ഫലമ്പി വോഹരിയതി യഥാ തം ‘‘സുഖോ ബുദ്ധുപ്പാദോ, പാപകമ്മം പച്ചനുഭോതീ’’തി ച. താഹി മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിജ്ഝന്താ വിഹരന്തി. ഏദിസോ ധമ്മോതി ധമ്മോ അവിപരീതസഭാവോ ഏദിസോ ഏവരൂപോ, യഥാ മയാ വുത്തം ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി. നേദിസോ ധമ്മോതി ന ഏദിസോ ധമ്മോ, യഥാ തയാ വുത്തം ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി, ഏവം സേസപദേഹിപി യോജേതബ്ബം. സോ ച തിത്ഥിയാനം വിവാദോ സകലനഗരേ പാകടോ ജാതോ. അഥ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിട്ഠാ തം സുത്വാ ‘‘അത്ഥി നോ ഇദം കഥാപാഭതം, യം നൂന മയം ഇമം പവത്തിം ഭഗവതോ ആരോചേയ്യാമ, അപ്പേവ നാമ തം നിസ്സായ സത്ഥു സണ്ഹസുഖുമം ധമ്മദേസനം ലഭേയ്യാമാ’’തി തേ പച്ഛാഭത്തം ധമ്മദേസനാകാലേ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി.

തം സുത്വാ ഭഗവാ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ധമ്മസ്സ അയഥാഭൂതപജാനനം പകാസേന്തോ ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അന്ധാതി പഞ്ഞാചക്ഖുവിരഹേന അന്ധാ. തേനാഹ ‘‘അചക്ഖുകാ’’തി. പഞ്ഞാ ഹി ഇധ ‘‘ചക്ഖൂ’’തി അധിപ്പേതാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അത്ഥം ന ജാനന്തീ’’തിആദി. തത്ഥ അത്ഥം ന ജാനന്തീതി ഇധലോകത്ഥം പരലോകത്ഥം ന ജാനന്തി, ഇധലോകപരലോകേസു വുദ്ധിം അബ്ഭുദയം നാവബുജ്ഝന്തി, പരമത്ഥേ പന നിബ്ബാനേ കഥാവകാ. യേ ഹി നാമ പവത്തിമത്തേപി സമ്മൂള്ഹാ, തേ കഥം നിവത്തിം ജാനിസ്സന്തീതി. അനത്ഥം ന ജാനന്തീതി യദഗ്ഗേന തേ അത്ഥം ന ജാനന്തി, തദഗ്ഗേന അനത്ഥമ്പി ന ജാനന്തി. യസ്മാ ധമ്മം ന ജാനന്തി, തസ്മാ അധമ്മമ്പി ന ജാനന്തി. തേ ഹി വിപരിയേസഗ്ഗാഹിതായ ധമ്മം കുസലമ്പി അകുസലം കരോന്തി, അധമ്മമ്പി അകുസലം കുസലം കരോന്തി. ന കേവലഞ്ച ധമ്മാധമ്മേസു ഏവ, അഥ ഖോ തസ്സ വിപാകേസുപി സമ്മൂള്ഹാ. തഥാ ഹി തേ കമ്മമ്പി വിപാകം കത്വാ വോഹരന്തി, വിപാകമ്പി കമ്മം കത്വാ. തഥാ ധമ്മം സഭാവധമ്മമ്പി ന ജാനന്തി, അധമ്മം അസഭാവധമ്മമ്പി ന ജാനന്തി. ഏവംഭൂതാ ച സഭാവധമ്മം അസഭാവധമ്മഞ്ച, അസഭാവധമ്മം സഭാവധമ്മഞ്ച കത്വാ പവേദേന്തി.

ഇതി ഭഗവാ തിത്ഥിയാനം മോഹദിട്ഠിപടിലാഭഭാവേന പഞ്ഞാചക്ഖുവേകല്ലതോ അന്ധഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമത്ഥം ജച്ചന്ധൂപമായ പകാസേതും ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭൂതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ഭൂതം, അതീതകാലേ നിബ്ബത്തം. അഞ്ഞതരോ രാജാ അഹോസീതി പുരാതനോ നാമഗോത്തേഹി ലോകേ അപാകടോ ഏകോ രാജാ അഹോസി. സോ രാജാ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആമന്തേസീതി തസ്സ കിര രഞ്ഞോ സോഭഗ്ഗപ്പത്തം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നം അത്തനോ ഓപവയ്ഹം ഹത്ഥിം ഉപട്ഠാനം ആഗതം ദിസ്വാ ഏതദഹോസി – ‘‘ഭദ്ദകം വത, ഭോ, ഹത്ഥിയാനം ദസ്സനീയ’’ന്തി. തേന ച സമയേന ഏകോ ജച്ചന്ധോ രാജങ്ഗണേന ഗച്ഛതി. തം ദിസ്വാ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാജാനിയാ ഖോ ഇമേ അന്ധാ യേ ഏവരൂപം ദസ്സനീയം ന ലഭന്തി ദട്ഠും. യംനൂനാഹം ഇമിസ്സാ സാവത്ഥിയാ യത്തകാ ജച്ചന്ധാ സബ്ബേ തേ സന്നിപാതാപേത്വാ ഏകദേസം ഏകദേസം ഹത്ഥേന ഫുസാപേത്വാ തേസം വചനം സുണേയ്യ’’ന്തി. കേളിസീലോ രാജാ ഏകേന പുരിസേന സാവത്ഥിയാ സബ്ബേ ജച്ചന്ധേ സന്നിപാതാപേത്വാ തസ്സ പുരിസസ്സ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘യഥാ ഏകേകോ ജച്ചന്ധോ സീസാദികം ഏകേകംയേവ ഹത്ഥിസ്സ അങ്ഗം ഫുസിത്വാ ‘ഹത്ഥീ മയാ ദിട്ഠോ’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേസി, തഥാ കരോഹീ’’തി. സോ പുരിസോ തഥാ അകാസി. അഥ രാജാ തേ ജച്ചന്ധേ പച്ചേകം പുച്ഛി ‘‘കീദിസോ, ഭണേ, ഹത്ഥീ’’തി. തേ അത്തനാ ദിട്ഠദിട്ഠാവയവമേവ ഹത്ഥിം കത്വാ വദന്താ ‘‘ഏദിസോ ഹത്ഥീ, നേദിസോ ഹത്ഥീ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം കലഹം കരോന്താ ഹത്ഥാദീഹി ഉപക്കമിത്വാ രാജങ്ഗണേ മഹന്തം കോലാഹലം അകംസു. രാജാ സപരിജനോ തേസം തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ഫാസുകേഹി ഭിജ്ജമാനേഹി ഹദയേന ഉഗ്ഗതേന മഹാഹസിതം ഹസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സോ രാജാ…പേ… അത്തമനോ അഹോസീ’’തി.

