൫. സോണവഗ്ഗോ

൧. പിയതരസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. മഹാവഗ്ഗസ്സ പഠമേ മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിന്തി മല്ലികായ നാമ അത്തനോ മഹേസിയാ സഹ. ഉപരിപാസാദവരഗതോതി പാസാദവരസ്സ ഉപരി ഗതോ. കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോതി കോചി അഞ്ഞോ അത്തനാ പിയായിതബ്ബതരോ. അത്ഥി നു ഖോ തേതി ‘‘കിം തേ അത്ഥീ’’തി ദേവിം പുച്ഛതി.

കസ്മാ പുച്ഛതി? അയഞ്ഹി സാവത്ഥിയം ദുഗ്ഗതമാലാകാരസ്സ ധീതാ. ഏകദിവസം ആപണതോ പൂവം ഗഹേത്വാ മാലാരാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഖാദിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തീ പടിപഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ തം ഭഗവതോ അദാസി. സത്ഥാ തഥാരൂപേ ഠാനേ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. ആനന്ദത്ഥേരോ ചീവരം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭഗവാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ തം പൂവം പരിഭുഞ്ജിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ സിതം പാത്വാകാസി. ഥേരോ ‘‘കോ ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, ദാനസ്സ വിപാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അജ്ജേസാ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ പഠമം ഭോജനം അദാസി, അജ്ജേവ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഭവിസ്സതി പിയാ മനാപാ’’തി. തം ദിവസമേവ ച രാജാ കാസിഗാമേ ഭാഗിനേയ്യേന സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ പരാജിതോ പലായിത്വാ ആഗതോ നഗരം പവിസന്തോ ‘‘ബലകായസ്സ ആഗമനം ആഗമേസ്സാമീ’’തി തം മാലാരാമം പാവിസി. സാ രാജാനം ആഗതം പസ്സിത്വാ തസ്സ വത്തമകാസി. രാജാ തസ്സാ വത്തേ പസീദിത്വാ പിതരം പക്കോസാപേത്വാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദത്വാ തം അന്തേപുരം പടിഹരാപേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഇമിസ്സാ മഹന്തം ഇസ്സരിയം ദിന്നം, യംനൂനാഹം ഇമം പുച്ഛേയ്യം ‘കോ തേ പിയോ’തി? സാ ‘ത്വം മേ, മഹാരാജ, പിയോ’തി വത്വാ, പുന മം പുച്ഛിസ്സതി, അഥസ്സാഹം ‘മയ്ഹമ്പി ത്വംയേവ പിയാ’തി വക്ഖാമീ’’തി. ഇതി സോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സാസജനനത്ഥം സമ്മോദനീയം കരോന്തോ പുച്ഛി.

ദേവീ പന പണ്ഡിതാ ബുദ്ധുപട്ഠായികാ സങ്ഘുപട്ഠായികാ ‘‘നായം പഞ്ഹോ രഞ്ഞോ മുഖം ഉല്ലോകേത്വാ കഥേതബ്ബോ’’തി ചിന്തേത്വാ യഥാഭൂതമേവ വദന്തീ ‘‘നത്ഥി ഖോ മേ, മഹാരാജ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ’’തി ആഹ. വത്വാപി അത്തനാ ബ്യാകതമത്ഥം ഉപായേന രഞ്ഞോ പച്ചക്ഖം കാതുകാമാ ‘‘തുയ്ഹം പന, മഹാരാജ, അത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’’തി തഥേവ രാജാനം പുച്ഛി യഥാ രഞ്ഞാ സയം പുട്ഠാ. രാജാപി തായ സരസലക്ഖണേന കഥിതത്താ നിവത്തിതും അസക്കോന്തോ സയമ്പി സരസലക്ഖണേനേവ കഥേന്തോ തഥേവ ബ്യാകാസി യഥാ ദേവിയാ ബ്യാകതം.

ബ്യാകരിത്വാ ച മന്ദധാതുകതായ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘അഹം രാജാ പഥവിസ്സരോ മഹന്തം പഥവിമണ്ഡലം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസാമി, മയ്ഹം താവ യുത്തം ‘അത്തനാ പിയതരം അഞ്ഞം ന പസ്സാമീ’തി, അയം പന വസലീ ഹീനജച്ചാ സമാനാ മയാ ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപിതാ സാമിഭൂതം മം ന തഥാ പിയായതി, ‘അത്താവ പിയതരോ’തി മമ സമ്മുഖാ വദതി, യാവ കക്ഖളാ വതായ’’ന്തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘നനു തേ തീണി രതനാനി പിയതരാനീ’’തി ചോദേസി. ദേവീ ‘രതനത്തയംപാഹം ദേവ അത്തനോ സഗ്ഗസുഖം മോക്ഖസുഖഞ്ച പത്ഥയന്തീ സമ്പിയായാമി, തസ്മാ അത്താവ മേ പിയതരോ’’തി ആഹ. സബ്ബോ ചായം ലോകോ അത്തദത്ഥമേവ പരം പിയായതി, പുത്തം പത്ഥേന്തോപി ‘‘അയം മം ജിണ്ണകാലേ പോസേസ്സതീ’’തി പത്ഥേതി, ധീതരം ‘‘മമ കുലം വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി, ഭരിയം ‘‘മയ്ഹം പാദേ പരിചരിസ്സതീ’’തി, അഞ്ഞേപി ഞാതിമിത്തബന്ധവേ തംതംകിച്ചവസേന, ഇതി അത്തദത്ഥമേവ സമ്പസ്സന്തോ ലോകോ പരം പിയായതീതി. അയഞ്ഹി ദേവിയാ അധിപ്പായോ.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മല്ലികാ കുസലാ പണ്ഡിതാ നിപുണാ ‘അത്താവ മേ പിയതരോ’തി വദതി, മയ്ഹമ്പി അത്താവ പിയതരോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഹന്ദാഹം ഇമമത്ഥം സത്ഥു ആരോചേസ്സാമി, യഥാ ച മേ സത്ഥാ ബ്യാകരിസ്സതി, തഥാ നം ധാരേസ്സാമീ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ…പേ… പിയതരോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ‘‘ലോകേ സബ്ബസത്താനം അത്താവ അത്തനോ പിയതരോ’’തി രഞ്ഞാ വുത്തമത്ഥം സബ്ബസോ ജാനിത്വാ തദത്ഥപരിദീപനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാതി സബ്ബാ അനവസേസാ ദസപി ദിസാ പരിയേസനവസേന ചിത്തേന അനുഗന്ത്വാ. നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചീതി അത്തനാ അതിസയേന പിയം അഞ്ഞം കോചി പുരിസോ സബ്ബുസ്സാഹേന പരിയേസന്തോ ക്വചി കത്ഥചി സബ്ബദിസാസു നേവ അധിഗച്ഛേയ്യ ന പസ്സേയ്യ. ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസന്തി ഏവം കസ്സചി അത്തനാ പിയതരസ്സ അനുപലബ്ഭനവസേന പുഥു വിസും വിസും തേസം തേസം സത്താനം അത്താവ പിയോ. തസ്മാ ന ഹിംസേ പരമത്തകാമോതി യസ്മാ ഏവം സബ്ബോപി സത്തോ അത്താനം പിയായതി അത്തനോ സുഖകാമോ ദുക്ഖപ്പടികൂലോ, തസ്മാ അത്തകാമോ അത്തനോ ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്തോ പരം സത്തം അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികം ഉപാദായ ന ഹിംസേ ന ഹനേയ്യ ന പാണിലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹിപി വിഹേഠേയ്യ. പരസ്സ ഹി അത്തനാ കതേ ദുക്ഖേ തം തതോ സങ്കമന്തം വിയ കാലന്തരേ അത്തനി സന്ദിസ്സതി. അയഞ്ഹി കമ്മാനം ധമ്മതാതി.

പഠമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അപ്പായുകസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ അച്ഛരിയം, ഭന്തേതി ഇദമ്പി മേഘിയസുത്തേ വിയ ഗരഹണച്ഛരിയവസേന വേദിതബ്ബം. യാവ അപ്പായുകാതി യത്തകം പരിത്തായുകാ, അതിഇത്തരജീവിതാതി അത്ഥോ. സത്താഹജാതേതി സത്താഹേന ജാതോ സത്താഹജാതോ. തസ്മിം സത്താഹജാതേ, ജാതസ്സ സത്തമേ അഹനീതി അത്ഥോ. തുസിതം കായം ഉപപജ്ജീതി തുസിതം ദേവനികായം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപപജ്ജി.

ഏകദിവസം കിര ഥേരോ പച്ഛാഭത്തം ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതം സോഭഗ്ഗപ്പത്തം ദസ്സനാനുത്തരിയഭൂതം ഭഗവതോ രൂപകായസിരിം മനസി കരിത്വാ, ‘‘അഹോ ബുദ്ധാനം രൂപകായസമ്പത്തി ദസ്സനീയാ സമന്തപാസാദികാ മനോഹരാ’’തി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേന്തോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘വിജാതമാതുയാ നാമ വിരൂപോപി പുത്തോ സുരൂപോ വിയ മനാപോ ഹോതി, സചേ പന ബുദ്ധാനം മാതാ മഹാമായാ ദേവീ ധരേയ്യ, കീദിസം നു ഖോ തസ്സാ ഭഗവതോ രൂപദസ്സനേ പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, മഹാജാനി ഖോ മയ്ഹം മഹാമാതു ദേവിയാ, യാ സത്താഹജാതേ ഭഗവതി കാലകതാ’’തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ പരിവിതക്കിതം ആരോചേന്തോ തസ്സാ കാലകിരിയം ഗരഹന്തോ ‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

കേചി പനാഹു – ‘‘മഹാപജാപതി ഗോതമീ ഭഗവന്തം മഹതാ ആയാസേന പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാപി പടിക്ഖിത്താ, മയാ പന ഉപായേന യാചിതോ ഭഗവാ അട്ഠഗരുധമ്മപ്പടിഗ്ഗഹണവസേന തസ്സാ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച അനുജാനി, സാ തേ ധമ്മേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ലദ്ധപബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാ ഭഗവതോ ദുതിയം പരിസം ഉപ്പാദേത്വാ ചതുത്ഥായ പരിസായ പച്ചയോ അഹോസി. സചേ പന ഭഗവതോ ജനേത്തി മഹാമായാ ദേവീ ധരേയ്യ, ഏവമേതാ ചുഭോപി ഖത്തിയഭഗിനിയോ ഏകതോ ഹുത്വാ ഇമം സാസനം സോഭേയ്യും, ഭഗവാ ച മാതരി ബഹുമാനേന മാതുഗാമസ്സ സാസനേ പബ്ബജ്ജം ഉപസമ്പദഞ്ച സുഖേനേവ അനുജാനേയ്യ, അപ്പായുകതായ പനസ്സാ കസിരേന നിപ്ഫന്നമിദന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഥേരോ ഭഗവതോ സന്തികേ ‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’തിആദിമാഹാ’’തി. തം അകാരണം. ഭഗവാ ഹി മാതുയാ വാ അഞ്ഞസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സ അത്തനോ സാസനേ പബ്ബജ്ജം അനുജാനന്തോ ഗരുകംയേവ കത്വാ അനുജാനാതി, ന ലഹുകം ചിരട്ഠിതികാമതായാതി.

അപരേ പനാഹു – ‘‘ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദികേ അനഞ്ഞസാധാരണേ അനന്താപരിമാണേ ബുദ്ധഗുണേ ഥേരോ മനസി കരിത്വാ യാ ഏവം മഹാനുഭാവം നാമ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം സത്ഥാരം കുച്ഛിനാ ദസ മാസേ പരിഹരി, സാ ബുദ്ധമാതാ കസ്സചി പരിചാരികാ ഭവിസ്സതീതി അയുത്തമിദം. കസ്മാ? സത്ഥു ഗുണാനുച്ഛവികമേവേതം, യദിദം സത്താഹജാതേ ഭഗവതി ജനേത്തി കാലം കരോതി, കാലകതാ ച തുസിതേസു ഉപ്പജ്ജതീതി അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ ഹുത്വാ തം അത്തനോ വിതക്കുപ്പാദനം ഭഗവതോ ആരോചേന്തോ ‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ’തിആദിവചനം അവോചാ’’തി.

സത്ഥാ പന യസ്മാ സത്താഹജാതേസു ബോധിസത്തേസു ബോധിസത്തമാതു കാലകിരിയാ ധമ്മതാ സിദ്ധാ, തസ്മാ തം ധമ്മതം പരിദീപേന്തോ ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. സാ പനായം ധമ്മതാ യസ്മാ യഥാ സബ്ബേ ബോധിസത്താ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി സന്നിപതിത്വാ അഭിസമ്ബോധിം പത്തും മനുസ്സലോകേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണായ അജ്ഝേസിതാ കാലദീപദേസകുലാനി വിയ ജനേത്തിയാ ആയുപരിമാണമ്പി ഓലോകേത്വാ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി, അയമ്പി ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ തഥേവ തുസിതപുരേ ഠിതോ പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേന്തോ സത്തദിവസാധികദസമാസപരിമാണം മാതുയാ ആയുപരിമാണം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘അയം മമ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണസ്സ കാലോ, ഇദാനി ഉപ്പജ്ജിതും വട്ടതീ’’തി ഞത്വാവ പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി, തസ്മാ സബ്ബബോധിസത്താനം ആചിണ്ണസമാചിണ്ണവസേനേവ വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അപ്പായുകാ ഹി, ആനന്ദ, ബോധിസത്തമാതരോ ഹോന്തീ’’തിആദി.

തത്ഥ കാലം കരോന്തീതി യഥാവുത്തആയുപരിക്ഖയേനേവ കാലം കരോന്തി, ന വിജാതപച്ചയാ. ചരിമത്തഭാവേഹി ബോധിസത്തേഹി വസിതട്ഠാനം ചേതിയഘരസദിസം ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം പരിഭോഗാരഹം, ന ച സക്കാ ബോധിസത്തമാതരം അപനേത്വാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേതുന്തി തത്തകം ഏവ ബോധിസത്തമാതു ആയുപ്പമാണം ഹോതി, തസ്മാ തദാ കാലം കരോന്തി. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സന്ധായ മഹാബോധിസത്താ പഞ്ചമം മഹാവിലോകനം കരോന്തി.

