൫. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ
൪൫. പഞ്ചമേ തദഹൂതി തസ്മിം അഹനി തസ്മിം ദിവസേ. ഉപോസഥേതി ഏത്ഥ ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപവസന്തീതി സീലേന വാ അനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഉപോസഥസദ്ദോ ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസാമീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧; ൧൦.൪൬) സീലേ ആഗതോ. ‘‘ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൫൫) പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിനയകമ്മേ. ‘‘ഗോപാലകൂപോസഥോ നിഗണ്ഠൂപോസഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൭൧) ഉപവാസേ. ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘അജ്ജുപോസഥോ പന്നരസോ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൬൮) ദിവസേ. ഇധാപി ദിവസേയേവ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘തദഹുപോസഥേ’’തി തസ്മിം ഉപോസഥദിവസഭൂതേ അഹനീതി അത്ഥോ. നിസിന്നോ ഹോതീതി മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും നിസിന്നോ ഹോതി. നിസജ്ജ പന ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി ഓലോകേന്തോ ഏകം ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ, ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ ഇധ നിസിന്നേയേവ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി, സത്തധാസ്സ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി തസ്മിം അനുകമ്പായ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി.
ഏത്ഥ ച ഉദ്ധസ്തം അരുണന്തി അരുണുഗ്ഗമനം വത്വാപി ‘‘ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ ഭഗവാ, ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി ഥേരോ ഭഗവന്തം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം യാചി തസ്മിം കാലേ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപോസഥേ ഉപോസഥോ കാതബ്ബോ’’തിസിക്ഖാപദസ്സ (മഹാവ. ൧൮൩) അപഞ്ഞത്തത്താ. അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാതി തിക്ഖത്തും ഥേരേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസസ്സ യാചിതത്താ അനുദ്ദേസസ്സ കാരണം കഥേന്തോ ‘‘അസുകപുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധോ’’തി അവത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി ആഹ. കസ്മാ പന ഭഗവാ തിയാമരത്തിം തഥാ വീതിനാമേസി? തതോ പട്ഠായ ഓവാദപാതിമോക്ഖം അനുദ്ദിസിതുകാമോ തസ്സ വത്ഥും പാകടം കാതും.
അദ്ദസാതി കഥം അദ്ദസ. അത്തനോ ചേതോപരിയഞാണേന തസ്സം പരിസതി ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി പരിജാനന്തോ തസ്സ മോഘപുരിസസ്സ ദുസ്സീല്യചിത്തം പസ്സി. യസ്മാ പന ചിത്തേ ദിട്ഠേ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ദുസ്സീല’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥേവ ഹി അനാഗതേ സത്തസു ദിവസേസു പവത്തമാനം പരേസം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണലാഭീ ജാനാതി, ഏവം അതീതേപീതി. ദുസ്സീലന്തി നിസ്സീലം, സീലവിരഹിതന്തി അത്ഥോ. പാപധമ്മന്തി ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ ലാമകസഭാവം. അസുചിന്തി അപരിസുദ്ധേഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതത്താ ന സുചിം. സങ്കസ്സരസമാചാരന്തി കിഞ്ചിദേവ അസാരുപ്പം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഇമിനാ കതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പരേസം ആസങ്കനീയതായ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം, അഥ വാ കേനചിദേവ കരണീയേന മന്തയന്തേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ ഇമേ മയാ കതകമ്മം ജാനിത്വാ മന്തേന്തീ’’തി അത്തനോയേവ സങ്കായ സരിതബ്ബസമാചാരം.
