൬. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ഛട്ഠേ അവന്തീസൂതി അവന്തിരട്ഠേ. കുരരഘരേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. പവത്തേ പബ്ബതേതി പവത്തനാമകേ പബ്ബതേ. ‘‘പപാതേ പബ്ബതേ’’തിപി പഠന്തി. സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോതി നാമേന സോണോ നാമ, തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപാസകഭാവപ്പടിവേദനേന ഉപാസകോ, കോടിഅഗ്ഘനകസ്സ കണ്ണപിളന്ധനസ്സ ധാരണേന ‘‘കോടികണ്ണോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കുടികണ്ണോ’’തി ഏവം അഭിഞ്ഞാതോ, ന സുഖുമാലസോണോതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നോ, സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതോ പവത്തേ പബ്ബതേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ ഠാനേ വിഹാരം കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വസാപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാതി. തേന വുത്തം – ‘‘ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി.

സോ കാലേന കാലം ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. ഥേരോ ചസ്സ ധമ്മം ദേസേതി. തേന സംവേഗബഹുലോ ധമ്മചരിയായ ഉസ്സാഹജാതോ വിഹരതി. സോ ഏകദാ സത്ഥേന സദ്ധിം വാണിജ്ജത്ഥായ ഉജ്ജേനിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അടവിയം സത്ഥേ നിവിട്ഠേ രത്തിയം ജനസമ്ബാധഭയേന ഏകമന്തം അപക്കമ്മ നിദ്ദം ഉപഗഞ്ഛി. സത്ഥോ പച്ചൂസവേലായം ഉട്ഠായ ഗതോ, ന ഏകോപി സോണം പബോധേസി, സബ്ബേപി വിസരിത്വാ അഗമംസു. സോ പഭാതായ രത്തിയാ പബുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠായ കഞ്ചി അപസ്സന്തോ സത്ഥേനേവ ഗതമഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സീഘം സീഘം ഗച്ഛന്തോ ഏകം വടരുക്ഖം ഉപഗഞ്ഛി. തത്ഥ അദ്ദസ ഏകം മഹാകായം വിരൂപദസ്സനം ഗച്ഛന്തം പുരിസം അട്ഠിതോ മുത്താനി അത്തനോ മംസാനി സയമേവ ഖാദന്തം, ദിസ്വാന ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘പേതോമ്ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി. ‘‘അത്തനോ പുബ്ബകമ്മേനാ’’തി. ‘‘കിം പന തം കമ്മ’’ന്തി. ‘‘അഹം പുബ്ബേ ഭാരുകച്ഛനഗരവാസീ കൂടവാണിജോ ഹുത്വാ പരേസം സന്തകം വഞ്ചേത്വാ ഖാദിം, സമണേ ച ഭിക്ഖായ ഉപഗതേ ‘തുമ്ഹാകം മംസം ഖാദഥാ’തി അക്കോസിം, തേന കമ്മേന ഏതരഹി ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവാമീ’’തി. തം സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗം പടിലഭി.

തതോ പരം ഗച്ഛന്തോ മുഖതോ പഗ്ഘരിതകാളലോഹിതേ ദ്വേ പേതദാരകേ പസ്സിത്വാ തഥേവ പുച്ഛി. തേപിസ്സ അത്തനോ കമ്മം കഥേസും. തേ കിര ഭാരുകച്ഛനഗരേ ദാരകകാലേ ഗന്ധവാണിജ്ജായ ജീവികം കപ്പേന്താ അത്തനോ മാതരി ഖീണാസവേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേന്തിയാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകം കസ്മാ സമണാനം ദേസി, തയാ ദിന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജനകസമണാനം മുഖതോ കാളലോഹിതം പഗ്ഘരതൂ’’തി അക്കോസിംസു. തേ തേന കമ്മേന നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സ വിപാകാവസേസേന പേതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തദാ ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവന്തി. തമ്പി സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗജാതോ അഹോസി.

സോ ഉജ്ജേനിം ഗന്ത്വാ തം കരണീയം തീരേത്വാ കുലഘരം പച്ചാഗതോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ഥേരസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോപിസ്സ പവത്തിനിവത്തീസു ആദീനവാനിസംസേ വിഭാവേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഗേഹം ഗതോ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം ഉപഗതോ ഥോകംയേവ നിദ്ദായിത്വാ പബുജ്ഝിത്വാ സയനതലേ നിസജ്ജ യഥാസുതം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിതും ആരദ്ധോ. തസ്സ തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതോ, തേ ച പേതത്തഭാവേ അനുസ്സരതോ സംസാരദുക്ഖം അതിവിയ ഭയാനകം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി, പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ വിഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം ആരോചേത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സോണസ്സ ഉപാസകസ്സ കുടികണ്ണസ്സ രഹോഗതസ്സ…പേ… പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി.