കതരസ്മിം പന വയേ കാലം കരോന്തീതി? മജ്ഝിമവയേ. പഠമവയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, തേന തദാ സഞ്ജാതഗബ്ഭാ ഇത്ഥിയോ യേഭുയ്യേന ഗബ്ഭം അനുരക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. ഗണ്ഹേയ്യും ചേ, ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. മജ്ഝിമവയസ്സ പന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമിത്വാ തതിയകോട്ഠാസേ വത്ഥു വിസദം ഹോതി, വിസദേ വത്ഥുമ്ഹി നിബ്ബത്തദാരകാ അരോഗാ ഹോന്തി, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതരോ പഠമവയേ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ വിജായിത്വാ കാലം കരോന്തീതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം ബോധിസത്തമാതു അഞ്ഞേസഞ്ച സബ്ബസത്താനം അത്തഭാവേ ആയുസ്സ മരണപരിയോസാനതം വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനമുഖേന അനവജ്ജപ്പടിപത്തിയം ഉസ്സാഹദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ യേ കേചീതി അനിയമനിദ്ദേസോ. ഭൂതാതി നിബ്ബത്താ. ഭവിസ്സന്തീതി അനാഗതേ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി. വാസദ്ദോ വികപ്പത്ഥോ, അപിസദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തേന നിബ്ബത്തമാനേപി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്താവതാ അതീതാദിവസേന തിയദ്ധപരിയാപന്നേ സത്തേ അനവസേസതോ പരിയാദിയതി. അപിച ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താ ഗബ്ഭതോ നിക്ഖന്തകാലതോ പട്ഠായ ഭൂതാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ ഭവിസ്സന്തി നാമ. സംസേദജൂപപാതികാ പടിസന്ധിചിത്തതോ പരതോ ഭൂതാ നാമ, തതോ പുബ്ബേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബഭവവസേന ഭവിസ്സന്തി നാമ. സബ്ബേപി വാ പച്ചുപ്പന്നഭവവസേന ഭൂതാ നാമ, ആയതിം പുനബ്ഭവവസേന ഭവിസ്സന്തി നാമ. ഖീണാസവാ ഭൂതാ നാമ. തേ ഹി ഭൂതാ ഏവ, ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി, തദഞ്ഞേ ഭവിസ്സന്തി നാമ.

സബ്ബേ ഗമിസ്സന്തി പഹായ ദേഹന്തി സബ്ബേ യഥാവുത്തഭേദാ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നാ സത്താ ദേഹം അത്തനോ സരീരം പഹായ നിക്ഖിപിത്വാ പരലോകം ഗമിസ്സന്തി, അസേക്ഖാ പന നിബ്ബാനം. ഏത്ഥ കോചി അചവനധമ്മോ നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. തം സബ്ബജാനിം കുസലോ വിദിത്വാതി തദേതം സബ്ബസ്സ സത്തസ്സ ജാനിം ഹാനിം മരണം, സബ്ബസ്സ വാ സത്തസ്സ ജാനിം വിനാസം പഭങ്ഗുതം കുസലോ പണ്ഡിതജാതികോ മരണാനുസ്സതിവസേന അനിച്ചതാമനസികാരവസേന വാ ജാനിത്വാ. ആതാപിയോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യാതി വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ആതാപിയസങ്ഖാതേന വീരിയേന സമന്നാഗതത്താ ആതാപിയോ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവസേന ആരദ്ധവീരിയോ അനവസേസമരണസമതിക്കമനൂപായം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ചരേയ്യ, പടിപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദുതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ രാജഗഹേ സുപ്പബുദ്ധോ നാമ കുട്ഠീ അഹോസീതി സുപ്പബുദ്ധനാമകോ ഏകോ പുരിസോ രാജഗഹേ അഹോസി. സോ ച കുട്ഠീ കുട്ഠരോഗേന ബാള്ഹവിദൂസിതഗത്തോ. മനുസ്സദലിദ്ദോതി യത്തകാ രാജഗഹേ മനുസ്സാ തേസു സബ്ബദുഗ്ഗതോ. സോ ഹി സങ്കാരകൂടവതിആദീസു മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതപിലോതികഖണ്ഡാനി സിബ്ബിത്വാ പരിദഹതി, കപാലം ഗഹേത്വാ ഘരാ ഘരം ഗന്ത്വാ ലദ്ധആചാമഉച്ഛിട്ഠഭത്താനി നിസ്സായ ജീവതി, തമ്പി പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാ ന യാവദത്ഥം ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘മനുസ്സദലിദ്ദോ’’തി. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സേസു പരമകപണതം പത്തോ. മനുസ്സവരാകോതി മനുസ്സാനം ഹീളിതപരിഭൂതതായ അതിവിയ ദീനോ. മഹതിയാ പരിസായാതി മഹതിയാ ഭിക്ഖുപരിസായ ചേവ ഉപാസകപരിസായ ച.

ഏകദിവസം കിര ഭഗവാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ കതിപയഭിക്ഖുപരിവാരോ നിക്ഖന്തോ യേഹി ദാനം ദിന്നം, തേസം ഉപാസകാനം അവസേസഭിക്ഖൂനഞ്ച ആഗമനം ആഗമയമാനോ അന്തോനഗരേയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം രമണീയേ പദേസേ അട്ഠാസി. താവദേവ ഭിക്ഖൂ തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേസും, ഉപാസകാപി ‘‘അനുമോദനം സുത്വാ വന്ദിത്വാ നിവത്തിസ്സാമാ’’തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, മഹാസന്നിപാതോ അഹോസി. ഭഗവാ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. താവദേവ ബുദ്ധാരഹം ആസനം പഞ്ഞാപേസും. അഥ ഭഗവാ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിരോചമാനായ ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപസമുജ്ജലായ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജേട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തിയാ അനുപമായ രൂപകായസിരിയാ സകലമേവ തം പദേസം ഓഭാസേന്തോ താരാഗണപരിവുതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ ഭിക്ഖുഗണപരിവുതോ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ മനോസിലാതലേ കേസരസീഹോ വിയ സീഹനാദം നദന്തോ കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേതി.

ഭിക്ഖൂപി ഖോ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ പഹിതത്താ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ വത്താരോ വചനക്ഖമാ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ സുവമ്മിതാ വിയ ഗന്ധഹത്ഥിനോ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി. ഉപാസകാപി സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ പുബ്ബണ്ഹസമയം മഹാദാനാനി പവത്തേത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പരിവാരേത്വാ സംയതഹത്ഥപാദാ ഓഹിതസോതാ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതീ’’തി.

സുപ്പബുദ്ധോ പന ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ ഘാസപരിയേസനം ചരമാനോ അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണോ ദൂരതോവ തം മഹാജനസന്നിപാതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ അയം മഹാജനകായോ സന്നിപതിതോ, അദ്ധാ ഏത്ഥ ഭോജനം ദീയതി മഞ്ഞേ, അപ്പേവ നാമേത്ഥ ഗതേന കിഞ്ചി ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ലദ്ധും സക്കാ’’തി സഞ്ജാതാഭിലാസോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭഗവന്തം പാസാദികം ദസ്സനീയം പസാദനീയം ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തം ദന്തം ഗുത്തം സന്തിന്ദ്രിയം സുസമാഹിതം തായ പരിസായ പരിവുതം ധമ്മം ദേസേന്തം, ദിസ്വാന പുരിമജാതിസമ്ഭതായ പരിപക്കായ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘‘യംനൂനാഹമ്പി ധമ്മം സുണേയ്യ’’ന്തി പരിസപരിയന്തേ നിസീദി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ…പേ… തത്ഥേവ ഏകമന്തം നിസീദി ‘അഹമ്പി ധമ്മം സോസ്സാമീ’’’തി.

സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബാവതിം ഹീനാദിസബ്ബപുഗ്ഗലവതം, തത്ഥ കിഞ്ചിപി അനവസേസേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബവന്ത’’ന്തിപി പഠന്തി. ചേതസാതി ബുദ്ധചക്ഖുസമ്പയുത്തചിത്തേന. ചിത്തസീസേന ഹി ഞാണം നിദ്ദിട്ഠം, തസ്മാ ആസയാനുസയഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ചാതി അത്ഥോ. ചേതോ പരിച്ച മനസാകാസീതി തസ്സാ പരിസായ ചിത്തം പച്ചേകം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ മനസി അകാസി തേ വോലോകേസി. ഭബ്ബോ ധമ്മം വിഞ്ഞാതുന്തി മഗ്ഗഫലധമ്മം അധിഗന്തും സമത്ഥോ, ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ഏതദഹോസീതി അയം സുപ്പബുദ്ധോ കിഞ്ചാപി തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ അപരജ്ഝിത്വാ ഈദിസോ ജാതോ, മഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയോ പനസ്സ പംസുപടിച്ഛന്നസുവണ്ണനിക്ഖം വിയ അന്തോഹദയേയേവ വിജ്ജോതതി, തസ്മാ സുവിഞ്ഞാപിയോതി ഇദം അഹോസി. തേനാഹ – ‘‘അയം ഖോ ഇധ ഭബ്ബോ ധമ്മം വിഞ്ഞാതു’’ന്തി.

അനുപുബ്ബിം കഥന്തി ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗം, സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗന്തി ഏവം അനുപടിപാടികഥം. ഭഗവാ ഹി പഠമം ഹേതുനാ സദ്ധിം അസ്സാദം ദസ്സേത്വാ തതോ സത്തേ വിവേചേതും നാനാനയേഹി ആദീനവം പകാസേത്വാ ആദീനവസവനേന സംവിഗ്ഗഹദയാനം നേക്ഖമ്മഗുണവിഭാവനമുഖേന ച വിവട്ടം ദസ്സേതി.

ദാനകഥന്തി ഇദം നാമ സുഖാനം നിദാനം, സമ്പത്തീനം മൂലം, ഭോഗാനം പതിട്ഠാ, വിസമഗതസ്സ താണം ലേണം ഗതി പരായണം, ഇധലോകപരലോകേസു ദാനസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി. ഇദഞ്ഹി അവസ്സയട്ഠേന രതനമയസീഹാസനസദിസം, പതിട്ഠാനട്ഠേന മഹാപഥവിസദിസം, ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസം, ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന നാവാസദിസം, സമസ്സാസനട്ഠേന സങ്ഗാമസൂരോ, ഭയപരിത്താണട്ഠേന സുപരിഖാപരിക്ഖിത്തനഗരം, മച്ഛേരമലാദീഹി അനുപലിത്തട്ഠേന പദുമം, തേസം നിദഹനട്ഠേന ജാതവേദോ, ദുരാസദട്ഠേന ആസീവിസോ, അസന്താസട്ഠേന സീഹോ, ബലവന്തട്ഠേന ഹത്ഥീ, അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന സേതഉസഭോ, ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനട്ഠേന വലാഹകോ അസ്സരാജാ. ദാനഞ്ഹി ലോകേ രജ്ജസിരിം ദേതി, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം സക്കസമ്പത്തിം മാരസമ്പത്തിം ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം സാവകപാരമീഞാണം പച്ചേകബോധിഞാണം സമ്മാസമ്ബോധിഞാണം ദേതീതി ഏവമാദിദാനഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം.

യസ്മാ പന ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതി, തസ്മാ ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥം കഥേസി. സീലകഥന്തി സീലം നാമേതം സത്താനം അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം. ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തീനഞ്ഹി സീലസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി, സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ, സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം, സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥി, സീലാലങ്കാരേന ഹി അലങ്കതം സീലകുസുമപിളന്ധിതം സീലഗന്ധാനുലിത്തം സദേവകോ ലോകോ ഓലോകേന്തോ തിത്തിം ന ഗച്ഛതീതി ഏവമാദീഹി സീലഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം.

ഇദം പന സീലം നിസ്സായ അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും സീലാനന്തരം സഗ്ഗകഥം കഥേസി. സഗ്ഗകഥന്തി സഗ്ഗോ നാമ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, നിച്ചമേത്ഥ കീളാ നിച്ചസമ്പത്തിയോ ലബ്ഭന്തി, ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖം ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭന്തി, താവതിംസാ തിസ്സോ വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനീതി ഏവമാദിസഗ്ഗഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം. സഗ്ഗസമ്പത്തിം കഥേന്താനഞ്ഹി ബുദ്ധാനം മുഖം നപ്പഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അനേകപരിയായേന ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, സഗ്ഗകഥം കഥേയ്യ’’ന്തിആദി.

ഏവം ഹേതുനാ സദ്ധിം സഗ്ഗകഥായ പലോഭേത്വാ പുന ഹത്ഥിം അലങ്കരിത്വാ തസ്സ സോണ്ഡം ഛിന്ദന്തോ വിയ ‘‘അയമ്പി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അധുവോ, ന ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കാതബ്ബോ’’തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൭൭; ൨.൪൨) നയേന കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം കഥേസി. തത്ഥ ആദീനവന്തി ദോസം. ഓകാരന്തി ലാമകസഭാവം, അസേട്ഠേഹി സേവിതബ്ബം സേട്ഠേഹി ന സേവിതബ്ബം നിഹീനസഭാവന്തി അത്ഥോ. സംകിലേസന്തി തേഹി സത്താനം സംസാരേ സംകിലിസ്സനം. തേനാഹ – ‘‘കിലിസ്സന്തി വത ഭോ സത്താ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧).

