൧൦. ഉപ്പജ്ജന്തിസുത്തവണ്ണനാ

൬൦. ദസമേ യാവകീവന്തി യത്തകം കാലം. യതോതി യദാ, യതോ പട്ഠായ, യസ്മിം കാലേതി വാ അത്ഥോ. ഏവമേതം, ആനന്ദാതി, ആനന്ദ, തഥാഗതേ ഉപ്പന്നേ തഥാഗതസ്സ തഥാഗതസാവകാനംയേവ ച ലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢതി, തിത്ഥിയാ പന നിത്തേജാ വിഹതപ്പഭാ പഹീനലാഭസക്കാരാ ഹോന്തീതി യം തയാ വുത്തം, ഏതം ഏവം, ന ഏതസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവോ. ചക്കവത്തിനോ ഹി ചക്കരതനസ്സ പാതുഭാവേന ലോകോ ചക്കരതനം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ പൂജാസക്കാരസമ്മാനം ന പവത്തേതി, ചക്കരതനമേവ പന സബ്ബോ ലോകോ സബ്ബഭാവേഹി സക്കരോതി ഗരും കരോതി മാനേതി പൂജേതി. ഇതി വട്ടാനുസാരിപുഞ്ഞമത്തനിസ്സന്ദസ്സപി താവ മഹന്തോ ആനുഭാവോ, കിമങ്ഗം പന വിവട്ടാനുസാരിപുഞ്ഞഫലൂപത്ഥമ്ഭസ്സ അനന്താപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരസ്സ ബുദ്ധരതനസ്സ ധമ്മരതനസ്സ സങ്ഘരതനസ്സ ചാതി ദസ്സേതി.

ഭഗവാ ഹി സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അനുക്കമേന ലോകേ ഏകസട്ഠിയാ അരഹന്തേസു ജാതേസു സട്ഠി അരഹന്തേ ജനപദചാരികായ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉരുവേലം പത്വാ ഉരുവേലകസ്സപപ്പമുഖേ സഹസ്സജടിലേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ തേഹി പരിവുതോ ലട്ഠിവനുയ്യാനേ നിസീദിത്വാ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാനം അങ്ഗമഗധവാസീനം ദ്വാദസ നഹുതാനി സാസനേ ഓതാരേത്വാ യദാ രാജഗഹേ വിഹാസി, തതോ പട്ഠായ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച യഥാ യഥാ ഉപരൂപരി ഉളാരലാഭസക്കാരോ അഭിവഡ്ഢതി, തഥാ തഥാ സബ്ബതിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരോ പരിഹായി ഏവ.