തത്ഥ യഥാ യഥാതിആദീനം പദാനം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന യേന ആകാരേന അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ ധമ്മം ദേസേതി ആചിക്ഖതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി പകാസേതി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി, യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അക്ഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ഏകദിവസമ്പി കിലേസമലേന അമലിനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. സങ്ഖലിഖിതന്തി ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്ത പരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും യംനൂനാഹം കേസേ ചേവ മസ്സൂനി ച ഓഹാരേത്വാ വോരോപേത്വാ കാസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യം. യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയാ നാമ. തം അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജേയ്യം ഉപഗച്ഛേയ്യം, പടിപജ്ജേയ്യന്തി അത്ഥോ.

ഏവം അത്തനാ രഹോവിതക്കിതം സോണോ ഉപാസകോ ഥേരസ്സ ആരോചേത്വാ തം പടിപജ്ജിതുകാമോ ‘‘പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി ആഹ. ഥേരോ പന ‘‘താവസ്സ ഞാണപരിപാകം കഥ’’ന്തി ഉപധാരേത്വാ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ ‘‘ദുക്കരം ഖോ’’തിആദിനാ പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേസി.

തത്ഥ ഏകഭത്തന്തി ‘‘ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൪; അ. നി. ൩.൭൧) ഏവം വുത്തം വികാലഭോജനവിരതിം സന്ധായ വദതി. ഏകസേയ്യന്തി അദുതിയസേയ്യം. ഏത്ഥ ച സേയ്യാസീസേന ‘‘ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതീ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൭; ൪൯) നയേന വുത്തേസു ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കായവിവേകം ദീപേതി, ന ഏകാകിനാ ഹുത്വാ സയനമത്തം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതിബ്രഹ്മചരിയം, സിക്ഖത്തയാനുയോഗസങ്ഖാതം സാസനബ്രഹ്മചരിയം വാ. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥേവാതി ഗേഹേയേവ. ബുദ്ധാനം സാസനം അനുയുഞ്ജാതി നിച്ചസീലഉപോസഥസീലാദിഭേദം പഞ്ചങ്ഗഅട്ഠങ്ഗദസങ്ഗസീലം, തദനുരൂപഞ്ച സമാധിപഞ്ഞാഭാവനം അനുയുഞ്ജ. ഏതഞ്ഹി ഉപാസകേന പുബ്ബഭാഗേ അനുയുഞ്ജിതബ്ബം ബുദ്ധസാസനം നാമ. തേനാഹ – ‘‘കാലയുത്തം ഏകഭത്തം ഏകസേയ്യം ബ്രഹ്മരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ കാലയുത്തന്തി ചാതുദ്ദസീപഞ്ചദസീഅട്ഠമീപാടിഹാരിയപക്ഖസങ്ഖാതേന കാലേന യുത്തം, യഥാവുത്തകാലേ വാ തുയ്ഹം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ യുത്തം പതിരൂപം സക്കുണേയ്യം, ന സബ്ബകാലം പബ്ബജ്ജാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബമേതം ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ തസ്സ കാമാനം ദുപ്പഹാനതായ സമ്മാപടിപത്തിയം യോഗ്യം കാരാപേതും വദതി, ന പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേതും. പബ്ബജ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി പബ്ബജിതും ആരമ്ഭോ ഉസ്സാഹോ. പടിപസ്സമ്ഭീതി ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കത്താ, സംവേഗസ്സ ച നാതിതിക്ഖഭാവതോ വൂപസമി. കിഞ്ചാപി പടിപസ്സമ്ഭി, ഥേരേന വുത്തവിധിം പന അനുതിട്ഠന്തോ കാലേന കാലം ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തോ ധമ്മം സുണാതി. തസ്സ വുത്തനയേനേവ ദുതിയം പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി, ഥേരസ്സ ച ആരോചേസി. ദുതിയമ്പി ഥേരോ പടിക്ഖിപി. തതിയവാരേ പന ഞാണസ്സ പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി നം പബ്ബാജേതും കാലോ’’തി ഥേരോ പബ്ബാജേസി, പബ്ബജിതഞ്ച തം തീണി സംവച്ഛരാനി അതിക്കമിത്വാ ഗണം പരിയേസിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ സോണോ…പേ… ഉപസമ്പാദേസീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പഭിക്ഖുകോതി കതിപയഭിക്ഖുകോ. തദാ കിര ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന മജ്ഝിമദേസേ ഏവ വസിംസു. തസ്മാ തത്ഥ കതിപയാ ഏവ അഹേസും, തേ ച ഏകസ്മിം നിഗമേ ഏകോ, ഏകസ്മിം ദ്വേതി ഏവം വിസും വിസും വസിംസു. കിച്ഛേനാതി ദുക്ഖേന. കസിരേനാതി ആയാസേന. തതോ തതോതി തസ്മാ തസ്മാ ഗാമനിഗമാദിതോ. ഥേരേന ഹി കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ആനേത്വാ അഞ്ഞേസു ആനീയമാനേസു പുബ്ബേ ആനീതാ കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കമിംസു, കിഞ്ചി കാലം ആഗമേത്വാ പുന തേസു ആനീയമാനേസു ഇതരേ പക്കമിംസു. ഏവം പുനപ്പുനം ആനയനേന സന്നിപാതോ ചിരേനേവ അഹോസി, ഥേരോ ച തദാ ഏകവിഹാരീ അഹോസി. ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാതി തദാ ഭഗവതാ പച്ചന്തദേസേപി ദസവഗ്ഗേനേവ സങ്ഘേന ഉപസമ്പദാ അനുഞ്ഞാതാ. ഇതോനിദാനഞ്ഹി ഥേരേന യാചിതോ പഞ്ചവഗ്ഗേന സങ്ഘേന പച്ചന്തദേസേ ഉപസമ്പദം അനുജാനി. തേന വുത്തം – ‘‘തിണ്ണം വസ്സാനം…പേ… സന്നിപാതേത്വാ’’തി.

