൩. സുപ്പബുദ്ധകുട്ഠിസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ രാജഗഹേ സുപ്പബുദ്ധോ നാമ കുട്ഠീ അഹോസീതി സുപ്പബുദ്ധനാമകോ ഏകോ പുരിസോ രാജഗഹേ അഹോസി. സോ ച കുട്ഠീ കുട്ഠരോഗേന ബാള്ഹവിദൂസിതഗത്തോ. മനുസ്സദലിദ്ദോതി യത്തകാ രാജഗഹേ മനുസ്സാ തേസു സബ്ബദുഗ്ഗതോ. സോ ഹി സങ്കാരകൂടവതിആദീസു മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതപിലോതികഖണ്ഡാനി സിബ്ബിത്വാ പരിദഹതി, കപാലം ഗഹേത്വാ ഘരാ ഘരം ഗന്ത്വാ ലദ്ധആചാമഉച്ഛിട്ഠഭത്താനി നിസ്സായ ജീവതി, തമ്പി പുബ്ബേ കതകമ്മപച്ചയാ ന യാവദത്ഥം ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘മനുസ്സദലിദ്ദോ’’തി. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സേസു പരമകപണതം പത്തോ. മനുസ്സവരാകോതി മനുസ്സാനം ഹീളിതപരിഭൂതതായ അതിവിയ ദീനോ. മഹതിയാ പരിസായാതി മഹതിയാ ഭിക്ഖുപരിസായ ചേവ ഉപാസകപരിസായ ച.

ഏകദിവസം കിര ഭഗവാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ ഭിക്ഖൂനം സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ കതിപയഭിക്ഖുപരിവാരോ നിക്ഖന്തോ യേഹി ദാനം ദിന്നം, തേസം ഉപാസകാനം അവസേസഭിക്ഖൂനഞ്ച ആഗമനം ആഗമയമാനോ അന്തോനഗരേയേവ അഞ്ഞതരസ്മിം രമണീയേ പദേസേ അട്ഠാസി. താവദേവ ഭിക്ഖൂ തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേസും, ഉപാസകാപി ‘‘അനുമോദനം സുത്വാ വന്ദിത്വാ നിവത്തിസ്സാമാ’’തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു, മഹാസന്നിപാതോ അഹോസി. ഭഗവാ നിസീദനാകാരം ദസ്സേസി. താവദേവ ബുദ്ധാരഹം ആസനം പഞ്ഞാപേസും. അഥ ഭഗവാ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതേഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിരോചമാനായ ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപസമുജ്ജലായ നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജേട്ഠപഭസ്സരാനം വസേന ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തിയാ അനുപമായ രൂപകായസിരിയാ സകലമേവ തം പദേസം ഓഭാസേന്തോ താരാഗണപരിവുതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ ഭിക്ഖുഗണപരിവുതോ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ മനോസിലാതലേ കേസരസീഹോ വിയ സീഹനാദം നദന്തോ കരവീകരുതമഞ്ജുനാ ബ്രഹ്മസ്സരേന ധമ്മം ദേസേതി.

ഭിക്ഖൂപി ഖോ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ പഹിതത്താ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ വത്താരോ വചനക്ഖമാ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാസമ്പന്നാ വിമുത്തിസമ്പന്നാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലചീവരം പാരുപിത്വാ സുവമ്മിതാ വിയ ഗന്ധഹത്ഥിനോ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ ഓഹിതസോതാ ധമ്മം സുണന്തി. ഉപാസകാപി സുദ്ധവത്ഥനിവത്ഥാ സുദ്ധുത്തരാസങ്ഗാ പുബ്ബണ്ഹസമയം മഹാദാനാനി പവത്തേത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പരിവാരേത്വാ സംയതഹത്ഥപാദാ ഓഹിതസോതാ സക്കച്ചം ധമ്മം സുണന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതീ’’തി.

സുപ്പബുദ്ധോ പന ജിഘച്ഛാദുബ്ബല്യപരേതോ ഘാസപരിയേസനം ചരമാനോ അന്തരവീഥിം ഓതിണ്ണോ ദൂരതോവ തം മഹാജനസന്നിപാതം ദിസ്വാ, ‘‘കിം നു ഖോ അയം മഹാജനകായോ സന്നിപതിതോ, അദ്ധാ ഏത്ഥ ഭോജനം ദീയതി മഞ്ഞേ, അപ്പേവ നാമേത്ഥ ഗതേന കിഞ്ചി ഖാദനീയം വാ ഭോജനീയം വാ ലദ്ധും സക്കാ’’തി സഞ്ജാതാഭിലാസോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭഗവന്തം പാസാദികം ദസ്സനീയം പസാദനീയം ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തം ദന്തം ഗുത്തം സന്തിന്ദ്രിയം സുസമാഹിതം തായ പരിസായ പരിവുതം ധമ്മം ദേസേന്തം, ദിസ്വാന പുരിമജാതിസമ്ഭതായ പരിപക്കായ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘‘യംനൂനാഹമ്പി ധമ്മം സുണേയ്യ’’ന്തി പരിസപരിയന്തേ നിസീദി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ…പേ… തത്ഥേവ ഏകമന്തം നിസീദി ‘അഹമ്പി ധമ്മം സോസ്സാമീ’’’തി.

സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബാവതിം ഹീനാദിസബ്ബപുഗ്ഗലവതം, തത്ഥ കിഞ്ചിപി അനവസേസേത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബവന്ത’’ന്തിപി പഠന്തി. ചേതസാതി ബുദ്ധചക്ഖുസമ്പയുത്തചിത്തേന. ചിത്തസീസേന ഹി ഞാണം നിദ്ദിട്ഠം, തസ്മാ ആസയാനുസയഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണേന ചാതി അത്ഥോ. ചേതോ പരിച്ച മനസാകാസീതി തസ്സാ പരിസായ ചിത്തം പച്ചേകം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ മനസി അകാസി തേ വോലോകേസി. ഭബ്ബോ ധമ്മം വിഞ്ഞാതുന്തി മഗ്ഗഫലധമ്മം അധിഗന്തും സമത്ഥോ, ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോതി അത്ഥോ. ഏതദഹോസീതി അയം സുപ്പബുദ്ധോ കിഞ്ചാപി തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ അപരജ്ഝിത്വാ ഈദിസോ ജാതോ, മഗ്ഗഫലൂപനിസ്സയോ പനസ്സ പംസുപടിച്ഛന്നസുവണ്ണനിക്ഖം വിയ അന്തോഹദയേയേവ വിജ്ജോതതി, തസ്മാ സുവിഞ്ഞാപിയോതി ഇദം അഹോസി. തേനാഹ – ‘‘അയം ഖോ ഇധ ഭബ്ബോ ധമ്മം വിഞ്ഞാതു’’ന്തി.

അനുപുബ്ബിം കഥന്തി ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗം, സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗന്തി ഏവം അനുപടിപാടികഥം. ഭഗവാ ഹി പഠമം ഹേതുനാ സദ്ധിം അസ്സാദം ദസ്സേത്വാ തതോ സത്തേ വിവേചേതും നാനാനയേഹി ആദീനവം പകാസേത്വാ ആദീനവസവനേന സംവിഗ്ഗഹദയാനം നേക്ഖമ്മഗുണവിഭാവനമുഖേന ച വിവട്ടം ദസ്സേതി.

ദാനകഥന്തി ഇദം നാമ സുഖാനം നിദാനം, സമ്പത്തീനം മൂലം, ഭോഗാനം പതിട്ഠാ, വിസമഗതസ്സ താണം ലേണം ഗതി പരായണം, ഇധലോകപരലോകേസു ദാനസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി. ഇദഞ്ഹി അവസ്സയട്ഠേന രതനമയസീഹാസനസദിസം, പതിട്ഠാനട്ഠേന മഹാപഥവിസദിസം, ആലമ്ബനട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസം, ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന നാവാസദിസം, സമസ്സാസനട്ഠേന സങ്ഗാമസൂരോ, ഭയപരിത്താണട്ഠേന സുപരിഖാപരിക്ഖിത്തനഗരം, മച്ഛേരമലാദീഹി അനുപലിത്തട്ഠേന പദുമം, തേസം നിദഹനട്ഠേന ജാതവേദോ, ദുരാസദട്ഠേന ആസീവിസോ, അസന്താസട്ഠേന സീഹോ, ബലവന്തട്ഠേന ഹത്ഥീ, അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന സേതഉസഭോ, ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനട്ഠേന വലാഹകോ അസ്സരാജാ. ദാനഞ്ഹി ലോകേ രജ്ജസിരിം ദേതി, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം സക്കസമ്പത്തിം മാരസമ്പത്തിം ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം സാവകപാരമീഞാണം പച്ചേകബോധിഞാണം സമ്മാസമ്ബോധിഞാണം ദേതീതി ഏവമാദിദാനഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം.

യസ്മാ പന ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതി, തസ്മാ ദാനകഥാനന്തരം സീലകഥം കഥേസി. സീലകഥന്തി സീലം നാമേതം സത്താനം അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം. ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തീനഞ്ഹി സീലസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആലമ്ബനം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി, സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ, സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം, സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥി, സീലാലങ്കാരേന ഹി അലങ്കതം സീലകുസുമപിളന്ധിതം സീലഗന്ധാനുലിത്തം സദേവകോ ലോകോ ഓലോകേന്തോ തിത്തിം ന ഗച്ഛതീതി ഏവമാദീഹി സീലഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം.

ഇദം പന സീലം നിസ്സായ അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതും സീലാനന്തരം സഗ്ഗകഥം കഥേസി. സഗ്ഗകഥന്തി സഗ്ഗോ നാമ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, നിച്ചമേത്ഥ കീളാ നിച്ചസമ്പത്തിയോ ലബ്ഭന്തി, ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖം ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭന്തി, താവതിംസാ തിസ്സോ വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനീതി ഏവമാദിസഗ്ഗഗുണപ്പടിസംയുത്തകഥം. സഗ്ഗസമ്പത്തിം കഥേന്താനഞ്ഹി ബുദ്ധാനം മുഖം നപ്പഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അനേകപരിയായേന ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, സഗ്ഗകഥം കഥേയ്യ’’ന്തിആദി.

ഏവം ഹേതുനാ സദ്ധിം സഗ്ഗകഥായ പലോഭേത്വാ പുന ഹത്ഥിം അലങ്കരിത്വാ തസ്സ സോണ്ഡം ഛിന്ദന്തോ വിയ ‘‘അയമ്പി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അധുവോ, ന ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കാതബ്ബോ’’തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൭൭; ൨.൪൨) നയേന കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം കഥേസി. തത്ഥ ആദീനവന്തി ദോസം. ഓകാരന്തി ലാമകസഭാവം, അസേട്ഠേഹി സേവിതബ്ബം സേട്ഠേഹി ന സേവിതബ്ബം നിഹീനസഭാവന്തി അത്ഥോ. സംകിലേസന്തി തേഹി സത്താനം സംസാരേ സംകിലിസ്സനം. തേനാഹ – ‘‘കിലിസ്സന്തി വത ഭോ സത്താ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧).