ഏവം കാമാദീനവേന തജ്ജേത്വാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി പബ്ബജ്ജായ ഝാനാദീസു ച ഗുണം ദീപേസി വണ്ണേസി. കല്ലചിത്തന്തിആദീസു കല്ലചിത്തന്തി കമ്മനിയചിത്തം, ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരിദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമനേന കമ്മനിയചിത്തം, കമ്മക്ഖമചിത്തന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠിമാനാദിസംകിലേസവിഗമേന മുദുചിത്തം. കാമച്ഛന്ദാദിവിഗമേന വിനീവരണചിത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയം ഉളാരപീതിപാമോജ്ജയോഗേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ പസന്നചിത്തം, യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസീതി സമ്ബന്ധോ.

അഥ വാ കല്ലചിത്തന്തി കാമച്ഛന്ദവിഗമേന അരോഗചിത്തം. മുദുചിത്തന്തി ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന അകഥിനചിത്തം. വിനീവരണചിത്തന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന അവിക്ഖിപനതോ ന പിഹിതചിത്തം. ഉദഗ്ഗചിത്തന്തി ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹവസേന അലീനചിത്തം. പസന്നചിത്തന്തി വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയാ അധിമുത്തചിത്തം.

അഥാതി പച്ഛാ. സാമുക്കംസികാതി സാമം ഉക്കംസികാ അത്തനാവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ, സയമ്ഭൂഞാണേന സാമം ദിട്ഠാ, അഞ്ഞേസം അസാധാരണാതി അത്ഥോ. കാ ച പന സാതി? അരിയസച്ചദേസനാ. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗ’’ന്തി. ഇദഞ്ഹി സച്ചാനം സരൂപദസ്സനം, തസ്മാ ഇമസ്മിം ഠാനേ അരിയസച്ചാനി കഥേതബ്ബാനി, താനി സബ്ബാകാരതോ വിത്ഥാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) വുത്താനീതി തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാനി.

സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ഉപമാവസേന സുപ്പബുദ്ധസ്സ കിലേസപ്പഹാനം അരിയമഗ്ഗുപ്പാദഞ്ച ദസ്സേതി. അപഗതകാളകന്തി വിഗതകാളകം. സമ്മദേവാതി സുട്ഠുയേവ. രജനന്തി നീലപീതലോഹിതമഞ്ജേട്ഠാദിരങ്ഗജാതം. പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ, പഭസ്സരം ഭവേയ്യ. തസ്മിംയേവ ആസനേതി തസ്സംയേവ നിസജ്ജായം. ഏതേനസ്സ ലഹുവിപസ്സനകതാ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ച ദസ്സിതാ ഹോന്തി. വിരജം വീതമലന്തി അപായഗമനീയരാഗരജാദീനം അഭാവേന വിരജം, അനവസേസദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമലാപഗമേന വീതമലം. പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസരജാഭാവേന വാ വിരജം, പഞ്ചവിധദുസ്സീലമലാപഗമേന വീതമലം. ധമ്മചക്ഖുന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവ സങ്ഖതധമ്മേ പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി.

തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – വത്ഥം വിയ ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം, വത്ഥസ്സ ആഗന്തുകമലേഹി കിലിട്ഠഭാവോ വിയ ചിത്തസ്സ രാഗാദിമലേഹി സംകിലിട്ഠഭാവോ, ധോവനഫലകം വിയ അനുപുബ്ബികഥാ, ഉദകം വിയ സദ്ധാ, ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ ഗോമയഖാരേഹി കാളകേ സമ്മദ്ദിത്വാ വത്ഥസ്സ ധോവനപ്പയോഗോ വിയ സദ്ധാസലിലേന തേമേത്വാ സതിസമാധിപഞ്ഞാഹി ദോസേ സിഥിലേ കത്വാ സദ്ധാദിവിധിനാ ചിത്തസ്സ സോധനേ വീരിയാരമ്ഭോ, തേന പയോഗേന വത്ഥേ കാളകാപഗമോ വിയ വീരിയാരമ്ഭേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, രങ്ഗജാതം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തേന സുദ്ധസ്സ വത്ഥസ്സ പഭസ്സരഭാവോ വിയ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ ചിത്തസ്സ മഗ്ഗേന പരിയോദാപനന്തി.

ഏവം പന സുപ്പബുദ്ധോ പരിസപരിയന്തേ നിസിന്നോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേതുകാമോ പരിസമജ്ഝം ഓഗാഹിതും അവിസഹന്തോ മഹാജനസ്സ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തകാലേ ഭഗവതി വിഹാരം ഗതേ സയമ്പി വിഹാരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘അയം സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ അത്തനാ സത്ഥു സാസനേ പടിലദ്ധഗുണം പാകടം കാതുകാമോ’’തി ഞത്വാ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോ ഏതദവോച – ‘‘സുപ്പബുദ്ധ ത്വം മനുസ്സദലിദ്ദോ മനുസ്സകപണോ മനുസ്സവരാകോ, അഹം തേ അപരിമിതം ധനം ദസ്സാമി, ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ, ധമ്മോ ന ധമ്മോ, സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ, അലം മേ ബുദ്ധേന, അലം മേ ധമ്മേന, അലം മേ സങ്ഘേനാ’തി വദേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ആഹ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം സക്കോ ദേവരാജാ’’തി. ‘‘അന്ധബാല അഹിരിക, ത്വം മയാ സദ്ധിം കഥേതും ന യുത്തരൂപോ, യോ ത്വം ഏവം അവത്തബ്ബം വദേസി, അപിച മം ത്വം ‘ദുഗ്ഗതോ ദലിദ്ദോ കപണോ’തി കസ്മാ വദേസി, നനു അഹം ലോകനാഥസ്സ ഓരസപുത്തോ, നേവാഹം ദുഗ്ഗതോ ന ദലിദ്ദോ ന കപണോ, അഥ ഖോ സുഖപ്പത്തോ പരമേന സുഖേന അപാഹമസ്മി മഹദ്ധനോ’’തി വത്വാ ആഹ –

‘‘സദ്ധാധനം സീലധനം, ഹിരിഓത്തപ്പിയം ധനം;

സുതധനഞ്ച ചാഗോ ച, പഞ്ഞാ വേ സത്തമം ധനം.

‘‘യസ്സ ഏതേ ധനാ അത്ഥി, ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ വാ;

‘അദലിദ്ദോ’തി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിത’’ന്തി. (അ. നി. ൭.൫) –

തസ്സിമാനി മേ സത്ത അരിയധനാനി സന്തി. യേസഞ്ഹി ഇമാനി ധനാനി സന്തി, ന ത്വേവ തേ ബുദ്ധേഹി വാ പച്ചേകബുദ്ധേഹി വാ ‘ദലിദ്ദാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി.

സക്കോ തസ്സ കഥം സുത്വാ തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഓഹായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം വചനം പടിവചനഞ്ച ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ന ഖോ സക്ക സക്കാ താദിസാനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സുപ്പബുദ്ധം കുട്ഠിം ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ, ധമ്മോ ന ധമ്മോ, സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ’തി കഥാപേതു’’ന്തി. സുപ്പബുദ്ധോപി ഖോ കുട്ഠീ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ കതപടിസന്ഥാരോ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ ദിട്ഠധമ്മോ’’തിആദി.

തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോതി ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞവചനോ ധമ്മസദ്ദോ. ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി തം നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി ച ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞാപി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനായം വിദിതധമ്മതാ ധമ്മേസു ഏകദേസേനാപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ യഥാവുത്തം സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേനപി പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാള്ഹം നാമ ഹോതി, ന തദഞ്ഞഞാണം. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ’’തിആദി.

തത്ഥ പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ ച അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ ഏതേനാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛോ. തതോ ഏവ പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തിതാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥംകഥാ ഏതസ്സാതി വിഗതകഥംകഥോ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ തപ്പടിപക്ഖേസു ച സീലാദിഗുണേസു സുപ്പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോതി വേസാരജ്ജപ്പത്തോ. നാസ്സ പരോ പച്ചയോ, ന പരസ്സ സദ്ധായ ഏത്ഥ വത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ. കത്ഥാതി ആഹ ‘‘സത്ഥുസാസനേ’’തി.

അഭിക്കന്തന്തിആദീസു കിഞ്ചാപി അയം അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപബ്ഭനുമോദനാദീസു അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി, ഇധ പന അബ്ഭനുമോദനേ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവ സോ പസാദവസേന പസംസാവസേന ച ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തോ, സാധു സാധു, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. അഭിക്കന്തന്തി വാ അതികന്തം അതിഇട്ഠം അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ഭഗവതോ ദേസനം ഥോമേതി, ഏകേന അത്തനോ പസാദം.

അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോതി. ഭഗവതോ ഏവ വാ വചനം അഭിക്കന്തം ദോസനാസനതോ, അഭിക്കന്തം ഗുണാധിഗമനതോ, തഥാ സദ്ധാവഡ്ഢനതോ, പഞ്ഞാജനനതോ, സാത്ഥതോ, സബ്യഞ്ജനതോ, ഉത്താനപദതോ, ഗമ്ഭീരത്ഥതോ, കണ്ണസുഖതോ, ഹദയങ്ഗമതോ, അനത്തുക്കംസനതോ, അപരവമ്ഭനതോ, കരുണാസീതലതോ, പഞ്ഞാവദാതതോ, ആപാഥരമണീയതോ, വിമദ്ദക്ഖമതോ, സുയ്യമാനസുഖതോ, വീമംസിയമാനഹിതതോതി ഏവമാദിനയേഹി ഥോമേന്തോ പദദ്വയം ആഹ.

തതോ പരമ്പി ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖട്ഠപിതം, ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരി മുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിനാ ഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗം ഉപദിസേയ്യ. അന്ധകാരേതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ. അയം താവ പദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മേ പതിട്ഠിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ, ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പട്ഠായ മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരേ നിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസനദേസനാപജ്ജോതധാരണേന ഭഗവതാ നാനാനയേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ.

ഏവം ദേസനം ഥോമേത്വാ തായ ദേസനായ രതനത്തയേ പസന്നചിത്തോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ‘‘ഏസാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാഹന്തി ഏസോ അഹം. ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമീതി ഭഗവാ മേ സരണം പരായണം അഘസ്സ ഘാതാ, ഹിതസ്സ വിധാതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭഗവന്തം ഗച്ഛാമി ഭജാമി, ഏവം വാ ജാനാമി ബുജ്ഝാമീതി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോതി. ധമ്മന്തി അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦) ച –

ന കേവലം അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോപി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

ഏത്ഥ ഹി രാഗവിരാഗന്തി മഗ്ഗോ വുത്തോ. അനേജമസോകന്തി ഫലം. അസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം. അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പരിയത്തിധമ്മോ വുത്തോതി.

ഭിക്ഖുസങ്ഘന്തി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതം അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹം. ഏത്താവതാ സുപ്പബുദ്ധോ തീണി സരണഗമനാനി പടിവേദേസി. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതന്തി അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാ. ‘‘അജ്ജദഗ്ഗേ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ ദകാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗേ അജ്ജ ആദിം കത്വാതി അത്ഥോ. പാണുപേതന്തി പാണേഹി ഉപേതം, യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം രതനത്തയസ്സ ഉപാസനതോ ഉപാസകം കപ്പിയകാരകം മം ഭഗവാ ഉപധാരേതു ജാനാതൂതി അത്ഥോ. ഇമസ്സ ച സരണഗമനം അരിയമഗ്ഗാധിഗമേനേവ നിപ്ഫന്നം, അജ്ഝാസയം പന ആവികരോന്തോ ഏവമാഹ.

ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാതി ഭഗവതോ വചനം ചിത്തേന അഭിനന്ദിത്വാ തമേവ അഭിനന്ദിതഭാവം പകാസേന്തോ വുത്തനയേന വാചായ അനുമോദിത്വാ. അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി തം ഭഗവന്തം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ സത്ഥു ഗുണനിന്നചിത്തോ യാവ ദസ്സനവിസയസമതിക്കമാ ഭഗവന്തംയേവ പേക്ഖമാനോ പഞ്ജലികോ നമസ്സമാനോ പക്കാമി.

പക്കന്തോ ച കുട്ഠരോഗാഭിഭവേന ഛിന്നഹത്ഥപാദങ്ഗുലി ഉക്കാരഗത്തോ സമന്തതോ വിസ്സന്ദമാനാസവോ കണ്ഡൂതിപതിപീളിതോ അസുചി ദുഗ്ഗന്ധോ ജേഗുച്ഛതമോ പരമകാരുഞ്ഞതം പത്തോ ‘‘നായം കായോ ഇമസ്സ അച്ചന്തസന്തസ്സ പണീതതമസ്സ അരിയധമ്മസ്സ ആധാരോ ഭവിതും യുത്തോ’’തി ഉപ്പന്നാഭിസന്ധിനാ വിയ സഗ്ഗസംവത്തനിയേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഓകാസേ കതേ അപ്പായുകസംവത്തനിയേന ഉപച്ഛേദകേന പാപകമ്മേന കതൂപചിതേന ചോദിയമാനോ തരുണവച്ഛായ ധേനുയാ ആപതിത്വാ മാരിതോ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തം സുപ്പബുദ്ധം കുട്ഠിം ഗാവീ തരുണവച്ഛാ അധിപതിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസീ’’തി.

