൧. ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ജച്ചന്ധവഗ്ഗസ്സ പഠമേ വേസാലിയന്തിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസീതി കദാ പാവിസി? ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം ഗതകാലേ. ഭഗവാ ഹി വേളുവഗാമകേ വസ്സം വസിത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനേ വിഹാസി. തസ്മിം കാലേ ധമ്മസേനാപതി അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓലോകേത്വാ ‘‘സത്താഹമേവ പവത്തിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ നാളകഗാമം ഗന്ത്വാ തത്ഥ മാതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ പരിനിബ്ബായി. സത്ഥാ ചുന്ദേന ആഭതാ തസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ധാതുചേതിയം കാരാപേത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം അഗമാസി. തത്ഥ ഗതകാലേ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പരിനിബ്ബായി. ഭഗവാ തസ്സപി ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കാരാപേത്വാ രാജഗഹതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ഉക്കാചേലം അഗമാസി. തത്ഥ ഗങ്ഗാതീരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസീദിത്വാ അഗ്ഗസാവകാനം പരിനിബ്ബാനപ്പടിസംയുത്തം ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം അഗമാസി. ഏവം ഗതോ ഭഗവാ ‘‘പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വേസാലിം പിണ്ഡായ പാവിസീ’’തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉക്കാചേലതോ നിക്ഖമിത്വാ വേസാലിം ഗതകാലേ’’തി.

നിസീദനന്തി ഇധ ചമ്മക്ഖണ്ഡം അധിപ്പേതം. ചാപാലം ചേതിയന്തി പുബ്ബേ ചാപാലസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ വസിതട്ഠാനം ‘‘ചാപാലചേതിയ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. തത്ഥ ഭഗവതോ കതവിഹാരോപി തായ രുള്ഹിയാ ‘‘ചാപാലചേതിയ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉദേനം ചേതിയന്തി ഏവമാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സത്തമ്ബന്തി കികിസ്സ കിര കാസിരഞ്ഞോ ധീതരോ സത്ത കുമാരിയോ സംവേഗജാതാ രാജഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ യത്ഥ പധാനം പദഹിംസു, തം ഠാനം ‘‘സത്തമ്ബം ചേതിയ’’ന്തി വദന്തി. ബഹുപുത്തന്തി ബഹുപാരോഹോ ഏകോ നിഗ്രോധരുക്ഖോ, തസ്മിം അധിവത്ഥം ദേവതം ബഹൂ മനുസ്സാ പുത്തേ പത്ഥേന്തി, തദുപാദായ തം ഠാനം ‘‘ബഹുപുത്തം ചേതിയ’’ന്തി പഞ്ഞായിത്ഥ. സാരന്ദദന്തി സാരന്ദദസ്സ നാമ യക്ഖസ്സ വസിതട്ഠാനം. ഇതി സബ്ബാനേവ താനി ബുദ്ധുപ്പാദതോ പുബ്ബേ ദേവതാപരിഗ്ഗഹിതത്താ ചേതിയവോഹാരേന വോഹരിതാനി, ഭഗവതോ വിഹാരേ കതേപി ച തഥേവ പഞ്ഞായന്തി. രമണീയാതി ഏത്ഥ വേസാലിയാ താവ ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ പുഗ്ഗലസമ്പത്തിയാ സുലഭപച്ചയതായ ച രമണീയഭാവോ വേദിതബ്ബോ. വിഹാരാനം പന നഗരതോ നാതിദൂരതായ നാച്ചാസന്നതായ ഗമനാഗമനസമ്പത്തിയാ അനാകിണ്ണവിഹാരട്ഠാനതായ ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ പവിവേകപതിരൂപതായ ച രമണീയതാ ദട്ഠബ്ബാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി ഏത്ഥ ഇദ്ധിപാദപദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനം വിയ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതാ. അനുട്ഠിതാതി അധിട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ സുവഡ്ഢിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ, അതിവിയ സമ്മാ നിപ്ഫാദിതാതി.