ഏവം കാമാദീനവേന തജ്ജേത്വാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി പബ്ബജ്ജായ ഝാനാദീസു ച ഗുണം ദീപേസി വണ്ണേസി. കല്ലചിത്തന്തിആദീസു കല്ലചിത്തന്തി കമ്മനിയചിത്തം, ഹേട്ഠാ പവത്തിതദേസനായ അസ്സദ്ധിയാദീനം ചിത്തദോസാനം വിഗതത്താ ഉപരിദേസനായ ഭാജനഭാവൂപഗമനേന കമ്മനിയചിത്തം, കമ്മക്ഖമചിത്തന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠിമാനാദിസംകിലേസവിഗമേന മുദുചിത്തം. കാമച്ഛന്ദാദിവിഗമേന വിനീവരണചിത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയം ഉളാരപീതിപാമോജ്ജയോഗേന ഉദഗ്ഗചിത്തം. തത്ഥ സദ്ധാസമ്പത്തിയാ പസന്നചിത്തം, യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസീതി സമ്ബന്ധോ.

അഥ വാ കല്ലചിത്തന്തി കാമച്ഛന്ദവിഗമേന അരോഗചിത്തം. മുദുചിത്തന്തി ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന അകഥിനചിത്തം. വിനീവരണചിത്തന്തി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന അവിക്ഖിപനതോ ന പിഹിതചിത്തം. ഉദഗ്ഗചിത്തന്തി ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹവസേന അലീനചിത്തം. പസന്നചിത്തന്തി വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയാ അധിമുത്തചിത്തം.

അഥാതി പച്ഛാ. സാമുക്കംസികാതി സാമം ഉക്കംസികാ അത്തനാവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ, സയമ്ഭൂഞാണേന സാമം ദിട്ഠാ, അഞ്ഞേസം അസാധാരണാതി അത്ഥോ. കാ ച പന സാതി? അരിയസച്ചദേസനാ. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗ’’ന്തി. ഇദഞ്ഹി സച്ചാനം സരൂപദസ്സനം, തസ്മാ ഇമസ്മിം ഠാനേ അരിയസച്ചാനി കഥേതബ്ബാനി, താനി സബ്ബാകാരതോ വിത്ഥാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൯) വുത്താനീതി തത്ഥ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാനി.

സേയ്യഥാപീതിആദിനാ ഉപമാവസേന സുപ്പബുദ്ധസ്സ കിലേസപ്പഹാനം അരിയമഗ്ഗുപ്പാദഞ്ച ദസ്സേതി. അപഗതകാളകന്തി വിഗതകാളകം. സമ്മദേവാതി സുട്ഠുയേവ. രജനന്തി നീലപീതലോഹിതമഞ്ജേട്ഠാദിരങ്ഗജാതം. പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി ഗണ്ഹേയ്യ, പഭസ്സരം ഭവേയ്യ. തസ്മിംയേവ ആസനേതി തസ്സംയേവ നിസജ്ജായം. ഏതേനസ്സ ലഹുവിപസ്സനകതാ തിക്ഖപഞ്ഞതാ സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ച ദസ്സിതാ ഹോന്തി. വിരജം വീതമലന്തി അപായഗമനീയരാഗരജാദീനം അഭാവേന വിരജം, അനവസേസദിട്ഠിവിചികിച്ഛാമലാപഗമേന വീതമലം. പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസരജാഭാവേന വാ വിരജം, പഞ്ചവിധദുസ്സീലമലാപഗമേന വീതമലം. ധമ്മചക്ഖുന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി വുത്തം. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവ സങ്ഖതധമ്മേ പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി.

തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – വത്ഥം വിയ ചിത്തം ദട്ഠബ്ബം, വത്ഥസ്സ ആഗന്തുകമലേഹി കിലിട്ഠഭാവോ വിയ ചിത്തസ്സ രാഗാദിമലേഹി സംകിലിട്ഠഭാവോ, ധോവനഫലകം വിയ അനുപുബ്ബികഥാ, ഉദകം വിയ സദ്ധാ, ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ ഗോമയഖാരേഹി കാളകേ സമ്മദ്ദിത്വാ വത്ഥസ്സ ധോവനപ്പയോഗോ വിയ സദ്ധാസലിലേന തേമേത്വാ സതിസമാധിപഞ്ഞാഹി ദോസേ സിഥിലേ കത്വാ സദ്ധാദിവിധിനാ ചിത്തസ്സ സോധനേ വീരിയാരമ്ഭോ, തേന പയോഗേന വത്ഥേ കാളകാപഗമോ വിയ വീരിയാരമ്ഭേന കിലേസവിക്ഖമ്ഭനം, രങ്ഗജാതം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, തേന സുദ്ധസ്സ വത്ഥസ്സ പഭസ്സരഭാവോ വിയ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ ചിത്തസ്സ മഗ്ഗേന പരിയോദാപനന്തി.