തത്ഥ അമ്ഭോതി ആലപനം. യാവതകാതി യത്തകാ. ജച്ചന്ധാതി ജാതിയാ അന്ധാ, ജാതിതോ പട്ഠായ അചക്ഖുകാ. ഏകജ്ഝന്തി ഏകതോ. ഭണേതി അബഹുമാനാലാപോ. ഹത്ഥിം ദസ്സേഹീതി യഥാവുത്തം ഹത്ഥിം സയാപേത്വാ ദസ്സേഹി. സോ ച സുസിക്ഖിതത്താ അപരിപ്ഫന്ദന്തോ നിപജ്ജി. ദിട്ഠോ നോ ഹത്ഥീതി ഹത്ഥേന പരാമസനം ദസ്സനം കത്വാ ആഹംസു. തേന പുരിസേന സീസം പരാമസാപേത്വാ ‘‘ഏദിസോ ഹത്ഥീ’’തി സഞ്ഞാപിതത്താ താദിസംയേവ നം ഹത്ഥിം സഞ്ജാനന്താ ജച്ചന്ധാ ‘‘ഏദിസോ ദേവ ഹത്ഥീ സേയ്യഥാപി കുമ്ഭോ’’തി വദിംസു. കുമ്ഭോതി ച ഘടോതി അത്ഥോ. ഖീലോതി നാഗദന്തഖീലോ. സോണ്ഡോതി ഹത്ഥോ. നങ്ഗലീസാതി നങ്ഗലസ്സ സിരസ്സ ഈസാ. കായോതി സരീരം. കോട്ഠോതി കുസൂലോ. പാദോതി ജങ്ഘോ. ഥൂണോതി ഥമ്ഭോ. നങ്ഗുട്ഠന്തി വാളസ്സ ഉരിമപ്പദേസോ. വാലധീതി വാലസ്സ അഗ്ഗപ്പദേസോ. മുട്ഠീഹി സംസുമ്ഭിംസൂതി മുട്ഠിയോ ബന്ധിത്വാ പഹരിംസു, മുട്ഠിഘാതം അകംസു. അത്തമനോ അഹോസീതി കേളിസീലത്താ സോ രാജാ തേന ജച്ചന്ധാനം കലഹേന അത്തമനോ പഹാസേന ഗഹിതമനോ അഹോസി.

ഏവമേവ ഖോതി ഉപമാസംസന്ദനം. തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, യഥാ തേ ജച്ചന്ധാ അചക്ഖുകാ ഏകങ്ഗദസ്സിനോ അനവസേസതോ ഹത്ഥിം അപസ്സിത്വാ അത്തനാ ദിട്ഠാവയവമത്തം ഹത്ഥിസഞ്ഞായ ഇതരേഹി ദിട്ഠം അനനുജാനന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം ആപന്നാ കലഹം അകംസു, ഏവമേവ ഇമേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ സക്കായസ്സ ഏകദേസം രൂപവേദനാദിം അത്തനോ ദിട്ഠിദസ്സനേന യഥാദിട്ഠം ‘‘അത്താ’’തി മഞ്ഞമാനാ തസ്സ സസ്സതാദിഭാവം ആരോപേത്വാ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദന്തി, യഥാഭൂതം പന അത്ഥാനത്ഥം ധമ്മാധമ്മഞ്ച ന ജാനന്തി. തസ്മാ അന്ധാ അചക്ഖുകാ ജച്ചന്ധപടിഭാഗാതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം തിത്ഥിയാനം ധമ്മസഭാവം യഥാഭൂതം അജാനന്താനം അപസ്സന്താനം ജച്ചന്ധാനം വിയ ഹത്ഥിമ്ഹി യഥാദസ്സനം മിച്ഛാഭിനിവേസം, തത്ഥ ച വിവാദാപത്തിം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഇമേസു കിര സജ്ജന്തി, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാതി ഇധേകച്ചേ പബ്ബജ്ജൂപഗമനേന സമണാ, ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണാ ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തിആദിനയപ്പവത്തേസു ഇമേസു ഏവ അസാരേസു ദിട്ഠിഗതേസു ദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന, ഇമേസു വാ രൂപാദീസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏവം അനിച്ചേസു ദുക്ഖേസു വിപരിണാമധമ്മേസു തണ്ഹാഭിനന്ദനദിട്ഠാഭിനന്ദനാനം വസേന ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ സജ്ജന്തി കിര. അഹോ നേസം സമ്മോഹോതി ദസ്സേതി. കിരസദ്ദോ ചേത്ഥ അരുചിസൂചനത്ഥോ. തേന തത്ഥ സങ്ഗകാരണാഭാവമേവ ദീപേതി. ന കേവലം സജ്ജന്തി ഏവ, അഥ ഖോ വിഗ്ഗയ്ഹ നം വിവദന്തി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസി, അഹം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാമീ’’തിആദിനാ വിഗ്ഗാഹികകഥാനുയോഗവസേന വിഗ്ഗയ്ഹ വിവദന്തി വിവാദം ആപജ്ജന്തി. നന്തി ചേത്ഥ നിപാതമത്തം. അഥ വാ വിഗ്ഗയ്ഹ നന്തി നം ദിട്ഠിനിസ്സയം സക്കായദിട്ഠിമേവ വാ വിപരീതദസ്സനത്താ സസ്സതാദിവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധം ഗഹേത്വാ വിവദന്തി വിസേസതോ വദന്തി, അത്തനോ ഏവ വാദം വിസിട്ഠം അവിപരീതം കത്വാ അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി. യഥാ കിം? ജനാ ഏകങ്ഗദസ്സിനോ യഥേവ ജച്ചന്ധജനാ ഹത്ഥിസ്സ ഏകേകങ്ഗദസ്സിനോ ‘‘യം യം അത്തനാ ഫുസിത്വാ ഞാതം, തം തദേവ ഹത്ഥീ’’തി ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഗ്ഗയ്ഹ വിവദിംസു, ഏവംസമ്പദമിദന്തി അത്ഥോ. ഇവസദ്ദോ ചേത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയനാനാതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ തം സസ്സതം നിച്ചന്തി അഞ്ഞേപി ച തഥാ ഗാഹേന്താ വോഹരന്തി. യഥാഹ –

‘‘രൂപം അത്താ ചേവ ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്താ ച ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

അഥ വാ അത്താതി അഹങ്കാരവത്ഥു, ലോകോതി മമങ്കാരവത്ഥു, യം ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി വുച്ചതി. അത്താതി വാ സയം, ലോകോതി പരോ. അത്താതി വാ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏകോ ഖന്ധോ, ഇതരോ ലോകോ. അത്താതി വാ സവിഞ്ഞാണകോ ഖന്ധസന്താനോ, അവിഞ്ഞാണകോ ലോകോ. ഏവം തം തം അത്താതി ച ലോകോതി ച യഥാദസ്സനം ദ്വിധാ ഗഹേത്വാ തദുഭയം ‘‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി. ഏതേന ചത്താരോ സസ്സതവാദാ ദസ്സിതാ. അസസ്സതോതി സത്തപി ഉച്ഛേദവാദാ ദസ്സിതാ. സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ചാതി ഏകച്ചോ അത്താ ച ലോകോ ച സസ്സതോ, ഏകച്ചോ അസസ്സതോതി ഏവം സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ചാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സ്വേവ അത്താ ച ലോകോ ച അത്തഗതിദിട്ഠികാനം വിയ സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ച, സിയാ സസ്സതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബഥാപി ഇമിനാ ഏകച്ചസസ്സതവാദോ ദസ്സിതോ. നേവ സസ്സതോ നാസസ്സതോതി ഇമിനാ അമരാവിക്ഖേപവാദോ ദസ്സിതോ. തേ ഹി സസ്സതവാദേ അസസ്സതവാദേ ച ദോസം ദിസ്വാ ‘‘നേവ സസ്സതോ നാസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വിക്ഖേപം കരോന്താ വിവദന്തി.