ലജ്ജിതബ്ബതായ പടിച്ഛാദേതബ്ബകാരണതോ പടിച്ഛന്നം കമ്മന്തം ഏതസ്സാതി പടിച്ഛന്നകമ്മന്തം. കുച്ഛിതസമണവേസധാരിതായ ന സമണന്തി അസ്സമണം. സലാകഗ്ഗഹണാദീസു ‘‘കിത്തകാ സമണാ’’തി ച ഗണനായ ‘‘അഹമ്പി സമണോമ്ഹീ’’തി മിച്ഛാപടിഞ്ഞായ സമണപടിഞ്ഞം. അസേട്ഠചാരിതായ അബ്രഹ്മചാരിം. അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുപത്തധരേ ഗാമനിഗമാദീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ അബ്രഹ്മചാരീ സമാനോ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന പടിപജ്ജന്തോ ഉപോസഥാദീസു സന്ദിസ്സന്തോ ‘‘അഹമ്പി ബ്രഹ്മചാരീ’’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതീതി ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞം. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ അനുപവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതിം. ഛഹി ദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസവസ്സനേന തിന്തത്താ അവസ്സുതം. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ സീലവന്തേഹി ഛഡ്ഡേതബ്ബത്താ ച കസമ്ബുജാതം. മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നന്തി സങ്ഘപരിയാപന്നോ വിയ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അന്തോ നിസിന്നം. ദിട്ഠോസീതി അയം പന ന പകതത്തോതി ഭഗവതാ ദിട്ഠോ അസി. യസ്മാ ച ഏവം ദിട്ഠോ, തസ്മാ നത്ഥി തേ തവ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഏകകമ്മാദിസംവാസോ. യസ്മാ പന സോ സംവാസോ തവ നത്ഥി, തസ്മാ ഉട്ഠേഹി, ആവുസോതി ഏവമേത്ഥ പദയോജനാ വേദിതബ്ബാ.
തതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസീതി അനേകവാരം വത്വാപി ഥേരോ ‘‘സയമേവ നിബ്ബിന്നോ ഓരമിസ്സതീ’’തി വാ, ‘‘ഇദാനി ഇമേസം പടിപത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി വാ അധിപ്പായേന തുണ്ഹീ അഹോസി. ബാഹായം ഗഹേത്വാതി ഭഗവതാ മയാ ച യാഥാവതോ ദിട്ഠോ, യാവതതിയം ഉട്ഠേഹീതി വുത്തോ ന ഉട്ഠാതി, ‘‘ഇദാനിസ്സ നിക്കഡ്ഢനകാലോ മാ സങ്ഘസ്സ ഉപോസഥന്തരായോ അഹോസീ’’തി തം ബാഹായം അഗ്ഗഹേസി, തഥാ ഗഹേത്വാ. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖാമേത്വാതി ദ്വാരകോട്ഠകസാലതോ ബഹി നിക്ഖാമേത്വാ. ബഹീതി പന നിക്ഖാമിതട്ഠാനദസ്സനം, അഥ വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാതി ബഹിദ്വാരകോട്ഠകതോപി നിക്ഖാമേത്വാ, ന അന്തോദ്വാരകോട്ഠകതോ, ഏവം ഉഭയഥാപി വിഹാരതോ ബഹി കത്വാതി അത്ഥോ. സൂചിഘടികം ദത്വാതി അഗ്ഗളസൂചിഞ്ച ഉപരിഘടികഞ്ച ആദഹിത്വാ, സുട്ഠുതരം കവാടം ഥകേത്വാതി അത്ഥോ. യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമാതി ഇമിനാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി വചനം സുത്വാ ഏവ ഹി തേന പക്കമിതബ്ബം സിയാ, ഏവം അപക്കമിത്വാ യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമേസ്സതീതി അച്ഛരിയമിദന്തി ദസ്സേതി. ഇദമ്പി ഗരഹണച്ഛരിയമേവാതി വേദിതബ്ബം.
അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അബ്ബുദജാതോ, അപരിസുദ്ധാ പുഗ്ഗലാ ഉപോസഥം ആഗച്ഛന്തി, ന ച തഥാഗതാ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരോന്തി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി, അനുദ്ദിസന്തേ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥോ പച്ഛിജ്ജതി, യംനൂനാഹം ഇതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ഭിക്ഖൂനംയേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസം അനുജാനി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ…പേ… പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥാ’’തി.