സോ കിര അതീതേ ഏകോ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ അത്തനോ സഹായേഹി തീഹി സേട്ഠിപുത്തേഹി സദ്ധിം കീളന്തോ ഏകം നഗരസോഭിനിം ഗണികം ഉയ്യാനം നേത്വാ ദിവസം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ സഹായേ ഏതദവോച – ‘‘ഇമിസ്സാ ഹത്ഥേ കഹാപണസഹസ്സം ബഹുകഞ്ച സുവണ്ണം മഹഗ്ഘാനി ച പസാധനാനി സംവിജ്ജന്തി, ഇമസ്മിം വനേ അഞ്ഞോ കോചി നത്ഥി, രത്തി ച ജാതാ, ഹന്ദ ഇമം മയം മാരേത്വാ സബ്ബം ധനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമാ’’തി. തേ ചത്താരോപി ജനാ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ തം മാരേതും ഉപക്കമിംസു. സാ തേഹി മാരിയമാനാ ‘‘ഇമേ നില്ലജ്ജാ നിക്കരുണാ മയാ സദ്ധിം കിലേസസന്ഥവം കത്വാ നിരപരാധം മം കേവലം ധനലോഭേന മാരേന്തി, ഏകവാരം താവ മം ഇമേ മാരേന്തു, അഹം പന യക്ഖിനീ ഹുത്വാ അനേകവാരം ഇമേ മാരേതും സമത്ഥാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ കാലമകാസി. തേസു കിര ഏകോ പക്കുസാതി കുലപുത്തോ അഹോസി, ഏകോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ, ഏകോ തമ്ബദാഠികോ ചോരഘാതകോ, ഏകോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ, ഇതി ഇമേസം ചതുന്നം ജനാനം അനേകസതേ അത്തഭാവേ സാ യക്ഖയോനിയം നിബ്ബത്താ ഗാവീ ഹുത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസി. തേ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന തത്ഥ തത്ഥ അന്തരാമരണം പാപുണിംസു. ഏവം സുപ്പബുദ്ധസ്സ കുട്ഠിസ്സ സഹസാ മരണം ജാതം, തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തം…പേ… വോരോപേസീ’’തി.

അഥ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ കാലകിരിയം ഭഗവതോ ആരോചേത്വാ അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. ഭഗവാ ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി.

തത്ഥ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാതി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോതി ഇമേസം തിണ്ണം ഭവബന്ധനാനം സമുച്ഛേദവസേന പഹാനാ. സോതാപന്നോതി സോതസങ്ഖാതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പന്നോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സോതോ സോതോതി ഇദം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ആവുസോ, സോതോതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൧൦൦൧).

അവിനിപാതധമ്മോതി വിനിപതനം വിനിപാതോ, നാസ്സ വിനിപാതോ ധമ്മോതി അവിനിപാതധമ്മോ, ചതൂസു അപായേസു ഉപപജ്ജനവസേന അപതനസഭാവോതി അത്ഥോ. നിയതോതി ധമ്മനിയാമേന സമ്മത്തനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതാ സമ്ബോധി പരം അയനം അസ്സ ഗതി പടിസരണം അവസ്സം പത്തബ്ബന്തി സമ്ബോധിപരായണോ. ഏതേന ‘‘തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി പുച്ഛായ ഭദ്ദികാ ഏവ സുപ്പബുദ്ധസ്സ ഗതി, ന പാപികാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ന പന തേന സമ്പത്താ ഗതി, തം പന പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പകാസേതുകാമോ ധമ്മരാജാ ഏത്തകമേവ അഭാസി. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘മയാ ഏത്തകേ കഥിതേ ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി അനുസന്ധികുസലോ ഏകോ ഭിക്ഖു സുപ്പബുദ്ധസ്സ കുട്ഠിഭാവദാലിദ്ദിയകപണഭാവാനം കാരണം പുച്ഛിസ്സതി, അഥാഹം തസ്സ തം കാരണം തേന പുച്ഛാനുസന്ധിനാ പകാസേത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. തത്ഥ ഹേതൂതി അസാധാരണകാരണം, സാധാരണകാരണം പന പച്ചയോതി, അയമേതേസം വിസേസോ. യേനാതി യേന ഹേതുനാ യേന പച്ചയേന ച.

ഭൂതപുബ്ബന്തി ജാതപുബ്ബം. അതീതേ കാലേ നിബ്ബത്തം തം ദസ്സേതും ‘‘സുപ്പബുദ്ധോ’’തിആദി വുത്തം. കദാ പന ഭൂതന്തി? അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ തഥാഗതേ ബാരാണസിയാ സാമന്താ ഏകസ്മിം ഗാമേ ഏകാ കുലധീതാ ഖേത്തം രക്ഖതി. സാ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ തസ്സ പഞ്ചഹി ലാജാസതേഹി സദ്ധിം ഏകം പദുമപുപ്ഫം ദത്വാ പഞ്ച പുത്തസതാനി പത്ഥേസി. തസ്മിംയേവ ഖണേ പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ മധുരമംസം ദത്വാ ‘‘ഏതിസ്സാ പുത്താ ഭവേയ്യാമ, തുമ്ഹേഹി പത്തവിസേസം ലഭേയ്യാമാ’’തി ച പത്ഥയിംസു. സാ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തതോ ചുതാ ഏകസ്മിം ജാതസ്സരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തമേകോ താപസോ ദിസ്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സാ വിചരന്തിയാ പാദുദ്ധാരേ പാദുദ്ധാരേ ഭൂമിതോ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി. മഹാപദുമകുമാരോ തസ്സാ കുച്ഛിയം വസി, സേസാ ഗബ്ഭമലം നിസ്സായ നിബ്ബത്താ, തേ വയപ്പത്താ ഉയ്യാനേ പദുമസരേ കീളന്താ ഏകേകസ്മിം പദുമേ നിസീദിത്വാ പരിപക്കഞാണാ സങ്ഖാരേസു ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ പച്ചേകബോധിം പാപുണിംസു. തേസം ബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി –

‘‘സരോരുഹം പദുമപലാസപത്രജം,

സുപുപ്ഫിതം ഭമരഗണാനുകിണ്ണം;

അനിച്ചതം ഖയവയതം വിദിത്വാ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

ഏവം പച്ചേകബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധേസു തേസു പഞ്ചസു പച്ചേകബുദ്ധസതേസു അബ്ഭന്തരോ തഗരസിഖീ നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ നന്ദമൂലപബ്ഭാരേ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധാ വുട്ഠിതോ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ ഇസിഗിലിപബ്ബതേ ഓതരിത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ രാജഗഹേ ഏകോ സേട്ഠിപുത്തോ മഹതാ പരിവാരേന ഉയ്യാനകീളനത്ഥം നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ തഗരസിഖിപച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘കോ അയം ഭണ്ഡുകാസാവവസനോ, കുട്ഠീ ഭവിസ്സതി, തഥാ ഹി കുട്ഠിചീവരേന സരീരം പാരുപിത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ അപസബ്യം കത്വാ പക്കാമി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ ഇമസ്മിംയേവ രാജഗഹേ…പേ… പക്കാമീ’’തി.

തത്ഥ ക്വായന്തി കോ അയം. ഖുംസനവസേന വദതി. ‘‘കോവായ’’ന്തിപി പാളി. കുട്ഠീതി അകുട്ഠിംയേവ തം സേട്ഠി കുട്ഠരോഗം അക്കോസവത്ഥും പാപേന്തോ വദതി. കുട്ഠിചീവരേനാതി കുട്ഠീനം ചീവരേന. യേഭുയ്യേന ഹി കുട്ഠിനോ ഡംസമകസസരീസപപടിബാഹനത്ഥം രോഗപടിച്ഛാദനത്ഥഞ്ച യം വാ തം വാ പിലോതികഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ പാരുപതി, ഏവമയമ്പീതി ദസ്സേതി. പംസുകൂലചീവരധരത്താ വാ അഗ്ഗളാനം അനേകവണ്ണഭാവേന കുട്ഠസരീരസദിസോതി ഹീളേന്തോ ‘‘കുട്ഠിചീവരേനാ’’തി ആഹ. നിട്ഠുഭിത്വാതി ഖേളം പാതേത്വാ. അപസബ്യതോ കരിത്വാതി പണ്ഡിതാ താദിസം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കരോന്തി, അയം പന അവിഞ്ഞുതായ പരിഭവേന തം അപസബ്യം കത്വാ അത്തനോ അപസബ്യം അപദക്ഖിണം കത്വാ ഗതോ. ‘‘അപസബ്യാമതോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സ കമ്മസ്സാതി തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ ‘‘ക്വായം കുട്ഠീ’’തി ഹീളേത്വാ നിട്ഠുഭനഅപസബ്യകരണവസേന പവത്തപാപകമ്മസ്സ. നിരയേ പച്ചിത്ഥാതി നിരയേ നിരയഗ്ഗിനാ ദയ്ഹിത്ഥ. ‘‘പച്ചിത്വാ നിരയഗ്ഗിനാ’’തിപി പഠന്തി. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി യേന കമ്മേന സോ നിരയേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ന തം കമ്മം മനുസ്സലോകേ വിപാകം ദേതി. യാ പനസ്സ നാനക്ഖണികാ ചേതനാ തദാ പച്ചേകബുദ്ധേ വിപ്പടിപജ്ജനവസേന പവത്താ അപരാപരിയവേദനീയഭൂതാ, സാ അപരാപരിയവേദനീയേനേവ പുഞ്ഞകമ്മേന മനുസ്സേസു തിഹേതുകപടിസന്ധിയാ ദിന്നായ പവത്തിയം കുട്ഠിഭാവം ദാലിദ്ദിയം പരമകാരുഞ്ഞതം ആപാദേസി. തം സന്ധായ കമ്മസഭാഗതാവസേന ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകവസേസേനാ’’തി വുത്തം. സദിസേപി ഹി ലോകേ തബ്ബോഹാരോ ദിട്ഠോ യഥാ തം ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി.

ഏത്താവതാ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതൂ’’തി തേന ഭിക്ഖുനാ പുട്ഠപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി യോ ‘‘തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂഹി പുട്ഠപഞ്ഹോ, തം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘സോ തഥാഗതപ്പവേദിത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഥാഗതപ്പവേദിതന്തി തഥാഗതേന ഭഗവതാ ദേസിതം അക്ഖാതം പകാസിതന്തി തഥാഗതപ്പവേദിതം. ആഗമ്മാതി അധിഗന്ത്വാ, നിസ്സായ ഞത്വാ വാ. ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ’’തിപി പാഠോ. സദ്ധം സമാദിയീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതി രതനത്തയസന്നിസ്സയം പുബ്ബഭാഗസദ്ധഞ്ചേവ ലോകുത്തരസദ്ധഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി സദ്ധം സമ്മാ ആദിയി. യഥാ ന പുന ആദാതബ്ബാ ഹോതി, ഏവം യാവ ഭവക്ഖയാ ഗണ്ഹി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഉപ്പാദേസീതി അത്ഥോ. സീലം സമാദിയീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സീലന്തി പുബ്ബഭാഗസീലേന സദ്ധിം മഗ്ഗസീലം ഫലസീലഞ്ച. സുതന്തി പരിയത്തിബാഹുസച്ചം പടിവേധബാഹുസച്ചഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി സുതം. പരിയത്തിധമ്മാപി ഹി തേന ധമ്മസ്സവനകാലേ സച്ചപ്പടിവേധായ സാവകേഹി യഥാലദ്ധപ്പകാരം സുതാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ ചാതി. ചാഗന്തി പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതം ചാഗം, യേന അരിയസാവകാ ദേയ്യധമ്മേസു മുത്തചാഗാ ച ഹോന്തി പയതപാണീ വോസ്സഗ്ഗരതാ. പഞ്ഞന്തി സദ്ധിം വിപസ്സനാപഞ്ഞായ മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ചേവ ഫലപഞ്ഞഞ്ച.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗഹണാ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി പദത്തയേനാപി ദേവലോകമേവ വദതി. സോ ഹി സമ്പത്തീനം സോഭനത്താ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി, രൂപാദീഹി വിസേസേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, സബ്ബകാലം സുഖമേവേത്ഥ ലോകിയതി, ലുജ്ജതീതി വാ ലോകോതി വുച്ചതി. ഉപപന്നോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപഗതോ. സഹബ്യതന്തി സഹഭാവം. വചനത്ഥോ പന സഹ ബ്യതി പവത്തതി, വസതീതി വാ സഹബ്യോ, സഹഠായീ സഹവായീ വാ. തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ. അതിരോചതീതി അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ രോചതി വിരോചതി. വണ്ണേനാതി രൂപസമ്പത്തിയാ. യസസാതി പരിവാരേന. സോ ഹി അസുചിമക്ഖിതം ജജ്ജരം മത്തികാഭാജനം ഛഡ്ഡേത്വാ അനേകരതനവിചിത്തം പഭസ്സരരംസിജാലവിനദ്ധസുദ്ധജമ്ബുനദഭാജനം ഗണ്ഹന്തോ വിയ വുത്തപ്പകാരം കളേവരം ഇധ നിക്ഖിപിത്വാ ഏകചിത്തക്ഖണേന യഥാവുത്തം ദിബ്ബത്തഭാവം മഹതാ പരിവാരേന സദ്ധിം പടിലഭീതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം പാപാനം അപരിവജ്ജനേ ആദീനവം, പരിവജ്ജനേ ച ആനിസംസം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ ചക്ഖുമാ പുരിസോ പരക്കമേ കായികവീരിയേ വിജ്ജമാനേ സരീരേ വഹന്തേ വിസമാനി പപാതാദിട്ഠാനാനി ചണ്ഡഭാവേന വാ വിസമാനി ഹത്ഥിഅസ്സഅഹികുക്കുരഗോരൂപാദീനി പരിവജ്ജയേ, ഏവം ജീവലോകസ്മിം ഇമസ്മിം സത്തലോകേ പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ പുരിസോ തായ സപ്പഞ്ഞതായ അത്തനോ ഹിതം ജാനന്തോ പാപാനി ലാമകാനി ദുച്ചരിതാനി പരിവജ്ജേയ്യ. ഏവഞ്ഹി യഥായം സുപ്പബുദ്ധോ തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ പാപം അപരിവജ്ജേത്വാ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപജ്ജി, ഏവം ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യഥാ വാ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ മമ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ ഇദാനി സംവേഗപ്പത്തോ പാപാനി പരിവജ്ജേന്തോ ഉളാരം വിസേസം അധിഗഞ്ഛി, ഏവം അഞ്ഞോപി ഉളാരം വിസേസാധിഗമം ഇച്ഛന്തോ പാപാനി പരിവജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കുമാരകസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ കുമാരകാതി തരുണപുഗ്ഗലാ. യേ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനന്തി, തേ ഇധ കുമാരകാതി അധിപ്പേതാ. ഇമേ ഹി സത്താ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ പഞ്ചദസവസ്സകാ, താവ ‘‘കുമാരകാ, ബാലാ’’തി ച വുച്ചന്തി, തതോ പരം വീസതിവസ്സാനി ‘‘യുവാനോ’’തി. മച്ഛകേ ബാധേന്തീതി മഗ്ഗസമീപേ ഏകസ്മിം തളാകേ നിദാഘകാലേ ഉദകേ പരിക്ഖീണേ നിന്നട്ഠാനേ ഠിതം ഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിത്വാ ഖുദ്ദകമച്ഛേ ഗണ്ഹന്തി ചേവ ഹനന്തി ച ‘‘പചിത്വാ ഖാദിസ്സാമാ’’തി. തേനുപസങ്കമീതി മഗ്ഗതോ ഥോകം തളാകം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ, തസ്മാ ‘‘ഉപസങ്കമീ’’തി വദതി. കസ്മാ പന ഉപസങ്കമി? തേ കുമാരകേ അത്തനി വിസ്സാസം ജനേതും ഉപസങ്കമി. ഭായഥ വോതി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം. ദുക്ഖസ്സാതി നിസ്സക്കേ സാമിവചനം, ദുക്ഖസ്മാതി അത്ഥോ. അപ്പിയം വോ ദുക്ഖന്തി ‘‘കിം തുമ്ഹാകം സരീരേ ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖം അപ്പിയം അനിട്ഠ’’ന്തി പുച്ഛതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഇമേ സത്താ അത്തനോ ദുക്ഖം അനിച്ഛന്താ ഏവ ഹുത്വാ ദുക്ഖഹേതും പടിപജ്ജന്താ അത്തനോ തം ഇച്ഛന്താ ഏവ നാമ ഹോന്തീതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം പാപകിരിയായ നിസേധനം ആദീനവവിഭാവനഞ്ച ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്സത്ഥോ – യദി തുമ്ഹാകം സകലമാപായികം, സുഗതിയഞ്ച അപ്പായുകതാമനുസ്സദോഭഗ്ഗിയാദിഭേദം ദുക്ഖം അപ്പിയം അനിട്ഠം, യദി തുമ്ഹേ തതോ ഭായഥ, ആവി വാ പരേസം പാകടഭാവവസേന അപ്പടിച്ഛന്നം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ പാണാതിപാതാദിപ്പഭേദം യദി വാ രഹോ അപാകടഭാവവസേന പടിച്ഛന്നം കത്വാ മനോദ്വാരേ ഏവ അഭിജ്ഝാദിപ്പഭേദം അണുമത്തമ്പി പാപകം ലാമകധമ്മം മാകത്ഥ മാ കരിത്ഥ, അഥ പന തം പാപകമ്മം ഏതരഹി കരോഥ, ആയതിം വാ കരിസ്സഥ, നിരയാദീസു ചതൂസു അപായേസു മനുസ്സേസു ച തസ്സ ഫലഭൂതം ദുക്ഖം ഇതോ വാ ഏത്തോ വാ പലായന്തേ അമ്ഹേ നാനുബന്ധിസ്സതീതി അധിപ്പായേന ഉപേച്ച അപേച്ച പലായതമ്പി തുമ്ഹാകം തതോ മുത്തി മോക്ഖോ നത്ഥി. ഗതികാലാദിപച്ചയന്തരസമവായേ വിപച്ചിസ്സതിയേവാതി ദസ്സേതി. ‘‘പലായനേ’’തിപി പഠന്തി, വുത്തനയേന യത്ഥ കത്ഥചി ഗമനേ പക്കമനേ സതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ച അത്ഥോ ‘‘ന അന്തലിക്ഖേ ന സമുദ്ദമജ്ഝേ…പേ… പാപകമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧൨൭; മി. പ. ൪.൨.൪) ഇമായ ഗാഥായ ദീപേതബ്ബോ.