സയംകതോതി അത്തനാ കതോ. യഥാ ഹി തേസം തേസം സത്താനം അത്താ ച അത്തനോ ധമ്മാനുധമ്മം കത്വാ സുഖദുക്ഖാനി പടിസംവേദേതി, ഏവം അത്താവ അത്താനം തസ്സ ച ഉപഭോഗഭൂതം കിഞ്ചനം പലിബോധസങ്ഖാതം ലോകഞ്ച കരോതി, അഭിനിമ്മിനാതീതി അത്തലദ്ധി വിയ അയമ്പി തേസം ലദ്ധി. പരംകതോതി പരേന കതോ, അത്തതോ പരേന ഇസ്സരേന വാ പുരിസേന വാ പജാപതിനാ വാ കാലേന വാ പകതിയാ വാ അത്താ ച ലോകോ ച കതോ, നിമ്മിതോതി അത്ഥോ. സയംകതോ ച പരംകതോ ചാതി യസ്മാ അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച നിമ്മിനന്താ ഇസ്സരാദയോ ന കേവലം സയമേവ നിമ്മിനന്തി, അഥ ഖോ തേസം തേസം സത്താനം ധമ്മാധമ്മാനം സഹകാരീകാരണം ലഭിത്വാവ, തസ്മാ സയംകതോ ച പരംകതോ ച അത്താ ച ലോകോ ചാതി ഏകച്ചാനം ലദ്ധി. അസയംകാരോ അപരംകാരോതി നത്ഥി ഏതസ്സ സയംകാരോതി അസയംകാരോ, നത്ഥി ഏതസ്സ പരകാരോതി അപരകാരോ. അനുനാസികാഗമം കത്വാ വുത്തം ‘‘അപരംകാരോ’’തി. അയം ഉഭയത്ഥ ദോസം ദിസ്വാ ഉഭയം പടിക്ഖിപതി. അഥ കഥം ഉപ്പന്നോതി ആഹ – അധിച്ചസമുപ്പന്നോതി യദിച്ഛായ സമുപ്പന്നോ കേനചി കാരണേന വിനാ ഉപ്പന്നോതി അധിച്ചസമുപ്പന്നവാദോ ദസ്സിതോ. തേന ച അഹേതുകവാദോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി.

ഇദാനി യേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്താനം വിയ സുഖദുക്ഖമ്പി തസ്സ ഗുണഭൂതം കിഞ്ചനഭൂതം വാ സസ്സതാദിവസേന അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി, തേസം തം വാദം ദസ്സേതും ‘‘സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി വുത്തം. തം വുത്തനയമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏത്ഥ പന ഇധ ജച്ചന്ധൂപമായ അനാഗതത്താ തം ഹിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ, തഥാ ഗാഥായ.

തത്ഥ അന്തരാവ വിസീദന്തി, അപത്വാവ തമോഗധന്തി അയം വിസേസോ. തസ്സത്ഥോ – ഏവം ദിട്ഠിഗതേസു ദിട്ഠിനിസ്സയേസു ആസജ്ജമാനാ ദിട്ഠിഗതികാ കാമോഘാദീനം ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ അന്തരാവ വേമജ്ഝേ ഏവ യം തേസം പാരഭാവേന പതിട്ഠട്ഠേന വാ ഓഗധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം തദധിഗമൂപായോ വാ അരിയമഗ്ഗോ തം അപ്പത്വാവ അനധിഗന്ത്വാവ വിസീദന്തി സംസീദന്തി. ഓഗാധന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി ഓഗാധോ, അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാനഞ്ച. ഓഗാധമേവേത്ഥ രസ്സത്തം കത്വാ ഓഗധന്തി വുത്തം. തം ഓഗധം തമോഗധന്തി പദവിഭാഗോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. തതിയനാനാതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഇമം ഉദാനന്തി ഏത്ഥ പന ദിട്ഠിതണ്ഹാമാനേസു ദോസം ദിസ്വാ തേ ദൂരതോ വജ്ജേത്വാ സങ്ഖാരേ യഥാഭൂതം പസ്സതോ ച തത്ഥ അനാദീനവദസ്സിതായ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠസ്സ യഥാഭൂതം അപസ്സതോ ച യഥാക്കമം സംസാരതോ അതിവത്തനാനതിവത്തനദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ.

തത്ഥ അഹങ്കാരപസുതായം പജാതി ‘‘സയംകതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവം വുത്തസയംകാരസങ്ഖാതം അഹങ്കാരം തഥാപവത്തം ദിട്ഠിം പസുതാ അനുയുത്താ അയം പജാ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോ സത്തകായോ. പരംകാരൂപസംഹിതാതി പരോ അഞ്ഞോ ഇസ്സരാദികോ സബ്ബം കരോതീതി ഏവം പവത്തപരംകാരദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ തായ ഉപസംഹിതാതി പരംകാരൂപസംഹിതാ. ഏതദേകേ നാബ്ഭഞ്ഞംസൂതി ഏതം ദിട്ഠിദ്വയം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ തത്ഥ ദോസദസ്സിനോ ഹുത്വാ നാനുജാനിംസു. കഥം? സതി ഹി സയംകാരേ കാമകാരതോ സത്താനം ഇട്ഠേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന അനിട്ഠേന. ന ഹി കോചി അത്തനോ ദുക്ഖം ഇച്ഛതി, ഭവതി ച അനിട്ഠം, തസ്മാ ന സയംകാരോ. പരംകാരോപി യദി ഇസ്സരഹേതുകോ, സ്വായം ഇസ്സരോ അത്തത്ഥം വാ കരേയ്യ പരത്ഥം വാ. തത്ഥ യദി അത്തത്ഥം, അത്തനാ അകതകിച്ചോ സിയാ അസിദ്ധസ്സ സാധനതോ. അഥ വാ പരത്ഥം സബ്ബേസം ഹിതസുഖമേവ നിപ്ഫജ്ജേയ്യ, ന അഹിതം ദുക്ഖം നിപ്ഫജ്ജതി, തസ്മാ ഇസ്സരവസേന ന പരംകാരോ സിജ്ഝതി. യദി ച ഇസ്സരസങ്ഖാതം അഞ്ഞനിരപേക്ഖം നിച്ചമേകകാരണം പവത്തിയാ സിയാ, കമ്മേന ഉപ്പത്തി ന സിയാ, സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം കാരണസ്സ സന്നിഹിതത്താ. അഥസ്സ അഞ്ഞമ്പി സഹകാരീകാരണം ഇച്ഛിതം, തഞ്ഞേവ ഹേതു, കിം ഇസ്സരേന അപരിനിട്ഠിതസാമത്ഥിയേന പരികപ്പിതേന. യഥാ ച ഇസ്സരഹേതുകോ പരംകാരോ ന സിജ്ഝതി, ഏവം പജാപതിപുരിസപകതിബ്രഹ്മകാലാദിഹേതുതോപി ന സിജ്ഝതേവ തേസമ്പി അസിദ്ധത്താ വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ ച. തേന വുത്തം ‘‘ഏതദേകേ നാബ്ഭഞ്ഞംസൂ’’തി. യേ പന യഥാവുത്തേ സയംകാരപരംകാരേ നാനുജാനന്താപി അധിച്ചസമുപ്പന്നം അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി, തേപി ന നം സല്ലന്തി അദ്ദസും അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തിവാദിനോപി മിച്ഛാഭിനിവേസം അനതിക്കമനതോ യഥാഭൂതം അജാനന്താനം ദിട്ഠിഗതം തത്ഥ തത്ഥ ദുക്ഖുപ്പാദനതോ വിജ്ഝനട്ഠേന ‘‘സല്ല’’ന്തി ന പസ്സിംസു.