തത്ഥ ന ദാനാഹന്തി ഇദാനി അഹം ഉപോസഥം ന കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ന ഉദ്ദിസിസ്സാമീതി പച്ചേകം ന-കാരേന സമ്ബന്ധോ. ദുവിധഞ്ഹി പാതിമോക്ഖം ആണാപാതിമോക്ഖം ഓവാദപാതിമോക്ഖന്തി. തേസു ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ’’തിആദികം (മഹാവ. ൧൩൪) ആണാപാതിമോക്ഖം, തം സാവകാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, അയം അന്വദ്ധമാസം ഉദ്ദിസിയതി. ‘‘ഖന്തീ പരമം…പേ… സബ്ബപാപസ്സ അകരണം…പേ… അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ…പേ… ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩-൧൮൫) ഇമാ പന തിസ്സോ ഗാഥാ ഓവാദപാതിമോക്ഖം നാമ, തം ബുദ്ധാവ ഉദ്ദിസന്തി, ന സാവകാ, ഛന്നമ്പി വസ്സാനം അച്ചയേന ഉദ്ദിസന്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ഹി ധരമാനകാലേ അയമേവ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ, അപ്പായുകബുദ്ധാനം പന പഠമബോധിയംയേവ. തതോ പരം ഇതരോ, തഞ്ച ഖോ ഭിക്ഖൂ ഏവ ഉദ്ദിസന്തി, ന ബുദ്ധാ, തസ്മാ അമ്ഹാകമ്പി ഭഗവാ വീസതിവസ്സമത്തം ഓവാദപാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിത്വാ ഇമം അന്തരായം ദിസ്വാ തതോ പരം ന ഉദ്ദിസി. അട്ഠാനന്തി അകാരണം. അനവകാസോതി തസ്സേവ വേവചനം. കാരണഞ്ഹി യഥാ തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനന്തി വുച്ചതി, ഏവം അനവകാസോതിപി വുച്ചതീതി. യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം.
അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേതി കോ അനുസന്ധി? യ്വായം അപരിസുദ്ധായ പരിസായ പാതിമോക്ഖസ്സ അനുദ്ദേസോ വുത്തോ, സോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോതി തം അപരേഹി സത്തഹി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേഹി സദ്ധിം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ തേസം ഉപമാഭാവേന മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠ അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ ദസ്സേന്തോ സത്ഥാ ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ’’തിആദിമാഹ.
പകതിദേവാ വിയ ന സുരന്തി ന ഇസന്തി ന വിരോചന്തീതി അസുരാ, സുരാ നാമ ദേവാ, തേസം പടിപക്ഖാതി വാ അസുരാ, വേപചിത്തിപഹാരാദാദയോ. തേസം ഭവനം സിനേരുസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ, തേ തത്ഥ പവിസന്താ നിക്ഖമന്താ സിനേരുപാദേ മണ്ഡപാദിം നിമ്മിനിത്വാ കീളന്താവ അഭിരമന്തി. തത്ഥ തേസം അഭിരതി ഇമേ ഗുണേ ദിസ്വാതി ആഹ – ‘‘യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തീ’’തി. തത്ഥ അഭിരമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി, അനുക്കണ്ഠമാനാ വസന്തീതി അത്ഥോ.
അനുപുബ്ബനിന്നോതിആദീനി സബ്ബാനി അനുപടിപാടിയാ നിന്നഭാവസ്സേവ വേവചനാനി. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി ന ഛിന്നതടോ മഹാസോബ്ഭോ വിയ ആദിതോ ഏവ പപാതോ. സോ ഹി തീരദേസതോ പട്ഠായ ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലവിദത്ഥിരതനയട്ഠിഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഡ്ഢയോജനാദിവസേന ഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ സിനേരുപാദമൂലേ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഠിതോതി ദസ്സേതി.
ഠിതധമ്മോതി ഠിതസഭാവോ അവട്ഠിതസഭാവോ. ന മതേന കുണപേന സംവസതീതി യേന കേനചി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം കളേവരേന സദ്ധിം ന സംവസതി. തീരം വാഹേതീതി തീരം അപനേതി. ഥലം ഉസ്സാരേതീതി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ വീചിപ്പഹാരേനേവ ഥലേ ഖിപതി. ഗങ്ഗാ യമുനാതി അനോതത്തദഹസ്സ ദക്ഖിണമുഖതോ നിക്ഖന്തനദീ പഞ്ച ധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ഗങ്ഗാതിആദിനാ പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ.
തത്രായം ഇമാസം നദീനം ആദിതോ പട്ഠായ ഉപ്പത്തികഥാ – അയഞ്ഹി ജമ്ബുദീപോ ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ, തത്ഥ ചതുസഹസ്സയോജനപ്പമാണോ പദേസോ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ സമുദ്ദോതി സങ്ഖം ഗതോ, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ മനുസ്സാ വസന്തി, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ ഹിമവാ പതിട്ഠിതോ ഉബ്ബേധേന പഞ്ചയോജനസതികോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപടിമണ്ഡിതോ സമന്തതോ സന്ദമാനപഞ്ചസതനദീവിചിത്തോ, യത്ഥ ആയാമേന വിത്ഥാരേന ഗമ്ഭീരതായ ച പണ്ണാസയോജനപ്പമാണോ ദിയഡ്ഢയോജനസതപരിമണ്ഡലോ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനിദഹോ സീഹപപാതദഹോതി സത്ത മഹാസരാ പതിട്ഠിതാ.
