൬. തതിയനാനാതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഇമം ഉദാനന്തി ഏത്ഥ പന ദിട്ഠിതണ്ഹാമാനേസു ദോസം ദിസ്വാ തേ ദൂരതോ വജ്ജേത്വാ സങ്ഖാരേ യഥാഭൂതം പസ്സതോ ച തത്ഥ അനാദീനവദസ്സിതായ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠസ്സ യഥാഭൂതം അപസ്സതോ ച യഥാക്കമം സംസാരതോ അതിവത്തനാനതിവത്തനദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ.

തത്ഥ അഹങ്കാരപസുതായം പജാതി ‘‘സയംകതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഏവം വുത്തസയംകാരസങ്ഖാതം അഹങ്കാരം തഥാപവത്തം ദിട്ഠിം പസുതാ അനുയുത്താ അയം പജാ മിച്ഛാഭിനിവിട്ഠോ സത്തകായോ. പരംകാരൂപസംഹിതാതി പരോ അഞ്ഞോ ഇസ്സരാദികോ സബ്ബം കരോതീതി ഏവം പവത്തപരംകാരദിട്ഠിസന്നിസ്സിതാ തായ ഉപസംഹിതാതി പരംകാരൂപസംഹിതാ. ഏതദേകേ നാബ്ഭഞ്ഞംസൂതി ഏതം ദിട്ഠിദ്വയം ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ തത്ഥ ദോസദസ്സിനോ ഹുത്വാ നാനുജാനിംസു. കഥം? സതി ഹി സയംകാരേ കാമകാരതോ സത്താനം ഇട്ഠേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന അനിട്ഠേന. ന ഹി കോചി അത്തനോ ദുക്ഖം ഇച്ഛതി, ഭവതി ച അനിട്ഠം, തസ്മാ ന സയംകാരോ. പരംകാരോപി യദി ഇസ്സരഹേതുകോ, സ്വായം ഇസ്സരോ അത്തത്ഥം വാ കരേയ്യ പരത്ഥം വാ. തത്ഥ യദി അത്തത്ഥം, അത്തനാ അകതകിച്ചോ സിയാ അസിദ്ധസ്സ സാധനതോ. അഥ വാ പരത്ഥം സബ്ബേസം ഹിതസുഖമേവ നിപ്ഫജ്ജേയ്യ, ന അഹിതം ദുക്ഖം നിപ്ഫജ്ജതി, തസ്മാ ഇസ്സരവസേന ന പരംകാരോ സിജ്ഝതി. യദി ച ഇസ്സരസങ്ഖാതം അഞ്ഞനിരപേക്ഖം നിച്ചമേകകാരണം പവത്തിയാ സിയാ, കമ്മേന ഉപ്പത്തി ന സിയാ, സബ്ബേഹേവ ഏകജ്ഝം ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം കാരണസ്സ സന്നിഹിതത്താ. അഥസ്സ അഞ്ഞമ്പി സഹകാരീകാരണം ഇച്ഛിതം, തഞ്ഞേവ ഹേതു, കിം ഇസ്സരേന അപരിനിട്ഠിതസാമത്ഥിയേന പരികപ്പിതേന. യഥാ ച ഇസ്സരഹേതുകോ പരംകാരോ ന സിജ്ഝതി, ഏവം പജാപതിപുരിസപകതിബ്രഹ്മകാലാദിഹേതുതോപി ന സിജ്ഝതേവ തേസമ്പി അസിദ്ധത്താ വുത്തദോസാനതിവത്തനതോ ച. തേന വുത്തം ‘‘ഏതദേകേ നാബ്ഭഞ്ഞംസൂ’’തി. യേ പന യഥാവുത്തേ സയംകാരപരംകാരേ നാനുജാനന്താപി അധിച്ചസമുപ്പന്നം അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി, തേപി ന നം സല്ലന്തി അദ്ദസും അധിച്ചസമുപ്പന്നന്തിവാദിനോപി മിച്ഛാഭിനിവേസം അനതിക്കമനതോ യഥാഭൂതം അജാനന്താനം ദിട്ഠിഗതം തത്ഥ തത്ഥ ദുക്ഖുപ്പാദനതോ വിജ്ഝനട്ഠേന ‘‘സല്ല’’ന്തി ന പസ്സിംസു.

ഏതഞ്ച സല്ലം പടികച്ച പസ്സതോതി യോ പന ആരദ്ധവിപസ്സകോ പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ സമനുപസ്സതി, സോ ഏതഞ്ച തിവിധം വിപരീതദസ്സനം അഞ്ഞഞ്ച സകലം മിച്ഛാഭിനിവേസം തേസഞ്ച നിസ്സയഭൂതേ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേപി തുജ്ജനതോ ദുരുദ്ധാരതോ ച ‘‘സല്ല’’ന്തി പടികച്ച പുബ്ബേയേവ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സതി. ഏവം പസ്സതോ അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ ഏകന്തേനേവ അഹം കരോമീതി ന തസ്സ ഹോതി. യഥാ ച അത്തനോ കാരകഭാവോ തസ്സ ന ഉപട്ഠാതി, ഏവം പരോ കരോതീതി ന തസ്സ ഹോതി, കേവലം പന അനിച്ചസങ്ഖാതം പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മമത്തമേവ ഹോതി. ഏത്താവതാ സമ്മാപടിപന്നസ്സ സബ്ബഥാപി ദിട്ഠിമാനാഭാവോവ ദസ്സിതോ. തേന ച അരഹത്തപ്പത്തിയാ സംസാരസമതിക്കമോ പകാസിതോ ഹോതി.

ഇദാനി യോ ദിട്ഠിഗതേ അല്ലീനോ, ന സോ സംസാരതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും സക്കോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘മാനുപേതാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ മാനുപേതാ അയം പജാതി അയം സബ്ബാപി ദിട്ഠിഗതികസങ്ഖാതാ പജാ സത്തകായോ ‘‘മയ്ഹം ദിട്ഠി സുന്ദരാ, മയ്ഹം ആദാനോ സുന്ദരോ’’തി അത്തനോ ഗാഹസ്സ സംപഗ്ഗഹലക്ഖണേന മാനേന ഉപേതാ സമന്നാഗതാ. മാനഗന്ഥാ മാനവിനിബദ്ധാതി തതോ ഏവ തേന അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനേന യഥാ തം ദിട്ഠിം ന പടിനിസ്സജ്ജതി, ഏവം അത്തനോ സന്താനസ്സ ഗന്ഥിതത്താ വിനിബദ്ധത്താ ച മാനഗന്ഥാ മാനവിനിബദ്ധാ. ദിട്ഠീസു സാരമ്ഭകഥാ, സംസാരം നാതിവത്തതീതി ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനവസേന അത്തനോ ദിട്ഠാഭിനിവേസേന പരേസം ദിട്ഠീസു സാരമ്ഭകഥാ വിരോധകഥാ സംസാരനായികാനം അവിജ്ജാതണ്ഹാനം അപ്പഹാനതോ സംസാരം നാതിവത്തതി, ന അതിക്കമതീതി അത്ഥോ.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.