ഏവം അനിയമേന കഥേത്വാ പുന നിയമേത്വാ ദസ്സേതും, ‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. തിട്ഠേയ്യാതി തസ്മിം തസ്മിം കാലേ യം മനുസ്സാനം ആയുപ്പമാണം, തം പരിപുണ്ണം കത്വാ തിട്ഠേയ്യ ധരേയ്യ. കപ്പാവസേസം വാതി ‘‘അപ്പം വാ ഭിയ്യോ വാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭; അ. നി. ൭.൭൪) വുത്തം വസ്സസതതോ അതിരേകം വാ. മഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ബുദ്ധാനം അട്ഠാനേ ഗജ്ജിതം നാമ നത്ഥി. യഥേവ ഹി വേളുവഗാമകേ ഉപ്പന്നം മാരണന്തികം വേദനം ദസ മാസേ വിക്ഖമ്ഭേസി, ഏവം പുനപ്പുനം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഇമം ഭദ്ദകപ്പമേവ തിട്ഠേയ്യാ’’തി. കസ്മാ പന ന ഠിതോതി? ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അഭിഭുയ്യതി, ബുദ്ധാ ച പന ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവം അപ്പത്വാ പഞ്ചമേ ആയുകോട്ഠാസേ ബഹുജനസ്സ പിയമനാപകാലേയേവ പരിനിബ്ബായന്തി. ബുദ്ധാനുബുദ്ധേസു അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേസു പരിനിബ്ബുതേസു അപരിവാരേന ഏകകേനേവ ഠാതബ്ബം ഹോതി, ദഹരസാമണേരപരിവാരേന വാ. തതോ ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം പരിസാ’’തി ഹീളേതബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ന ഠിതോതി. ഏവം വുത്തേപി സോ പന ന രുച്ചതി, ‘‘ആയുകപ്പോ’’തി ഇദമേവ അട്ഠകഥായ നിയമിതം.

ഓളാരികേ നിമിത്തേതി ഥൂലേ സഞ്ഞുപ്പാദനേ. ഥൂലസഞ്ഞുപ്പാദനഞ്ഹേതം, ‘‘തിട്ഠതു ഭഗവാ കപ്പ’’ന്തി സകലകപ്പം അവട്ഠാനയാചനായ യദിദം ‘‘യസ്സ കസ്സചി, ആനന്ദ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞാപദേസേന അത്തനോ ചതുരിദ്ധിപാദഭാവനാനുഭാവേന കപ്പം അവട്ഠാനസമത്ഥതാവിഭാവനം. ഓഭാസേതി പാകടവചനേ. പാകടഞ്ചേതം വചനം പരിയായം മുഞ്ചിത്വാ ഉജുകമേവ അത്തനോ അധിപ്പായവിഭാവനം.

ബഹുജനഹിതായാതി മഹാജനസ്സ ഹിതത്ഥായ. ബഹുജനസുഖായാതി മഹാജനസ്സ സുഖത്ഥായ. ലോകാനുകമ്പായാതി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച. കതരസ്സ സത്തലോകസ്സ? യോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിവിജ്ഝതി, അമതപാനം പിവതി, തസ്സ. ഭഗവതോ ഹി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തദേസനായ അഞ്ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞപ്പമുഖാ അട്ഠാരസ ബ്രഹ്മകോടിയോ ധമ്മം പടിവിജ്ഝിംസു. ഏവം യാവ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകവിനയനാ ധമ്മപടിവിദ്ധസത്താനം ഗണനാ നത്ഥി, മഹാസമയസുത്തം മങ്ഗലസുത്തം ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം സമചിത്തസുത്തന്തി ഇമേസം ചതുന്നം സുത്താനം ദേസനാകാലേ അഭിസമയപ്പത്തസത്താനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, ഏതസ്സ അപരിമാണസ്സ സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഭഗവതോ ഠാനം ജാതം. ഏവം അനാഗതേപി ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായേന വദതി. ദേവമനുസ്സാനന്തി ന കേവലം ദേവമനുസ്സാനംയേവ, അവസേസാനം നാഗസുപണ്ണാദീനമ്പി അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ഭഗവതോ ഠാനം ഹോതി. സഹേതുകപടിസന്ധികേ പന മഗ്ഗഫലസച്ഛികിരിയായ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം, തസ്മാ അഞ്ഞേസമ്പി അത്ഥത്ഥായ ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായ ഭഗവാ തിട്ഠതൂതി അത്ഥോ. തത്ഥ അത്ഥായാതി ഇധലോകസമ്പത്തിഅത്ഥായ. ഹിതായാതി പരലോകസമ്പത്തിഹേതുഭൂതഹിതത്ഥായ. സുഖായാതി നിബ്ബാനധാതുസുഖത്ഥായ. പുരിമം പന ഹിതസുഖഗ്ഗഹണം സബ്ബസാധാരണവസേന വേദിതബ്ബം.