ചതുത്ഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. പഞ്ചമേ തദഹൂതി തസ്മിം അഹനി തസ്മിം ദിവസേ. ഉപോസഥേതി ഏത്ഥ ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപവസന്തീതി സീലേന വാ അനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഉപോസഥസദ്ദോ ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസാമീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧; ൧൦.൪൬) സീലേ ആഗതോ. ‘‘ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൫൫) പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിനയകമ്മേ. ‘‘ഗോപാലകൂപോസഥോ നിഗണ്ഠൂപോസഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧) ഉപവാസേ. ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൬൮) ദിവസേ. ഇധാപി ദിവസേയേവ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘തദഹുപോസഥേ’’തി തസ്മിം ഉപോസഥദിവസഭൂതേ അഹനീതി അത്ഥോ. നിസിന്നോ ഹോതീതി മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും നിസിന്നോ ഹോതി. നിസജ്ജ പന ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി ഓലോകേന്തോ ഏകം ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ, ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഇധ നിസിന്നേയേവ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി, സത്തധാസ്സ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി തസ്മിം അനുകമ്പായ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി.

ഏത്ഥ ച ഉദ്ധസ്തം അരുണന്തി അരുണുഗ്ഗമനം വത്വാപി ‘‘ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഥേരോ ഭഗവന്തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം യാചി തസ്മിം കാലേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തിസിക്ഖാപദസ്സ (മഹാവ. ൧൮൩) അപഞ്ഞത്തത്താ. അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാതി തിക്ഖത്തും ഥേരേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ യാചിതത്താ അനുദ്ദേസസ്സ കാരണം കഥേന്തോ ‘‘അസുകപുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധോ’’തി അവത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി ആഹ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തിയാമരത്തിം തഥാ വീതിനാമേസി? തതോ പട്ഠായ ഓവാദപാതിമോക്ഖം അനുദ്ദിസിതുകാമോ തസ്സ വത്ഥും പാകടം കാതും.

അദ്ദസാതി കഥം അദ്ദസ. അത്തനോ ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സം പരിസതി ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി പരിജാനന്തോ തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ദുസ്സീല്യചിത്തം പസ്സി. യസ്മാ പന ചിത്തേ ദിട്ഠേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ദുസ്സീല’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥേവ ഹി അനാഗതേ സത്തസു ദിവസേസു പവത്തമാനം പരേസം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണലാഭീ ജാനാതി, ഏവം അതീതേപീതി. ദുസ്സീലന്തി നിസ്സീലം, സീലവിരഹിതന്തി അത്ഥോ. പാപധമ്മന്തി ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ ലാമകസഭാവം. അസുചിന്തി അപരിസുദ്ധേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ന സുചിം. സങ്കസ്സരസമാചാരന്തി കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പരേസം ആസങ്കനീയതായ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം, അഥ വാ കേനചിദേവ കരണീയേന മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇമേ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി അത്തനോയേവ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം.

ലജ്ജിതബ്ബതായ പടിച്ഛാദേതബ്ബകാരണതോ പടിച്ഛന്നം കമ്മന്തം ഏതസ്സാതി പടിച്ഛന്നകമ്മന്തം. കുച്ഛിതസമണവേസധാരിതായ ന സമണന്തി അസ്സമണം. സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ സമണാ’’തി ച ഗണനായ ‘‘അഹമ്പി സമണോമ്ഹീ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ സമണപടിഞ്ഞം. അസേട്ഠചാരിതായ അബ്രഹ്മചാരിം. അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുപത്തധരേ ഗാമനിഗമാദീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ അബ്രഹ്മചാരീ സമാനോ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന പടിപജ്ജന്തോ ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സന്തോ ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതീതി ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞം. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ അനുപവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതിം. ഛഹി ദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസവസ്സനേന തിന്തത്താ അവസ്സുതം. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ സീലവന്തേഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ ച കസമ്ബുജാതം. മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നന്തി സങ്ഘപരിയാപന്നോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തോ നിസിന്നം. ദിട്ഠോസീതി അയം പന ന പകതത്തോതി ഭഗവതാ ദിട്ഠോ അസി. യസ്മാ ച ഏവം ദിട്ഠോ, തസ്മാ നത്ഥി തേ തവ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകകമ്മാദിസംവാസോ. യസ്മാ പന സോ സംവാസോ തവ നത്ഥി, തസ്മാ ഉട്ഠേഹി, ആവുസോതി ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസീതി അനേകവാരം വത്വാപി ഥേരോ ‘‘സയമേവ നിബ്ബിന്നോ ഓരമിസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘ഇദാനി ഇമേസം പടിപത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ അധിപ്പായേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ഭഗവതാ മയാ ച യാഥാവതോ ദിട്ഠോ, യാവതതിയം ഉട്ഠേഹീതി വുത്തോ ന ഉട്ഠാതി, ‘‘ഇദാനിസ്സ നിക്കഡ്ഢനകാലോ മാ സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥന്തരായോ അഹോസീ’’തി തം ബാഹായം അഗ്ഗഹേസി, തഥാ ഗഹേത്വാ. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖാമേത്വാതി ദ്വാരകോട്ഠകസാലതോ ബഹി നിക്ഖാമേത്വാ. ബഹീതി പന നിക്ഖാമിതട്ഠാനദസ്സനം, അഥ വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാതി ബഹിദ്വാരകോട്ഠകതോപി നിക്ഖാമേത്വാ, ന അന്തോദ്വാരകോട്ഠകതോ, ഏവം ഉഭയഥാപി വിഹാരതോ ബഹി കത്വാതി അത്ഥോ. സൂചിഘടികം ദത്വാതി അഗ്ഗളസൂചിഞ്ച ഉപരിഘടികഞ്ച ആദഹിത്വാ, സുട്ഠുതരം കവാടം ഥകേത്വാതി അത്ഥോ. യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാതി ഇമിനാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി വചനം സുത്വാ ഏവ ഹി തേന പക്കമിതബ്ബം സിയാ, ഏവം അപക്കമിത്വാ യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമേസ്സതീതി അച്ഛരിയമിദന്തി ദസ്സേതി. ഇദമ്പി ഗരഹണച്ഛരിയമേവാതി വേദിതബ്ബം.

അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അബ്ബുദജാതോ, അപരിസുദ്ധാ പുഗ്ഗലാ ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തി, ന ച തഥാഗതാ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരോന്തി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അനുദ്ദിസന്തേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോ പച്ഛിജ്ജതി, യംനൂനാഹം ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി.

തത്ഥ ന ദാനാഹന്തി ഇദാനി അഹം ഉപോസഥം ന കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസിസ്സാമീതി പച്ചേകം ന-കാരേന സമ്ബന്ധോ. ദുവിധഞ്ഹി പാതിമോക്ഖം ആണാപാതിമോക്ഖം ഓവാദപാതിമോക്ഖന്തി. തേസു ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തിആദികം (മഹാവ. ൧൩൪) ആണാപാതിമോക്ഖം, തം സാവകാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, അയം അന്വദ്ധമാസം ഉദ്ദിസിയതി. ‘‘ഖന്തീ പരമം…പേ… സബ്ബപാപസ്സ അകരണം…പേ… അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ…പേ… ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫) ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥാ ഓവാദപാതിമോക്ഖം നാമ, തം ബുദ്ധാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ, ഛന്നമ്പി വസ്സാനം അച്ചയേന ഉദ്ദിസന്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി ധരമാനകാലേ അയമേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, അപ്പായുകബുദ്ധാനം പന പഠമബോധിയംയേവ. തതോ പരം ഇതരോ, തഞ്ച ഖോ ഭിക്ഖൂ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, തസ്മാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ വീസതിവസ്സമത്തം ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ ഇമം അന്തരായം ദിസ്വാ തതോ പരം ന ഉദ്ദിസി. അട്ഠാനന്തി അകാരണം. അനവകാസോതി തസ്സേവ വേവചനം. കാരണഞ്ഹി യഥാ തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനന്തി വുച്ചതി, ഏവം അനവകാസോതിപി വുച്ചതീതി. യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം.

അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേതി കോ അനുസന്ധി? യ്വായം അപരിസുദ്ധായ പരിസായ പാതിമോക്ഖസ്സ അനുദ്ദേസോ വുത്തോ, സോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോതി തം അപരേഹി സത്തഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സദ്ധിം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ തേസം ഉപമാഭാവേന മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ’’തിആദിമാഹ.

പകതിദേവാ വിയ ന സുരന്തി ന ഇസന്തി ന വിരോചന്തീതി അസുരാ, സുരാ നാമ ദേവാ, തേസം പടിപക്ഖാതി വാ അസുരാ, വേപചിത്തിപഹാരാദാദയോ. തേസം ഭവനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ, തേ തത്ഥ പവിസന്താ നിക്ഖമന്താ സിനേരുപാദേ മണ്ഡപാദിം നിമ്മിനിത്വാ കീളന്താവ അഭിരമന്തി. തത്ഥ തേസം അഭിരതി ഇമേ ഗുണേ ദിസ്വാതി ആഹ – ‘‘യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തീ’’തി. തത്ഥ അഭിരമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി, അനുക്കണ്ഠമാനാ വസന്തീതി അത്ഥോ.

അനുപുബ്ബനിന്നോതിആദീനി സബ്ബാനി അനുപടിപാടിയാ നിന്നഭാവസ്സേവ വേവചനാനി. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി ന ഛിന്നതടോ മഹാസോബ്ഭോ വിയ ആദിതോ ഏവ പപാതോ. സോ ഹി തീരദേസതോ പട്ഠായ ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലവിദത്ഥിരതനയട്ഠിഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഡ്ഢയോജനാദിവസേന ഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ സിനേരുപാദമൂലേ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഠിതോതി ദസ്സേതി.