അഥേകദിവസം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ ഭഗവതോ ച അരിയസങ്ഘസ്സ ച സമ്മാപടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ ‘‘കഥം നു ഖോ തിത്ഥിയാന’’ന്തി തേസം പടിപത്തിം ആവജ്ജേസി. അഥസ്സ നേസം സബ്ബഥാപി ദുപ്പടിപത്തിയേവ ഉപട്ഠാസി. സോ ‘‘ഏവംമഹാനുഭാവേ നാമ പുഞ്ഞൂപനിസ്സയസ്സ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിയാ ച ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തേ ഭഗവതി, അരിയസങ്ഘേ ച ധരന്തേ കഥം ഇമേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഏവം ദുപ്പടിപന്നാ അകതപുഞ്ഞാ വരാകാ ലാഭിനോ സക്കതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി തിത്ഥിയാനം ലാഭസക്കാരഹാനിം നിസ്സായ കാരുഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ അഥ അത്തനോ പരിവിതക്കം ‘‘യാവകീവഞ്ച, ഭന്തേ’’തിആദിനാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ച തം, ‘‘ആനന്ദ, തയാ മിച്ഛാ പരിവിതക്കിത’’ന്തി അവത്വാ സുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസം ഗീവം ഉന്നാമേത്വാ സുപുപ്ഫിതസതപത്തസസ്സിരികം മഹാമുഖം അഭിപ്പസന്നതരം കത്വാ ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദാ’’തി സമ്പഹംസിത്വാ ‘‘യാവകീവഞ്ചാ’’തിആദിനാ തസ്സ വചനം പച്ചനുമോദി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ…പേ… ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ചാ’’തി. അഥ ഭഗവാ തസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിയം അതീതേപി മയി അനുപ്പന്നേ ഏകച്ചേ നീചജനാ സമ്മാനം ലഭിത്വാ മമ ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ ഹതലാഭസക്കാരാ അഹേസുന്തി ബാവേരുജാതകം (ജാ. ൧.൪.൧൫൩ ആദയോ) കഥേസി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ദിട്ഠിഗതികാനം താവ സക്കാരസമ്മാനോ യാവ ന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം പന ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ തേ ഹതലാഭസക്കാരാ നിപ്പഭാ നിത്തേജാവ ഹോന്തി, ദുപ്പടിപത്തിയാ ദുക്ഖതോ ച ന മുച്ചന്തീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഓഭാസതി താവ സോ കിമീതി സോ ഖജ്ജൂപനകകിമി താവദേവ ഓഭാസതി ജോതതി ദിബ്ബതി. യാവ ന ഉന്നമതേ പഭങ്കരോതി തീസുപി മഹാദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേന ‘‘പഭങ്കരോ’’തി ലദ്ധനാമോ സൂരിയോ യാവ ന ഉഗ്ഗമതി ന ഉദേതി. അനുഗ്ഗതേ ഹി സൂരിയേ ലദ്ധോകാസാ ഖജ്ജൂപനകാ വിപരിവത്തമാനാപി കണ്ടകഫലസദിസാ തമസി വിജ്ജോതന്തി. സ വേരോചനമ്ഹി ഉഗ്ഗതേ, ഹതപ്പഭോ ഹോതി ന ചാപി ഭാസതീതി സമന്തതോ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ കിരണസഹസ്സേന വിരോചനസഭാവതായ വേരോചനനാമകേ ആദിച്ചേ ഉട്ഠിതേ സോ ഖജ്ജൂപനകോ ഹതപ്പഭോ നിത്തേജോ കാളകോ ഹോതി, രത്തന്ധകാരേ വിയ ന ഭാസതി ന ദിബ്ബതി.

ഏവം ഓഭാസിതമേവ തക്കികാനന്തി യഥാ തേന ഖജ്ജൂപനകേന സൂരിയുഗ്ഗമനതോ പുരേയേവ ഓഭാസിതം ഹോതി, ഏവം തക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ പരികപ്പനമത്തേന ദിട്ഠീനം ഗഹണതോ ‘‘തക്കികാ’’തി ലദ്ധനാമേഹി തിത്ഥിയേഹി ഓഭാസിതം അത്തനോ സമയതേജേന ദീപേത്വാ അധിട്ഠിതം താവ, യാവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ നുപ്പജ്ജന്തി. ന തക്കികാ സുജ്ഝന്തി ന ചാപി സാവകാതി യദാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ ദിട്ഠിഗതികാ ന സുജ്ഝന്തി ന സോഭന്തി, ന ചാപി തേസം സാവകാ സോഭന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു വിഹതസോഭാ രത്തിഖിത്താ വിയ സരാ ന പഞ്ഞായന്തേവ. അഥ വാ യാവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ നുപ്പജ്ജന്തി, താവദേവ തക്കികാനം ഓഭാസിതം അത്തനോ സമയേന ജോതനം ബാലലാപനം, ന തതോ പരം. കസ്മാ? യസ്മാ ന തക്കികാ സുജ്ഝന്തി, ന ചാപി സാവകാ. തേ ഹി ദുരക്ഖാതധമ്മവിനയാ സമ്മാപടിപത്തിരഹിതാ ന സംസാരതോ സുജ്ഝന്തി അനിയ്യാനികസാസനത്താ. തേനാഹ ‘‘ദുദ്ദിട്ഠീ ന ദുക്ഖാ പമുച്ചരേ’’തി. തക്കികാ ഹി അയാഥാവലദ്ധികതായ ദുദ്ദിട്ഠിനോ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠദിട്ഠികാ വിപരീതദസ്സനാ തം ദിട്ഠിം അനിസ്സജ്ജിത്വാ സംസാരദുക്ഖതോ ന കദാചിപി മുച്ചന്തീതി.

ദസമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച ജച്ചന്ധവഗ്ഗവണ്ണനാ.