യഥാ തം മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി ഏത്ഥ ന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോ അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ അഞ്ഞോപി കോചി പുഥുജ്ജനോ പടിവിജ്ഝിതും ന സക്കുണേയ്യ, ഏവമേവ നാസക്ഖി പടിവിജ്ഝിതുന്തി അത്ഥോ. മാരോ ഹി യസ്സ കേചി വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, ഥേരസ്സ ച ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തേനസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാസി. സോ പന ചിത്തപരിയുട്ഠാനം കരോന്തോ കിം കരോതീതി? ഭേരവം രൂപാരമ്മണം വാ ദസ്സേതി, സദ്ദാരമ്മണം വാ സാവേതി, തതോ സത്താ തം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടമുഖാ ഹോന്തി. തേസം മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ ഹദയം മദ്ദതി, തതോ വിസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. ഥേരസ്സ പനേസ മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേതും കിം സക്ഖിസ്സതി, ഭേരവാരമ്മണം പന ദസ്സേതി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ നിമിത്തോഭാസം ന പടിവിജ്ഝി. ജാനന്തോയേവ ഭഗവാ കിമത്ഥം യാവതതിയം ആമന്തേസി? പരതോ ‘‘തിട്ഠതു, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചിതേ ‘‘തുയ്ഹേവേതം ദുക്കടം, തുയ്ഹേവേതം അപരദ്ധ’’ന്തി ദോസാരോപനേന സോകതനുകരണത്ഥം. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘അയം മയി അതിവിയ സിനിദ്ധഹദയോ, സോ പരതോ ഭൂമിചാലകാരണഞ്ച ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനഞ്ച സുത്വാ മമ ചിരട്ഠാനം യാചിസ്സതി, അഥാഹം ‘കിസ്സ ത്വം പുരേതരം ന യാചസീ’തി തസ്സേവ സീസേ ദോസം പാതേസ്സാമി, സത്താ ച അത്തനോ അപരാധേന ന തഥാ വിഹഞ്ഞന്തി, തേനസ്സ സോകോ തനുകോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

ഗച്ഛ ത്വം, ആനന്ദാതി യസ്മാ ദിവാവിഹാരത്ഥായ ഇധാഗതോ, തസ്മാ, ആനന്ദ, ഗച്ഛ ത്വം യഥാരുചിതം ഠാനം ദിവാവിഹാരായ. തേനേവാഹ – ‘‘യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

