൫. ദുതിയനാനാതിത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി രൂപാദീസു അഞ്ഞതരം അത്താതി ച ലോകോതി ച ഗഹേത്വാ തം സസ്സതം നിച്ചന്തി അഞ്ഞേപി ച തഥാ ഗാഹേന്താ വോഹരന്തി. യഥാഹ –

‘‘രൂപം അത്താ ചേവ ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തി. വേദനം… സഞ്ഞം… സങ്ഖാരേ… വിഞ്ഞാണം അത്താ ച ലോകോ ച സസ്സതോ ചാതി അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച പഞ്ഞപേന്തീ’’തി.

അഥ വാ അത്താതി അഹങ്കാരവത്ഥു, ലോകോതി മമങ്കാരവത്ഥു, യം ‘‘അത്തനിയ’’ന്തി വുച്ചതി. അത്താതി വാ സയം, ലോകോതി പരോ. അത്താതി വാ പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ഏകോ ഖന്ധോ, ഇതരോ ലോകോ. അത്താതി വാ സവിഞ്ഞാണകോ ഖന്ധസന്താനോ, അവിഞ്ഞാണകോ ലോകോ. ഏവം തം തം അത്താതി ച ലോകോതി ച യഥാദസ്സനം ദ്വിധാ ഗഹേത്വാ തദുഭയം ‘‘നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ’’തി അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി. ഏതേന ചത്താരോ സസ്സതവാദാ ദസ്സിതാ. അസസ്സതോതി സത്തപി ഉച്ഛേദവാദാ ദസ്സിതാ. സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ചാതി ഏകച്ചോ അത്താ ച ലോകോ ച സസ്സതോ, ഏകച്ചോ അസസ്സതോതി ഏവം സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ചാതി അത്ഥോ. അഥ വാ സ്വേവ അത്താ ച ലോകോ ച അത്തഗതിദിട്ഠികാനം വിയ സസ്സതോ ച അസസ്സതോ ച, സിയാ സസ്സതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സബ്ബഥാപി ഇമിനാ ഏകച്ചസസ്സതവാദോ ദസ്സിതോ. നേവ സസ്സതോ നാസസ്സതോതി ഇമിനാ അമരാവിക്ഖേപവാദോ ദസ്സിതോ. തേ ഹി സസ്സതവാദേ അസസ്സതവാദേ ച ദോസം ദിസ്വാ ‘‘നേവ സസ്സതോ നാസസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി വിക്ഖേപം കരോന്താ വിവദന്തി.

സയംകതോതി അത്തനാ കതോ. യഥാ ഹി തേസം തേസം സത്താനം അത്താ ച അത്തനോ ധമ്മാനുധമ്മം കത്വാ സുഖദുക്ഖാനി പടിസംവേദേതി, ഏവം അത്താവ അത്താനം തസ്സ ച ഉപഭോഗഭൂതം കിഞ്ചനം പലിബോധസങ്ഖാതം ലോകഞ്ച കരോതി, അഭിനിമ്മിനാതീതി അത്തലദ്ധി വിയ അയമ്പി തേസം ലദ്ധി. പരംകതോതി പരേന കതോ, അത്തതോ പരേന ഇസ്സരേന വാ പുരിസേന വാ പജാപതിനാ വാ കാലേന വാ പകതിയാ വാ അത്താ ച ലോകോ ച കതോ, നിമ്മിതോതി അത്ഥോ. സയംകതോ ച പരംകതോ ചാതി യസ്മാ അത്താനഞ്ച ലോകഞ്ച നിമ്മിനന്താ ഇസ്സരാദയോ ന കേവലം സയമേവ നിമ്മിനന്തി, അഥ ഖോ തേസം തേസം സത്താനം ധമ്മാധമ്മാനം സഹകാരീകാരണം ലഭിത്വാവ, തസ്മാ സയംകതോ ച പരംകതോ ച അത്താ ച ലോകോ ചാതി ഏകച്ചാനം ലദ്ധി. അസയംകാരോ അപരംകാരോതി നത്ഥി ഏതസ്സ സയംകാരോതി അസയംകാരോ, നത്ഥി ഏതസ്സ പരകാരോതി അപരകാരോ. അനുനാസികാഗമം കത്വാ വുത്തം ‘‘അപരംകാരോ’’തി. അയം ഉഭയത്ഥ ദോസം ദിസ്വാ ഉഭയം പടിക്ഖിപതി. അഥ കഥം ഉപ്പന്നോതി ആഹ – അധിച്ചസമുപ്പന്നോതി യദിച്ഛായ സമുപ്പന്നോ കേനചി കാരണേന വിനാ ഉപ്പന്നോതി അധിച്ചസമുപ്പന്നവാദോ ദസ്സിതോ. തേന ച അഹേതുകവാദോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി.

ഇദാനി യേ ദിട്ഠിഗതികാ അത്താനം വിയ സുഖദുക്ഖമ്പി തസ്സ ഗുണഭൂതം കിഞ്ചനഭൂതം വാ സസ്സതാദിവസേന അഭിനിവിസ്സ വോഹരന്തി, തേസം തം വാദം ദസ്സേതും ‘‘സന്തേകേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി വുത്തം. തം വുത്തനയമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏത്ഥ പന ഇധ ജച്ചന്ധൂപമായ അനാഗതത്താ തം ഹിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ യോജേതബ്ബോ, തഥാ ഗാഥായ.

തത്ഥ അന്തരാവ വിസീദന്തി, അപത്വാവ തമോഗധന്തി അയം വിസേസോ. തസ്സത്ഥോ – ഏവം ദിട്ഠിഗതേസു ദിട്ഠിനിസ്സയേസു ആസജ്ജമാനാ ദിട്ഠിഗതികാ കാമോഘാദീനം ചതുന്നം ഓഘാനം, സംസാരമഹോഘസ്സേവ വാ അന്തരാവ വേമജ്ഝേ ഏവ യം തേസം പാരഭാവേന പതിട്ഠട്ഠേന വാ ഓഗധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം തദധിഗമൂപായോ വാ അരിയമഗ്ഗോ തം അപ്പത്വാവ അനധിഗന്ത്വാവ വിസീദന്തി സംസീദന്തി. ഓഗാധന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി ഓഗാധോ, അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാനഞ്ച. ഓഗാധമേവേത്ഥ രസ്സത്തം കത്വാ ഓഗധന്തി വുത്തം. തം ഓഗധം തമോഗധന്തി പദവിഭാഗോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.