തേസു അനോതത്തദഹോ സുദസ്സനകൂടം ചിത്തകൂടം കാളകൂടം ഗന്ധമാദനകൂടം കേലാസകൂടന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതകൂടേഹി പരിക്ഖിത്തോ. തത്ഥ സുദസ്സനകൂടം സോവണ്ണമയം തിയോജനസതുബ്ബേധം അന്തോവങ്കം കാകമുഖസണ്ഠാനം തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം, ചിത്തകൂടം സത്തരതനമയം. കാളകൂടം അഞ്ജനമയം. ഗന്ധമാദനകൂടം മസാരഗല്ലമയം അബ്ഭന്തരേ മുഗ്ഗവണ്ണം; മൂലഗന്ധോ, സാരഗന്ധോ, ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ, തചഗന്ധോ, പപടികാഗന്ധോ, ഖന്ധഗന്ധോ, രസഗന്ധോ, പുപ്ഫഗന്ധോ, ഫലഗന്ധോ, പത്തഗന്ധോതി ഇമേഹി ദസഹി ഗന്ധേഹി ഉസ്സന്നം, നാനപ്പകാരഓസധസഞ്ഛന്നം, കാളപക്ഖുപോസഥദിവസേ ആദിത്തം വിയ അങ്ഗാരം പജ്ജലന്തം തിട്ഠതി. കേലാസകൂടം രജതമയം. സബ്ബാനി ചേതാനി സുദസ്സനേന സമാനുബ്ബേധസണ്ഠാനാനി തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാനി. തത്ഥ ദേവാനുഭാവേന നാഗാനുഭാവേന ച ദേവോ വസ്സതി, നദിയോ ച സന്ദന്തി, തം സബ്ബമ്പി ഉദകം അനോതത്തമേവ പവിസതി, ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തത്ഥ ഓഭാസം കരോന്തി, ഉജുകം ഗച്ഛന്താ ന കരോന്തി, തേനേവസ്സ ‘‘അനോതത്ത’’ന്തി സങ്ഖാ ഉദപാദി.
തത്ഥ രതനമയമനുഞ്ഞസോപാനസിലാതലാനി നിമ്മച്ഛകച്ഛപാനി ഫലികസദിസാനി നിമ്മലൂദകാനി തദുപഭോഗസത്താനം കമ്മനിബ്ബത്താനേവ നഹാനതിത്ഥാനി ച ഹോന്തി, യത്ഥ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാ ഇദ്ധിമന്തോ സാവകാ ഇസയോ ച നഹാനാദീനി കരോന്തി, ദേവയക്ഖാദയോ ഉദകകീളം കീളന്തി.
തസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സീഹമുഖം, ഹത്ഥിമുഖം, അസ്സമുഖം, ഉസഭമുഖന്തി ചത്താരി ഉദകനിക്ഖമനമുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി ചതസ്സോ നദിയോ സന്ദന്തി. സീഹമുഖേന നിക്ഖന്തനദീതീരേ കേസരസീഹാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, തഥാ ഹത്ഥിമുഖാദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭാ. പുരത്ഥിമദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ അനോതത്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഇതരാ തിസ്സോ നദിയോ അനുപഗമ്മ പാചീനഹിമവന്തേനേവ അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി. പച്ഛിമദിസതോ ഉത്തരദിസതോ ച നിക്ഖന്തനദിയോപി തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ പച്ഛിമഹിമവന്തേനേവ ഉത്തരഹിമവന്തേനേവ ച അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി.
ദക്ഖിണദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ പന തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണേന ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേനേവ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബതം പഹരിത്വാ ഉട്ഠായ പരിക്ഖേപേന തിഗാവുതപ്പമാണഉദകധാരാ ഹുത്വാ ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ തിയഗ്ഗളേ നാമ പാസാണേ പതിതാ, പാസാണോ ഉദകധാരാവേഗേന ഭിന്നോ. തത്ഥ പഞ്ഞാസയോജനപ്പമാണാ തിയഗ്ഗളാ നാമ പോക്ഖരണീ ജാതാ, പോക്ഖരണിയാ കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ തതോ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗന്ത്വാ വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലേ പഞ്ചങ്ഗുലിസദിസാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി.