വസ്സംവുട്ഠസ്സാതി ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ പഠമവസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വുസിതവതോ. ഈദിസോ ച ഈദിസോ ചാതി ഏവരൂപോ ച ഏവരൂപോ ച, ഏവരൂപായ നാമകായരൂപകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ, ഏവരൂപായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോതി സുതോയേവ മേ സോ ഭഗവാ. ന ഖോ മേ സോ ഭഗവാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോതി ഏതേന പുഥുജ്ജനസദ്ധായ ഏവം ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവന്തം ദട്ഠുകാമോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ പച്ചൂസസമയം അജ്ഝിട്ഠോ സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗികാനി സത്ഥു സമ്മുഖാ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ അത്ഥധമ്മപ്പടിസംവേദീ ഹുത്വാ ഭണന്തോ ധമ്മൂപസഞ്ഹിതപാമോജ്ജാദിമുഖേന സമാഹിതോ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനുപുബ്ബേന അരഹത്തം പാപുണി. ഏതദത്ഥമേവ ഹിസ്സ ഭഗവതാ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വാസോ ആണത്തോതി വദന്തി.

കേചി പനാഹു – ‘‘ന ഖോ മേ സോ ഭഗവാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോ’’തി ഇദം രൂപകായദസ്സനമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി. ആയസ്മാ ഹി സോണോ പബ്ബജിത്വാവ ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അനുപസമ്പന്നോവ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ‘‘ഉപാസകാപി സോതാപന്നാ ഹോന്തി, അഹമ്പി സോതാപന്നോ, കിമേത്ഥ ചിത്ത’’ന്തി ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അന്തോവസ്സേയേവ ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ വിസുദ്ധിപവാരണായ പവാരേസി. അരിയസച്ചദസ്സനേന ഹി ഭഗവതോ ധമ്മകായോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭).

തസ്മാസ്സ ധമ്മകായദസ്സനം പഗേവ സിദ്ധം, പവാരേത്വാ പന രൂപകായം ദട്ഠുകാമോ അഹോസീതി.