മാരോ പാപിമാതി ഏത്ഥ സത്തേ അനത്ഥേ നിയോജേന്തോ മാരേതീതി മാരോ. പാപിമാതി തസ്സേവ വേവചനം. സോ ഹി പാപധമ്മേന സമന്നാഗതത്താ ‘പാപിമാ’തി വുച്ചതി. ഭാസിതാ ഖോ പനേസാതി അയഞ്ഹി ഭഗവതി ബോധിമണ്ഡേ സത്ത സത്താഹേ അതിക്കമിത്വാ അജപാലനിഗ്രോധേ വിഹരന്തേ അത്തനോ ധീതാസു ആഗന്ത്വാ ഇച്ഛാവിഘാതം പത്വാ ഗതാസു അയം ‘‘അത്ഥേസോ ഉപായോ’’തി ചിന്തേന്തോ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗവാ യദത്ഥം തുമ്ഹേഹി പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ വോ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, പടിവിദ്ധം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, കിം തേ ലോകവിചരണേനാ’’തി വത്വാ യഥാ അജ്ജ ഏവമേവ ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചി. ഭഗവാ ചസ്സ ‘‘ന താവാഹ’’ന്തിആദീനി വത്വാ പടിക്ഖിപി. തം സന്ധായ ഇദാനി ‘‘ഭാസിതാ ഖോ പനേസാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിയത്താതി അരിയമഗ്ഗാധിഗമവസേന ബ്യത്താ. വിനീതാതി തഥേവ കിലേസവിനയനേന വിനീതാ. വിസാരദാതി സാരജ്ജകരാനം ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദീനം പഹാനേന വിസാരദഭാവം പത്താ. ബഹുസ്സുതാതി തേപിടകവസേന ബഹു സുതമേതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. തമേവ ധമ്മം ധാരേന്തീതി ധമ്മധരാ. അഥ വാ ബഹുസ്സുതാതി പരിയത്തിബഹുസ്സുതാ ചേവ പടിവേധബഹുസ്സുതാ ച. ധമ്മധരാതി പരിയത്തിധമ്മാനം ചേവ പടിവേധധമ്മാനഞ്ച ധാരണതോ ധമ്മധരാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നാതി അരിയധമ്മസ്സ അനുധമ്മഭൂതം വിപസ്സനാധമ്മം പടിപന്നാ. സാമീചിപ്പടിപന്നാതി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ അനുച്ഛവികം വിസുദ്ധിപരമ്പരാപടിപദം പടിപന്നാ. അനുധമ്മചാരിനോതി സല്ലേഖികം തസ്സാ പടിപദായ അനുരൂപം അപ്പിച്ഛതാദിധമ്മം ചരണസീലാ. സകം ആചരിയകന്തി അത്തനോ ആചരിയവാദം. ആചിക്ഖിസ്സന്തീതി ആദിതോ കഥേസ്സന്തി, അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന പരേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. ദേസേസ്സന്തീതി വാചേസ്സന്തി, പാളിം സമ്മാ വാചേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേസ്സന്തീതി പജാനാപേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. പട്ഠപേസ്സന്തീതി പകാരേന ഠപേസ്സന്തി. വിവരിസ്സന്തീതി വിവടം കരിസ്സന്തി. വിഭജിസ്സന്തീതി വിഭത്തം കരിസ്സന്തി. ഉത്താനീകരിസ്സന്തീതി അനുത്താനം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനം പാകടം കരിസ്സന്തി. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുകേന സകാരണേന വചനേന. സപ്പാടിഹാരിയന്തി യാവനിയ്യാനികം കത്വാ. ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീതി നവവിധലോകുത്തരധമ്മം പബോധേസ്സന്തി, പകാസേസ്സന്തീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘പഞ്ഞപേസ്സന്തീ’’തിആദീഹി ഛഹി പദേഹി ഛ അത്ഥപദാനി ദസ്സിതാനി, ആദിതോ പന ദ്വീഹി പദേഹി ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനീതി. ഏത്താവതാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സംവണ്ണനാനയേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം നേത്തിയം ‘‘ദ്വാദസപദാനി സുത്തം, തം സബ്ബം ബ്യഞ്ജനഞ്ച അത്ഥോ ചാ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര).

ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയം. ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം ഝാനുപ്പാദവസേന. ഫീതന്തി വുദ്ധിപ്പത്തം സബ്ബഫാലിഫുല്ലം അഭിഞ്ഞാസമ്പത്തിവസേന. വിത്ഥാരികന്തി വിത്ഥതം തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ പതിട്ഠഹനവസേന. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹൂഹി ഞാതം പടിവിദ്ധം ബഹുജനാഭിസമയവസേന. പുഥുഭൂതന്തി സബ്ബാകാരവസേന പുഥുലഭാവപ്പത്തം. കഥം? യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി യത്തകാ വിഞ്ഞുജാതികാ ദേവാ മനുസ്സാ ച അത്ഥി, തേഹി സബ്ബേഹി സുട്ഠു പകാസിതന്തി അത്ഥോ.