സാ തിക്ഖത്തും അനോതത്തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആവട്ടഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി, ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘കണ്ഹഗങ്ഗാ’’തി, ആകാസേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ആകാസഗങ്ഗാ’’തി, തിയഗ്ഗളപാസാണേ പഞ്ഞാസയോജനോകാസേ ഠിതാ ‘‘തിയഗ്ഗളപോക്ഖരണീ’’തി, കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ബഹലഗങ്ഗാ’’തി, ഉമങ്ഗേന സട്ഠിയോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ‘‘ഉമങ്ഗഗങ്ഗാ’’തി വുച്ചതി, വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ചധാരാ ഹുത്വാ പവത്തട്ഠാനേ ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീതി പഞ്ചധാ സങ്ഖം ഗതാ. ഏവമേതാ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഹിമവന്തതോ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ.
തത്ഥ നദീ നിന്നഗാതിആദികം ഗോത്തം, ഗങ്ഗാ യമുനാതിആദികം നാമം. സവന്തിയോതി യാ കാചി സവമാനാ സന്ദമാനാ ഗച്ഛന്തിയോ മഹാനദിയോ വാ കുന്നദിയോ വാ. അപ്പേന്തീതി അല്ലീയന്തി ഓസരന്തി. ധാരാതി വുട്ഠിധാരാ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. മഹാസമുദ്ദസ്സ ഹി അയം ധമ്മതാ – ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ദേവോ മന്ദോ ജാതോ, ജാലക്ഖിപാദീനി ആദായ മച്ഛകച്ഛപേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ അതിമഹന്തീ വുട്ഠി, ന ലഭിസ്സാമ നു ഖോ പിട്ഠിപസാരണട്ഠാന’’ന്തി വാ തം ന സക്കാ വത്തും. പഠമകപ്പികകാലതോ പട്ഠായ ഹി യം വസ്സിത്വാ സിനേരുമേഖലം ആഹച്ച ഉദകം ഠിതം, തം തതോ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഉദകം നേവ ഹേട്ഠാ ഓതരതി, ന ഉദ്ധം ഉത്തരതി.
ഏകരസോതി അസമ്ഭിന്നരസോ. മുത്താതി ഖുദ്ദകമഹന്തവട്ടദീഘാദിഭേദാ അനേകവിധാ മുത്താ. മണീതി രത്തനീലാദിഭേദോ അനേകവിധോ മണി. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണസിരീസപുപ്ഫവണ്ണാദിസണ്ഠാനതോ അനേകവിധോ. സങ്ഖോതി ദക്ഖിണാവത്തതമ്ബകുച്ഛികധമനസങ്ഖാദിഭേദോ അനേകവിധോ. സിലാതി സേതകാളമുഗ്ഗവണ്ണാദിഭേദാ അനേകവിധാ. പവാളന്തി ഖുദ്ദകമഹന്തമന്ദരത്തഘനരത്താദിഭേദം അനേകവിധം. ലോഹിതങ്ഗോതി പദുമരാഗാദിഭേദോ അനേകവിധോ മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി. ‘‘ചിത്തഫലിക’’ന്തിപി വദന്തി.
മഹതം ഭൂതാനന്തി മഹന്താനം സത്താനം. തിമിതിമിങ്ഗലാദികാ തിസ്സോ മച്ഛജാതിയോ. തിമിം ഗിലനസമത്ഥാ തിമിങ്ഗലാ, തിമിഞ്ച തിമിങ്ഗലഞ്ച ഗിലനസമത്ഥാ ‘‘തിമിതിമിങ്ഗലാ’’തി വദന്തി. നാഗാതി ഊമിപിട്ഠിവാസിനോപി വിമാനട്ഠകനാഗാപി.
ഏവമേവ ഖോതി കിഞ്ചാപി സത്ഥാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സോളസപി ബാത്തിംസപി തതോ ഭിയ്യോപി അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും സക്കോതി, തദാ ഉപമാഭാവേന പന ഗഹിതാനം അട്ഠന്നം അനുരൂപവസേന അട്ഠേവ തേ ഉപമേതബ്ബധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ’’തിആദിമാഹ.