‘‘സചേ മം ഉപജ്ഝായോ അനുജാനാതീ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ഭന്തേ’’തി പന ലിഖന്തി. തഥാ ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ സോണ, ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ സോണാ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ആവുസോ’’തി പന കേസുചി പോത്ഥകേസു നത്ഥി. തഥാ ‘‘ഏവമാവുസോതി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ’’തിപി പാഠോ. ആവുസോവാദോയേവ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിക്ഖൂനം ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ ആചിണ്ണോ. ഭഗവന്തം പാസാദികന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

കച്ചി ഭിക്ഖു ഖമനീയന്തി ഭിക്ഖു ഇദം തുയ്ഹം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം കച്ചി ഖമനീയം, കിം സക്കാ ഖമിതും സഹിതും പരിഹരിതും, കിം ദുക്ഖഭാരോ നാഭിഭവതി. കച്ചി യാപനീയന്തി കിം തംതംകിച്ചേസു യാപേതും ഗമേതും സക്കാ, ന കഞ്ചി അന്തരായന്തി ദസ്സേതി. കച്ചിസി അപ്പകിലമഥേനാതി അനായാസേന ഇമം ഏത്തകം അദ്ധാനം കച്ചി ആഗതോസി.

ഏതദഹോസീതി ബുദ്ധാചിണ്ണം അനുസ്സരന്തസ്സ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതം ‘‘യസ്സ ഖോ മം ഭഗവാ’’തിആദിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനം ചിത്തേ ആചിണ്ണം അഹോസി. ഏകവിഹാരേതി ഏകഗന്ധകുടിയം. ഗന്ധകുടി ഹി ഇധ വിഹാരോതി അധിപ്പേതാ. വത്ഥുന്തി വസിതും.

നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേ പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ സാവകസാധാരണാ സബ്ബാ സമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമം സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം…പേ… വിഹാരം പാവിസി, തസ്മാ ആയസ്മാപി സോണോ ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാ തദനുരൂപം സബ്ബാ താ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ ‘‘ബഹുദേവ രത്തിം…പേ… വിഹാരം പാവിസീ’’തി കേചി വദന്തി. പവിസിത്വാ ച ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ചീവരം തിരോകരണീയം കത്വാപി ഭഗവതോ പാദപസ്സേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി. അജ്ഝേസീതി ആണാപേസി. പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതുന്തി ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ധമ്മോ ഭാസിതും ഉപട്ഠാതു ഞാണമുഖേ ആഗച്ഛതു, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ഭണാഹീതി അത്ഥോ.

സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗികാനീതി അട്ഠകവഗ്ഗഭൂതാനി കാമസുത്താദീനി സോളസ സുത്താനി. സരേന അഭണീതി സുത്തുസ്സാരണസരേന അഭാസി, സരഭഞ്ഞവസേന കഥേസീതി അത്ഥോ. സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേതി ഉസ്സാരണാവസാനേ. സുഗ്ഗഹിതാനീതി സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതാനി. സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനി. ഏകച്ചോ ഉഗ്ഗഹണകാലേ സമ്മാ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പച്ഛാ സജ്ഝായാദിവസേന മനസി കരണകാലേ ബ്യഞ്ജനാനി വാ മിച്ഛാ രോപേതി, പദപച്ഛാഭട്ഠം വാ കരോതി, ന ഏവമയം. ഇമിനാ പന സമ്മദേവ യഥുഗ്ഗഹിതം മനസി കതാനി. തേന വുത്തം – ‘‘സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനീ’’തി. സൂപധാരിതാനീതി അത്ഥതോപി സുട്ഠു ഉപധാരിതാനി. അത്ഥേ ഹി സുട്ടു ഉപധാരിതേ സക്കാ പാളിം സമ്മാ ഉസ്സാരേതും. കല്യാണിയാസി വാചായ സമന്നാഗതോതി സിഥിലധനിതാദീനം യഥാവിധാനവചനേന പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണായ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ ആസി. വിസ്സട്ഠായാതി വിമുത്തായ. ഏതേനസ്സ വിമുത്തവാദിതം ദസ്സേതി. അനേലഗളായാതി ഏലാ വുച്ചതി ദോസോ, തം ന പഗ്ഘരതീതി അനേലഗളാ, തായ നിദ്ദോസായാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അനേലഗളായാതി അനേലായ ച അഗളായ ച നിദ്ദോസായ അഗളിതപദബ്യഞ്ജനായ, അപരിഹീനപദബ്യഞ്ജനായാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി നം ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം കല്യാണവാക്കരണാനം യദിദം സോണോ കുടികണ്ണോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി യഥാധിപ്പേതം അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും സമത്ഥായ.