ഠിതധമ്മോതി ഠിതസഭാവോ അവട്ഠിതസഭാവോ. ന മതേന കുണപേന സംവസതീതി യേന കേനചി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം കളേവരേന സദ്ധിം ന സംവസതി. തീരം വാഹേതീതി തീരം അപനേതി. ഥലം ഉസ്സാരേതീതി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ വീചിപ്പഹാരേനേവ ഥലേ ഖിപതി. ഗങ്ഗാ യമുനാതി അനോതത്തദഹസ്സ ദക്ഖിണമുഖതോ നിക്ഖന്തനദീ പഞ്ച ധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ഗങ്ഗാതിആദിനാ പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ.

തത്രായം ഇമാസം നദീനം ആദിതോ പട്ഠായ ഉപ്പത്തികഥാ – അയഞ്ഹി ജമ്ബുദീപോ ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ, തത്ഥ ചതുസഹസ്സയോജനപ്പമാണോ പദേസോ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ സമുദ്ദോതി സങ്ഖം ഗതോ, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ മനുസ്സാ വസന്തി, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ ഹിമവാ പതിട്ഠിതോ ഉബ്ബേധേന പഞ്ചയോജനസതികോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപടിമണ്ഡിതോ സമന്തതോ സന്ദമാനപഞ്ചസതനദീവിചിത്തോ, യത്ഥ ആയാമേന വിത്ഥാരേന ഗമ്ഭീരതായ ച പണ്ണാസയോജനപ്പമാണോ ദിയഡ്ഢയോജനസതപരിമണ്ഡലോ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനിദഹോ സീഹപപാതദഹോതി സത്ത മഹാസരാ പതിട്ഠിതാ.

തേസു അനോതത്തദഹോ സുദസ്സനകൂടം ചിത്തകൂടം കാളകൂടം ഗന്ധമാദനകൂടം കേലാസകൂടന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതകൂടേഹി പരിക്ഖിത്തോ. തത്ഥ സുദസ്സനകൂടം സോവണ്ണമയം തിയോജനസതുബ്ബേധം അന്തോവങ്കം കാകമുഖസണ്ഠാനം തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം, ചിത്തകൂടം സത്തരതനമയം. കാളകൂടം അഞ്ജനമയം. ഗന്ധമാദനകൂടം മസാരഗല്ലമയം അബ്ഭന്തരേ മുഗ്ഗവണ്ണം; മൂലഗന്ധോ, സാരഗന്ധോ, ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ, തചഗന്ധോ, പപടികാഗന്ധോ, ഖന്ധഗന്ധോ, രസഗന്ധോ, പുപ്ഫഗന്ധോ, ഫലഗന്ധോ, പത്തഗന്ധോതി ഇമേഹി ദസഹി ഗന്ധേഹി ഉസ്സന്നം, നാനപ്പകാരഓസധസഞ്ഛന്നം, കാളപക്ഖുപോസഥദിവസേ ആദിത്തം വിയ അങ്ഗാരം പജ്ജലന്തം തിട്ഠതി. കേലാസകൂടം രജതമയം. സബ്ബാനി ചേതാനി സുദസ്സനേന സമാനുബ്ബേധസണ്ഠാനാനി തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാനി. തത്ഥ ദേവാനുഭാവേന നാഗാനുഭാവേന ച ദേവോ വസ്സതി, നദിയോ ച സന്ദന്തി, തം സബ്ബമ്പി ഉദകം അനോതത്തമേവ പവിസതി, ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തത്ഥ ഓഭാസം കരോന്തി, ഉജുകം ഗച്ഛന്താ ന കരോന്തി, തേനേവസ്സ ‘‘അനോതത്ത’’ന്തി സങ്ഖാ ഉദപാദി.

തത്ഥ രതനമയമനുഞ്ഞസോപാനസിലാതലാനി നിമ്മച്ഛകച്ഛപാനി ഫലികസദിസാനി നിമ്മലൂദകാനി തദുപഭോഗസത്താനം കമ്മനിബ്ബത്താനേവ നഹാനതിത്ഥാനി ച ഹോന്തി, യത്ഥ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാ ഇദ്ധിമന്തോ സാവകാ ഇസയോ ച നഹാനാദീനി കരോന്തി, ദേവയക്ഖാദയോ ഉദകകീളം കീളന്തി.

തസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സീഹമുഖം, ഹത്ഥിമുഖം, അസ്സമുഖം, ഉസഭമുഖന്തി ചത്താരി ഉദകനിക്ഖമനമുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി ചതസ്സോ നദിയോ സന്ദന്തി. സീഹമുഖേന നിക്ഖന്തനദീതീരേ കേസരസീഹാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, തഥാ ഹത്ഥിമുഖാദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭാ. പുരത്ഥിമദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ അനോതത്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഇതരാ തിസ്സോ നദിയോ അനുപഗമ്മ പാചീനഹിമവന്തേനേവ അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി. പച്ഛിമദിസതോ ഉത്തരദിസതോ ച നിക്ഖന്തനദിയോപി തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ പച്ഛിമഹിമവന്തേനേവ ഉത്തരഹിമവന്തേനേവ ച അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി.

ദക്ഖിണദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ പന തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണേന ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേനേവ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബതം പഹരിത്വാ ഉട്ഠായ പരിക്ഖേപേന തിഗാവുതപ്പമാണഉദകധാരാ ഹുത്വാ ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ തിയഗ്ഗളേ നാമ പാസാണേ പതിതാ, പാസാണോ ഉദകധാരാവേഗേന ഭിന്നോ. തത്ഥ പഞ്ഞാസയോജനപ്പമാണാ തിയഗ്ഗളാ നാമ പോക്ഖരണീ ജാതാ, പോക്ഖരണിയാ കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ തതോ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലേ പഞ്ചങ്ഗുലിസദിസാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി.

സാ തിക്ഖത്തും അനോതത്തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആവട്ടഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി, ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘കണ്ഹഗങ്ഗാ’’തി, ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആകാസഗങ്ഗാ’’തി, തിയഗ്ഗളപാസാണേ പഞ്ഞാസയോജനോകാസേ ഠിതാ ‘‘തിയഗ്ഗളപോക്ഖരണീ’’തി, കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ബഹലഗങ്ഗാ’’തി, ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ഉമങ്ഗഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി, വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീതി പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ. ഏവമേതാ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഹിമവന്തതോ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ നദീ നിന്നഗാതിആദികം ഗോത്തം, ഗങ്ഗാ യമുനാതിആദികം നാമം. സവന്തിയോതി യാ കാചി സവമാനാ സന്ദമാനാ ഗച്ഛന്തിയോ മഹാനദിയോ വാ കുന്നദിയോ വാ. അപ്പേന്തീതി അല്ലീയന്തി ഓസരന്തി. ധാരാതി വുട്ഠിധാരാ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. മഹാസമുദ്ദസ്സ ഹി അയം ധമ്മതാ – ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ദേവോ മന്ദോ ജാതോ, ജാലക്ഖിപാദീനി ആദായ മച്ഛകച്ഛപേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ അതിമഹന്തീ വുട്ഠി, ന ലഭിസ്സാമ നു ഖോ പിട്ഠിപസാരണട്ഠാന’’ന്തി വാ തം ന സക്കാ വത്തും. പഠമകപ്പികകാലതോ പട്ഠായ ഹി യം വസ്സിത്വാ സിനേരുമേഖലം ആഹച്ച ഉദകം ഠിതം, തം തതോ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഉദകം നേവ ഹേട്ഠാ ഓതരതി, ന ഉദ്ധം ഉത്തരതി.

ഏകരസോതി അസമ്ഭിന്നരസോ. മുത്താതി ഖുദ്ദകമഹന്തവട്ടദീഘാദിഭേദാ അനേകവിധാ മുത്താ. മണീതി രത്തനീലാദിഭേദോ അനേകവിധോ മണി. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണസിരീസപുപ്ഫവണ്ണാദിസണ്ഠാനതോ അനേകവിധോ. സങ്ഖോതി ദക്ഖിണാവത്തതമ്ബകുച്ഛികധമനസങ്ഖാദിഭേദോ അനേകവിധോ. സിലാതി സേതകാളമുഗ്ഗവണ്ണാദിഭേദാ അനേകവിധാ. പവാളന്തി ഖുദ്ദകമഹന്തമന്ദരത്തഘനരത്താദിഭേദം അനേകവിധം. ലോഹിതങ്ഗോതി പദുമരാഗാദിഭേദോ അനേകവിധോ മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി. ‘‘ചിത്തഫലിക’’ന്തിപി വദന്തി.

മഹതം ഭൂതാനന്തി മഹന്താനം സത്താനം. തിമിതിമിങ്ഗലാദികാ തിസ്സോ മച്ഛജാതിയോ. തിമിം ഗിലനസമത്ഥാ തിമിങ്ഗലാ, തിമിഞ്ച തിമിങ്ഗലഞ്ച ഗിലനസമത്ഥാ ‘‘തിമിതിമിങ്ഗലാ’’തി വദന്തി. നാഗാതി ഊമിപിട്ഠിവാസിനോപി വിമാനട്ഠകനാഗാപി.

ഏവമേവ ഖോതി കിഞ്ചാപി സത്ഥാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സോളസപി ബാത്തിംസപി തതോ ഭിയ്യോപി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും സക്കോതി, തദാ ഉപമാഭാവേന പന ഗഹിതാനം അട്ഠന്നം അനുരൂപവസേന അട്ഠേവ തേ ഉപമേതബ്ബധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അനുപുബ്ബസിക്ഖായ തിസ്സോ ഭിക്ഖാ ഗഹിതാ, അനുപുബ്ബകിരിയായ തേരസ ധുതങ്ഗധമ്മാ, അനുപുബ്ബപടിപദായ സത്ത അനുപസ്സനാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ച ഗഹിതാ. ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോതി മണ്ഡൂകസ്സ ഉപ്പതിത്വാ ഗമനം വിയ ആദിതോവ സീലപൂരണാദീനി അകത്വാ അരഹത്തപടിവേധോ നാമ നത്ഥി, പടിപാടിയാ പന സീലസമാധിപഞ്ഞായോ പൂരേത്വാവ അരഹത്തപ്പത്തീതി അത്ഥോ.

മമ സാവകാതി സോതാപന്നാദികേ അരിയപുഗ്ഗലേ സന്ധായ വദതി. ന സംവസതീതി ഉപോസഥകമ്മാദിവസേന സംവാസം ന കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അപനേതി. ആരകാവാതി ദൂരേയേവ. ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാതി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി മഹാകപ്പേ ബുദ്ധേസു അനുപ്പജ്ജന്തേസു ഏകസത്തോപി പരിനിബ്ബാതും ന സക്കോതി, തദാപി ‘‘തുച്ഛാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി ന സക്കാ വത്തും, ബുദ്ധകാലേ പന ഏകേകസ്മിം സമാഗമേ അസങ്ഖ്യേയ്യാപി സത്താ അമതം ആരാധേന്തി, തദാപി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പൂരാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി. വിമുത്തിരസോതി കിലേസേഹി വിമുച്ചനരസോ. സബ്ബാ ഹി സാസനസ്സ സമ്പത്തി യാവദേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തസ്സ വിമുത്തിയാ ഹോതി.

രതനാനീതി രതിജനനട്ഠേന രതനാനി. സതിപട്ഠാനാദയോ ഹി ഭാവിയമാനാ പുബ്ബഭാഗേപി അനപ്പകം പീതിപാമോജ്ജം നിബ്ബത്തേന്തി, പഗേവ അപരഭാഗേ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪) –

ലോകിയരതനനിമിത്തം പന പീതിപാമോജ്ജം ന തസ്സ കലഭാഗമ്പി അഗ്ഘതീതി അയമത്ഥോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ. അപിച –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, ‘രതന’ന്തി പവുച്ചതീ’’തി.

യദി ച ചിത്തീകതാദിഭാവേന രതനം നാമ ഹോതി, സതിപട്ഠാനാദീനംയേവ ഭൂതതോ രതനഭാവോ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ഹി സോ ആനുഭാവോ, യം സാവകാ സാവകപാരമീഞാണം, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തീതി ആസന്നകാരണത്താ. പരമ്പരകാരണഞ്ഹി ദാനാദിഉപനിസ്സയോതി ഏവം രതിജനനട്ഠേന ചിത്തീകതാദിഅത്ഥേന ച രതനഭാവോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സാതിസയോ. തേന വുത്തം – ‘‘തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി.

തത്ഥ ആരമ്മണേ പക്ഖന്ദിത്വാ ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം, സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. ആരമ്മണസ്സ പന കായാദിവസേന ചതുബ്ബിധത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. തഥാ ഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം പഹാനതോ അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തതാഗഹണതോ ച നേസം കായാനുപസ്സനാദിഭാവോ വിഭത്തോ.

സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേന, സയം വാ സമ്മാ പദഹതി, പസത്ഥം, സുന്ദരം വാ പദഹന്തി സമ്മപ്പധാനം. പുഗ്ഗലസ്സ വാ സമ്മദേവ പധാനഭാവകരണതോ സമ്മപ്പധാനം. വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തമ്പി അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനപഹാനവസേന അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദനഭാവനവസേന ച ചതുകിച്ചം കത്വാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി.

ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി. ഇതി പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമൂപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി, സ്വായം ഇദ്ധിപാദോ യസ്മാ ഛന്ദാദികേ ചത്താരോ അധിപതിധമ്മേ ധുരേ ജേട്ഠകേ കത്വാ നിബ്ബത്തിയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി.

പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ അസ്സദ്ധിയം അഭിഭവിത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം, കോസജ്ജം അഭിഭവിത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണേ, പമാദം അഭിഭവിത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ, വിക്ഖേപം അഭിഭവിത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണേ, അഞ്ഞാണം അഭിഭവിത്വാ ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.

താനിയേവ അസ്സദ്ധിയാദീഹി അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ‘‘ബലാനീ’’തി വേദിതബ്ബാനി.

സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. യാ ഹി ഏസാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗ- ഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതി, കിലേസനിദ്ദായ വുട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ വുത്തപ്പകാരായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. ‘‘ബോധിയാ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തിആദിനാ നയേനപി ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയഭാവകരത്താ അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ ച അരിയോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ അത്ഥി, അട്ഠ അങ്ഗാനിയേവ വാ അട്ഠങ്ഗികോ. കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗിയതി, സയം വാ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി മഗ്ഗോതി. ഏവമേതേസം സതിപട്ഠാനാദീനം അത്ഥവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതം സോതം ആപജ്ജിത്വാ പാപുണിത്വാ ഠിതോ, സോതാപത്തിഫലട്ഠോതി അത്ഥോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോതി സോതാപത്തിഫലസ്സ അത്തപച്ചക്ഖകരണായ പടിപജ്ജമാനോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ, യോ അട്ഠമകോതിപി വുച്ചതി. സകദാഗാമീതി സകിദേവ ഇമം ലോകം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഗമനസീലോ ദുതിയഫലട്ഠോ. അനാഗാമീതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന കാമലോകം അനാഗമനസീലോ തതിയഫലട്ഠോ. യോ പന സദ്ധാനുസാരീ ധമ്മാനുസാരീ ഏകബീജീതി ഏവമാദികോ അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗോ, സോ ഏതേസംയേവ പഭേദോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അത്തനോ ധമ്മവിനയേ മതകുണപസദിസേന ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവാസാഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അസംവാസാരഹസംവാസാരഹവിഭാഗകാരണപരിദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ഛന്നമതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തതോ പരം തതോ പരന്തി ഏവം ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം അതിവിയ വസ്സതി. വിവടം നാതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപന്നോ തം അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ വിവരന്തോ സബ്രഹ്മചാരീനം പകാസേന്തോ യഥാധമ്മം യഥാവിനയം പടികരോന്തോ ദേസേന്തോ വുട്ഠഹന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം ന ആപജ്ജതി, തേനസ്സ വിവടം പുന ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം ന വസ്സതി. യസ്മാ ച ഏതദേവം, തസ്മാ ഛന്നം ഛാദിതം ആപത്തിം വിവരേഥ പകാസേഥ. ഏവം തം നാതിവസ്സതീതി ഏവം സന്തേ തം ആപത്തിആപജ്ജനകം ആപന്നപുഗ്ഗലം അത്തഭാവം അതിവിജ്ഝിത്വാ കിലേസവസ്സം ന വസ്സതി ന തേമേതി. ഏവം സോ കിലേസേഹി അനവസ്സുതോ പരിസുദ്ധസീലോ സമാഹിതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സമ്മസന്തോ അനുക്കമേന നിബ്ബാനം പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ.

പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ഛട്ഠേ അവന്തീസൂതി അവന്തിരട്ഠേ. കുരരഘരേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. പവത്തേ പബ്ബതേതി പവത്തനാമകേ പബ്ബതേ. ‘‘പപാതേ പബ്ബതേ’’തിപി പഠന്തി. സോണോ ഉപാസകോ കുടികണ്ണോതി നാമേന സോണോ നാമ, തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപാസകഭാവപ്പടിവേദനേന ഉപാസകോ, കോടിഅഗ്ഘനകസ്സ കണ്ണപിളന്ധനസ്സ ധാരണേന ‘‘കോടികണ്ണോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കുടികണ്ണോ’’തി ഏവം അഭിഞ്ഞാതോ, ന സുഖുമാലസോണോതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ അഭിപ്പസന്നോ, സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠിതോ പവത്തേ പബ്ബതേ ഛായൂദകസമ്പന്നേ ഠാനേ വിഹാരം കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വസാപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠാതി. തേന വുത്തം – ‘‘ആയസ്മതോ മഹാകച്ചാനസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോതീ’’തി.

സോ കാലേന കാലം ഥേരസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി. ഥേരോ ചസ്സ ധമ്മം ദേസേതി. തേന സംവേഗബഹുലോ ധമ്മചരിയായ ഉസ്സാഹജാതോ വിഹരതി. സോ ഏകദാ സത്ഥേന സദ്ധിം വാണിജ്ജത്ഥായ ഉജ്ജേനിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അടവിയം സത്ഥേ നിവിട്ഠേ രത്തിയം ജനസമ്ബാധഭയേന ഏകമന്തം അപക്കമ്മ നിദ്ദം ഉപഗഞ്ഛി. സത്ഥോ പച്ചൂസവേലായം ഉട്ഠായ ഗതോ, ന ഏകോപി സോണം പബോധേസി, സബ്ബേപി വിസരിത്വാ അഗമംസു. സോ പഭാതായ രത്തിയാ പബുജ്ഝിത്വാ ഉട്ഠായ കഞ്ചി അപസ്സന്തോ സത്ഥേനേവ ഗതമഗ്ഗം ഗഹേത്വാ സീഘം സീഘം ഗച്ഛന്തോ ഏകം വടരുക്ഖം ഉപഗഞ്ഛി. തത്ഥ അദ്ദസ ഏകം മഹാകായം വിരൂപദസ്സനം ഗച്ഛന്തം പുരിസം അട്ഠിതോ മുത്താനി അത്തനോ മംസാനി സയമേവ ഖാദന്തം, ദിസ്വാന ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘പേതോമ്ഹി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കസ്മാ ഏവം കരോസീ’’തി. ‘‘അത്തനോ പുബ്ബകമ്മേനാ’’തി. ‘‘കിം പന തം കമ്മ’’ന്തി. ‘‘അഹം പുബ്ബേ ഭാരുകച്ഛനഗരവാസീ കൂടവാണിജോ ഹുത്വാ പരേസം സന്തകം വഞ്ചേത്വാ ഖാദിം, സമണേ ച ഭിക്ഖായ ഉപഗതേ ‘തുമ്ഹാകം മംസം ഖാദഥാ’തി അക്കോസിം, തേന കമ്മേന ഏതരഹി ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവാമീ’’തി. തം സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗം പടിലഭി.

തതോ പരം ഗച്ഛന്തോ മുഖതോ പഗ്ഘരിതകാളലോഹിതേ ദ്വേ പേതദാരകേ പസ്സിത്വാ തഥേവ പുച്ഛി. തേപിസ്സ അത്തനോ കമ്മം കഥേസും. തേ കിര ഭാരുകച്ഛനഗരേ ദാരകകാലേ ഗന്ധവാണിജ്ജായ ജീവികം കപ്പേന്താ അത്തനോ മാതരി ഖീണാസവേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേന്തിയാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തകം കസ്മാ സമണാനം ദേസി, തയാ ദിന്നം ഭോജനം ഭുഞ്ജനകസമണാനം മുഖതോ കാളലോഹിതം പഗ്ഘരതൂ’’തി അക്കോസിംസു. തേ തേന കമ്മേന നിരയേ പച്ചിത്വാ തസ്സ വിപാകാവസേസേന പേതയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ തദാ ഇമം ദുക്ഖം അനുഭവന്തി. തമ്പി സുത്വാ സോണോ അതിവിയ സംവേഗജാതോ അഹോസി.

സോ ഉജ്ജേനിം ഗന്ത്വാ തം കരണീയം തീരേത്വാ കുലഘരം പച്ചാഗതോ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ ഥേരസ്സ തമത്ഥം ആരോചേസി. ഥേരോപിസ്സ പവത്തിനിവത്തീസു ആദീനവാനിസംസേ വിഭാവേന്തോ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഗേഹം ഗതോ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം ഉപഗതോ ഥോകംയേവ നിദ്ദായിത്വാ പബുജ്ഝിത്വാ സയനതലേ നിസജ്ജ യഥാസുതം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖിതും ആരദ്ധോ. തസ്സ തം ധമ്മം പച്ചവേക്ഖതോ, തേ ച പേതത്തഭാവേ അനുസ്സരതോ സംസാരദുക്ഖം അതിവിയ ഭയാനകം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാസി, പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ വിഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം ആരോചേത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സോണസ്സ ഉപാസകസ്സ കുടികണ്ണസ്സ രഹോഗതസ്സ…പേ… പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി.

തത്ഥ യഥാ യഥാതിആദീനം പദാനം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യേന യേന ആകാരേന അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ ധമ്മം ദേസേതി ആചിക്ഖതി പഞ്ഞപേതി പട്ഠപേതി വിവരതി വിഭജതി ഉത്താനീകരോതി പകാസേതി, തേന തേന മേ ഉപപരിക്ഖതോ ഏവം ഹോതി, യദേതം സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയം ഏകമ്പി ദിവസം അക്ഖണ്ഡം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ഏകദിവസമ്പി കിലേസമലേന അമലിനം കത്വാ ചരിമകചിത്തം പാപേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. സങ്ഖലിഖിതന്തി ലിഖിതസങ്ഖസദിസം ധോതസങ്ഖസപ്പടിഭാഗം ചരിതബ്ബം. ഇദം ന സുകരം അഗാരം അജ്ഝാവസതാ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന ഏകന്ത പരിപുണ്ണം…പേ… ചരിതും യംനൂനാഹം കേസേ ചേവ മസ്സൂനി ച ഓഹാരേത്വാ വോരോപേത്വാ കാസായരസപീതതായ കാസായാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്താനം അനുച്ഛവികാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ നിവാസേത്വാ ചേവ പാരുപിത്വാ ച അഗാരസ്മാ നിക്ഖമിത്വാ അനഗാരിയം പബ്ബജേയ്യം. യസ്മാ അഗാരസ്സ ഹിതം കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം അഗാരിയന്തി വുച്ചതി, തഞ്ച പബ്ബജ്ജായ നത്ഥി, തസ്മാ പബ്ബജ്ജാ അനഗാരിയാ നാമ. തം അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജേയ്യം ഉപഗച്ഛേയ്യം, പടിപജ്ജേയ്യന്തി അത്ഥോ.

ഏവം അത്തനാ രഹോവിതക്കിതം സോണോ ഉപാസകോ ഥേരസ്സ ആരോചേത്വാ തം പടിപജ്ജിതുകാമോ ‘‘പബ്ബാജേതു മം, ഭന്തേ, അയ്യോ മഹാകച്ചാനോ’’തി ആഹ. ഥേരോ പന ‘‘താവസ്സ ഞാണപരിപാകം കഥ’’ന്തി ഉപധാരേത്വാ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ ‘‘ദുക്കരം ഖോ’’തിആദിനാ പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേസി.

തത്ഥ ഏകഭത്തന്തി ‘‘ഏകഭത്തികോ ഹോതി രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൪; അ. നി. ൩.൭൧) ഏവം വുത്തം വികാലഭോജനവിരതിം സന്ധായ വദതി. ഏകസേയ്യന്തി അദുതിയസേയ്യം. ഏത്ഥ ച സേയ്യാസീസേന ‘‘ഏകോ തിട്ഠതി, ഏകോ ഗച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതീ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൭; ൪൯) നയേന വുത്തേസു ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കായവിവേകം ദീപേതി, ന ഏകാകിനാ ഹുത്വാ സയനമത്തം. ബ്രഹ്മചരിയന്തി മേഥുനവിരതിബ്രഹ്മചരിയം, സിക്ഖത്തയാനുയോഗസങ്ഖാതം സാസനബ്രഹ്മചരിയം വാ. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. തത്ഥേവാതി ഗേഹേയേവ. ബുദ്ധാനം സാസനം അനുയുഞ്ജാതി നിച്ചസീലഉപോസഥസീലാദിഭേദം പഞ്ചങ്ഗഅട്ഠങ്ഗദസങ്ഗസീലം, തദനുരൂപഞ്ച സമാധിപഞ്ഞാഭാവനം അനുയുഞ്ജ. ഏതഞ്ഹി ഉപാസകേന പുബ്ബഭാഗേ അനുയുഞ്ജിതബ്ബം ബുദ്ധസാസനം നാമ. തേനാഹ – ‘‘കാലയുത്തം ഏകഭത്തം ഏകസേയ്യം ബ്രഹ്മരിയ’’ന്തി.

തത്ഥ കാലയുത്തന്തി ചാതുദ്ദസീപഞ്ചദസീഅട്ഠമീപാടിഹാരിയപക്ഖസങ്ഖാതേന കാലേന യുത്തം, യഥാവുത്തകാലേ വാ തുയ്ഹം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ യുത്തം പതിരൂപം സക്കുണേയ്യം, ന സബ്ബകാലം പബ്ബജ്ജാതി അധിപ്പായോ. സബ്ബമേതം ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ തസ്സ കാമാനം ദുപ്പഹാനതായ സമ്മാപടിപത്തിയം യോഗ്യം കാരാപേതും വദതി, ന പബ്ബജ്ജാഛന്ദം നിവാരേതും. പബ്ബജ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി പബ്ബജിതും ആരമ്ഭോ ഉസ്സാഹോ. പടിപസ്സമ്ഭീതി ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കത്താ, സംവേഗസ്സ ച നാതിതിക്ഖഭാവതോ വൂപസമി. കിഞ്ചാപി പടിപസ്സമ്ഭി, ഥേരേന വുത്തവിധിം പന അനുതിട്ഠന്തോ കാലേന കാലം ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസന്തോ ധമ്മം സുണാതി. തസ്സ വുത്തനയേനേവ ദുതിയം പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജി, ഥേരസ്സ ച ആരോചേസി. ദുതിയമ്പി ഥേരോ പടിക്ഖിപി. തതിയവാരേ പന ഞാണസ്സ പരിപക്കഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി നം പബ്ബാജേതും കാലോ’’തി ഥേരോ പബ്ബാജേസി, പബ്ബജിതഞ്ച തം തീണി സംവച്ഛരാനി അതിക്കമിത്വാ ഗണം പരിയേസിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ദുതിയമ്പി ഖോ സോണോ…പേ… ഉപസമ്പാദേസീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പഭിക്ഖുകോതി കതിപയഭിക്ഖുകോ. തദാ കിര ഭിക്ഖൂ യേഭുയ്യേന മജ്ഝിമദേസേ ഏവ വസിംസു. തസ്മാ തത്ഥ കതിപയാ ഏവ അഹേസും, തേ ച ഏകസ്മിം നിഗമേ ഏകോ, ഏകസ്മിം ദ്വേതി ഏവം വിസും വിസും വസിംസു. കിച്ഛേനാതി ദുക്ഖേന. കസിരേനാതി ആയാസേന. തതോ തതോതി തസ്മാ തസ്മാ ഗാമനിഗമാദിതോ. ഥേരേന ഹി കതിപയേ ഭിക്ഖൂ ആനേത്വാ അഞ്ഞേസു ആനീയമാനേസു പുബ്ബേ ആനീതാ കേനചിദേവ കരണീയേന പക്കമിംസു, കിഞ്ചി കാലം ആഗമേത്വാ പുന തേസു ആനീയമാനേസു ഇതരേ പക്കമിംസു. ഏവം പുനപ്പുനം ആനയനേന സന്നിപാതോ ചിരേനേവ അഹോസി, ഥേരോ ച തദാ ഏകവിഹാരീ അഹോസി. ദസവഗ്ഗം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാതി തദാ ഭഗവതാ പച്ചന്തദേസേപി ദസവഗ്ഗേനേവ സങ്ഘേന ഉപസമ്പദാ അനുഞ്ഞാതാ. ഇതോനിദാനഞ്ഹി ഥേരേന യാചിതോ പഞ്ചവഗ്ഗേന സങ്ഘേന പച്ചന്തദേസേ ഉപസമ്പദം അനുജാനി. തേന വുത്തം – ‘‘തിണ്ണം വസ്സാനം…പേ… സന്നിപാതേത്വാ’’തി.