ഏതഞ്ച സല്ലം പടികച്ച പസ്സതോതി യോ പന ആരദ്ധവിപസ്സകോ പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി, സോ ഏതഞ്ച തിവിധം വിപരീതദസ്സനം അഞ്ഞഞ്ച സകലം മിച്ഛാഭിനിവേസം തേസഞ്ച നിസ്സയഭൂതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേപി തുജ്ജനതോ ദുരുദ്ധാരതോ ച ‘‘സല്ല’’ന്തി പടികച്ച പുബ്ബേയേവ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം പസ്സതോ അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഏകന്തേനേവ അഹം കരോമീതി ന തസ്സ ഹോതി. യഥാ ച അത്തനോ കാരകഭാവോ തസ്സ ന ഉപട്ഠാതി, ഏവം പരോ കരോതീതി ന തസ്സ ഹോതി, കേവലം പന അനിച്ചസങ്ഖാതം പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മമത്തമേവ ഹോതി. ഏത്താവതാ സമ്മാപടിപന്നസ്സ സബ്ബഥാപി ദിട്ഠിമാനാഭാവോവ ദസ്സിതോ. തേന ച അരഹത്തപ്പത്തിയാ സംസാരസമതിക്കമോ പകാസിതോ ഹോതി.

ഇദാനി യോ ദിട്ഠിഗതേ അല്ലീനോ, ന സോ സംസാരതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും സക്കോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘മാനുപേതാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മാനുപേതാ അയം പജാതി അയം സബ്ബാപി ദിട്ഠിഗതികസങ്ഖാതാ പജാ സത്തകായോ ‘‘മയ്ഹം ദിട്ഠി സുന്ദരാ, മയ്ഹം ആദാനോ സുന്ദരോ’’തി അത്തനോ ഗാഹസ്സ സംപഗ്ഗഹലക്ഖണേന മാനേന ഉപേതാ സമന്നാഗതാ. മാനഗന്ഥാ മാനവിനിബദ്ധാതി തതോ ഏവ തേന അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനേന യഥാ തം ദിട്ഠിം ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ഏവം അത്തനോ സന്താനസ്സ ഗന്ഥിതത്താ വിനിബദ്ധത്താ ച മാനഗന്ഥാ മാനവിനിബദ്ധാ. ദിട്ഠീസു സാരമ്ഭകഥാ, സംസാരം നാതിവത്തതീതി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനവസേന അത്തനോ ദിട്ഠാഭിനിവേസേന പരേസം ദിട്ഠീസു സാരമ്ഭകഥാ വിരോധകഥാ സംസാരനായികാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അപ്പഹാനതോ സംസാരം നാതിവത്തതി, ന അതിക്കമതീതി അത്ഥോ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സുഭൂതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ സുഭൂതീതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. സോ ഹി ആയസ്മാ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ കപ്പസതസഹസ്സം ഉപചിതപുഞ്ഞസമ്ഭാരോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഉളാരവിഭവേ ഗഹപതികുലേ ഉപ്പന്നോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സംവേഗജാതോ ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ കതാധികാരത്താ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ന ചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ ജാതോ, ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനായ പന ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തിയാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അരണവിഹാരീനം യദിദം സുഭൂതീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൧) അരണവിഹാരേ ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ. സോ ഏകദിവസം സായന്ഹസമയം ദിവാട്ഠാനതോ വിഹാരങ്ഗണം ഓതിണ്ണോ ചതുപരിസമജ്ഝേ ഭഗവന്തം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ ‘‘ദേസനാപരിയോസാനേ വുട്ഠഹിത്വാ വന്ദിസ്സാമീ’’തി കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ഭഗവതോ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സുഭൂതി…പേ… സമാപജ്ജിത്വാ’’തി.

തത്ഥ ദുതിയജ്ഝാനതോ പട്ഠായ രൂപാവചരസമാധി സബ്ബോപി അരൂപാവചരസമാധി അവിതക്കസമാധി ഏവ. ഇധ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകോ അരഹത്തഫലസമാധി ‘‘അവിതക്കസമാധീ’’തി അധിപ്പേതോ. ദുതിയജ്ഝാനാദീഹി പഹീനാ മിച്ഛാവിതക്കാ ന താവ സുപ്പഹീനാ അച്ചന്തപഹാനാഭാവതോ, അരിയമഗ്ഗേന പന പഹീനാ ഏവ പുന പഹാനകിച്ചാഭാവതോ. തസ്മാ അഗ്ഗമഗ്ഗപരിയോസാനഭൂതോ അരഹത്തഫലസമാധി സബ്ബേസം മിച്ഛാവിതക്കാനം പഹാനന്തേ ഉപ്പന്നത്താ വിസേസതോ ‘‘അവിതക്കസമാധീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതി, പഗേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഇധ പന ചതുത്ഥജ്ഝാനപാദകോ അരഹത്തഫലസമാധി ‘അവിതക്കസമാധീ’തി അധിപ്പേതോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ആയസ്മതോ സുഭൂതിസ്സ സബ്ബമിച്ഛാവിതക്കസബ്ബസംകിലേസപഹാനസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ ജാനിത്വാ തദത്ഥദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യസ്സ വിതക്കാ വിധൂപിതാതി യേന അരിയപുഗ്ഗലേന, യസ്സ വാ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ കാമവിതക്കാദയോ സബ്ബേപി മിച്ഛാവിതക്കാ വിധൂപിതാ അരിയമഗ്ഗഞാണേന സന്താപിതാ സമുച്ഛിന്നാ. അജ്ഝത്തം സുവികപ്പിതാ അസേസാതി നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ സുവികപ്പിതാ സുട്ഠു വികപ്പിതാ അസേസതോ, കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ സുസമുച്ഛിന്നാതി അത്ഥോ. തം സങ്ഗമതിച്ച അരൂപസഞ്ഞീതി ഏത്ഥ ന്തി നിപാതമത്തം. അഥ വാ ഹേതുഅത്ഥോ തംസദ്ദോ. യസ്മാ അനവസേസേന മിച്ഛാവിതക്കാ സമുച്ഛിന്നാ, തസ്മാ രാഗസങ്ഗാദികം പഞ്ചവിധം സങ്ഗം, സബ്ബമ്പി വാ കിലേസസങ്ഗം അതിച്ച അതിക്കമിത്വാ അതിക്കമനഹേതു രൂപസഭാവാഭാവതോ രുപ്പനസങ്ഖാതസ്സ ച വികാരസ്സ തത്ഥ അഭാവതോ നിബ്ബികാരഹേതുഭാവതോ വാ ‘‘അരൂപ’’ന്തി ലദ്ധനാമം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്താഹി മഗ്ഗഫലസഞ്ഞാഹി അരൂപസഞ്ഞീ. ചതുയോഗാതിഗതോതി കാമയോഗോ ഭവയോഗോ ദിട്ഠിയോഗോ അവിജ്ജായോഗോതി ചത്താരോ യോഗേ യഥാരഹം ചതൂഹിപി മഗ്ഗേഹി അതിക്കമിത്വാ ഗതോ. ന ജാതു മേതീതി മകാരോ പദസന്ധികരോ, ജാതു ഏകംസേനേവ പുനബ്ഭവായ ന ഏതി, ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി തസ്സ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ന ജാതി മേതീ’’തിപി പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ആയസ്മതോ സുഭൂതിസ്സ അരഹത്തഫലസമാപത്തിവിഹാരം അനുപാദിസേസനിബ്ബാനഞ്ച ആരബ്ഭ പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസി.