അപ്പോസ്സുക്കോതി നിരുസ്സുക്കോ ലീനവീരിയോ. ‘‘ത്വഞ്ഹി, പാപിമ, സത്തസത്താഹാതിക്കമനതോ പട്ഠായ ‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ, പരിനിബ്ബാതു സുഗതോ’തി വിരവന്തോ ആഹിണ്ഡിത്ഥ, അജ്ജ ദാനി പട്ഠായ വിഗതുസ്സാഹോ ഹോഹി, മാ മയ്ഹം പരിനിബ്ബാനത്ഥായ വായാമം കരോഹീ’’തി വദതി. സതോ സമ്പജാനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീതി സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജി പജഹി. തത്ഥ ന ഭഗവാ ഹത്ഥേന ലേഡ്ഡും വിയ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി, തേമാസമത്തമേവ പന സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ പരം ന സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഓസ്സജീ’’തി, ‘‘വോസ്സജ്ജീ’’തിപി പാഠോ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ കപ്പം വാ കപ്പാവസേസം വാ ഠാതും സമത്ഥോ തത്തകം കാലം അട്ഠത്വാ പരിനിബ്ബായിതും മാരസ്സ യാചനായ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി? ന ഭഗവാ മാരസ്സ യാചനായ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി, നാപി ഥേരസ്സ ആയാചനായ ന ഓസ്സജിസ്സതി, തേമാസതോ പന പരം ബുദ്ധവേനേയ്യാനം അഭാവതോ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി. ഠാനഞ്ഹി നാമ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം യാവദേവ വേനേയ്യവിനയനത്ഥം, തേ അസതി വിനേയ്യജനേ കേന നാമ കാരണേന ഠസ്സന്തി. യദി ച മാരസ്സ യാചനായ പരിനിബ്ബായേയ്യ, പുരേതരംയേവ പരിനിബ്ബായേയ്യ. ബോധിമണ്ഡേപി ഹി മാരേന യാചിതം, നിമിത്തോഭാസകരണമ്പി ഥേരസ്സ സോകതനുകരണത്ഥന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അപിച ബുദ്ധബലദീപനത്ഥം നിമിത്തോഭാസകരണം. ഏവം മഹാനുഭാവാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോയേവ തിട്ഠന്താപി അത്തനോ രുചിയാവ തിട്ഠന്തി, പരിനിബ്ബായന്താപി അത്തനോ രുചിയാവ പരിനിബ്ബായന്തീതി.

മഹാഭൂമിചാലോതി മഹന്തോ പഥവീകമ്പോ. തദാ കിര ദസസഹസ്സിലോകധാതു അകമ്പിത്ഥ. ഭിംസനകോതി ഭയജനകോ. ദേവദുന്ദുഭിയോ ച ഫലിംസൂതി ദേവഭേരിയോ നദിംസു, ദേവോ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജി, അകാലവിജ്ജുലതാ നിച്ഛരിംസു, ഖണികവസ്സം വസ്സീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം സങ്ഖാരവിസങ്ഖാരാനം വിസേസസങ്ഖാതം അത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി അനവസേസസങ്ഖാരേ വിസ്സജ്ജേത്വാ അത്തനോ വിസങ്ഖാരഗമനദീപകം ഉദാനം ഉദാനേസി. കസ്മാ ഉദാനേസി? കോചി നാമ വദേയ്യ ‘‘മാരേന പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുബന്ധിത്വാ ‘പരിനിബ്ബാതു, ഭന്തേ’തി ഉപദ്ദുതോ ഭയേന ഭഗവാ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീ’’തി. ‘‘തസ്സോകാസോ മാ ഹോതു, ഭീതസ്സ ഉദാനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഏതസ്സ ദീപനത്ഥം പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തതോ തേമാസമത്തേനേവ ച പന ബുദ്ധകിച്ചസ്സ നിപ്ഫജ്ജനതോ ഏവം ദീഘരത്തം മയാ പരിഹടോയം ദുക്ഖഭാരോ ന ചിരസ്സേവ നിക്ഖിപിയതീതി പസ്സതോ പരിനിബ്ബാനഗുണപച്ചവേക്ഖണേ തസ്സ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, തേന പീതിവേഗേന ഉദാനേസീതി യുത്തം വിയ. ഏകന്തേന ഹി വിസങ്ഖാരനിന്നോ നിബ്ബാനജ്ഝാസയോ സത്ഥാ മഹാകരുണായ ബലക്കാരേന വിയ സത്തഹിതത്ഥം ലോകേ സുചിരം ഠിതോ. തഥാ ഹി ദേവസികം ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ വളഞ്ജേതി, സോദാനി മഹാകരുണാധികാരസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ നിബ്ബാനാഭിമുഖോ അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. തേനേവ ഹി ഭഗവതോ കിലേസപരിനിബ്ബാനദിവസേ വിയ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനദിവസേപി സരീരാഭാ വിസേസതോ വിപ്പസന്നാ പരിസുദ്ധാ പഭസ്സരാ അഹോസീതി.