വസ്സംവുട്ഠസ്സാതി ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ പഠമവസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വുസിതവതോ. ഈദിസോ ച ഈദിസോ ചാതി ഏവരൂപോ ച ഏവരൂപോ ച, ഏവരൂപായ നാമകായരൂപകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോ, ഏവരൂപായ ധമ്മകായസമ്പത്തിയാ സമന്നാഗതോതി സുതോയേവ മേ സോ ഭഗവാ. ന ഖോ മേ സോ ഭഗവാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോതി ഏതേന പുഥുജ്ജനസദ്ധായ ഏവം ആയസ്മാ സോണോ ഭഗവന്തം ദട്ഠുകാമോ അഹോസി. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വസിത്വാ പച്ചൂസസമയം അജ്ഝിട്ഠോ സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗികാനി സത്ഥു സമ്മുഖാ അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ അത്ഥധമ്മപ്പടിസംവേദീ ഹുത്വാ ഭണന്തോ ധമ്മൂപസഞ്ഹിതപാമോജ്ജാദിമുഖേന സമാഹിതോ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അനുപുബ്ബേന അരഹത്തം പാപുണി. ഏതദത്ഥമേവ ഹിസ്സ ഭഗവതാ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയം വാസോ ആണത്തോതി വദന്തി.

കേചി പനാഹു – ‘‘ന ഖോ മേ സോ ഭഗവാ സമ്മുഖാ ദിട്ഠോ’’തി ഇദം രൂപകായദസ്സനമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി. ആയസ്മാ ഹി സോണോ പബ്ബജിത്വാവ ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ അനുപസമ്പന്നോവ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ‘‘ഉപാസകാപി സോതാപന്നാ ഹോന്തി, അഹമ്പി സോതാപന്നോ, കിമേത്ഥ ചിത്ത’’ന്തി ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അന്തോവസ്സേയേവ ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ വിസുദ്ധിപവാരണായ പവാരേസി. അരിയസച്ചദസ്സനേന ഹി ഭഗവതോ ധമ്മകായോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൩.൮൭).

തസ്മാസ്സ ധമ്മകായദസ്സനം പഗേവ സിദ്ധം, പവാരേത്വാ പന രൂപകായം ദട്ഠുകാമോ അഹോസീതി.

‘‘സചേ മം ഉപജ്ഝായോ അനുജാനാതീ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ഭന്തേ’’തി പന ലിഖന്തി. തഥാ ‘‘സാധു സാധു, ആവുസോ സോണ, ഗച്ഛ ത്വം, ആവുസോ സോണാ’’തിപി പാഠോ. ‘‘ആവുസോ’’തി പന കേസുചി പോത്ഥകേസു നത്ഥി. തഥാ ‘‘ഏവമാവുസോതി ഖോ ആയസ്മാ സോണോ’’തിപി പാഠോ. ആവുസോവാദോയേവ ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിക്ഖൂനം ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ ആചിണ്ണോ. ഭഗവന്തം പാസാദികന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

കച്ചി ഭിക്ഖു ഖമനീയന്തി ഭിക്ഖു ഇദം തുയ്ഹം ചതുചക്കം നവദ്വാരം സരീരയന്തം കച്ചി ഖമനീയം, കിം സക്കാ ഖമിതും സഹിതും പരിഹരിതും, കിം ദുക്ഖഭാരോ നാഭിഭവതി. കച്ചി യാപനീയന്തി കിം തംതംകിച്ചേസു യാപേതും ഗമേതും സക്കാ, ന കഞ്ചി അന്തരായന്തി ദസ്സേതി. കച്ചിസി അപ്പകിലമഥേനാതി അനായാസേന ഇമം ഏത്തകം അദ്ധാനം കച്ചി ആഗതോസി.

ഏതദഹോസീതി ബുദ്ധാചിണ്ണം അനുസ്സരന്തസ്സ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതം ‘‘യസ്സ ഖോ മം ഭഗവാ’’തിആദിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനം ചിത്തേ ആചിണ്ണം അഹോസി. ഏകവിഹാരേതി ഏകഗന്ധകുടിയം. ഗന്ധകുടി ഹി ഇധ വിഹാരോതി അധിപ്പേതാ. വത്ഥുന്തി വസിതും.

നിസജ്ജായ വീതിനാമേത്വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഭഗവാ ആയസ്മതോ സോണസ്സ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേ പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ സാവകസാധാരണാ സബ്ബാ സമാപത്തിയോ അനുലോമപടിലോമം സമാപജ്ജന്തോ ബഹുദേവ രത്തിം…പേ… വിഹാരം പാവിസി, തസ്മാ ആയസ്മാപി സോണോ ഭഗവതോ അധിപ്പായം ഞത്വാ തദനുരൂപം സബ്ബാ താ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ ‘‘ബഹുദേവ രത്തിം…പേ… വിഹാരം പാവിസീ’’തി കേചി വദന്തി. പവിസിത്വാ ച ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതോ ചീവരം തിരോകരണീയം കത്വാപി ഭഗവതോ പാദപസ്സേ നിസജ്ജായ വീതിനാമേസി. അജ്ഝേസീതി ആണാപേസി. പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതുന്തി ഭിക്ഖു തുയ്ഹം ധമ്മോ ഭാസിതും ഉപട്ഠാതു ഞാണമുഖേ ആഗച്ഛതു, യഥാസുതം യഥാപരിയത്തം ധമ്മം ഭണാഹീതി അത്ഥോ.

സോളസ അട്ഠകവഗ്ഗികാനീതി അട്ഠകവഗ്ഗഭൂതാനി കാമസുത്താദീനി സോളസ സുത്താനി. സരേന അഭണീതി സുത്തുസ്സാരണസരേന അഭാസി, സരഭഞ്ഞവസേന കഥേസീതി അത്ഥോ. സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേതി ഉസ്സാരണാവസാനേ. സുഗ്ഗഹിതാനീതി സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതാനി. സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനി. ഏകച്ചോ ഉഗ്ഗഹണകാലേ സമ്മാ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പച്ഛാ സജ്ഝായാദിവസേന മനസി കരണകാലേ ബ്യഞ്ജനാനി വാ മിച്ഛാ രോപേതി, പദപച്ഛാഭട്ഠം വാ കരോതി, ന ഏവമയം. ഇമിനാ പന സമ്മദേവ യഥുഗ്ഗഹിതം മനസി കതാനി. തേന വുത്തം – ‘‘സുമനസികതാനീതി സുട്ഠു മനസി കതാനീ’’തി. സൂപധാരിതാനീതി അത്ഥതോപി സുട്ഠു ഉപധാരിതാനി. അത്ഥേ ഹി സുട്ടു ഉപധാരിതേ സക്കാ പാളിം സമ്മാ ഉസ്സാരേതും. കല്യാണിയാസി വാചായ സമന്നാഗതോതി സിഥിലധനിതാദീനം യഥാവിധാനവചനേന പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണായ പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ ആസി. വിസ്സട്ഠായാതി വിമുത്തായ. ഏതേനസ്സ വിമുത്തവാദിതം ദസ്സേതി. അനേലഗളായാതി ഏലാ വുച്ചതി ദോസോ, തം ന പഗ്ഘരതീതി അനേലഗളാ, തായ നിദ്ദോസായാതി അത്ഥോ. അഥ വാ അനേലഗളായാതി അനേലായ ച അഗളായ ച നിദ്ദോസായ അഗളിതപദബ്യഞ്ജനായ, അപരിഹീനപദബ്യഞ്ജനായാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി നം ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം കല്യാണവാക്കരണാനം യദിദം സോണോ കുടികണ്ണോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൦൬) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി യഥാധിപ്പേതം അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും സമത്ഥായ.

കതിവസ്സോതി സോ കിര മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയകോട്ഠാസേ ഠിതോ ആകപ്പസമ്പന്നോ ച പരേസം ചിരതരപബ്ബജിതോ വിയ ഖായതി. തം സന്ധായ ഭഗവാ പുച്ഛതീതി കേചി, തം അകാരണം. ഏവം സന്തേ സമാധിസുഖം അനുഭവിതും യുത്തോ, ഏത്തകം കാലം കസ്മാ പമാദമാപന്നോതി പുന അനുയുഞ്ജിതും സത്ഥാ ‘‘കതിവസ്സോസീ’’തി തം പുച്ഛതി. തേനേവാഹ – ‘‘കിസ്സ പന ത്വം ഭിക്ഖു ഏവം ചിരം അകാസീ’’തി.

തത്ഥ കിസ്സാതി കിം കാരണാ. ഏവം ചിരം അകാസീതി ഏവം ചിരായി, കേന കാരണേന ഏവം ചിരകാലം പബ്ബജ്ജം അനുപഗന്ത്വാ അഗാരമജ്ഝേ വസീതി അത്ഥോ. ചിരം ദിട്ഠോ മേതി ചിരേന ചിരകാലേന മയാ ദിട്ഠോ. കാമേസൂതി കിലേസകാമേസു ച വത്ഥുകാമേസു ച. ആദീനവോതി ദോസോ. അപി ചാതി കാമേസു ആദീനവേ കേനചി പകാരേന ദിട്ഠേപി ന താവാഹം ഘരാവാസതോ നിക്ഖമിതും അസക്ഖിം. കസ്മാ? സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ ഉച്ചാവചേഹി കിച്ചകരണീയേഹി സമുപബ്യൂള്ഹോ അഗാരിയഭാവോ. തേനേവാഹ – ‘‘ബഹുകിച്ചോ ബഹുകരണീയോ’’തി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി കാമേസു യഥാഭൂതം ആദീനവദസ്സിനോ ചിത്തം ചിരായിത്വാപി ന പതിട്ഠാതി, അഞ്ഞദത്ഥു പദുമപലാസേ ഉദകബിന്ദു വിയ വിനിവത്തതിയേവാതി ഏതമത്ഥം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി പവത്തിം നിവത്തിഞ്ച സമ്മദേവ ജാനന്തോ പവത്തിയം തന്നിമിത്തേ ച ന കദാചിപി രമതീതി ഇദമത്ഥദീപകം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ ദിസ്വാ ആദീനവം ലോകേതി സബ്ബസ്മിം സങ്ഖാരലോകേ ‘‘അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’’തിആദിനാ ആദീനവം ദോസം പഞ്ഞായ പസ്സിത്വാ. ഏതേന വിപസ്സനാവാരോ കഥിതോ. ഞത്വാ ധമ്മം നിരുപധിന്തി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗത്താ നിരുപധിം നിബ്ബാനധമ്മം യഥാഭൂതം ഞത്വാ നിസ്സരണവിവേകാസങ്ഖതാമതസഭാവതോ മഗ്ഗഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ. ‘‘ദിസ്വാ ഞത്വാ’’തി ഇമേസം പദാനം ‘‘സപ്പിം പിവിത്വാ ബലം ഹോതി, സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, പഞ്ഞായ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (പു. പ. ൨൦൮; അ. നി. ൯.൪൨-൪൩) വിയ ഹേതുഅത്ഥതാ ദട്ഠബ്ബാ. അരിയോ ന രമതീ പാപേതി കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയോ സപ്പുരിസോ അണുമത്തേപി പാപേ ന രമതി. കസ്മാ? പാപേ ന രമതീ സുചീതി സുവിസുദ്ധകായസമാചാരാദിതായ വിസുദ്ധപുഗ്ഗലോ രാജഹംസോ വിയ ഉക്കാരട്ഠാനേ പാപേ സംകിലിട്ഠധമ്മേ ന രമതി നാഭിനന്ദതി. ‘‘പാപോ ന രമതീ സുചി’’ന്തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – പാപോ പാപപുഗ്ഗലോ സുചിം അനവജ്ജം വോദാനധമ്മം ന രമതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഗാമസൂകരാദയോ വിയ ഉക്കാരട്ഠാനം അസുചിം സംകിലേസധമ്മംയേവ രമതീതി പടിപക്ഖതോ ദേസനം പരിവത്തേതി.

ഏവം ഭഗവതാ ഉദാനേ ഉദാനിതേ ആയസ്മാ സോണോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ഉപജ്ഝായസ്സ വചനേന പച്ചന്തദേസേ പഞ്ചവഗ്ഗേന ഉപസമ്പദാദിപഞ്ചവത്ഥൂനി യാചി. ഭഗവാപി താനി അനുജാനീതി തം സബ്ബം ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൪൨ ആദയോ) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം.

ഛട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.