ഏവം പന സുപ്പബുദ്ധോ പരിസപരിയന്തേ നിസിന്നോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പത്വാ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം സത്ഥു ആരോചേതുകാമോ പരിസമജ്ഝം ഓഗാഹിതും അവിസഹന്തോ മഹാജനസ്സ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അനുഗന്ത്വാ നിവത്തകാലേ ഭഗവതി വിഹാരം ഗതേ സയമ്പി വിഹാരം അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘അയം സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ അത്തനാ സത്ഥു സാസനേ പടിലദ്ധഗുണം പാകടം കാതുകാമോ’’തി ഞത്വാ ‘‘വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതോ ഏതദവോച – ‘‘സുപ്പബുദ്ധ ത്വം മനുസ്സദലിദ്ദോ മനുസ്സകപണോ മനുസ്സവരാകോ, അഹം തേ അപരിമിതം ധനം ദസ്സാമി, ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ, ധമ്മോ ന ധമ്മോ, സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ, അലം മേ ബുദ്ധേന, അലം മേ ധമ്മേന, അലം മേ സങ്ഘേനാ’തി വദേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ആഹ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി? ‘‘അഹം സക്കോ ദേവരാജാ’’തി. ‘‘അന്ധബാല അഹിരിക, ത്വം മയാ സദ്ധിം കഥേതും ന യുത്തരൂപോ, യോ ത്വം ഏവം അവത്തബ്ബം വദേസി, അപിച മം ത്വം ‘ദുഗ്ഗതോ ദലിദ്ദോ കപണോ’തി കസ്മാ വദേസി, നനു അഹം ലോകനാഥസ്സ ഓരസപുത്തോ, നേവാഹം ദുഗ്ഗതോ ന ദലിദ്ദോ ന കപണോ, അഥ ഖോ സുഖപ്പത്തോ പരമേന സുഖേന അപാഹമസ്മി മഹദ്ധനോ’’തി വത്വാ ആഹ –

‘‘സദ്ധാധനം സീലധനം, ഹിരിഓത്തപ്പിയം ധനം;

സുതധനഞ്ച ചാഗോ ച, പഞ്ഞാ വേ സത്തമം ധനം.

‘‘യസ്സ ഏതേ ധനാ അത്ഥി, ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ വാ;

‘അദലിദ്ദോ’തി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിത’’ന്തി. (അ. നി. ൭.൫) –

തസ്സിമാനി മേ സത്ത അരിയധനാനി സന്തി. യേസഞ്ഹി ഇമാനി ധനാനി സന്തി, ന ത്വേവ തേ ബുദ്ധേഹി വാ പച്ചേകബുദ്ധേഹി വാ ‘ദലിദ്ദാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി.

സക്കോ തസ്സ കഥം സുത്വാ തം അന്തരാമഗ്ഗേ ഓഹായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം വചനം പടിവചനഞ്ച ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ന ഖോ സക്ക സക്കാ താദിസാനം സതേനപി സഹസ്സേനപി സുപ്പബുദ്ധം കുട്ഠിം ‘ബുദ്ധോ ന ബുദ്ധോ, ധമ്മോ ന ധമ്മോ, സങ്ഘോ ന സങ്ഘോ’തി കഥാപേതു’’ന്തി. സുപ്പബുദ്ധോപി ഖോ കുട്ഠീ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരാ കതപടിസന്ഥാരോ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ ദിട്ഠധമ്മോ’’തിആദി.

തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മോതി ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ ‘‘ദിട്ഠധമ്മോ’’തി ചേത്ഥ സാമഞ്ഞവചനോ ധമ്മസദ്ദോ. ദസ്സനം നാമ ഞാണദസ്സനതോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി തം നിവത്തനത്ഥം ‘‘പത്തധമ്മോ’’തി വുത്തം. പത്തി ച ഞാണസമ്പത്തിതോ അഞ്ഞാപി വിജ്ജതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘വിദിതധമ്മോ’’തി വുത്തം. സാ പനായം വിദിതധമ്മതാ ധമ്മേസു ഏകദേസേനാപി ഹോതീതി നിപ്പദേസതോ വിദിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘പരിയോഗാള്ഹധമ്മോ’’തി വുത്തം. തേനസ്സ യഥാവുത്തം സച്ചാഭിസമ്ബോധംയേവ ദീപേതി. മഗ്ഗഞാണഞ്ഹി ഏകാഭിസമയവസേന പരിഞ്ഞാദികിച്ചം സാധേന്തം നിപ്പദേസേനപി പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മം സമന്തതോ ഓഗാള്ഹം നാമ ഹോതി, ന തദഞ്ഞഞാണം. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ’’തിആദി.

തത്ഥ പടിഭയകന്താരസദിസാ സോളസവത്ഥുകാ ച അട്ഠവത്ഥുകാ ച തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ ഏതേനാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛോ. തതോ ഏവ പവത്തിആദീസു ‘‘ഏവം നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി ഏവം പവത്തിതാ വിഗതാ സമുച്ഛിന്നാ കഥംകഥാ ഏതസ്സാതി വിഗതകഥംകഥോ. സാരജ്ജകരാനം പാപധമ്മാനം പഹീനത്താ തപ്പടിപക്ഖേസു ച സീലാദിഗുണേസു സുപ്പതിട്ഠിതത്താ വേസാരജ്ജം വിസാരദഭാവം വേയ്യത്തിയം പത്തോതി വേസാരജ്ജപ്പത്തോ. നാസ്സ പരോ പച്ചയോ, ന പരസ്സ സദ്ധായ ഏത്ഥ വത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ. കത്ഥാതി ആഹ ‘‘സത്ഥുസാസനേ’’തി.