തത്ഥ അനുപുബ്ബസിക്ഖായ തിസ്സോ ഭിക്ഖാ ഗഹിതാ, അനുപുബ്ബകിരിയായ തേരസ ധുതങ്ഗധമ്മാ, അനുപുബ്ബപടിപദായ സത്ത അനുപസ്സനാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ച ഗഹിതാ. ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോതി മണ്ഡൂകസ്സ ഉപ്പതിത്വാ ഗമനം വിയ ആദിതോവ സീലപൂരണാദീനി അകത്വാ അരഹത്തപടിവേധോ നാമ നത്ഥി, പടിപാടിയാ പന സീലസമാധിപഞ്ഞായോ പൂരേത്വാവ അരഹത്തപ്പത്തീതി അത്ഥോ.
മമ സാവകാതി സോതാപന്നാദികേ അരിയപുഗ്ഗലേ സന്ധായ വദതി. ന സംവസതീതി ഉപോസഥകമ്മാദിവസേന സംവാസം ന കരോതി. ഉക്ഖിപതീതി അപനേതി. ആരകാവാതി ദൂരേയേവ. ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാതി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി മഹാകപ്പേ ബുദ്ധേസു അനുപ്പജ്ജന്തേസു ഏകസത്തോപി പരിനിബ്ബാതും ന സക്കോതി, തദാപി ‘‘തുച്ഛാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി ന സക്കാ വത്തും, ബുദ്ധകാലേ പന ഏകേകസ്മിം സമാഗമേ അസങ്ഖ്യേയ്യാപി സത്താ അമതം ആരാധേന്തി, തദാപി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പൂരാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി. വിമുത്തിരസോതി കിലേസേഹി വിമുച്ചനരസോ. സബ്ബാ ഹി സാസനസ്സ സമ്പത്തി യാവദേവ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തസ്സ വിമുത്തിയാ ഹോതി.
രതനാനീതി രതിജനനട്ഠേന രതനാനി. സതിപട്ഠാനാദയോ ഹി ഭാവിയമാനാ പുബ്ബഭാഗേപി അനപ്പകം പീതിപാമോജ്ജം നിബ്ബത്തേന്തി, പഗേവ അപരഭാഗേ. വുത്തഞ്ഹേതം –
‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;
ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪) –
ലോകിയരതനനിമിത്തം പന പീതിപാമോജ്ജം ന തസ്സ കലഭാഗമ്പി അഗ്ഘതീതി അയമത്ഥോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഏവ. അപിച –
‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;
അനോമസത്തപരിഭോഗം, ‘രതന’ന്തി പവുച്ചതീ’’തി.
യദി ച ചിത്തീകതാദിഭാവേന രതനം നാമ ഹോതി, സതിപട്ഠാനാദീനംയേവ ഭൂതതോ രതനഭാവോ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ഹി സോ ആനുഭാവോ, യം സാവകാ സാവകപാരമീഞാണം, പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തീതി ആസന്നകാരണത്താ. പരമ്പരകാരണഞ്ഹി ദാനാദിഉപനിസ്സയോതി ഏവം രതിജനനട്ഠേന ചിത്തീകതാദിഅത്ഥേന ച രതനഭാവോ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം സാതിസയോ. തേന വുത്തം – ‘‘തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദി.
തത്ഥ ആരമ്മണേ പക്ഖന്ദിത്വാ ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം, സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. ആരമ്മണസ്സ പന കായാദിവസേന ചതുബ്ബിധത്താ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. തഥാ ഹി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാനം പഹാനതോ അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്തതാഗഹണതോ ച നേസം കായാനുപസ്സനാദിഭാവോ വിഭത്തോ.
സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേന, സയം വാ സമ്മാ പദഹതി, പസത്ഥം, സുന്ദരം വാ പദഹന്തി സമ്മപ്പധാനം. പുഗ്ഗലസ്സ വാ സമ്മദേവ പധാനഭാവകരണതോ സമ്മപ്പധാനം. വീരിയസ്സേതം അധിവചനം. തമ്പി അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം അകുസലാനം അനുപ്പാദനപഹാനവസേന അനുപ്പന്നുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപ്പാദനഭാവനവസേന ച ചതുകിച്ചം കത്വാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി.
ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി. ഇതി പഠമേന അത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേന അത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ പതിട്ഠാ അധിഗമൂപായോതി ഇദ്ധിപാദോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി, സ്വായം ഇദ്ധിപാദോ യസ്മാ ഛന്ദാദികേ ചത്താരോ അധിപതിധമ്മേ ധുരേ ജേട്ഠകേ കത്വാ നിബ്ബത്തിയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ’’തി.
പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥ അസ്സദ്ധിയം അഭിഭവിത്വാ അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം, കോസജ്ജം അഭിഭവിത്വാ പഗ്ഗഹലക്ഖണേ, പമാദം അഭിഭവിത്വാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ, വിക്ഖേപം അഭിഭവിത്വാ അവിക്ഖേപലക്ഖണേ, അഞ്ഞാണം അഭിഭവിത്വാ ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം.
താനിയേവ അസ്സദ്ധിയാദീഹി അനഭിഭവനീയതോ അകമ്പിയട്ഠേന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ‘‘ബലാനീ’’തി വേദിതബ്ബാനി.
സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. യാ ഹി ഏസാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ യായ ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗ- ഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതി, കിലേസനിദ്ദായ വുട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ വുത്തപ്പകാരായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ‘‘ബോധീ’’തി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗാതിപി ബോജ്ഝങ്ഗാ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി. ‘‘ബോധിയാ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തിആദിനാ നയേനപി ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയഭാവകരത്താ അരിയഫലപടിലാഭകരത്താ ച അരിയോ. സമ്മാദിട്ഠിആദീനി അട്ഠങ്ഗാനി അസ്സ അത്ഥി, അട്ഠ അങ്ഗാനിയേവ വാ അട്ഠങ്ഗികോ. കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി മഗ്ഗിയതി, സയം വാ നിബ്ബാനം മഗ്ഗതീതി മഗ്ഗോതി. ഏവമേതേസം സതിപട്ഠാനാദീനം അത്ഥവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.
സോതാപന്നോതി മഗ്ഗസങ്ഖാതം സോതം ആപജ്ജിത്വാ പാപുണിത്വാ ഠിതോ, സോതാപത്തിഫലട്ഠോതി അത്ഥോ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോതി സോതാപത്തിഫലസ്സ അത്തപച്ചക്ഖകരണായ പടിപജ്ജമാനോ പഠമമഗ്ഗട്ഠോ, യോ അട്ഠമകോതിപി വുച്ചതി. സകദാഗാമീതി സകിദേവ ഇമം ലോകം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ആഗമനസീലോ ദുതിയഫലട്ഠോ. അനാഗാമീതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന കാമലോകം അനാഗമനസീലോ തതിയഫലട്ഠോ. യോ പന സദ്ധാനുസാരീ ധമ്മാനുസാരീ ഏകബീജീതി ഏവമാദികോ അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗോ, സോ ഏതേസംയേവ പഭേദോതി. സേസം വുത്തനയമേവ.
ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം അത്തനോ ധമ്മവിനയേ മതകുണപസദിസേന ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവാസാഭാവസങ്ഖാതം അത്ഥം വിദിത്വാ. ഇമം ഉദാനന്തി ഇമം അസംവാസാരഹസംവാസാരഹവിഭാഗകാരണപരിദീപനം ഉദാനം ഉദാനേസി.
തത്ഥ ഛന്നമതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, തതോ പരം തതോ പരന്തി ഏവം ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം അതിവിയ വസ്സതി. വിവടം നാതിവസ്സതീതി ആപത്തിം ആപന്നോ തം അപ്പടിച്ഛാദേത്വാ വിവരന്തോ സബ്രഹ്മചാരീനം പകാസേന്തോ യഥാധമ്മം യഥാവിനയം പടികരോന്തോ ദേസേന്തോ വുട്ഠഹന്തോ അഞ്ഞം നവം ആപത്തിം ന ആപജ്ജതി, തേനസ്സ വിവടം പുന ആപത്തിവസ്സം കിലേസവസ്സം ന വസ്സതി. യസ്മാ ച ഏതദേവം, തസ്മാ ഛന്നം ഛാദിതം ആപത്തിം വിവരേഥ പകാസേഥ. ഏവം തം നാതിവസ്സതീതി ഏവം സന്തേ തം ആപത്തിആപജ്ജനകം ആപന്നപുഗ്ഗലം അത്തഭാവം അതിവിജ്ഝിത്വാ കിലേസവസ്സം ന വസ്സതി ന തേമേതി. ഏവം സോ കിലേസേഹി അനവസ്സുതോ പരിസുദ്ധസീലോ സമാഹിതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സമ്മസന്തോ അനുക്കമേന നിബ്ബാനം പാപുണാതീതി അധിപ്പായോ.
പഞ്ചമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.