സത്തമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗണികാസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അട്ഠമേ ദ്വേ പൂഗാതി ദ്വേ ഗണാ. അഞ്ഞതരിസ്സാ ഗണികായാതി അഞ്ഞതരായ നഗരസോഭിനിയാ. സാരത്താതി സുട്ഠു രത്താ. പടിബദ്ധചിത്താതി കിലേസവസേന ബദ്ധചിത്താ. രാജഗഹേ കിര ഏകസ്മിം ഛണദിവസേ ബഹൂ ധുത്തപുരിസാ ഗണബന്ധനേന വിചരന്താ ഏകമേകസ്സ ഏകമേകം വേസിം ആനേത്വാ ഉയ്യാനം പവിസിത്വാ ഛണകീളം കീളിംസു. തതോ പരമ്പി ദ്വേ തയോ ഛണദിവസേ തം തംയേവ വേസിം ആനേത്വാ ഛണകീളം കീളിംസു. അഥാപരസ്മിം ഛണദിവസേ അഞ്ഞേപി ധുത്താ തഥേവ ഛണകീളം കീളിതുകാമാ വേസിയോ ആനേന്താ പുരിമധുത്തേഹി പുബ്ബേ ആനീതം ഏകം വേസിം ആനേന്തി. ഇതരേ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം പരിഗ്ഗഹോ’’തി ആഹംസു. തേപി തഥേവ ആഹംസു. ‘‘ഏവം അമ്ഹാകം പരിഗ്ഗഹോ, അമ്ഹാകം പരിഗ്ഗഹോ’’തി കലഹം വഡ്ഢേത്വാ പാണിപ്പഹാരാദീനി അകംസു. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ ദ്വേ പൂഗാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപക്കമന്തീതി പഹരന്തി. മരണമ്പി നിഗച്ഛന്തീതി ബലവൂപക്കമേഹി മരണം ഉപഗച്ഛന്തി, ഇതരേപി മരണമത്തം മരണപ്പമാണദുക്ഖം പാപുണന്തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം കാമേസു ഗേധം വിവാദമൂലം സബ്ബാനത്ഥമൂലന്തി സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി അന്തദ്വയേ ച മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ ആദീനവാനിസംസവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യഞ്ച പത്തന്തി യം രൂപാദിപഞ്ചകാമഗുണജാതം പത്തം ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ വാ അപുരക്ഖത്വാ വാ ഏതരഹി ലദ്ധം അനുഭുയ്യമാനം. യഞ്ച പത്തബ്ബന്തി യഞ്ച കാമഗുണജാതമേവ ‘‘ഭുഞ്ജിതബ്ബാ കാമാ, പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ കാമാ, ആസേവിതബ്ബാ കാമാ, പടിസേവിതബ്ബാ കാമാ, യോ കാമേ പരിഭുഞ്ജതി, സോ ലോകം വഡ്ഢേതി, യോ ലോകം വഡ്ഢേതി, സോ ബഹും പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി ദിട്ഠിം ഉപനിസ്സായ തം അനിസ്സജ്ജിത്വാ കതേന കമ്മുനാ അനാഗതേ പത്തബ്ബം അനുഭവിതബ്ബഞ്ച. ഉഭയമേതം രജാനുകിണ്ണന്തി ഏതം ഉഭയം പത്തം പത്തബ്ബഞ്ച രാഗരജാദീഹി അനുകിണ്ണം. സമ്പത്തേ ഹി വത്ഥുകാമേ അനുഭവന്തോ രാഗരജേന വോകിണ്ണോ ഹോതി, തത്ഥ പന സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ഫലേ ആയതിം ആപന്നേ ദോമനസ്സുപ്പത്തിയാ ദോസരജേന വോകിണ്ണോ ഹോതി, ഉഭയത്ഥാപി മോഹരജേന വോകിണ്ണോ ഹോതി. കസ്സ പനേതം രജാനുകിണ്ണന്തി ആഹ – ‘‘ആതുരസ്സാനുസിക്ഖതോ’’തി കാമപത്ഥനാവസേന കിലേസാതുരസ്സ, തസ്സ ച ഫലേന ദുക്ഖാതുരസ്സ ച ഉഭയത്ഥാപി പടികാരാഭിലാസായ കിലേസഫലേ അനുസിക്ഖതോ.

തഥാ യഞ്ച പത്തന്തി യം അചേലകവതാദിവസേന പത്തം അത്തപരിതാപനം. യഞ്ച പത്തബ്ബന്തി യം മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതു അപായേസു പത്തബ്ബം ഫലം. ഉഭയമേതം രജാനുകിണ്ണന്തി തദുഭയം ദുക്ഖരജാനുകിണ്ണം. ആതുരസ്സാതി കായകിലമഥേന ദുക്ഖാതുരസ്സ. അനുസിക്ഖതോതി മിച്ഛാദിട്ഠിം, തസ്സാ സമാദായകേ പുഗ്ഗലേ ച അനുസിക്ഖതോ.

യേ ച സിക്ഖാസാരാതി യേഹി യഥാസമാദിന്നം സീലബ്ബതാദിസങ്ഖാതം സിക്ഖം സാരതോ ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമിനാ സംസാരസുദ്ധീ’’തി കഥിതാ. തേനാഹ – സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഉപട്ഠാനസാരാതി. തത്ഥ യം ‘‘ന കരോമീ’’തി ഓരമതി, തം സീലം, വിസഭോജനകിച്ഛാചരണാദികം വതം, സാകഭക്ഖതാദിജീവികാ ജീവിതം, മേഥുനവിരതി ബ്രഹ്മചരിയം, ഏതേസം അനുതിട്ഠനം ഉപട്ഠാനം, ഭൂതപിണ്ഡകപരിഭണ്ഡാദിവസേന ഖന്ധദേവസിവാദിപരിചരണം വാ ഉപട്ഠാനം, ഏവമേതേഹി യഥാവുത്തേഹി സീലാദീഹി സംസാരസുദ്ധി ഹോതീതി താനി സാരതോ ഗഹേത്വാ ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ സിക്ഖാസാരാ സീലബ്ബതം ജീവിതം ബ്രഹ്മചരിയം ‘‘ഉപട്ഠാനസാരാ’’തി വേദിതബ്ബാ. അയമേകോ അന്തോതി അയം സീലബ്ബതപരാമാസവസേന അത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതോ മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ ഉപ്പഥഭൂതോ ലാമകട്ഠേന ച ഏകോ അന്തോ. അയം ദുതിയോ അന്തോതി അയം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ കാമേസു പാതബ്യതാപത്തിസങ്ഖാതോ ദുതിയോ വുത്തനയേന അന്തോ.