കതിവസ്സോതി സോ കിര മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ ഠിതോ ആകപ്പസമ്പന്നോ ച പരേസം ചിരതരപബ്ബജിതോ വിയ ഖായതി. തം സന്ധായ ഭഗവാ പുച്ഛതീതി കേചി, തം അകാരണം. ഏവം സന്തേ സമാധിസുഖം അനുഭവിതും യുത്തോ, ഏത്തകം കാലം കസ്മാ പമാദമാപന്നോതി പുന അനുയുഞ്ജിതും സത്ഥാ ‘‘കതിവസ്സോസീ’’തി തം പുച്ഛതി. തേനേവാഹ – ‘‘കിസ്സ പന ത്വം ഭിക്ഖു ഏവം ചിരം അകാസീ’’തി.

തത്ഥ കിസ്സാതി കിം കാരണാ. ഏവം ചിരം അകാസീതി ഏവം ചിരായി, കേന കാരണേന ഏവം ചിരകാലം പബ്ബജ്ജം അനുപഗന്ത്വാ അഗാരമജ്ഝേ വസീതി അത്ഥോ. ചിരം ദിട്ഠോ മേതി ചിരേന ചിരകാലേന മയാ ദിട്ഠോ. കാമേസൂതി കിലേസകാമേസു ച വത്ഥുകാമേസു ച. ആദീനവോതി ദോസോ. അപി ചാതി കാമേസു ആദീനവേ കേനചി പകാരേന ദിട്ഠേപി ന താവാഹം ഘരാവാസതോ നിക്ഖമിതും അസക്ഖിം. കസ്മാ? സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ ഉച്ചാവചേഹി കിച്ചകരണീയേഹി സമുപബ്യൂള്ഹോ അഗാരിയഭാവോ. തേനേവാഹ – ‘‘ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി കാമേസു യഥാഭൂതം ആദീനവദസ്സിനോ ചിത്തം ചിരായിത്വാപി ന പതിട്ഠാതി, അഞ്ഞദത്ഥു പദുമപലാസേ ഉദകബിന്ദു വിയ വിനിവത്തതിയേവാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച സമ്മദേവ ജാനന്തോ പവത്തിയം തന്നിമിത്തേ ച ന കദാചിപി രമതീതി ഇദമത്ഥദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ദിസ്വാ ആദീനവം ലോകേതി സബ്ബസ്മിം സങ്ഖാരലോകേ ‘‘അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’’തിആദിനാ ആദീനവം ദോസം പഞ്ഞായ പസ്സിത്വാ. ഏതേന വിപസ്സനാവാരോ കഥിതോ. ഞത്വാ ധമ്മം നിരുപധിന്തി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗത്താ നിരുപധിം നിബ്ബാനധമ്മം യഥാഭൂതം ഞത്വാ നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതസഭാവതോ മഗ്ഗഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. ‘‘ദിസ്വാ ഞത്വാ’’തി ഇമേസം പദാനം ‘‘സപ്പിം പിവിത്വാ ബലം ഹോതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (പു. പ. ൨൦൮; അ. നി. ൯.൪൨-൪൩) വിയ ഹേതുഅത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. അരിയോ ന രമതീ പാപേതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയോ സപ്പുരിസോ അണുമത്തേപി പാപേ ന രമതി. കസ്മാ? പാപേ ന രമതീ സുചീതി സുവിസുദ്ധകായസമാചാരാദിതായ വിസുദ്ധപുഗ്ഗലോ രാജഹംസോ വിയ ഉക്കാരട്ഠാനേ പാപേ സംകിലിട്ഠധമ്മേ ന രമതി നാഭിനന്ദതി. ‘‘പാപോ ന രമതീ സുചി’’ന്തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പാപോ പാപപുഗ്ഗലോ സുചിം അനവജ്ജം വോദാനധമ്മം ന രമതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഗാമസൂകരാദയോ വിയ ഉക്കാരട്ഠാനം അസുചിം സംകിലേസധമ്മംയേവ രമതീതി പടിപക്ഖതോ ദേസനം പരിവത്തേതി.

ഏവം ഭഗവതാ ഉദാനേ ഉദാനിതേ ആയസ്മാ സോണോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ വചനേന പച്ചന്തദേസേ പഞ്ചവഗ്ഗേന ഉപസമ്പദാദിപഞ്ചവത്ഥൂനി യാചി. ഭഗവാപി താനി അനുജാനീതി തം സബ്ബം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൪൨ ആദയോ) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.