ഗാഥായ സോണസിങ്ഗാലാദീനമ്പി പച്ചക്ഖഭാവതോ തുലിതം പരിച്ഛിന്നന്തി തുലം, കാമാവചരകമ്മം. ന തുലം അതുലം, തുലം വാ സദിസമസ്സ അഞ്ഞം ലോകിയകമ്മം നത്ഥീതി അതുലം, മഹഗ്ഗതകമ്മം. കാമാവചരം രൂപാവചരം വാ തുലം, അരൂപാവചരം അതുലം. അപ്പവിപാകം വാ തുലം, ബഹുവിപാകം അതുലം. സമ്ഭവന്തി സമ്ഭവസ്സ ഹേതുഭൂതം, ഉപപത്തിജനകന്തി അത്ഥോ. ഭവസങ്ഖാരന്തി പുനബ്ഭവസങ്ഖാരണകം. അവസ്സജീതി വിസ്സജ്ജേസി. മുനീതി ബുദ്ധമുനി. അജ്ഝത്തരതോതി നിയകജ്ഝത്തരതോ. സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവസേന സമാഹിതോ. അഭിന്ദി കവചമിവാതി കവചം വിയ അഭിന്ദി. അത്തസമ്ഭവന്തി അത്തനി സഞ്ജാതം കിലേസം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സവിപാകട്ഠേന സമ്ഭവം, ഭവാഭവാഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ഭവസങ്ഖാരന്തി ച ലദ്ധനാമം തുലാതുലസങ്ഖാതം ലോകിയകമ്മഞ്ച ഓസ്സജി, സങ്ഗാമസീസേ മഹായോധോ കവചം വിയ അത്തസമ്ഭവം കിലേസഞ്ച അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ ഹുത്വാ അഭിന്ദീ’’തി.

അഥ വാ തുലന്തി തുലേന്തോ തീരേന്തോ. അതുലഞ്ച സമ്ഭവന്തി നിബ്ബാനഞ്ചേവ ഭവഞ്ച. ഭവസങ്ഖാരന്തി ഭവഗാമികം കമ്മം. അവസ്സജി മുനീതി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോ നിബ്ബാനം നിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന തുലേന്തോ ബുദ്ധമുനി ഭവേ ആദീനവം, നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ തം ഖന്ധാനം മൂലഭൂതം ഭവസങ്ഖാരകമ്മം ‘‘കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൨.൮൧; അ. നി. ൪.൨൩൩) ഏവം വുത്തേന കമ്മക്ഖയകരേന അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജി. കഥം അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ, അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവം. സോ ഹി വിപസ്സനാവസേന അജ്ഝത്തരതോ, സമഥവസേന സമാഹിതോതി ഏവം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ സമഥവിപസ്സനാബലേന കവചം വിയ അത്തഭാവം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം, അത്തനി സമ്ഭവത്താ ‘‘അത്തസമ്ഭവ’’ന്തി ലദ്ധനാമം സബ്ബം കിലേസജാലം അഭിന്ദി, കിലേസാഭാവേനേവ കമ്മം അപ്പടിസന്ധികത്താ അവസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീതി ഏവം കിലേസപ്പഹാനേന കമ്മം പജഹി. ഇതി ബോധിമൂലേയേവ അവസ്സട്ഠഭവസങ്ഖാരോ ഭഗവാ വേഖമിസ്സകേന വിയ ജരസകടം സമാപത്തിവേഖമിസ്സകേന അത്തഭാവം യാപേന്തോപി ‘‘ഇതോ തേമാസതോ ഉദ്ധം സമാപത്തിവേഖമസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തുപ്പാദനേന ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജീതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.