ഇച്ചേതേ ഉഭോ അന്താതി കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ച ഇതി ഏതേ ഉഭോ അന്താ. തേ ച ഖോ ഏതരഹി പത്തേ, ആയതിം പത്തബ്ബേ ച കിലേസദുക്ഖരജാനുകിണ്ണേ കാമഗുണേ അത്തപരിതാപനേ ച അല്ലീനേഹി കിലേസദുക്ഖാതുരാനം അനുസിക്ഖന്തേഹി, സയഞ്ച കിലേസദുക്ഖാതുരേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ ലാമകാ ഉപ്പഥഭൂതാ ചാതി അന്താ. കടസിവഡ്ഢനാതി അന്ധപുഥുജ്ജനേഹി അഭികങ്ഖിതബ്ബട്ഠേന കടസിസങ്ഖാതാനം തണ്ഹാഅവിജ്ജാനം അഭിവഡ്ഢനാ. കടസിയോ ദിട്ഠിം വഡ്ഢേന്തീതി താ പന കടസിയോ നാനപ്പകാരദിട്ഠിം വഡ്ഢേന്തി. വത്ഥുകാമേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ ഹി തേ പജഹിതും അസക്കോന്തസ്സ തണ്ഹാഅവിജ്ജാസഹകാരീകാരണം ലഭിത്വാ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൨൧; വിഭ. ൯൩൮) നത്ഥികദിട്ഠിം അകിരിയദിട്ഠിം അഹേതുകദിട്ഠിഞ്ച ഗണ്ഹാപേന്തി, അത്തപരിതാപനം അനുയുത്തസ്സ പന അവിജ്ജാതണ്ഹാസഹകാരീകാരണം ലഭിത്വാ ‘‘സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധീ’’തിആദിനാ അത്തസുദ്ധിഅഭിലാസേന സീലബ്ബതപരാമാസദിട്ഠിം ഗണ്ഹാപേന്തി. സക്കായദിട്ഠിയാ പന തേസം പച്ചയഭാവോ പാകടോയേവ. ഏവം അന്തദ്വയൂപനിസ്സയേന തണ്ഹാഅവിജ്ജാനം ദിട്ഠിവഡ്ഢകതാ വേദിതബ്ബാ. കേചി പന ‘‘കടസീതി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി വദന്തി. തേസം യദഗ്ഗേന തതോ അന്തദ്വയതോ സംസാരസുദ്ധി ന ഹോതി, തദഗ്ഗേന തേ ഉപാദാനക്ഖന്ധേ അഭിവഡ്ഢേതീതി അധിപ്പായോ. അപരേ പന ‘‘കടസിവഡ്ഢനാ’’തി പദസ്സ ‘‘അപരാപരം ജരാമരണേഹി സിവഥികവഡ്ഢനാ’’തി അത്ഥം വദന്തി. തേഹിപി അന്തദ്വയസ്സ സംസാരസുദ്ധിഹേതുഭാവാഭാവോയേവ വുത്തോ, കടസിയാ പന ദിട്ഠിവഡ്ഢനകാരണഭാവോ വത്തബ്ബോ.

ഏതേ തേ ഉഭോ അന്തേ അനഭിഞ്ഞായാതി തേ ഏതേ യഥാവുത്തേ ഉഭോപി അന്തേ അജാനിത്വാ ‘‘ഇമേ അന്താ തേ ച ഏവംഗഹിതാ ഏവംഅനുട്ഠിതാ ഏവംഗതികാ ഏവംഅഭിസമ്പരായാ’’തി ഏവം അജാനനഹേതു അജാനനകാരണാ. ‘‘പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’തിആദീസു (പു. പ. ൨൦൮; അ. നി. ൯.൪൩) വിയസ്സ ഹേതുഅത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഓലീയന്തി ഏകേതി ഏകേ കാമസുഖാനുയോഗവസേന സങ്കോചം ആപജ്ജന്തി. അതിധാവന്തി ഏകേതി ഏകേ അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന അതിക്കമന്തി. കാമസുഖമനുയുത്താ ഹി വീരിയസ്സ അകരണതോ കോസജ്ജവസേന സമ്മാപടിപത്തിതോ സങ്കോചമാപന്നതാ ഓലീയന്തി നാമ, അത്തപരിതാപനമനുയുത്താ പന കോസജ്ജം പഹായ അനുപായേന വീരിയാരമ്ഭം കരോന്താ സമ്മാപടിപത്തിയാ അതിക്കമനതോ അതിധാവന്തി നാമ, തദുഭയം പന തത്ഥ ആദീനവാദസ്സനതോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഉഭോ അന്തേ അനഭിഞ്ഞായ ഓലീയന്തി ഏകേ അതിധാവന്തി ഏകേ’’തി. തത്ഥ തണ്ഹാഭിനന്ദനവസേന ഓലീയന്തി, ദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന അതിധാവന്തീതി വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ സസ്സതാഭിനിവേസവസേന ഓലീയന്തി ഏകേ, ഉച്ഛേദാഭിനിവേസവസേന അതിധാവന്തി ഏകേ. ഗോസീലാദിവസേന ഹി അത്തപരിതാപനമനുയുത്താ ഏകച്ചേ ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേന വാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ, തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീ’’തി സസ്സതദസ്സനം അഭിനിവിസന്താ സംസാരേ ഓലീയന്തി നാമ, കാമസുഖമനുയുത്താ പന ഏകച്ചേ യംകിഞ്ചി കത്വാ ഇന്ദ്രിയാനി സന്തപ്പേതുകാമാ ലോകായതികാ വിയ തദനുഗുണം ഉച്ഛേദദസ്സനം അഭിനിവിസന്താ അനുപായേന വട്ടുപച്ഛേദസ്സ പരിയേസനതോ അതിധാവന്തി നാമ. ഏവം സസ്സതുച്ഛേദവസേനപി ഓലീയനാതിധാവനാനി വേദിതബ്ബാനി.

യേ ച ഖോ തേ അഭിഞ്ഞായാതി യേ ച ഖോ പന അരിയപുഗ്ഗലാ തേ യഥാവുത്തേ ഉഭോ അന്തേ ‘‘ഇമേ അന്താ ഏവംഗഹിതാ ഏവംഅനുട്ഠിതാ ഏവംഗതികാ ഏവംഅഭിസമ്പരായാ’’തി അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന വിപസ്സനാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ജാനിത്വാ മജ്ഝിമപടിപദം സമ്മാപടിപന്നാ, തായ സമ്മാപടിപത്തിയാ. തത്ര ച നാഹേസുന്തി തത്ര തസ്മിം അന്തദ്വയേ പതിതാ ന അഹേസും, തം അന്തദ്വയം പജഹിംസൂതി അത്ഥോ. തേന ച നാമഞ്ഞിംസൂതി തേന അന്തദ്വയപഹാനേന ‘‘മമ ഇദം അന്തദ്വയപഹാനം, അഹം അന്തദ്വയം പഹാസിം, ഇമിനാ അന്തദ്വയപഹാനേന സേയ്യോ’’തിആദിനാ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനമഞ്ഞനാവസേന ന അമഞ്ഞിംസു സബ്ബമഞ്ഞനാനം സമ്മദേവ പഹീനത്താ. ഏത്ഥ ച അഗ്ഗഫലേ ഠിതേ അരിയപുഗ്ഗലേ സന്ധായ ‘‘തത്ര ച നാഹേസും, തേന ച നാമഞ്ഞിംസൂ’’തി അതീതകാലവസേന അയം ദേസനാ പവത്താ, മഗ്ഗക്ഖണേ പന അധിപ്പേതേ വത്തമാനകാലവസേനേവ വത്തബ്ബം സിയാ. വട്ടം തേസം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായാതി യേ ഏവം പഹീനസബ്ബമഞ്ഞനാ ഉത്തമപുരിസാ, തേസം അനുപാദാപരിനിബ്ബുതാനം കമ്മവിപാകകിലേസവസേന തിവിധമ്പി വട്ടം നത്ഥി പഞ്ഞാപനായ, വത്തമാനക്ഖന്ധഭേദതോ ഉദ്ധം അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ അപഞ്ഞത്തികഭാവമേവ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ.

അട്ഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉപാതിധാവന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൫൯. നവമേ രത്തന്ധകാരതിമിസായന്തി രത്തിയം അന്ധകാരേ മഹാതിമിസായം. രത്തീപി ഹി അന്ധകാരവിരഹിതാ ഹോതി, യാ പുണ്ണമായ രത്തി ജുണ്ഹോഭാസിതാ. അന്ധകാരോപി ‘‘തിമിസാ’’തി ന വത്തബ്ബോ ഹോതി അബ്ഭമഹികാദിഉപക്കിലേസവിരഹിതേ ദേവേ. മഹന്ധകാരോ ഹി ‘‘തിമിസാ’’തി വുച്ചതി. അയം പന അമാവസീ രത്തി ദേവോ ച മേഘപടലസഞ്ഛന്നോ. തേന വുത്തം – ‘‘രത്തന്ധകാരതിമിസായന്തി രത്തിയാ അന്ധകാരേ മഹാതിമിസായ’’ന്തി. അബ്ഭോകാസേതി അപ്പടിച്ഛന്നേ ഓകാസേ വിഹാരങ്ഗണേ. തേലപ്പദീപേസു ഝായമാനേസൂതി തേലപജ്ജോതേസു ജലമാനേസു.