അഭിക്കന്തന്തിആദീസു കിഞ്ചാപി അയം അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപബ്ഭനുമോദനാദീസു അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി, ഇധ പന അബ്ഭനുമോദനേ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവ സോ പസാദവസേന പസംസാവസേന ച ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തോ, സാധു സാധു, ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. അഭിക്കന്തന്തി വാ അതികന്തം അതിഇട്ഠം അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ഭഗവതോ ദേസനം ഥോമേതി, ഏകേന അത്തനോ പസാദം.

അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, യദിദം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോതി. ഭഗവതോ ഏവ വാ വചനം അഭിക്കന്തം ദോസനാസനതോ, അഭിക്കന്തം ഗുണാധിഗമനതോ, തഥാ സദ്ധാവഡ്ഢനതോ, പഞ്ഞാജനനതോ, സാത്ഥതോ, സബ്യഞ്ജനതോ, ഉത്താനപദതോ, ഗമ്ഭീരത്ഥതോ, കണ്ണസുഖതോ, ഹദയങ്ഗമതോ, അനത്തുക്കംസനതോ, അപരവമ്ഭനതോ, കരുണാസീതലതോ, പഞ്ഞാവദാതതോ, ആപാഥരമണീയതോ, വിമദ്ദക്ഖമതോ, സുയ്യമാനസുഖതോ, വീമംസിയമാനഹിതതോതി ഏവമാദിനയേഹി ഥോമേന്തോ പദദ്വയം ആഹ.

തതോ പരമ്പി ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖട്ഠപിതം, ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരി മുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിനാ ഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗം ഉപദിസേയ്യ. അന്ധകാരേതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ. അയം താവ പദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മേ പതിട്ഠിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ, ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പട്ഠായ മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരേ നിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസനദേസനാപജ്ജോതധാരണേന ഭഗവതാ നാനാനയേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ.

ഏവം ദേസനം ഥോമേത്വാ തായ ദേസനായ രതനത്തയേ പസന്നചിത്തോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ‘‘ഏസാഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാഹന്തി ഏസോ അഹം. ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമീതി ഭഗവാ മേ സരണം പരായണം അഘസ്സ ഘാതാ, ഹിതസ്സ വിധാതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭഗവന്തം ഗച്ഛാമി ഭജാമി, ഏവം വാ ജാനാമി ബുജ്ഝാമീതി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതിഅത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോതി. ധമ്മന്തി അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦).

‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦) ച –

ന കേവലം അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോപി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

ഏത്ഥ ഹി രാഗവിരാഗന്തി മഗ്ഗോ വുത്തോ. അനേജമസോകന്തി ഫലം. അസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം. അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പരിയത്തിധമ്മോ വുത്തോതി.

ഭിക്ഖുസങ്ഘന്തി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതം അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹം. ഏത്താവതാ സുപ്പബുദ്ധോ തീണി സരണഗമനാനി പടിവേദേസി. ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗതന്തി അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാ. ‘‘അജ്ജദഗ്ഗേ’’തിപി പാഠോ, തത്ഥ ദകാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗേ അജ്ജ ആദിം കത്വാതി അത്ഥോ. പാണുപേതന്തി പാണേഹി ഉപേതം, യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം രതനത്തയസ്സ ഉപാസനതോ ഉപാസകം കപ്പിയകാരകം മം ഭഗവാ ഉപധാരേതു ജാനാതൂതി അത്ഥോ. ഇമസ്സ ച സരണഗമനം അരിയമഗ്ഗാധിഗമേനേവ നിപ്ഫന്നം, അജ്ഝാസയം പന ആവികരോന്തോ ഏവമാഹ.

ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാതി ഭഗവതോ വചനം ചിത്തേന അഭിനന്ദിത്വാ തമേവ അഭിനന്ദിതഭാവം പകാസേന്തോ വുത്തനയേന വാചായ അനുമോദിത്വാ. അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി തം ഭഗവന്തം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ സത്ഥു ഗുണനിന്നചിത്തോ യാവ ദസ്സനവിസയസമതിക്കമാ ഭഗവന്തംയേവ പേക്ഖമാനോ പഞ്ജലികോ നമസ്സമാനോ പക്കാമി.

പക്കന്തോ ച കുട്ഠരോഗാഭിഭവേന ഛിന്നഹത്ഥപാദങ്ഗുലി ഉക്കാരഗത്തോ സമന്തതോ വിസ്സന്ദമാനാസവോ കണ്ഡൂതിപതിപീളിതോ അസുചി ദുഗ്ഗന്ധോ ജേഗുച്ഛതമോ പരമകാരുഞ്ഞതം പത്തോ ‘‘നായം കായോ ഇമസ്സ അച്ചന്തസന്തസ്സ പണീതതമസ്സ അരിയധമ്മസ്സ ആധാരോ ഭവിതും യുത്തോ’’തി ഉപ്പന്നാഭിസന്ധിനാ വിയ സഗ്ഗസംവത്തനിയേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഓകാസേ കതേ അപ്പായുകസംവത്തനിയേന ഉപച്ഛേദകേന പാപകമ്മേന കതൂപചിതേന ചോദിയമാനോ തരുണവച്ഛായ ധേനുയാ ആപതിത്വാ മാരിതോ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തം സുപ്പബുദ്ധം കുട്ഠിം ഗാവീ തരുണവച്ഛാ അധിപതിത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസീ’’തി.

സോ കിര അതീതേ ഏകോ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ അത്തനോ സഹായേഹി തീഹി സേട്ഠിപുത്തേഹി സദ്ധിം കീളന്തോ ഏകം നഗരസോഭിനിം ഗണികം ഉയ്യാനം നേത്വാ ദിവസം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ സഹായേ ഏതദവോച – ‘‘ഇമിസ്സാ ഹത്ഥേ കഹാപണസഹസ്സം ബഹുകഞ്ച സുവണ്ണം മഹഗ്ഘാനി ച പസാധനാനി സംവിജ്ജന്തി, ഇമസ്മിം വനേ അഞ്ഞോ കോചി നത്ഥി, രത്തി ച ജാതാ, ഹന്ദ ഇമം മയം മാരേത്വാ സബ്ബം ധനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമാ’’തി. തേ ചത്താരോപി ജനാ ഏകജ്ഝാസയാ ഹുത്വാ തം മാരേതും ഉപക്കമിംസു. സാ തേഹി മാരിയമാനാ ‘‘ഇമേ നില്ലജ്ജാ നിക്കരുണാ മയാ സദ്ധിം കിലേസസന്ഥവം കത്വാ നിരപരാധം മം കേവലം ധനലോഭേന മാരേന്തി, ഏകവാരം താവ മം ഇമേ മാരേന്തു, അഹം പന യക്ഖിനീ ഹുത്വാ അനേകവാരം ഇമേ മാരേതും സമത്ഥാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ കാലമകാസി. തേസു കിര ഏകോ പക്കുസാതി കുലപുത്തോ അഹോസി, ഏകോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ, ഏകോ തമ്ബദാഠികോ ചോരഘാതകോ, ഏകോ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ, ഇതി ഇമേസം ചതുന്നം ജനാനം അനേകസതേ അത്തഭാവേ സാ യക്ഖയോനിയം നിബ്ബത്താ ഗാവീ ഹുത്വാ ജീവിതാ വോരോപേസി. തേ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന തത്ഥ തത്ഥ അന്തരാമരണം പാപുണിംസു. ഏവം സുപ്പബുദ്ധസ്സ കുട്ഠിസ്സ സഹസാ മരണം ജാതം, തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ അചിരപക്കന്തം…പേ… വോരോപേസീ’’തി.

അഥ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ തസ്സ കാലകിരിയം ഭഗവതോ ആരോചേത്വാ അഭിസമ്പരായം പുച്ഛിംസു. ഭഗവാ ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി.

തത്ഥ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാതി സക്കായദിട്ഠി വിചികിച്ഛാ സീലബ്ബതപരാമാസോതി ഇമേസം തിണ്ണം ഭവബന്ധനാനം സമുച്ഛേദവസേന പഹാനാ. സോതാപന്നോതി സോതസങ്ഖാതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പന്നോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സോതോ സോതോതി ഇദം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി. കതമോ നു ഖോ, ആവുസോ, സോതോതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തിആദി (സം. നി. ൫.൧൦൦൧).

അവിനിപാതധമ്മോതി വിനിപതനം വിനിപാതോ, നാസ്സ വിനിപാതോ ധമ്മോതി അവിനിപാതധമ്മോ, ചതൂസു അപായേസു ഉപപജ്ജനവസേന അപതനസഭാവോതി അത്ഥോ. നിയതോതി ധമ്മനിയാമേന സമ്മത്തനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതാ സമ്ബോധി പരം അയനം അസ്സ ഗതി പടിസരണം അവസ്സം പത്തബ്ബന്തി സമ്ബോധിപരായണോ. ഏതേന ‘‘തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി പുച്ഛായ ഭദ്ദികാ ഏവ സുപ്പബുദ്ധസ്സ ഗതി, ന പാപികാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ന പന തേന സമ്പത്താ ഗതി, തം പന പുച്ഛാനുസന്ധിവസേന പകാസേതുകാമോ ധമ്മരാജാ ഏത്തകമേവ അഭാസി. പസ്സതി ഹി ഭഗവാ ‘‘മയാ ഏത്തകേ കഥിതേ ഇമിസ്സംയേവ പരിസതി അനുസന്ധികുസലോ ഏകോ ഭിക്ഖു സുപ്പബുദ്ധസ്സ കുട്ഠിഭാവദാലിദ്ദിയകപണഭാവാനം കാരണം പുച്ഛിസ്സതി, അഥാഹം തസ്സ തം കാരണം തേന പുച്ഛാനുസന്ധിനാ പകാസേത്വാ ദേസനം നിട്ഠാപേസ്സാമീ’’തി. തേനേവാഹ – ‘‘ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂ’’തിആദി. തത്ഥ ഹേതൂതി അസാധാരണകാരണം, സാധാരണകാരണം പന പച്ചയോതി, അയമേതേസം വിസേസോ. യേനാതി യേന ഹേതുനാ യേന പച്ചയേന ച.

ഭൂതപുബ്ബന്തി ജാതപുബ്ബം. അതീതേ കാലേ നിബ്ബത്തം തം ദസ്സേതും ‘‘സുപ്പബുദ്ധോ’’തിആദി വുത്തം. കദാ പന ഭൂതന്തി? അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ തഥാഗതേ ബാരാണസിയാ സാമന്താ ഏകസ്മിം ഗാമേ ഏകാ കുലധീതാ ഖേത്തം രക്ഖതി. സാ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ പസന്നചിത്താ തസ്സ പഞ്ചഹി ലാജാസതേഹി സദ്ധിം ഏകം പദുമപുപ്ഫം ദത്വാ പഞ്ച പുത്തസതാനി പത്ഥേസി. തസ്മിംയേവ ഖണേ പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ മധുരമംസം ദത്വാ ‘‘ഏതിസ്സാ പുത്താ ഭവേയ്യാമ, തുമ്ഹേഹി പത്തവിസേസം ലഭേയ്യാമാ’’തി ച പത്ഥയിംസു. സാ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തതോ ചുതാ ഏകസ്മിം ജാതസ്സരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തമേകോ താപസോ ദിസ്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സാ വിചരന്തിയാ പാദുദ്ധാരേ പാദുദ്ധാരേ ഭൂമിതോ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി. തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി. മഹാപദുമകുമാരോ തസ്സാ കുച്ഛിയം വസി, സേസാ ഗബ്ഭമലം നിസ്സായ നിബ്ബത്താ, തേ വയപ്പത്താ ഉയ്യാനേ പദുമസരേ കീളന്താ ഏകേകസ്മിം പദുമേ നിസീദിത്വാ പരിപക്കഞാണാ സങ്ഖാരേസു ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ പച്ചേകബോധിം പാപുണിംസു. തേസം ബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി –

‘‘സരോരുഹം പദുമപലാസപത്രജം,

സുപുപ്ഫിതം ഭമരഗണാനുകിണ്ണം;

അനിച്ചതം ഖയവയതം വിദിത്വാ,

ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി.

ഏവം പച്ചേകബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധേസു തേസു പഞ്ചസു പച്ചേകബുദ്ധസതേസു അബ്ഭന്തരോ തഗരസിഖീ നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ നന്ദമൂലപബ്ഭാരേ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധാ വുട്ഠിതോ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ ഇസിഗിലിപബ്ബതേ ഓതരിത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ രാജഗഹേ ഏകോ സേട്ഠിപുത്തോ മഹതാ പരിവാരേന ഉയ്യാനകീളനത്ഥം നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ തഗരസിഖിപച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘കോ അയം ഭണ്ഡുകാസാവവസനോ, കുട്ഠീ ഭവിസ്സതി, തഥാ ഹി കുട്ഠിചീവരേന സരീരം പാരുപിത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ അപസബ്യം കത്വാ പക്കാമി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ ഇമസ്മിംയേവ രാജഗഹേ…പേ… പക്കാമീ’’തി.

തത്ഥ ക്വായന്തി കോ അയം. ഖുംസനവസേന വദതി. ‘‘കോവായ’’ന്തിപി പാളി. കുട്ഠീതി അകുട്ഠിംയേവ തം സേട്ഠി കുട്ഠരോഗം അക്കോസവത്ഥും പാപേന്തോ വദതി. കുട്ഠിചീവരേനാതി കുട്ഠീനം ചീവരേന. യേഭുയ്യേന ഹി കുട്ഠിനോ ഡംസമകസസരീസപപടിബാഹനത്ഥം രോഗപടിച്ഛാദനത്ഥഞ്ച യം വാ തം വാ പിലോതികഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ പാരുപതി, ഏവമയമ്പീതി ദസ്സേതി. പംസുകൂലചീവരധരത്താ വാ അഗ്ഗളാനം അനേകവണ്ണഭാവേന കുട്ഠസരീരസദിസോതി ഹീളേന്തോ ‘‘കുട്ഠിചീവരേനാ’’തി ആഹ. നിട്ഠുഭിത്വാതി ഖേളം പാതേത്വാ. അപസബ്യതോ കരിത്വാതി പണ്ഡിതാ താദിസം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കരോന്തി, അയം പന അവിഞ്ഞുതായ പരിഭവേന തം അപസബ്യം കത്വാ അത്തനോ അപസബ്യം അപദക്ഖിണം കത്വാ ഗതോ. ‘‘അപസബ്യാമതോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സ കമ്മസ്സാതി തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ ‘‘ക്വായം കുട്ഠീ’’തി ഹീളേത്വാ നിട്ഠുഭനഅപസബ്യകരണവസേന പവത്തപാപകമ്മസ്സ. നിരയേ പച്ചിത്ഥാതി നിരയേ നിരയഗ്ഗിനാ ദയ്ഹിത്ഥ. ‘‘പച്ചിത്വാ നിരയഗ്ഗിനാ’’തിപി പഠന്തി. തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാതി യേന കമ്മേന സോ നിരയേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ന തം കമ്മം മനുസ്സലോകേ വിപാകം ദേതി. യാ പനസ്സ നാനക്ഖണികാ ചേതനാ തദാ പച്ചേകബുദ്ധേ വിപ്പടിപജ്ജനവസേന പവത്താ അപരാപരിയവേദനീയഭൂതാ, സാ അപരാപരിയവേദനീയേനേവ പുഞ്ഞകമ്മേന മനുസ്സേസു തിഹേതുകപടിസന്ധിയാ ദിന്നായ പവത്തിയം കുട്ഠിഭാവം ദാലിദ്ദിയം പരമകാരുഞ്ഞതം ആപാദേസി. തം സന്ധായ കമ്മസഭാഗതാവസേന ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകവസേസേനാ’’തി വുത്തം. സദിസേപി ഹി ലോകേ തബ്ബോഹാരോ ദിട്ഠോ യഥാ തം ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി.

ഏത്താവതാ ‘‘കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതൂ’’തി തേന ഭിക്ഖുനാ പുട്ഠപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി യോ ‘‘തസ്സ കാ ഗതി, കോ അഭിസമ്പരായോ’’തി പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂഹി പുട്ഠപഞ്ഹോ, തം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘സോ തഥാഗതപ്പവേദിത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഥാഗതപ്പവേദിതന്തി തഥാഗതേന ഭഗവതാ ദേസിതം അക്ഖാതം പകാസിതന്തി തഥാഗതപ്പവേദിതം. ആഗമ്മാതി അധിഗന്ത്വാ, നിസ്സായ ഞത്വാ വാ. ‘‘തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ’’തിപി പാഠോ. സദ്ധം സമാദിയീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോതി രതനത്തയസന്നിസ്സയം പുബ്ബഭാഗസദ്ധഞ്ചേവ ലോകുത്തരസദ്ധഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി സദ്ധം സമ്മാ ആദിയി. യഥാ ന പുന ആദാതബ്ബാ ഹോതി, ഏവം യാവ ഭവക്ഖയാ ഗണ്ഹി, അത്തനോ ചിത്തസന്താനേ ഉപ്പാദേസീതി അത്ഥോ. സീലം സമാദിയീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സീലന്തി പുബ്ബഭാഗസീലേന സദ്ധിം മഗ്ഗസീലം ഫലസീലഞ്ച. സുതന്തി പരിയത്തിബാഹുസച്ചം പടിവേധബാഹുസച്ചഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി സുതം. പരിയത്തിധമ്മാപി ഹി തേന ധമ്മസ്സവനകാലേ സച്ചപ്പടിവേധായ സാവകേഹി യഥാലദ്ധപ്പകാരം സുതാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ ചാതി. ചാഗന്തി പഠമമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതം ചാഗം, യേന അരിയസാവകാ ദേയ്യധമ്മേസു മുത്തചാഗാ ച ഹോന്തി പയതപാണീ വോസ്സഗ്ഗരതാ. പഞ്ഞന്തി സദ്ധിം വിപസ്സനാപഞ്ഞായ മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ചേവ ഫലപഞ്ഞഞ്ച.

കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ. പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധഗഹണാ. അഥ വാ കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ. പരം മരണാതി ചുതിതോ ഉദ്ധം. സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകന്തി പദത്തയേനാപി ദേവലോകമേവ വദതി. സോ ഹി സമ്പത്തീനം സോഭനത്താ സുന്ദരാ ഗതീതി സുഗതി, രൂപാദീഹി വിസേസേഹി സുട്ഠു അഗ്ഗോതി സഗ്ഗോ, സബ്ബകാലം സുഖമേവേത്ഥ ലോകിയതി, ലുജ്ജതീതി വാ ലോകോതി വുച്ചതി. ഉപപന്നോതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന ഉപഗതോ. സഹബ്യതന്തി സഹഭാവം. വചനത്ഥോ പന സഹ ബ്യതി പവത്തതി, വസതീതി വാ സഹബ്യോ, സഹഠായീ സഹവായീ വാ. തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ. അതിരോചതീതി അതിക്കമ്മ അഭിഭവിത്വാ രോചതി വിരോചതി. വണ്ണേനാതി രൂപസമ്പത്തിയാ. യസസാതി പരിവാരേന. സോ ഹി അസുചിമക്ഖിതം ജജ്ജരം മത്തികാഭാജനം ഛഡ്ഡേത്വാ അനേകരതനവിചിത്തം പഭസ്സരരംസിജാലവിനദ്ധസുദ്ധജമ്ബുനദഭാജനം ഗണ്ഹന്തോ വിയ വുത്തപ്പകാരം കളേവരം ഇധ നിക്ഖിപിത്വാ ഏകചിത്തക്ഖണേന യഥാവുത്തം ദിബ്ബത്തഭാവം മഹതാ പരിവാരേന സദ്ധിം പടിലഭീതി.

ഏതമത്ഥം വിദിത്വാതി ഏതം പാപാനം അപരിവജ്ജനേ ആദീനവം, പരിവജ്ജനേ ച ആനിസംസം സബ്ബാകാരതോ വിദിത്വാ തദത്ഥവിഭാവനം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തസ്സായം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ ചക്ഖുമാ പുരിസോ പരക്കമേ കായികവീരിയേ വിജ്ജമാനേ സരീരേ വഹന്തേ വിസമാനി പപാതാദിട്ഠാനാനി ചണ്ഡഭാവേന വാ വിസമാനി ഹത്ഥിഅസ്സഅഹികുക്കുരഗോരൂപാദീനി പരിവജ്ജയേ, ഏവം ജീവലോകസ്മിം ഇമസ്മിം സത്തലോകേ പണ്ഡിതോ സപ്പഞ്ഞോ പുരിസോ തായ സപ്പഞ്ഞതായ അത്തനോ ഹിതം ജാനന്തോ പാപാനി ലാമകാനി ദുച്ചരിതാനി പരിവജ്ജേയ്യ. ഏവഞ്ഹി യഥായം സുപ്പബുദ്ധോ തഗരസിഖിമ്ഹി പച്ചേകബുദ്ധേ പാപം അപരിവജ്ജേത്വാ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപജ്ജി, ഏവം ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യഥാ വാ സുപ്പബുദ്ധോ കുട്ഠീ മമ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ ഇദാനി സംവേഗപ്പത്തോ പാപാനി പരിവജ്ജേന്തോ ഉളാരം വിസേസം അധിഗഞ്ഛി, ഏവം അഞ്ഞോപി ഉളാരം വിസേസാധിഗമം ഇച്ഛന്തോ പാപാനി പരിവജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

തതിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.