നനു ച ഭഗവതോ ബ്യാമപ്പഭാ പകതിയാ ബ്യാമമത്തപ്പദേസം അഭിബ്യാപേത്വാ ചന്ദിമസൂരിയാലോകം അഭിഭവിത്വാ ഘനബഹലം ബുദ്ധാലോകം വിസ്സജ്ജേന്തീ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ തിട്ഠതി, കായപ്പഭാപി നീലപീതാദിവസേന ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ പകതിയാവ സമന്തതോ അസീതിഹത്ഥപ്പദേസം ഓഭാസേന്തീ തിട്ഠതി, ഏവം ബുദ്ധാലോകേനേവ ഏകോഭാസഭൂതേ ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസേ പദീപകരണേ കിച്ചം നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, തഥാപി പുഞ്ഞത്ഥികാ ഉപാസകാ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാകരണത്ഥം ദേവസികം തേലപ്പദീപം ഉപട്ഠപേന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം – സാമഞ്ഞഫലേപി ‘‘ഏതേ മണ്ഡലമാലേ ദീപാ ഝായന്തീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൯). ‘‘രത്തന്ധകാരതിമിസായ’’ന്തി ഇദമ്പി തസ്സാ രത്തിയാ സഭാവകിത്തനത്ഥം വുത്തം, ന പന ഭഗവതോ നിസിന്നോകാസസ്സ അന്ധകാരഭാവതോ. പൂജാകരണത്ഥമേവ ഹി തദാപി ഉപാസകേഹി പദീപാ കാരിതാ.

തസ്മിഞ്ഹി ദിവസേ സാവത്ഥിവാസിനോ ബഹൂ ഉപാസകാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദിയിത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ നഗരം പവിസിത്വാ മഹാദാനാനി പവത്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച അനുഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹാനി ഗന്ത്വാ സയമ്പി പരിഭുഞ്ജിത്വാ സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ കേചി മനോഭാവനീയേ ഭിക്ഖൂ പയിരുപാസന്താ കേചി യോനിസോമനസികരോന്താ ദിവസഭാഗം വീതിനാമേസും. തേ സായന്ഹസമയേ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥരി ധമ്മസഭാമണ്ഡപതോ പട്ഠായ ഗന്ധകുടിസമീപേ അജ്ഝോകാസേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തേ ഉപോസഥവിസോധനത്ഥഞ്ചേവ യോനിസോമനസികാരപരിബ്രൂഹനത്ഥഞ്ച നഗരം അഗന്ത്വാ വിഹാരേയേവ വസിതുകാമാ ഓഹീയിംസു. അഥ തേ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാകരണത്ഥം ബഹൂ തേലപ്പദീപേ ആരോപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം പരിയന്തേ നിസിന്നാ കഥം സമുട്ഠാപേസും, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേ തിത്ഥിയാ നാനാവിധാനി ദിട്ഠിഗതാനി അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി, തഥാ വോഹരന്താ ച കദാചി സസ്സതം, കദാചി അസസ്സതം, ഉച്ഛേദാദീസു അഞ്ഞതരന്തി ഏകസ്മിംയേവ അട്ഠത്വാ നവനവാനി ദിട്ഠിഗതാനി ‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’ന്തി പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി ഉമ്മത്തകസദിസാ, തേസം തഥാ അഭിനിവിട്ഠാനം കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി. തേന ച സമയേന ബഹൂ പടങ്ഗപാണകാ പതന്താ പതന്താ തേസു തേലപ്പദീപേസു നിപതന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ അധിപാതകാ’’തിആദി.

തത്ഥ അധിപാതകാതി പടങ്ഗപാണകാ, യേ ‘‘സലഭാ’’തിപി വുച്ചന്തി. തേ ഹി ദീപസിഖം അധിപതനതോ ‘‘അധിപാതകാ’’തി അധിപ്പേതാ. ആപാതപരിപാതന്തി ആപാതം പരിപാതം, ആപതിത്വാ ആപതിത്വാ പരിപതിത്വാ പരിപതിത്വാ, അഭിമുഖപാതഞ്ചേവ പരിബ്ഭമിത്വാ പാതഞ്ച കത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ആപാഥേ പരിപാത’’ന്തി കേചി പഠന്തി, ആപാഥേ പദീപസ്സ അത്തനോ ആപാഥഗമനേ സതി പരിപതിത്വാ പരിപതിത്വാതി അത്ഥോ. അനയന്തി അവഡ്ഢിം ദുക്ഖം. ബ്യസനന്തി വിനാസം. പുരിമപദേന ഹി മരണമത്തം ദുക്ഖം, പച്ഛിമപദേന മരണം തേസം ദീപേതി. തത്ഥ കേചി പാണകാ സഹ പതനേന മരിംസു, കേചി മരണമത്തം ദുക്ഖം ആപജ്ജിംസു.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അധിപാതകപാണകാനം അത്തഹിതം അജാനന്താനം അത്തുപക്കമവസേന നിരത്ഥകബ്യസനാപത്തിം വിദിത്വാ തേസം വിയ ദിട്ഠിഗതികാനം ദിട്ഠാഭിനിവേസേന അനയബ്യസനാപത്തിദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഉപാതിധാവന്തി ന സാരമേന്തീതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിആദിഭേദം സാരം ന ഏന്തി, ചതുസച്ചാഭിസമയവസേന ന അധിഗച്ഛന്തി. തസ്മിം പന സഉപായേ സാരേ തിട്ഠന്തേയേവ വിമുത്താഭിലാസായ തം ഉപേന്താ വിയ ഹുത്വാപി ദിട്ഠിവിപല്ലാസേന അതിധാവന്തി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തി, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ‘‘നിച്ചം സുഭം സുഖം അത്താ’’തി അഭിനിവിസിത്വാ ഗണ്ഹന്താതി അത്ഥോ. നവം നവം ബന്ധനം ബ്രൂഹയന്തീതി തഥാ ഗണ്ഹന്താ ച തണ്ഹാദിട്ഠിസങ്ഖാതം നവം നവം ബന്ധനം ബ്രൂഹയന്തി വഡ്ഢയന്തി. പതന്തി പജ്ജോതമിവാധിപാതകാ, ദിട്ഠേ സുതേ ഇതിഹേകേ നിവിട്ഠാതി ഏവം തണ്ഹാദിട്ഠിബന്ധനേഹി ബദ്ധത്താ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ദിട്ഠേ അത്തനാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠിദസ്സനേനേവ വാ ദിട്ഠേ അനുസ്സവൂപലബ്ഭമത്തേനേവ ച സുതേ ‘‘ഇതിഹ ഏകന്തതോ ഏവമേത’’ന്തി നിവിട്ഠാ ദിട്ഠാഭിനിവേസേന ‘‘സസ്സത’’ന്തിആദിനാ അഭിനിവിട്ഠാ, ഏകന്തഹിതം വാ നിസ്സരണം അജാനന്താ രാഗാദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തം ഭവത്തയസങ്ഖാതം അങ്ഗാരകാസുംയേവ ഇമേ വിയ അധിപാതകാ ഇമം പജ്ജോതം പതന്തി, ന തതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും സക്കോന്തീതി അത്ഥോ.

നവമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഉപ്പജ്ജന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദസമേ യാവകീവന്തി യത്തകം കാലം. യതോതി യദാ, യതോ പട്ഠായ, യസ്മിം കാലേതി വാ അത്ഥോ. ഏവമേതം, ആനന്ദാതി, ആനന്ദ, തഥാഗതേ ഉപ്പന്നേ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതസാവകാനംയേവ ച ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢതി, തിത്ഥിയാ പന നിത്തേജാ വിഹതപ്പഭാ പഹീനലാഭസക്കാരാ ഹോന്തീതി യം തയാ വുത്തം, ഏതം ഏവം, ന ഏതസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ. ചക്കവത്തിനോ ഹി ചക്കരതനസ്സ പാതുഭാവേന ലോകോ ചക്കരതനം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പൂജാസക്കാരസമ്മാനം ന പവത്തേതി, ചക്കരതനമേവ പന സബ്ബോ ലോകോ സബ്ബഭാവേഹി സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. ഇതി വട്ടാനുസാരിപുഞ്ഞമത്തനിസ്സന്ദസ്സപി താവ മഹന്തോ ആനുഭാവോ, കിമങ്ഗം പന വിവട്ടാനുസാരിപുഞ്ഞഫലൂപത്ഥമ്ഭസ്സ അനന്താപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരസ്സ ബുദ്ധരതനസ്സ ധമ്മരതനസ്സ സങ്ഘരതനസ്സ ചാതി ദസ്സേതി.

ഭഗവാ ഹി സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അനുക്കമേന ലോകേ ഏകസട്ഠിയാ അരഹന്തേസു ജാതേസു സട്ഠി അരഹന്തേ ജനപദചാരികായ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉരുവേലം പത്വാ ഉരുവേലകസ്സപപ്പമുഖേ സഹസ്സജടിലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ തേഹി പരിവുതോ ലട്ഠിവനുയ്യാനേ നിസീദിത്വാ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാനം അങ്ഗമഗധവാസീനം ദ്വാദസ നഹുതാനി സാസനേ ഓതാരേത്വാ യദാ രാജഗഹേ വിഹാസി, തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച യഥാ യഥാ ഉപരൂപരി ഉളാരലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢതി, തഥാ തഥാ സബ്ബതിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി ഏവ.

അഥേകദിവസം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ ഭഗവതോ ച അരിയസങ്ഘസ്സ ച സമ്മാപടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘കഥം നു ഖോ തിത്ഥിയാന’’ന്തി തേസം പടിപത്തിം ആവജ്ജേസി. അഥസ്സ നേസം സബ്ബഥാപി ദുപ്പടിപത്തിയേവ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘ഏവംമഹാനുഭാവേ നാമ പുഞ്ഞൂപനിസ്സയസ്സ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ ച ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തേ ഭഗവതി, അരിയസങ്ഘേ ച ധരന്തേ കഥം ഇമേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഏവം ദുപ്പടിപന്നാ അകതപുഞ്ഞാ വരാകാ ലാഭിനോ സക്കതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരഹാനിം നിസ്സായ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ അഥ അത്തനോ പരിവിതക്കം ‘‘യാവകീവഞ്ച, ഭന്തേ’’തിആദിനാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ച തം, ‘‘ആനന്ദ, തയാ മിച്ഛാ പരിവിതക്കിത’’ന്തി അവത്വാ സുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസം ഗീവം ഉന്നാമേത്വാ സുപുപ്ഫിതസതപത്തസസ്സിരികം മഹാമുഖം അഭിപ്പസന്നതരം കത്വാ ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദാ’’തി സമ്പഹംസിത്വാ ‘‘യാവകീവഞ്ചാ’’തിആദിനാ തസ്സ വചനം പച്ചനുമോദി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ…പേ… ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ചാ’’തി. അഥ ഭഗവാ തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം അതീതേപി മയി അനുപ്പന്നേ ഏകച്ചേ നീചജനാ സമ്മാനം ലഭിത്വാ മമ ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ അഹേസുന്തി ബാവേരുജാതകം (ജാ. ൧.൪.൧൫൩ ആദയോ) കഥേസി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ദിട്ഠിഗതികാനം താവ സക്കാരസമ്മാനോ യാവ ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം പന ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ തേ ഹതലാഭസക്കാരാ നിപ്പഭാ നിത്തേജാവ ഹോന്തി, ദുപ്പടിപത്തിയാ ദുക്ഖതോ ച ന മുച്ചന്തീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഓഭാസതി താവ സോ കിമീതി സോ ഖജ്ജൂപനകകിമി താവദേവ ഓഭാസതി ജോതതി ദിബ്ബതി. യാവ ന ഉന്നമതേ പഭങ്കരോതി തീസുപി മഹാദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേന ‘‘പഭങ്കരോ’’തി ലദ്ധനാമോ സൂരിയോ യാവ ന ഉഗ്ഗമതി ന ഉദേതി. അനുഗ്ഗതേ ഹി സൂരിയേ ലദ്ധോകാസാ ഖജ്ജൂപനകാ വിപരിവത്തമാനാപി കണ്ടകഫലസദിസാ തമസി വിജ്ജോതന്തി. സ വേരോചനമ്ഹി ഉഗ്ഗതേ, ഹതപ്പഭോ ഹോതി ന ചാപി ഭാസതീതി സമന്തതോ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ കിരണസഹസ്സേന വിരോചനസഭാവതായ വേരോചനനാമകേ ആദിച്ചേ ഉട്ഠിതേ സോ ഖജ്ജൂപനകോ ഹതപ്പഭോ നിത്തേജോ കാളകോ ഹോതി, രത്തന്ധകാരേ വിയ ന ഭാസതി ന ദിബ്ബതി.

ഏവം ഓഭാസിതമേവ തക്കികാനന്തി യഥാ തേന ഖജ്ജൂപനകേന സൂരിയുഗ്ഗമനതോ പുരേയേവ ഓഭാസിതം ഹോതി, ഏവം തക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ പരികപ്പനമത്തേന ദിട്ഠീനം ഗഹണതോ ‘‘തക്കികാ’’തി ലദ്ധനാമേഹി തിത്ഥിയേഹി ഓഭാസിതം അത്തനോ സമയതേജേന ദീപേത്വാ അധിട്ഠിതം താവ, യാവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ നുപ്പജ്ജന്തി. ന തക്കികാ സുജ്ഝന്തി ന ചാപി സാവകാതി യദാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ ദിട്ഠിഗതികാ ന സുജ്ഝന്തി ന സോഭന്തി, ന ചാപി തേസം സാവകാ സോഭന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു വിഹതസോഭാ രത്തിഖിത്താ വിയ സരാ ന പഞ്ഞായന്തേവ. അഥ വാ യാവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ നുപ്പജ്ജന്തി, താവദേവ തക്കികാനം ഓഭാസിതം അത്തനോ സമയേന ജോതനം ബാലലാപനം, ന തതോ പരം. കസ്മാ? യസ്മാ ന തക്കികാ സുജ്ഝന്തി, ന ചാപി സാവകാ. തേ ഹി ദുരക്ഖാതധമ്മവിനയാ സമ്മാപടിപത്തിരഹിതാ ന സംസാരതോ സുജ്ഝന്തി അനിയ്യാനികസാസനത്താ. തേനാഹ ‘‘ദുദ്ദിട്ഠീ ന ദുക്ഖാ പമുച്ചരേ’’തി. തക്കികാ ഹി അയാഥാവലദ്ധികതായ ദുദ്ദിട്ഠിനോ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠദിട്ഠികാ വിപരീതദസ്സനാ തം ദിട്ഠിം അനിസ്സജ്ജിത്വാ സംസാരദുക്ഖതോ ന കദാചിപി മുച്ചന്തീതി.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ജച്ചന്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ.